Binûn

Zuhruf Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنْ شِئْتَ جَعَلْتَهَا مِنَ الِاسْتِفْهَامِ الَّذِي جُعِلَ بِأَمْ لِاتِّصَالِهِ بِكَلَامٍ قَبْلَهُ، وَقِيلَ: هِيَ زَائِدَةٌ، وَحَكَى أَبُو زَيْدٍ عَنِ الْعَرَبِ أَنَّهُمْ يَجْعَلُونَ أَمْ زَائِدَةً، وَالْمَعْنَى: أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالْمَعْنَى: أَفَلَا تُبْصِرُونَ أَمْ تُبْصِرُونَ؟ ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: أَنَا خَيْرٌ وَرُوِيَ عَنِ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ نَحْوُ قَوْلِ الْأَخْفَشِ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا أَنَّ عِيسَى الثَّقَفِيَّ وَيَعْقُوبَ الْحَضْرَمِيَّ وَقَفَا عَلَى أَمْ عَلَى تَقْدِيرِ أَمْ تُبْصِرُونَ، فَحُذِفَ لِدَلَالَةِ الْأَوَّلِ عَلَيْهِ، وَعَلَى هَذَا فَتَكُونُ أَمْ مُتَّصِلَةً لَا مُنْقَطِعَةً وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَمِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ الَّذِي أَنْشَدَهُ الْفَرَّاءُ:

el-Ferrâ şöyle demiştir: Dilersen bunu, kendisinden önceki söze bitişmesi sebebiyle 'em' (أَمْ) ile yapılmış bir istifham kılarsın. [Buradaki 'em'in] zâit olduğu da söylenmiştir; Ebû Zeyd, Arapların 'em' edatını zâit kıldıklarını nakletmiştir ve anlam: “Ben bundan daha hayırlıyım” demektir. el-Ahfeş ise şöyle demiştir: Sözde bir hazif (düşme) vardır; anlam şöyledir: “Görmüyor musunuz yoksa görüyor musunuz?” Sonra [söze] baştan başlayarak: “Ben daha hayırlıyım” demiştir. el-Halîl ve Sîbeveyh'ten de el-Ahfeş'in sözünün benzeri rivayet edilmiştir. Bunu destekleyen husus şudur: Îsâ es-Sekafî ve Ya'kûb el-Hadramî, “Yoksa görüyor musunuz?” takdiri üzere 'em' (أَمْ) üzerinde vakfetmişlerdir. Böylece birincinin ona delaleti sebebiyle [ikinci kısım] hazfedilmiştir; buna göre 'em', munkatı' değil muttasıl olur. Ancak birinci görüş daha evladır. el-Ferrâ'nın inşad ettiği şu şairin sözü de bunun gibidir:

بَدَتْ مِثْلَ قَرْنِ الشَّمْسِ فِي رَوْنَقِ الضُّحَى ... وَصُورَتُهَا أَمْ أَنْتِ فِي الْعَيْنِ أَمْلَحُ

Kuşluk vaktinin parlaklığında güneşin ilk ışığı gibi belirdi... Onun sûreti mi yoksa sen mi göze daha güzelsin?

أَيْ: بَلْ أَنْتِ. وَحَكَى الْفَرَّاءُ أَنَّ بَعْضَ الْقُرَّاءِ قَرَأَ «أَمَا أَنَا خَيْرٌ» أَيْ: أَلَسْتُ خَيْرًا مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ: أَيْ ضَعِيفٌ حَقِيرٌ مُمْتَهَنٌ فِي نَفْسِهِ لَا عِزَّ لَهُ وَلا يَكادُ يُبِينُ الْكَلَامَ لِمَا فِي لِسَانِهِ مِنَ الْعُقْدَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي سُورَةِ طه فَلَوْلا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَيْ: فَهَلَّا حُلِّيَ بِأَسَاوِرَةِ الذَّهَبِ إِنْ كَانَ عَظِيمًا، وَكَانَ الرَّجُلُ فِيهِمْ إِذَا سَوَّدُوهُ سَوَّرُوهُ بِسِوَارٍ مِنْ ذَهَبٍ، وَطَوَّقُوهُ بِطَوْقٍ مِنْ ذهب. قرأ الجمهور أَسْوِرَةٌ جَمْعُ أَسْوِرَةٍ جَمْعُ سِوَارٍ. وَقَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ: وَاحِدُ الْأَسَاوِرَةِ وَالْأَسَاوِرِ وَالْأَسَاوِيرِ أَسْوَارٌ، وَهِيَ لُغَةٌ فِي سِوَارٍ. وَقَرَأَ حَفْصٌ أَسْوِرَةٌ جَمْعُ سِوَارٍ، وَقَرَأَ أُبَيٌّ: أَسَاوِرُ، وَابْنُ مَسْعُودٍ أَسَاوِيرُ. قَالَ مُجَاهِدٌ:

Yani: Bilakis sen. el-Ferrâ, bazı kurrânın “Eme ene hayrun” (أَمَا أَنَا خَيْرٌ), yani: “Ben daha hayırlı değil miyim?” şeklinde okuduğunu nakletmiştir. { مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ } Yani: Kendi nefsinde zayıf, hakir, hor görülen, hiçbir izzeti olmayan kimseden. { وَلا يَكادُ يُبِينُ } Dilindeki düğüm sebebiyle sözünü neredeyse açıkça ifade edemeyen [kimseden]. Bunun açıklaması Tâhâ Suresi'nde geçmişti. { فَلَوْلا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ } “Ona altın bilezikler takılmalı değil miydi?” Yani: Şayet o büyük biriyse altın bileziklerle süslenmeli değil miydi? Onlarda bir adamı efendi (reis) yaptıklarında, ona altın bir bilezik takarlar ve boynuna altından bir gerdanlık geçirirlerdi. Cumhûr, “esvireh” (أَسْوِرَةٌ) şeklinde okumuştur; [esvireh], sivârın (bilezik) çoğulu olan esvirenin çoğuludur. Ebû Amr b. el-Alâ: “Esâvire, esâvir ve esâvîr kelimelerinin tekili 'esvâr'dır; bu da 'sivâr' için bir lehçedir” demiştir. Hafs ise [tekili] 'sivâr'ın çoğulu olarak “esvireh” (أَسْوِرَةٌ) okumuştur; Übeyy “esâvir” (أَسَاوِرُ), İbn Mes'ûd ise “esâvîr” (أَسَاوِيرُ) şeklinde okumuştur. Mücâhid şöyle demiştir:

كَانُوا إِذَا سَوَّدُوا رَجُلًا سَوَّرُوهُ بِسِوَارَيْنِ وَطَوَّقُوهُ بِطَوْقِ ذَهَبٍ عَلَامَةً لِسِيَادَتِهِ أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ مَعْطُوفٌ عَلَى أُلْقِيَ، وَالْمَعْنَى: هَلَّا جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ مُتَتَابِعِينَ مُتَقَارِنِينَ إِنْ كَانَ صَادِقًا يُعِينُونَهُ عَلَى أَمْرِهِ وَيَشْهَدُونَ لَهُ بِالنُّبُوَّةِ، فَأَوْهَمَ اللَّعِينُ قَوْمَهُ أَنَّ الرُّسُلَ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونُوا عَلَى هَيْئَةِ الْجَبَابِرَةِ، وَمَحْفُوفِينَ بِالْمَلَائِكَةِ فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ أَيْ: حَمَلَهُمْ عَلَى خِفَّةِ الْجَهْلِ وَالسَّفَهِ بِقَوْلِهِ، وَكَيْدِهِ، وغروره.

Bir adamı efendi kıldıklarında, onun efendiliğinin bir alameti olarak iki bilezik takarlar ve boynuna altın bir gerdanlık geçirirlerdi. { أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ } “Yahut onunla birlikte melekler birbirine bağlı olarak gelmeli değil miydi?” [İfadesi] { أُلْقِيَ } üzerine matuftur. Anlamı ise şöyledir: Eğer doğru sözlüyse, onun davasında kendisine yardım edecek ve onun peygamberliğine şahitlik edecek melekler onunla beraber peş peşe ve birbirine bitişik olarak gelmeli değil miydi? Lanetli [Firavun], kavmine peygamberlerin mutlaka zorbaların heyetinde ve etrafı meleklerle çevrili olması gerektiği vehmini verdi. { فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ } “Böylece kavmini aldattı (küçümsedi), onlar da ona boyun eğdiler”. Yani: Sözüyle, hilesiyle ve aldatmasıyla onları cehalet ve beyinsizlik hafifliğine sevk etti.

فأطاعوه فيما أمرهم به، وقبلوا قوله وَكَذَّبُوا مُوسَى إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ أَيْ: خَارِجِينَ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ. قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الْمَعْنَى فَاسْتَجْهَلَ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ بِخِفَّةِ أَحْلَامِهِمْ، وَقِلَّةِ عُقُولِهِمْ، يُقَالُ اسْتَخَفَّهُ الْفَرَحُ:

Onlara emrettiği şeylerde ona boyun eğdiler, onun sözünü kabul ettiler ve Mûsâ'yı yalanladılar. { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ } “Şüphesiz onlar yoldan çıkmış (fâsık) bir kavimdi.” Yani: Allah'a itaatten çıkmış kimselerdi. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Anlamı, kavmini cahil yerine koydu; onlar da akıllarının hafifliği ve idraklerinin azlığı sebebiyle ona boyun eğdiler demektir. 'İstehaffehü'l-ferahu' denilir ki:

أَيْ أَزْعَجَهُ، وَاسْتَخَفَّهُ: أَيْ حَمَلَهُ، وَمِنْهُ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ وَقِيلَ اسْتَخَفَّ قَوْمَهُ: أَيْ وَجَدَهُمْ خِفَافَ الْعُقُولِ، وَقَدِ اسْتَخَفَّ بِقَوْمِهِ وَقَهَرَهُمْ حَتَّى اتَّبَعُوهُ فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: أَغْضَبُونَا، وَالْأَسَفُ: الْغَضَبُ، وَقِيلَ: أَشَدُّ الْغَضَبِ، وَقِيلَ: السُّخْطُ، وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَغْضَبُوا رُسُلَنَا. ثُمَّ بَيَّنَ الْعَذَابَ الَّذِي وَقَعَ بِهِ الِانْتِقَامُ فَقَالَ: فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ فِي الْبَحْرِ فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً أَيْ: قُدْوَةً لِمَنْ عَمِلَ بِعَمَلِهِمْ مِنَ الْكُفَّارِ فِي اسْتِحْقَاقِ الْعَذَابِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ: سَلَفًا بِفَتْحِ السِّينِ وَاللَّامِ جَمْعُ سَالِفٍ كَخَدَمٍ وَخَادِمٍ، وَرَصَدٍ وَرَاصِدٍ، وَحَرَسٍ وَحَارِسٍ، يُقَالُ سَلَفَ يَسْلُفُ: إِذَا تَقَدَّمَ وَمَضَى. قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: جَعَلْنَاهُمْ مُتَقَدِّمِينَ لِيَتَّعِظَ بِهِمُ الْآخَرُونَ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: سُلُفًا بِضَمِّ السِّينِ وَاللَّامِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ جَمْعُ سَلِيفٍ، نَحْوُ سُرُرٍ وَسَرِيرٍ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: هُوَ جَمْعُ سَلَفٍ نَحْوُ خَشَبٍ وَخُشُبٍ. وَقَرَأَ عَلِيٌّ، وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَعَلْقَمَةُ، وَأَبُو وَائِلٍ، وَالنَّخَعِيُّ، وَحُمَيْدُ بْنُ قَيْسٍ بِضَمِّ السِّينِ، وَفَتْحِ اللَّامِ جَمْعُ سُلْفَةٍ، وَهِيَ:

Yani onu telaşa düşürdü; "istehaffehü" yani onu harekete geçirdi demektir; { وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ } “Kesin olarak inanmayanlar sakın seni gevşekliğe sevk etmesin (hafifliğe düşürmesin)” [ifadesi] de bundandır. Kavmini küçümsedi / hafif gördü (istehaffe kavmehû) denildiğinde; yani onların akıllarını kıt buldu, kavmini hor görüp ezdi, sonunda onlar da ona uydular. { فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ } “Onlar bizi öfkelendirince kendilerinden intikam aldık.” Müfessirler: "Bizi gazaplandırdılar" demişlerdir. el-Esef (الْأَسَفُ): Gazap demektir; öfkenin en şiddetlisi olduğu da söylenmiştir; gazap ve hoşnutsuzluk (suht) olduğu da söylenmiştir. Anlamın: "Elçilerimizi gazaplandırdılar" olduğu da söylenmiştir. Sonra intikamın kendisiyle gerçekleştiği azabı açıklayarak şöyle buyurmuştur: { فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ } “hepsini [suda] boğduk.” Denizde [boğduk]. { فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً } “Böylece onları bir selef kıldık” yani: Azabı hak etme konusunda kâfirlerden onların yaptıklarını yapanlar için bir örnek [kıldık]. Cumhur; sin ve lam harflerinin fethasıyla (سَلَفًا) şeklinde okumuştur; hâdim'in çoğulu hadem, râsıd'ın çoğulu rasad ve hâris'in çoğulu haras gibi sâlif'in çoğuludur. Öne geçip gittiğinde 'selefe yeslüfü' denir. el-Ferrâ ve ez-Zeccâc şöyle demişlerdir: "Sonrakilerin onlardan ibret alması için onları önden gidenler kıldık." Hamza ve el-Kisâî ise sin ve lam harflerinin dammesiyle (سُلُفًا) şeklinde okumuşlardır. el-Ferrâ: "Bu; serîr'in çoğulu sürur gibi selîf'in çoğuludur" demiştir. Ebû Hâtim ise: "Bu; haşeb'in çoğulu huşub gibi selef'in çoğuludur" demiştir. Ali, İbn Mes'ûd, Alkame, Ebû Vâil, en-Nehaî ve Humeyd b. Kays ise sin harfinin dammesi ve lam harfinin fethasıyla (سُلَفًا) şeklinde okumuşlardır ki bu da 'sülfe'nin çoğuludur; o da:

الْفِرْقَةُ الْمُتَقَدِّمَةُ نَحْوُ غُرَفٍ وَغُرْفَةٍ، كَذَا قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ أَيْ: عِبْرَةً وَمَوْعِظَةً لِمَنْ يَأْتِي بَعْدَهُمْ، أَوْ قِصَّةً عَجِيبَةً تَجْرِي مَجْرَى الْأَمْثَالِ.

Gurfe ve guref gibi, önde giden fırkadır. en-Nadr b. Şümeyl böyle demiştir. { وَمَثَلاً لِلْآخِرِينَ } “ve sonrakiler için bir ibret [kıldık]”. Yani: Kendilerinden sonra gelecek kimseler için bir ibret ve öğüt yahut darb-ı mesel gibi dillerde dolaşacak acayip bir kıssa [kıldık].

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَكادُ يُبِينُ قَالَ: كَانَتْ بِمُوسَى لُثْغَةٌ فِي لِسَانِهِ.

İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, o, { وَلا يَكادُ يُبِينُ } ayeti hakkında: “Mûsâ'nın dilinde bir pelteklik vardı” demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فَلَمَّا آسَفُونا قَالَ: أَسْخَطُونَا. وَأَخْرَجَا عَنْهُ أَيْضًا آسَفُونَا قَالَ:

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre, { فَلَمَّا آسَفُونا } ayeti hakkında: “Bizi gazaplandırdıklarında” demiştir. Yine her ikisinin ondan rivayet ettiğine göre { آسَفُونا } hakkında:

أَغْضَبُونَا، وَفِي قَوْلِهِ: سَلَفاً قَالَ: أَهْوَاءً مُخْتَلِفَةً. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِذَا رَأَيْتَ اللَّهَ يُعْطِي الْعَبْدَ ما شاء وهو مقيم على معصية فَإِنَّمَا ذَلِكَ اسْتِدْرَاجٌ مِنْهُ لَهُ، وَقَرَأَ فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ المنذر،

“Bizi öfkelendirdiler” dedi. { سَلَفاً } kavli hakkında ise: “Farklı hevalar (farklı bâtıl arzular)” dedi. Ahmed, Taberânî, [Şuabü'l-Îmân'da] Beyhakî ve İbn Ebî Hâtim'in Ukbe b. Âmir'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا رَأَيْتَ اللَّهَ يُعْطِي الْعَبْدَ ما شاء وهو مقيم على معصية فَإِنَّمَا ذَلِكَ اسْتِدْرَاجٌ مِنْهُ لَهُ » «Allah'ın, günah işlemeye devam ettiği hâlde bir kula dilediği şeyleri verdiğini görürsen, bu şüphesiz O'nun o kula bir istidrâcıdır (onu derece derece helâke yaklaştırmasıdır).» ve ardından { فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ } “Onlar Bizi gazaplandırınca Biz de onlardan intikam aldık ve hepsini birden suda boğduk” ayetini okudu. İbnü'l-Münzir,

وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ فَذُكِرَ عِنْدَهُ مَوْتُ الْفَجْأَةِ فَقَالَ: تَخْفِيفٌ عَلَى الْمُؤْمِنِ وَحَسْرَةٌ على الكافر، فلما آسفونا انتقمنا منهم.

ve İbn Ebî Hâtim, Târık b. Şihâb'dan rivayet etmişlerdir: Abdullah'ın yanındaydım; yanında ansızın ölümden bahsedildi. Bunun üzerine o şöyle dedi: “Bu, mümin için bir hafiflik, kâfir için ise bir hasrettir: Bizi gazaplandırdıklarında onlardan intikam aldık.”

[سورة الزخرف (٤٣) : الآيات ٥٧ الى ٧٣]

[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 57-73]

وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ (٥٧) وَقالُوا أَآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلاَّ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ (٥٨) إِنْ هُوَ إِلاَّ عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَجَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَنِي إِسْرائِيلَ (٥٩) وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ (٦٠) وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١)

{ وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ } “Meryem oğlu [Îsâ] bir örnek olarak anlatılınca, hemen senin kavmin bundan ötürü feryat edip gülüşmeye başladı.” (57) { وَقالُوا أَآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلاَّ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ } “Ve dediler ki: 'Bizim ilahlarımız mı daha hayırlıdır yoksa o mu?' Bunu sana sırf bir tartışma olsun diye söylediler. Doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur.” (58) { إِنْ هُوَ إِلاَّ عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَجَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَنِي إِسْرائِيلَ } “O, kendisine nimet verdiğimiz ve İsrailoğulları için bir ibret kıldığımız bir kuldan başkası değildir.” (59) { وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ } “Eğer dileseydik, içinizden yeryüzünde yerinize geçecek melekler var ederdik.” (60) { وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “Şüphesiz o [Îsâ'nın inişi/Kur'an], kıyamet için bir bilgidir (alamettir); sakın onda şüpheye düşmeyin ve bana uyun. İşte dosdoğru yol budur.” (61)

وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٢) وَلَمَّا جاءَ عِيسى بِالْبَيِّناتِ قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٦٣) إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦٤) فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ (٦٥) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٦٦)

{ وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şeytan sakın sizi [bundan] alıkoymasın. Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır.” (62) { وَلَمَّا جاءَ عِيسى بِالْبَيِّناتِ قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Îsâ apaçık delillerle gelince şöyle dedi: 'Size hikmeti getirdim ve hakkında ihtilaf ettiğiniz şeylerin bir kısmını açıklamak için geldim. Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.'” (63) { إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “'Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur.'” (64) { فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ } “Aralarından çıkan fırkalar ise ihtilafa düştüler. Acıklı bir günün azabından dolayı vay o zulmedenlerin haline!” (65) { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Onlar, kendileri hiç farkında değillerken kıyametin ansızın başlarına gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” (66)

الْأَخِلاَّءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِينَ (٦٧) يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٦٨) الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ (٦٩) ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ تُحْبَرُونَ (٧٠) يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ (٧١)

{ الْأَخِلاَّءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِينَ } “O gün takva sahipleri hariç, samimi dostlar birbirine düşmandır.” (67) { يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } “Ey kullarım! Bugün size korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de.” (68) { الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ } “Onlar, ayetlerimize inanan ve teslim olan kimselerdi.” (69) { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ تُحْبَرُونَ } “Siz ve eşleriniz sevinç ve ikramlar içinde cennete girin!” (70) { يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ } “Onlara altın tepsiler ve kadehlerle dolaşılır. Orada nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı her şey vardır ve siz orada ebedî kalıcılarsınız.” (71)

وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٧٢) لَكُمْ فِيها فاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْها تَأْكُلُونَ (٧٣)

{ وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “İşte yaptıklarınıza karşılık size miras bırakılan cennet budur.” (72) { لَكُمْ فِيها فاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْها تَأْكُلُونَ } “Orada sizin için bol meyveler vardır, onlardan yersiniz.” (73)

لَمَّا قَالَ سبحانه وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ تَعَلَّقَ الْمُشْرِكُونَ بِأَمْرِ عِيسَى وَقَالُوا: مَا يُرِيدُ مُحَمَّدٌ إِلَّا أَنْ نَتَّخِذَهُ إِلَهًا كَمَا اتَّخَذَتِ النَّصَارَى عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا كَذَا قَالَ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ. وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةِ نَزَلَتْ فِي مُجَادَلَةِ ابْنِ الزَّبَعْرَى مع النبي ﷺ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ فَقَالَ ابْنُ الزَّبَعْرَى: خَصَمْتُكَ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ، أَلَيْسَتِ النَّصَارَى يَعْبُدُونَ الْمَسِيحَ وَالْيَهُودُ عُزَيْرًا وَبَنُو مَلِيحٍ الْمَلَائِكَةَ؟ فَفَرِحَ بِذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْمَذْكُورَةُ هُنَا، وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ. وَلَا يَخْفَاكَ أَنَّ مَا قَالَهُ ابْنُ الزَّبَعْرَى مُنْدَفِعٌ مِنْ أَصْلِهِ وَبَاطِلٌ بِرُمَّتِهِ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَالَ: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ وَلَمْ يَقُلْ وَمَنْ تَعْبُدُونَ حَتَّى يَدْخُلَ فِي ذَلِكَ الْعُقَلَاءُ كَالْمَسِيحِ، وَعُزَيْرٍ، وَالْمَلَائِكَةِ إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ أَيْ: إِذَا قَوْمُكَ يَا مُحَمَّدُ مِنْ ذَلِكَ الْمَثَلِ الْمَضْرُوبِ يَصِدُّونَ، أَيْ: يَضِجُّونَ ويصيحون فرحا بذلك المثل المضروب، والمراد بقوله هُنَا: كُفَّارُ قُرَيْشٍ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «يَصِدُّونَ» بِكَسْرِ الصَّادِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَالْكِسَائِيُّ بِضَمِّهَا. قَالَ الْكِسَائِيُّ، وَالْفَرَّاءُ، وَالزَّجَّاجُ، وَالْأَخْفَشُ: هُمَا لُغَتَانِ وَمَعْنَاهُمَا: يَضِجُّونَ قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: صَدَّ يَصِدُّ صَدِيدًا: أي ضجّ.

Sübhânehu [olan Allah]: { وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ } “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor: Rahmân'dan başka tapılacak ilahlar kılmış mıyız?” buyurunca, müşrikler İsa meselesine sarıldılar ve: "Muhammed, Hıristiyanların Meryem oğlu İsa'yı ilah edindikleri gibi kendisini ilah edinmemizden başka bir şey istemiyor" dediler. Bunun üzerine Allah: { وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا } “Meryem oğlu bir misal olarak verilince” [ayetini] indirdi. Katâde ve Mücâhid böyle demiştir. el-Vâhidî ise şöyle demiştir: Müfessirlerin çoğuna göre bu ayet, İbnü'z-Ziba'râ'nın Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile münakaşası hakkında inmiştir; Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” buyruğu indiğinde, İbnü'z-Ziba'râ: "Kâbe'nin Rabbine andolsun ki seni yendim / susturdum! Hıristiyanlar Mesih'e, Yahudiler Uzeyr'e, Benû Melîh de meleklere tapmıyor mu?" dedi. Kendi bu sözüyle sevindi; bunun üzerine Allah: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel [akıbet/cennet] takdir edilmiş olanlar, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır” [ayetini] indirdi ve burada zikredilen bu ayet de indi. Bu husus Enbiyâ Sûresi'nde geçmişti. İbnü'z-Ziba'râ'nın söylediği şeyin aslen geçersiz ve bütünüyle bâtıl olduğu sana gizli değildir; zira Allah Sübhânehu: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ } “Siz ve taptığınız şeyler” buyurmuştur; akıl sahibi olan Mesih, Uzeyr ve meleklerin de buna dâhil olması için "taptığınız kimseler" (ve men ta'büdûn) dememiştir. { إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ } “bir de bakarsın ki kavmin bundan dolayı yaygara koparıp gülüşüyorlar” Yani: Ey Muhammed! Kavmin, verilen bu misalden ötürü yaygara koparıyorlar; yani verilen bu misale sevinerek bağırıp çağırıyorlar. Buradaki sözle kastedilen Kureyş kâfirleridir. Cumhur { يَصِدُّونَ } kelimesini sâd harfinin kesrasıyla okumuştur; Nâfi', İbn Âmir ve el-Kisâî ise dammesiyle okumuştur. el-Kisâî, el-Ferrâ, ez-Zeccâc ve el-Ahfeş şöyle demişlerdir: Bunlar iki ayrı lehçedir ve ikisinin de anlamı: Yaygara koparırlar demektir. el-Cevherî şöyle demiştir: 'Sadde yesıddü sadîden': Yani yaygara kopardı demektir.

وقيل: إنه بِالضَّمِّ، الْإِعْرَاضُ، وَبِالْكَسْرِ مِنَ الضَّجِيجِ، قَالَهُ قُطْرُبٌ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: لَوْ كَانَتْ مِنَ الصُّدُودِ

Şöyle de denilmiştir: [Fiil] damme ile [okunduğunda] yüz çevirmek (i'râz), kesra ile [okunduğunda] ise gürültü ve yaygara koparmaktır (daccîc); bunu Kutrub söylemiştir. Ebû Ubeyd ise şöyle demiştir: Eğer [bu kelime] yüz çevirme

عَنِ الْحَقِّ لَقَالَ: إِذَا قَوْمُكَ عَنْهُ يَصُدُّونَ. قال الْفَرَّاءُ: هُمَا سَوَاءٌ مِنْهُ وَعَنْهُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَنْ ضَمَّ فَمَعْنَاهُ يَعْدِلُونَ، وَمَنْ كَسَرَ فَمَعْنَاهُ يَضِجُّونَ وَقالُوا أَآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هُوَ أي: أآلهتنا خَيْرٌ أَمِ الْمَسِيحُ؟ قَالَ السُّدِّيُّ وَابْنُ زَيْدٍ: خَاصَمُوهُ وَقَالُوا: إِنْ كَانَ كُلُّ مَنْ عَبَدَ غَيْرَ اللَّهِ فِي النَّارِ فَنَحْنُ نَرْضَى أَنْ تَكُونَ آلِهَتُنَا مَعَ عِيسَى وَعُزَيْرٍ وَالْمَلَائِكَةِ. وَقَالَ قتادة: يعنون محمدا، أي: أآلهتنا خَيْرٌ أَمْ مُحَمَّدٌ؟ وَيُقَوِّي هَذَا قِرَاءَةُ ابْنِ مسعود:

anlamında olsaydı, { إِذَا قَوْمُكَ عَنْهُ يَصُدُّونَ } derdi. el-Ferrâ: “'Minhu' ile 'anhu' eşittir” demiştir. Ebû Ubeyde ise: “Damme ile okuyan kimseye göre anlamı [haktan] sapıyorlar demektir; kesra ile okuyan kimseye göre ise yaygara koparıyorlar demektir” demiştir. { وَقالُوا أَآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هُوَ } “Ve dediler ki: 'Bizim ilahlarımız mı daha hayırlıdır yoksa o mu?'” Yani: İlahlarımız mı daha hayırlı yoksa Mesih mi? es-Süddî ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Onunla tartışıp dediler ki: “Eğer Allah'tan başka tapılan her şey cehennemdeyse, biz ilahlarımızın Îsâ, Üzeyir ve meleklerle beraber olmasına razıyız.” Katâde ise: “Muhammed'i kastediyorlar, yani: Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı yoksa Muhammed mi? [demek istediler]” demiştir. İbn Mes'ûd'un kıraati de bunu güçlendirmektedir:

أآلهتنا خَيْرٌ أَمْ هَذَا. قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِتَسْهِيلِ الْهَمْزَةِ الثَّانِيَةِ بَيْنَ بَيْنَ، وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ وَيَعْقُوبُ بِتَحْقِيقِهَا. مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا أَيْ: مَا ضَرَبُوا لَكَ هَذَا الْمَثَلَ فِي عِيسَى إِلَّا لِيُجَادِلُوكَ عَلَى أَنَّ جَدَلًا مُنْتَصِبٌ عَلَى الْعِلَّةِ، أَوْ مُجَادِلِينَ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَقَرَأَ ابْنُ مِقْسَمٍ «جِدَالًا» بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ أي: شديد والخصومة كثير واللدد عَظِيمُو الْجَدَلِ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ عِيسَى لَيْسَ بِرَبٍّ، وَإِنَّمَا هُوَ عَبْدٌ مِنْ عِبَادِهِ اخْتَصَّهُ بِنُبُوَّتِهِ فَقَالَ: إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ بِمَا أَكْرَمْنَاهُ بِهِ وَجَعَلْناهُ مَثَلًا لِبَنِي إِسْرائِيلَ أَيْ: آيَةً وَعِبْرَةً لَهُمْ يَعْرِفُونَ بِهِ قُدْرَةَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، فَإِنَّهُ كَانَ مِنْ غَيْرِ أَبٍ، وَكَانَ يُحْيِي الْمَوْتَى، وَيُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ، وَكُلَّ مَرِيضٍ وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ أَيْ: لَوْ نَشَاءُ أَهْلَكْنَاكُمْ وَجَعَلْنَا بَدَلًا مِنْكُمْ مَلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ، أَيْ: يَخْلُفُونَكُمْ فِيهَا. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: وَمِنْ قَدْ تَكُونُ لِلْبَدَلِ كَقَوْلِهِ: لَجَعَلْنا مِنْكُمْ يُرِيدُ بَدَلًا مِنْكُمْ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْ بَنِي آدَمَ مَلَائِكَةً. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَمَقْصُودُ الْآيَةِ: أَنَّا لَوْ نَشَاءُ لَأَسْكَنَّا الْمَلَائِكَةَ الْأَرْضَ وَلَيْسَ فِي إِسْكَانِنَا إِيَّاهُمُ السَّمَاءَ شَرَفٌ حَتَّى يُعْبَدُوا.

“Bizim ilahlarımız mı daha hayırlıdır yoksa bu mu?” Cumhûr, ikinci hemzeyi teshîl ile (beyne beyne) okumuştur; Kûfeliler ve Ya'kûb ise hemzeyi tahkik ile okumuşlardır. { مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا } “Bunu sana sırf bir tartışma olsun diye söylediler.” Yani: Îsâ hakkındaki bu misali sana sadece seninle tartışmak için getirdiler; 'cedelen' kelimesi illet bildirdiği için mansubdur yahut 'mücâdilîne' (tartışarak) takdirinde hal konumunda bir masdardır; İbn Mıksem ise “cidâlen” (جِدَالًا) şeklinde okumuştur. { بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ } “Doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur.” Yani: Husumeti pek şiddetli, inadı pek çok ve tartışması büyük kimselerdir. Sonra Sübhânehu, Îsâ'nın bir rab olmadığını, yalnızca peygamberliğiyle seçkin kıldığı kullarından bir kul olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: { إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ } “O, kendisine nimet verdiğimiz... bir kuldan başkası değildir”, onu kendisiyle mükerrem kıldığımız şeylerle [nimetlendirdik], { وَجَعَلْناهُ مَثَلًا لِبَنِي إِسْرائِيلَ } “ve İsrailoğulları için bir ibret kıldığımız”. Yani: Kendisi vasıtasıyla Allah Sübhânehu'nun kudretini bildikleri bir ayet ve ibret kıldık; zira o babasız meydana gelmişti, ölüleri diriltiyor, körü, alacalıyı ve her hastayı iyileştiriyordu. { وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ } “Eğer dileseydik, içinizden yeryüzünde yerinize geçecek melekler var ederdik.” Yani: Dileseydik sizi helak eder ve yeryüzünde sizin yerinize geçecek, yani orada sizin yerinizi alacak melekler kılardık. el-Ezherî şöyle demiştir: 'Min' (مِنْ) edatı, { لَجَعَلْنا مِنْكُمْ } kavlinde olduğu gibi bazen bedel bildirir; yani: “Sizin yerinize” demektir. Anlamın: “Dileseydik Âdemoğullarından melekler kılardık” [şeklinde olduğu da] söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır. Ayetin maksadı şudur: Biz dileseydik melekleri yeryüzüne yerleştirirdik; onları semaya yerleştirmemizde onlara tapınılmayı gerektirecek bir üstünlük yoktur.

وَقِيلَ مَعْنَى «يَخْلُفُونَ» يَخْلُفُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ قَالَ مُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ وَالسُّدِّيُّ وَقَتَادَةُ:

{ يَخْلُفُونَ } ifadesinin anlamının “birbirlerinin ardınca gelirler” şeklinde olduğu da söylenmiştir. { وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ } “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir.” Mücâhid, ed-Dahhâk, es-Süddî ve Katâde şöyle demişlerdir:

إِنَّ الْمُرَادَ الْمَسِيحُ، وَإِنَّ خُرُوجَهُ مِمَّا يُعْلَمُ بِهِ قِيَامُ السَّاعَةِ لِكَوْنِهِ شَرْطًا مِنْ أَشْرَاطِهَا، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُنْزِلُهُ مِنَ السَّمَاءِ قبيل قيام السَّاعَةِ، كَمَا أَنَّ خُرُوجَ الدَّجَّالِ مِنْ أَعْلَامِ السَّاعَةِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْمُرَادُ الْقُرْآنُ، لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى قُرْبِ مَجِيءِ السَّاعَةِ، وَبِهِ يُعْلَمُ وَقْتُهَا وَأَهْوَالُهَا وَأَحْوَالُهَا، وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَنَّ حُدُوثَ الْمَسِيحِ مِنْ غَيْرِ أَبٍ، وَإِحْيَاءَهُ لِلْمَوْتَى دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ الْبَعْثِ. وَقِيلَ: الضَّمِيرُ لمحمد ﷺ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «لَعِلْمٌ» بِصِيغَةِ الْمَصْدَرِ جَعَلَ الْمَسِيحَ عِلْمًا مُبَالَغَةً لِمَا يَحْصُلُ مِنَ الْعِلْمِ بِحُصُولِهَا عِنْدَ نُزُولِهِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَأَبُو هُرَيْرَةَ، وَأَبُو مَالِكٍ الْغِفَارِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَمَالِكُ بْنُ دِينَارٍ، وَالضَّحَّاكُ، وَزَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَاللَّامِ، أَيْ: خُرُوجُهُ عَلَمٌ مِنْ أَعْلَامِهَا، وَشَرْطٌ مِنْ شُرُوطِهَا، وَقَرَأَ أَبُو نَضْرَةَ وَعِكْرِمَةُ: «وَإِنَّهُ لَلْعَلَمُ» بِلَامَيْنِ مَعَ فَتْحِ الْعَيْنِ وَاللَّامِ، أَيْ: لَلْعَلَامَةُ الَّتِي يُعْرَفُ بِهَا قِيَامُ السَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها أَيْ: فَلَا تَشُكُّنَّ فِي وُقُوعِهَا وَلَا تُكَذِّبُنَ بِهَا، فَإِنَّهَا كَائِنَةٌ لَا مَحَالَةَ وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ أَيِ: اتَّبَعُونِي فِيمَا آمُرُكُمْ بِهِ مِنَ التَّوْحِيدِ وَبُطْلَانِ الشِّرْكِ، وَفَرَائِضِ اللَّهِ الَّتِي فَرَضَهَا عَلَيْكُمْ، هَذَا الَّذِي آمُرُكُمْ بِهِ وَأَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ طَرِيقٌ قَيِّمٌ مُوَصِّلٌ إِلَى الْحَقِّ.

Kastedilen Mesihtir; onun çıkışı/inişi kıyametin şartlarından bir şart olduğu için, kıyametin kopuşunun kendisiyle bilindiği hususlardandır; çünkü Allah Sübhânehu Deccâl'in çıkışının kıyametin alametlerinden olması gibi, onu da kıyametin kopuşundan az önce semadan indirecektir. el-Hasan ve Saîd b. Cübeyr: “Kastedilen Kur'an'dır; çünkü o kıyametin gelişinin yakınlığına delalet eder ve onun vakti, dehşetleri ve halleri Kur'an ile bilinir” demişlerdir. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Mesih'in babasız meydana gelişi ve ölüleri diriltmesi öldükten sonra dirilmenin sıhhatine bir delildir. Zamirin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır. Cumhûr, masdar sığasıyla “le-ılmun” (لَعِلْمٌ) şeklinde okumuştur; indiğinde kıyametin gerçekleşmesine dair elde edilecek bilginin kesinliğinden ötürü mübalağa kastiyle Mesih'in kendisi 'ilim' kılınmıştır. İbn Abbâs, Ebû Hüreyre, Ebû Mâlik el-Gıfârî, Katâde, Mâlik b. Dînâr, ed-Dahhâk ve Zeyd b. Ali ayın ve lâm harflerinin fethasıyla [le-alemün] okumuşlardır; yani onun çıkışı kıyametin alametlerinden bir alamet ve şartlarından bir şarttır. Ebû Nadre ve İkrime iki lâm ile ve ayın ile lâm harflerinin fethasıyla “ve innehû le-l-'alemü” (وَإِنَّهُ لَلْعَلَمُ) şeklinde okumuşlardır; yani kıyametin kopuşunun kendisiyle tanındığı apaçık alamettir. { فَلا تَمْتَرُنَّ بِها } “Sakın onda şüpheye düşmeyin”, yani onun gerçekleşeceğinde asla şüphe etmeyin ve onu yalanlamayın; zira o muhakkak vuku bulacaktır. { وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “ve bana uyun. İşte dosdoğru yol budur.” Yani: Tevhid, şirkin batıllığı ve Allah'ın üzerinize farz kıldığı vecibeler hususunda size emrettiğim şeylerde bana tabi olun. Size emrettiğim ve sizi kendisine davet ettiğim bu husus, hakka ulaştıran dosdoğru bir yoldur.

قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِحَذْفِ الْيَاءِ مِنِ «اتَّبِعُونِ» وَصْلًا وَوَقْفًا، وَكَذَلِكَ قَرَءُوا بِحَذْفِهَا فِي الْحَالَيْنِ فِي «أَطِيعُونِ» وَقَرَأَ يَعْقُوبُ بِإِثْبَاتِهَا وَصْلًا وَوَقْفًا فِيهِمَا، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَهِيَ رِوَايَةٌ عَنْ نَافِعٍ بِحَذْفِهَا فِي الْوَصْلِ دُونَ الْوَقْفِ وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطانُ أَيْ: لَا تَغْتَرُّوا بِوَسَاوِسِهِ وَشُبَهِهِ الَّتِي يُوقِعُهَا فِي قُلُوبِكُمْ فَيَمْنَعُكُمْ ذَلِكَ مِنَ اتِّبَاعِي، فَإِنَّ الَّذِي دَعَوْتُكُمْ إِلَيْهِ هُوَ دِينُ اللَّهِ الَّذِي اتَّفَقَ عَلَيْهِ رُسُلُهُ وَكُتُبُهُ. ثُمَّ عَلَّلَ نَهْيَهُمْ عَنْ أَنْ يَصُدَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَيَانِ عَدَاوَتِهِ

Cumhûr, hem vasl (geçiş) hem vakıf halinde { اتَّبِعُونِ } kelimesindeki yâ harfini hazfederek okumuştur; aynı şekilde { أَطِيعُونِ } kelimesinde de her iki durumda yâ harfini hazfederek okumuşlardır. Ya'kûb her iki kelimede hem vasl hem vakıf halinde yâ harfini ispat ederek (okuyarak) okumuştur. Ebû Amr ise —ki bu Nâfi'den de bir rivayettir— vakıf halinde değil sadece vasl halinde yâ harfini hazfederek okumuştur. { وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطانُ } “Şeytan sakın sizi alıkoymasın.” Yani: Onun vesveselerine ve kalplerinize düşürdüğü şüphelere aldanmayın ki bu sizi bana tabi olmaktan engellemesin; zira sizi davet ettiğim şey, elçilerinin ve kitaplarının üzerinde ittifak ettiği Allah'ın dinidir. Sonra şeytanın onları alıkoymasını yasaklamayı, onun düşmanlığını beyan ederek

لَهُمْ فَقَالَ: إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ أَيْ: مظهر لِعَدَاوَتِهِ لَكُمْ غَيْرُ مُتَحَاشٍ عَنْ ذَلِكَ وَلَا مُتَكَتِّمٍ بِهِ كَمَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا وَقَعَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ آدَمَ وَمَا أَلْزَمَ بِهِ نَفْسَهُ مِنْ إِغْوَاءِ جَمِيعِ بَنِي آدَمَ إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ وَلَمَّا جاءَ عِيسى بِالْبَيِّناتِ أَيْ: جَاءَ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِالْمُعْجِزَاتِ الْوَاضِحَةِ وَالشَّرَائِعِ. قَالَ قَتَادَةُ: الْبَيِّنَاتُ هُنَا: الْإِنْجِيلُ قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ أَيِ: النُّبُوَّةِ، وَقِيلَ: الْإِنْجِيلُ، وَقِيلَ: مَا يُرَغِّبُ فِي الْجَمِيلِ وَيَكُفُّ عَنِ الْقَبِيحِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ مِنْ أَحْكَامِ التَّوْرَاةِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: يَعْنِي اخْتِلَافَ الفرق الذين تَحَزَّبُوا فِي أَمْرِ عِيسَى. قَالَ الزَّجَّاجُ: الَّذِي جَاءَ بِهِ عِيسَى فِي الْإِنْجِيلِ إِنَّمَا هُوَ بَعْضُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ، فَبَيَّنَ لَهُمْ فِي غَيْرِ الْإِنْجِيلِ مَا احْتَاجُوا إِلَيْهِ. وَقِيلَ: إِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ اخْتَلَفُوا بَعْدَ مَوْتِ مُوسَى فِي أَشْيَاءَ مِنْ أَمْرِ دِينِهِمْ.

şöyle gerekçelendirdi: { إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır.” Yani: Kendisiyle Âdem arasında cereyan eden hadisenin ve Allah'ın ihlaslı kulları müstesna bütün Âdemoğullarını saptırmayı kendi nefsine vazife edinmesinin gösterdiği üzere, bundan hiç çekinmeksizin ve bunu gizlemeksizin size olan düşmanlığını açıkça ortaya koyandır. { وَلَمَّا جاءَ عِيسى بِالْبَيِّناتِ } “Îsâ apaçık delillerle gelince”, yani İsrailoğullarına apaçık mucizeler ve şeriatlarla gelince, Katâde: “Buradaki beyyinât İncil'dir” demiştir. { قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ } “şöyle dedi: Size hikmeti getirdim”, yani peygamberliği; İncil olduğu da söylenmiştir; güzel olana teşvik edip çirkin olandan meneden şey olduğu da söylenmiştir. { وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ } “ve hakkında ihtilaf ettiğiniz şeylerin bir kısmını açıklamak için [geldim]”, Tevrat'ın hükümlerinden [ihtilaf ettiklerinizi]. Katâde şöyle demiştir: “Îsâ'nın durumu hakkında fırkalara ayrılan grupların ihtilafını kastetmektedir.” ez-Zeccâc: “Îsâ'nın İncil'de getirdiği şey, hakkında ihtilaf ettikleri hususların sadece bir kısmıdır; İncil'in dışındaki şeylerde de muhtaç oldukları hususları onlara açıklamıştır” demiştir. İsrailoğullarının Mûsâ'nın vefatından sonra din işlerine dair birtakım meselelerde ihtilafa düştükleri de söylenmiştir.

وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: إِنَّ الْبَعْضَ هُنَا بِمَعْنَى الْكُلِّ كَمَا فِي قوله: يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ وَقَالَ مُقَاتِلٌ:

Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Buradaki 'bazı' (ba'd) kelimesi, O'nun: { يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ } “Size vaat ettiklerinin bir kısmı başınıza gelir” ayetinde olduğu gibi 'bütün' anlamındadır. Mukâtil ise şöyle demiştir:

هُوَ كَقَوْلِهِ: وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ: يَعْنِي مَا أُحِلَّ فِي الْإِنْجِيلِ مِمَّا كَانَ مُحَرَّمًا فِي التَّوْرَاةِ كَلَحْمِ الْإِبِلِ، وَالشَّحْمِ مِنْ كُلِّ حَيَوَانٍ، وَصَيْدِ السَّمَكِ يَوْمَ السَّبْتِ، وَاللَّامُ فِي: وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ مَعْطُوفَةٌ عَلَى مُقَدَّرٍ كَأَنَّهُ قَالَ: قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ لِأُعَلِّمَكُمْ إِيَّاهَا وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ. ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِالتَّقْوَى وَالطَّاعَةِ فَقَالَ:

Bu, O'nun: { وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ } “ve size haram kılınanların bir kısmını helal kılayım diye” kavli gibidir: Yani deve eti, her hayvanın iç yağı ve cumartesi günü balık avlamak gibi Tevrat'ta haram kılınmış olup da İncil'de helal kılınan şeyleri kastediyor. { وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ } ifadesindeki lâm takdirî bir ifadeye matuftur; sanki şöyle demiştir: 'Size hikmeti onu öğretmek için ve açıklamak için getirdim.' Sonra onlara takvayı ve itaati emrederek şöyle buyurdu:

فَاتَّقُوا اللَّهَ أَيِ: اتَّقُوا مَعَاصِيَهُ وَأَطِيعُونِ فِيمَا آمُرُكُمْ بِهِ مِنَ التَّوْحِيدِ وَالشَّرَائِعِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا بَيَانٌ لِمَا أَمَرَهُمْ بِأَنْ يُطِيعُوهُ فِيهِ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ أَيْ عِبَادَةُ اللَّهِ وَحْدَهُ وَالْعَمَلُ بِشَرَائِعِهِ فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ. قَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ: الْأَحْزَابُ هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: هُمْ فِرَقُ النَّصَارَى اخْتَلَفُوا فِي أَمْرِ عِيسَى. قَالَ قَتَادَةُ: وَمَعْنَى «مِنْ بَيْنِهِمْ» : أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَقِيلَ: اخْتَلَفُوا مِنْ بَيْنِ مَنْ بُعِثَ إِلَيْهِمْ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَالْأَحْزَابُ هي الفرق المحزبة فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا من هؤلاء المختلفين، وَهُمُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا بِاللَّهِ، وَلَمْ يَعْمَلُوا بِشَرَائِعِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ أَيْ: أَلِيمٌ عَذَابُهُ وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَيْ: هَلْ يَرْتَقِبُ هَؤُلَاءِ الْأَحْزَابُ وَيَنْتَظِرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً أَيْ: فَجْأَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ أَيْ: لَا يَفْطَنُونَ بِذَلِكَ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْأَحْزَابِ: الَّذِينَ تَحَزَّبُوا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَكَذَّبُوهُ، وَهُمُ الْمُرَادُونَ بِقَوْلِهِ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ أَيِ: الْأَخِلَّاءُ فِي الدُّنْيَا الْمُتَحَابُّونَ فِيهَا يَوْمَ تَأْتِيهِمُ السَّاعَةُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ، أَيْ: يُعَادِي بَعْضُهُمْ بَعْضًا، لِأَنَّهَا قَدِ انْقَطَعَتْ بَيْنَهُمُ الْعَلَائِقُ، وَاشْتَغَلَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِنَفْسِهِ، وَوَجَدُوا تِلْكَ الْأُمُورَ الَّتِي كَانُوا فِيهَا أَخِلَّاءَ أَسْبَابًا لِلْعَذَابِ فَصَارُوا أَعْدَاءً. ثُمَّ اسْتَثْنَى الْمُتَّقِينَ فَقَالَ: إِلَّا الْمُتَّقِينَ فَإِنَّهُمْ أَخِلَّاءُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، لِأَنَّهُمْ وَجَدُوا تِلْكَ الْخُلَّةَ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَهُمْ مِنْ أَسْبَابِ الْخَيْرِ وَالثَّوَابِ، فَبَقِيَتْ خُلَّتُهُمْ عَلَى حَالِهَا يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ أَيْ: يُقَالُ لِهَؤُلَاءِ الْمُتَّقِينَ الْمُتَحَابِّينَ فِي اللَّهِ بِهَذِهِ الْمَقَالَةِ فَيَذْهَبُ عِنْدَ ذَلِكَ خَوْفُهُمْ، وَيَرْتَفِعُ حُزْنُهُمْ الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ

{ فَاتَّقُوا اللَّهَ } “Artık Allah'tan korkun”, yani O'na isyan etmekten sakının, { وَأَطِيعُونِ } “ve bana itaat edin”, tevhid ve şeriatlar hususunda size emrettiğim şeylerde. { إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ } “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin.” Bu, kendisinde kendisine itaat etmelerini emrettiği şeyin bir beyanıdır. { هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “İşte dosdoğru yol budur.” Yani yalnızca Allah'a ibadet etmek ve O'nun şeriatlarıyla amel etmektir. { فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ } “Aralarından çıkan fırkalar ise ihtilafa düştüler.” Mücâhid ve es-Süddî: “Fırkalar (ahzâb), Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitap'tır” demişlerdir. el-Kelbî ve Mukâtil ise: “Onlar Îsâ'nın durumu hakkında ihtilafa düşen Hristiyan fırkalarıdır” demişlerdir. Katâde: “'Aralarından' ifadesinin anlamı; kendi aralarında ihtilafa düştüler demektir” demiştir. Kendilerine peygamber gönderilen Yahudi ve Hristiyan toplulukları arasından ihtilafa düştükleri de söylenmiştir; ahzâb ise fırkalaşmış gruplardır. { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا } “Vay o zulmedenlerin haline!” Bu ihtilaf edenlerden Allah'a şirk koşan ve O'nun şeriatlarıyla amel etmeyenlerin vay haline! { مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ } “Acıklı bir günün azabından dolayı!” Yani azabı acıklı olan günün ki o da kıyamet günüdür. { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ } “Onlar... kıyametten başkasını mı bekliyorlar?” Yani bu fırkalar kıyametten başkasını mı gözetleyip bekliyorlar, { أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً } “onun kendilerine ansızın gelmesinden”, yani apansızın, { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “kendileri hiç farkında değillerken”, yani bunu idrak etmezlerken? Ahzâb ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı birleşip onu yalanlayanların kastedildiği ve { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ } ayetiyle onların murad edildiği de söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır. { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “O gün samimi dostlar birbirine düşmandır.” Yani dünyadaki samimi dostlar, dünyada birbirini sevenler, kıyamet kendilerine geldiği gün birbirine düşman olurlar; yani birbirlerine düşmanlık ederler. Çünkü aralarındaki bağlar kopmuş, her biri kendi nefsiyle meşgul olmuş ve dost oldukları o hususların azap vesilesi olduğunu görmüşlerdir de düşman kesilmişlerdir. Sonra takva sahiplerini istisna ederek şöyle buyurdu: { إِلَّا الْمُتَّقِينَ } “Takva sahipleri hariç”. Çünkü onlar hem dünyada hem ahirette dostturlar; zira aralarındaki o dostluğun hayır ve sevap vesilesi olduğunu görmüşler, böylece dostlukları olduğu gibi kalmıştır. { يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } “Ey kullarım! Bugün size korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de.” Yani Allah için birbirini seven bu takva sahiplerine bu söz söylenir; bunun üzerine onların korkusu gider ve hüzünleri kalkar. { الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ } “Onlar, ayetlerimize inanan ve teslim olan kimselerdi.”

الْمَوْصُولُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَعْتًا لِعِبَادِي، أَوْ: بَدَلًا مِنْهُ، أَوْ: عَطْفَ بَيَانٍ لَهُ، أَوْ:

İsm-i mevsûlün; 'ıbâdî' (kullarım) kelimesine sıfat olması, yahut ondan bedel olması, yahut onun için atf-ı beyân olması caizdir. Yahut:

مَقْطُوعًا عَنْهُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْمَدْحِ، أَوْ: فِي مَحَلِّ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ عَلَى تَقْدِيرِ:

Ondan kopuk (maktû') olarak övgü üzere nasb mahallinde olması yahut mübtedâ olarak ref mahallinde olması caizdir; haberi ise takdirinde { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ } cümlesidir:

يُقَالُ لَهُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَبِهِ قَالَ الزَّجَّاجُ. قَالَ مُقَاتِلٌ: إِذَا وَقَعَ الْخَوْفُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ

“Onlara cennete girin denilir” takdirindedir. Birincisi daha evladır ve ez-Zeccâc da bunu söylemiştir. Mukâtil şöyle demiştir: Kıyamet günü korku vuku bulduğunda bir münadi şöyle seslenir:

يَا عِبَادِي لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ، فَإِذَا سَمِعُوا النداء رفع الخلائق رؤوسهم، فَيُقَالُ: الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ فَيُنَكِّسُ أهل الأوثان رؤوسهم غَيْرَ الْمُسْلِمِينَ. قَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو يَا عِبَادِي بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ سَاكِنَةً وَصْلًا وَوَقْفًا، وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ وَزِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ بِإِثْبَاتِهَا وَفَتْحِهَا فِي الْحَالَيْنِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِحَذْفِهَا فِي الْحَالَيْنِ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ الْمُرَادُ بِالْأَزْوَاجِ نِسَاؤُهُمُ الْمُؤْمِنَاتُ، وَقِيلَ: قُرَنَاؤُهُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَقِيلَ: زَوْجَاتُهُمْ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ تُحْبَرُونَ تُكْرَمُونَ، وَقِيلَ: تُنَعَّمُونَ، وَقِيلَ: تَفْرَحُونَ، وَقِيلَ: تُسَرُّونَ، وَقِيلَ:

“Ey kullarım! Size bir korku yoktur.” Nidayı işitince bütün yaratılmışlar başlarını kaldırır. Bunun üzerine: “Onlar ayetlerimize inanan ve teslim olan kimselerdi” denilir; böylece putperestler ve Müslüman olmayanlar başlarını öne eğerler. Nâfi', İbn Âmir ve Ebû Amr, hem vasl hem vakıf halinde yâ harfini sâkin olarak ispat ederek “yâ ıbâdî” (يَا عِبَادِي) okumuşlardır; Ebû Bekr ve Zirr b. Hubeyş her iki durumda yâ harfini fethalı olarak ispat ederek okumuşlardır; diğerleri ise her iki durumda da yâ harfini hazfederek okumuşlardır. { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ } “Siz ve eşleriniz cennete girin!” Eşler ile kastedilen mümin hanımlarıdır; müminlerden olan akranları/arkadaşları olduğu da söylenmiştir; hûr-i înden olan zevceleri olduğu da söylenmiştir. { تُحْبَرُونَ } “sevinç ve ikramlar içinde”, ikram olunursunuz; nimetlendirilirsiniz denilmiştir; sevinç duyarsınız denilmiştir; mesrur edilirsiniz denilmiştir;

تَعْجَبُونَ، وَقِيلَ: تَلَذَّذُونَ بِالسَّمَاعِ، وَالْأَوْلَى تَفْسِيرُ ذَلِكَ بِالْفَرَحِ وَالسُّرُورِ النَّاشِئَيْنِ عَنِ الْكَرَامَةِ وَالنِّعْمَةِ يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ الصحاف جمع صفحة: وَهِيَ الْقَصْعَةُ الْوَاسِعَةُ الْعَرِيضَةُ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: أَعْظَمُ الْقِصَاعِ الْجَفْنَةُ ثُمَّ الْقَصْعَةُ، وَهِيَ تُشْبِعُ عَشَرَةً، ثُمَّ الصَّحْفَةُ، وَهِيَ تُشْبِعُ خَمْسَةً، ثُمَّ الْمَكِيلَةُ وَهِيَ تُشْبِعُ الرَّجُلَيْنِ وَالثَّلَاثَةَ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ لَهُمْ فِي الْجَنَّةِ أَطْعِمَةً يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِهَا فِي صحاف الذهب وَلهم فِيهَا أَشْرِبَةٌ يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِهَا فِي الْ أَكْوابٍ وَهِيَ جَمْعُ كُوبٍ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ. الْكُوبُ كُوزٌ لَا عُرْوَةَ لَهُ، وَالْجَمْعُ أَكْوَابٍ. قَالَ الْأَعْشَى:

şaşırıp hayran kalırsınız denilmiştir; [cennet nağmelerini] dinlemekten lezzet alırsınız denilmiştir. En evla olanı ise bunun ikram ve nimetten doğan sevinç ve sürur ile tefsir edilmesidir. { يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ } “Onlara altın tepsilerle dolaşılır.” Sihâf (صِحَاف), sahfenin (صَفْحَة) çoğuludur: O da geniş ve yayvan çanaktır (kasedir). el-Kisâî şöyle demiştir: Çanakların en büyüğü 'cefne'dir, sonra on kişiyi doyuran 'kas'a' gelir; sonra beş kişiyi doyuran 'sahfe' gelir; sonra iki veya üç kişiyi doyuran 'mekîle' gelir. Anlamı şudur: Cennette onlara altın tepsiler içinde ikram edilecek yemekler sunulur; yine onlar için altın { وَأَكْوابٍ } “ve kadehlerle” ikram edilecek içecekler dolaştırılır. [Ekvâb], 'kûb'un çoğuludur. el-Cevherî şöyle demiştir: Kûb, kulpu olmayan testidir; çoğulu 'ekvâb' gelir. el-A'şâ şöyle demiştir:

صَرِيفِيَّةٌ طَيِّبٌ طَعْمُهَا ... لَهَا زَبَدٌ بَيْنَ كُوبٍ وَدَنِّ

Sarîf şarabıdır, tadı güzeldir... Kadeh ile küp arasında köpüğü vardır.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

مُتَّكَئًا تَصْفِقُ أَبْوَابُهُ ... يَسْعَى عَلَيْهِ الْعَبْدُ بِالْكُوبِ

Kapıları çarpıp duran bir yere yaslanmış halde... Hizmetkâr kadehle onun etrafında koşturur.

قَالَ قَتَادَةُ: الْكُوبُ الْمُدَوَّرُ الْقَصِيرُ الْعُنُقِ الْقَصِيرُ الْعُرْوَةِ، وَالْإِبْرِيقُ الْمُسْتَطِيلُ الْعُنُقِ الطَّوِيلُ الْعُرْوَةِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: الْأَكْوَابُ الْأَبَارِيقُ الَّتِي لَا خَرَاطِيمَ لَهَا. وَقَالَ قُطْرُبٌ: هِيَ الأباريق التي ليست لها عرا وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ قَرَأَ الْجُمْهُورُ «تَشْتَهِي» وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ «تَشْتَهِيهِ» بِإِثْبَاتِ الضَّمِيرِ الْعَائِدِ عَلَى الْمَوْصُولِ، وَالْمَعْنَى: مَا تَشْتَهِيهِ أَنْفُسُ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنْ فُنُونِ الْأَطْعِمَةِ وَالْأَشْرِبَةِ وَنَحْوِهِمَا مِمَّا تَطْلُبُهُ النَّفْسُ وَتَهْوَاهُ كَائِنًا مَا كَانَ، وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ مِنْ كُلِّ الْمُسْتَلَذَّاتِ الَّتِي تَسْتَلِذُّ بِهَا وَتَطْلُبُ مُشَاهَدَتَهَا، تَقُولُ لَذَّ الشَّيْءُ يَلَذُّ لَذَاذًا وَلَذَاذَةً: إِذَا وَجَدَهُ لَذِيذًا وَالْتَذَّ بِهِ، وَفِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ «تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّهُ الْأَعْيُنُ» وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ لَا تَمُوتُونَ وَلَا تُخْرَجُونَ مِنْهَا وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ أَيْ: يُقَالُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ هَذِهِ الْمَقَالَةُ: أَيْ: صَارَتْ إِلَيْكُمْ كَمَا يَصِيرُ الْمِيرَاثُ إِلَى الْوَارِثِ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَهُ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، وَاسْمُ الْإِشَارَةِ: مُبْتَدَأٌ، وَالْجَنَّةُ: صِفَتُهُ، وَالَّتِي أُورِثْتُمُوهَا: صِفَةٌ لِلْجَنَّةِ، وَالْخَبَرُ: بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ، وَقِيلَ الْخَبَرُ: الْمَوْصُولُ مَعَ صِلَتِهِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لَكُمْ فِيها فاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ الْفَاكِهَةُ مَعْرُوفَةٌ، وَهِيَ: الثِّمَارُ كُلُّهَا رَطْبُهَا وَيَابِسُهَا، أَيْ: لَهُمْ فِي الْجَنَّةِ سِوَى الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ فَاكِهَةٌ كَثِيرَةُ الْأَنْوَاعِ وَالْأَصْنَافِ مِنْها تَأْكُلُونَ مِنْ تَبْعِيضِيَّةٌ أَوِ ابْتِدَائِيَّةٌ، وَقُدِّمَ الْجَارُّ لِأَجْلِ الْفَاصِلَةِ.

Katâde şöyle demiştir: Kûb; yuvarlak, boynu kısa ve kulpu kısa olandır; ibrik ise boynu uzun ve kulpu uzun olandır. el-Ahfeş ise: “Ekvâb, emziği (ağızlığı) olmayan ibriklerdir” demiştir. Kutrub ise: “Onlar kulpları olmayan ibriklerdir” demiştir. { وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ } “Orada nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı her şey vardır.” Cumhûr, “teştehî” (تَشْتَهِي) şeklinde okumuştur; Nâfi', İbn Âmir ve Hafs ise ism-i mevsûle dönen zamiri ispat ederek “teştehîhi” (تَشْتَهِيهِ) okumuşlardır. Anlamı şudur: Cennet ehlinin nefislerinin her ne olursa olsun arzuladığı ve sevdiği çeşit çeşit yiyecek ve içecekler ve benzeri şeyler [oradadır]; gözlerin lezzet aldığı, bakıp seyretmekten zevk alacağı bütün leziz güzellikler [oradadır]. Bir şeyi lezzetli bulup ondan zevk aldığında 'lezze'ş-şey'ü yelezzü lezâzen ve lezâzeten' dersin. Abdullah b. Mes'ûd'un Mushafı'nda “teştehîhi'l-enfüsü ve telezzühü'l-a'yün” şeklindedir. { وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ } “ve siz orada ebedî kalıcılarsınız.” Asla ölmezsiniz ve oradan çıkarılmazsınız. { وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “İşte yaptıklarınıza karşılık size miras bırakılan cennet budur.” Yani kıyamet gününde onlara şu söz söylenir: Dünyada işlediğiniz salih ameller sebebiyle mirasın mirasçıya intikal etmesi gibi bu cennet de size intikal etti. İşaret ismi mübtedâ, 'el-Cennetü' onun sıfatı, 'elletî ûristümûhâ' cennetin sıfatı, haber ise 'bimâ küntüm ta'melûn'dur. Haberin sılasıyla birlikte ism-i mevsûl olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır. { لَكُمْ فِيها فاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ } “Orada sizin için bol meyveler vardır”. Meyve (fâkihe) malumdur; yaş olsun kuru olsun bütün yemişlerdir; yani cennette onlar için yiyecek ve içeceğin yanı sıra pek çok tür ve çeşitleri olan meyveler vardır. { مِنْها تَأْكُلُونَ } “onlardan yersiniz.” 'Min' (مِنْ) edatı teb'îz (kısmîlik) veya ibtidâ (başlangıç) bildirir; câr-mecrûr ise fasıla (ayet sonu uyumu) sebebiyle öne alınmıştır.

وَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لِقُرَيْشٍ:

Ahmed, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş'e şöyle buyurdu:

«إِنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ فِيهِ خَيْرٌ، قَالُوا: أَلَسْتَ تَزْعُمُ أَنَّ عِيسَى كَانَ نَبِيًّا وَعَبْدًا مِنْ عباد الله

“Allah'tan başka kendisine tapılan hiçbir kimsede hayır yoktur.” Onlar: “Sen Îsâ'nın bir peygamber ve Allah'ın salih kullarından bir kul olduğunu iddia etmiyor muydun?

صَالِحًا وَقَدْ عَبَدَتْهُ النَّصَارَى؟ فَإِنْ كُنْتَ صَادِقًا فَإِنَّهُ كَآلِهَتِهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ قُلْتُ: وما يصدّون؟ قال: يضجون وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ قال: خروج عيسى بن مَرْيَمَ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ» . وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَأَحْمَدُ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا ضَلَّ قَوْمٌ بَعْدَ هُدًى كَانُوا عَلَيْهِ إِلَّا أُوتُوا الْجِدَالَ، ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الآية ما ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا» . وَقَدْ وَرَدَ فِي ذَمِّ الْجِدَالِ بِالْبَاطِلِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ «أَنَّ الْمُشْرِكِينَ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: أَرَأَيْتَ مَا نَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَيْنَ هُمْ؟

Oysa Hristiyanlar ona taptılar! Eğer doğru söylüyorsan o da onların ilahları gibidir” dediler. Bunun üzerine Allah: { وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ } “Meryem oğlu [Îsâ] bir örnek olarak anlatılınca, hemen senin kavmin bundan ötürü feryat edip gülüşmeye başladı” ayetini indirdi. Ben: “'Yasıddûn' ne demektir?” dedim; “Yaygara koparırlar demektir” dedi. Ve { وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ } “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir” [ayeti hakkında]: “Kıyamet gününden önce Meryem oğlu Îsâ'nın çıkışıdır” dedi. Saîd b. Mansûr, Ahmed, Abd b. Humeyd, sahih olduğunu belirterek Tirmizî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve Şu'ab'da Beyhakî, Ebû Ümâme'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Üzerinde bulundukları bir hidayetten sonra sapan hiçbir kavim yoktur ki, kendilerine tartışma (cedel) verilmiş olmasın.” Sonra şu ayeti okudu: { مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا } “Bunu sana sırf bir tartışma olsun diye söylediler.” Bâtıl üzere cedel yapmanın yerilmesine dair pek çok hadis varit olmuştur. İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: “Müşrikler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Allah'tan başka taptığımız şeylerin durumu nedir, nerededirler?' dediler.

قَالَ: فِي النَّارِ، قَالُوا: وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ؟ قَالَ: وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ قَالُوا: فَعِيسَى بن مَرْيَمَ قَالَ: قَالَ اللَّهُ إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَجَعَلْناهُ مَثَلًا لِبَنِي إِسْرائِيلَ» . وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَمُسَدَّدٌ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ مِنْ طُرُقٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ قال:

O: 'Ateştedirler' buyurdu. 'Güneş ve ay da mı?' dediler. 'Güneş ve ay da' buyurdu. 'Ya Meryem oğlu Îsâ?' dediler. Bunun üzerine Allah: { إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَجَعَلْناهُ مَثَلًا لِبَنِي إِسْرائِيلَ } “O, kendisine nimet verdiğimiz ve İsrailoğulları için bir ibret kıldığımız bir kuldan başkası değildir” ayetini indirdi.” Feryâbî, Saîd b. Mansûr, Müsedded, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî çeşitli yollarla ondan { وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

خروج عيسى قبل يوم القيامة. وأخرجه الْحَاكِمُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ انْقَطَعْتِ الْأَرْحَامُ، وَقَلَّتِ الْأَنْسَابُ، وَذَهَبْتِ الْأُخُوَّةُ إِلَّا الْأُخُوَّةَ فِي اللَّهِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَحُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ فِي تَرْغِيبِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فِي قَوْلِهِ: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ قَالَ: خَلِيلَانِ مُؤْمِنَانِ، وَخَلِيلَانِ كَافِرَانِ تُوُفِّيَ أَحَدُ الْمُؤْمِنَيْنِ فَبُشِّرَ بِالْجَنَّةِ، فَذَكَرَ خَلِيلَهُ وَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّ خَلِيلِي فُلَانًا كَانَ يَأْمُرُنِي بِطَاعَتِكَ وَطَاعَةِ رَسُولِكَ، وَيَأْمُرُنِي بِالْخَيْرِ، وَيَنْهَانِي عَنِ الشَّرِّ، وَيُنْبِئُنِي أَنِّي مُلَاقِيكَ، اللَّهُمَّ لَا تُضِلَّهُ بَعْدِي حَتَّى تُرِيَهُ مِثْلَ مَا أَرَيْتَنِي، وَتَرْضَى عَنْهُ كَمَا رَضِيتَ عَنِّي، فَيُقَالُ لَهُ: اذْهَبْ فَلَوْ تَعْلَمُ مَا لَهُ عِنْدِي لَضَحِكْتَ كَثِيرًا، وَلَبَكَيْتَ قَلِيلًا، ثُمَّ يَمُوتُ الْآخَرُ فَيُجْمَعُ بين رواحهما فَيُقَالُ: لِيُثْنِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْكُمَا عَلَى صَاحِبِهِ، فَيَقُولُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لِصَاحِبِهِ: نِعْمَ الْأَخُ، وَنِعْمَ الصَّاحِبُ، وَنِعْمَ الْخَلِيلُ وَإِذَا مَاتَ أَحَدُ الْكَافِرَيْنِ بُشِّرَ بِالنَّارِ، فَيَذْكُرُ خَلِيلَهُ، فَيَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنَّ خَلِيلِي فُلَانًا كَانَ يَأْمُرُنِي بِمَعْصِيَتِكَ وَمَعْصِيَةِ رَسُولِكَ، وَيَأْمُرُنِي بِالشَّرِّ، وَيَنْهَانِي عَنِ الْخَيْرِ، وَيُنْبِئُنِي أَنِّي غَيْرُ مُلَاقِيكَ، اللَّهُمَّ فَلَا تَهْدِهِ بَعْدِي حَتَّى تُرِيَهُ مِثْلَ مَا أَرَيْتَنِي وَتَسْخَطَ عَلَيْهِ كَمَا سَخِطْتَ عَلَيَّ، فَيَمُوتُ الْآخَرُ فَيُجْمَعُ بَيْنَ أَرْوَاحِهِمَا فَيُقَالُ: لِيُثْنِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْكُمَا عَلَى صَاحِبِهِ، فَيَقُولُ كُلٌّ مِنْهُمَا لِصَاحِبِهِ: بِئْسَ الْأَخُ وَبِئْسَ الصَّاحِبُ وَبِئْسَ الْخَلِيلُ، وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْأَكْوَابُ الْجِرَارُ مِنَ الْفِضَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «مَا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَلَهُ مَنْزِلٌ فِي الْجَنَّةِ وَمَنْزِلٌ فِي النَّارِ، فَالْكَافِرُ يَرِثُ الْمُؤْمِنَ مَنْزِلَهُ مِنَ النَّارِ، وَالْمُؤْمِنُ يَرِثُ الْكَافِرَ مَنْزِلَهُ فِي الْجَنَّةِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها.

“Kıyamet gününden önce Îsâ'nın çıkışıdır.” Bunu Hâkim ve İbn Merdûye de ondan merfû olarak rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd Ebû Hüreyre'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Merdûye Sa'd b. Muâz'dan rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Kıyamet günü olduğunda akrabalık bağları kopar, nesepler azalır ve Allah yolundaki kardeşlik müstesna diğer kardeşlikler yok olur; bu O'nun şu buyruğudur: { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ } “O gün takva sahipleri hariç, samimi dostlar birbirine düşmandır.” Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, Terğîb'inde Humeyd b. Zenceveyh, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şu'ab'da Beyhakî Ali b. Ebî Tâlib'den { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Mümin iki dost ve kâfir iki dost vardır. Müminlerden biri vefat edip cennetle müjdelendiğinde dostunu hatırlar ve şöyle der: 'Allahım! Şüphesiz falan dostum bana Sana ve Resûlüne itaati emreder, bana hayrı buyurur, beni şerden meneder ve Sana kavuşacağımı bana haber verirdi. Allahım! Benden sonra onu saptırma ki bana gösterdiğin şeylerin benzerini ona da gösteresin ve benden razı olduğun gibi ondan da razı olasın.' Ona şöyle denilir: 'Git; şayet onun katımdaki derecesini bilseydin çok güler, az ağlardın.' Sonra diğeri de ölür ve ruhları bir araya getirilir; 'Her biriniz arkadaşını övsün' denilir. Bunun üzerine her biri arkadaşı hakkında: 'Ne güzel kardeş, ne güzel yoldaş ve ne güzel samimi dost!' der. İki kâfirden biri öldüğünde ise cehennemle müjdelenir; dostunu hatırlar ve şöyle der: 'Allahım! Şüphesiz falan dostum bana Sana ve Resûlüne isyanı emreder, bana şerri buyurur, beni hayırdan alıkoyar ve Sana kavuşmayacağımı bana söylerdi. Allahım! Bana gösterdiğin azabın benzerini ona da gösterene ve bana gazaplandığın gibi ona da gazaplanana kadar benden sonra ona hidayet verme!' Sonra diğeri de ölür ve ruhları bir araya getirilir; 'Her biriniz arkadaşını anlatsın' denilir. Bunun üzerine her biri arkadaşı hakkında: 'Ne kötü kardeş, ne kötü yoldaş ve ne kötü samimi dost!' der.” İbn Cerîr İbn Abbâs'tan nakletmiştir: “Ekvâb, gümüşten testilerdir.” İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye Ebû Hüreyre'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Hiç kimse yoktur ki cennette bir konağı ve cehennemde bir konağı olmasın; kâfir müminin cehennemdeki konağına vâris olur, mümin de kâfirin cennetteki konağına vâris olur; işte bu, O'nun şu buyruğudur: { وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها }.”

[سورة الزخرف (٤٣) : الآيات ٧٤ الى ٨٩]

[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 74-89]

إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ (٧٤) لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٥) وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ (٧٦) وَنادَوْا يَا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ (٧٧) لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٨)

{ إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ } “Şüphesiz suçlular (mücrimler), cehennem azabında ebedî kalacaklardır.” (74) { لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ } “Kendilerinden [azap] hafifletilmeyecek ve onlar orada ümitsiz kalacaklardır.” (75) { وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ } “Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendileri zalimler idiler.” (76) { وَنادَوْا يَا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ } “Ve şöyle seslendiler: 'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin (bizi öldürsün)!' O da: 'Şüphesiz siz [burada] kalıcılarsınız' dedi.” (77) { لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ } “Andolsun ki biz size hakkı getirdik, fakat çoğunuz haktan hoşlanmayanlarsınız.” (78)

أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ (٧٩) أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ بَلى وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ (٨٠) قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ (٨١) سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ (٨٢) فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٨٣)

{ أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ } “Yoksa onlar bir işi kesin karara mı bağladılar? Doğrusu biz de kesin kararlıyız.” (79) { أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ بَلى وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ } “Yoksa onlar, bizim kendilerinin sırlarını ve fısıldaşmalarını işitmediğimizi mi sanıyorlar? Hayır, işitiriz ve yanlarındaki elçilerimiz yazmaktadırlar.” (80) { قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } “De ki: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [O'na] ilk kulluk eden ben olurdum.'” (81) { سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Göklerin ve yerin Rabbi, Arş'ın Rabbi onların nitelemelerinden münezzehtir.” (82) { فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ } “Bırak onları, kendilerine vaat edilen günlerine kavuşuncaya kadar dalsınlar ve oynayadursunlar.” (83)

وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٨٤) وَتَبارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٥) وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٨٦) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٨٧) وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ (٨٨)

{ وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ } “O, gökte de İlah olan, yerde de İlah olandır; O, Hakîm'dir, Alîm'dir.” (84) { وَتَبارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü O'na ait olan [Allah] ne yücedir! Kıyametin ilmi O'nun katındadır ve yalnız O'na döndürüleceksiniz.” (85) { وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “O'ndan başka yalvardıkları kimseler şefaate sahip olamazlar; ancak bilerek hakka şahitlik edenler müstesnadır.” (86) { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Andolsun ki onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka 'Allah' derler. Öyleyse nasıl [haktan] çevriliyorlar?” (87) { وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ } “Ve onun: 'Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar iman etmeyen bir kavimdir' demesi hakkı için...” (88)

فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٨٩)

{ فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Şimdilik sen onlardan yüz çevir ve 'Selam' de! Yakında bilecekler.” (89)

قَوْلُهُ: إِنَّ الْمُجْرِمِينَ أَيْ: أَهْلَ الْإِجْرَامِ الْكُفْرِيَّةِ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ إِيرَادُهُمْ فِي مُقَابَلَةِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ لَهُمْ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ قَبْلَ هَذَا فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ لَا يَنْقَطِعُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ أَبَدًا لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ أَيْ: لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ ذَلِكَ الْعَذَابُ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ أَيْ: آيِسُونَ مِنَ النَّجَاةِ، وَقِيلَ: سَاكِتُونَ سُكُوتَ يَأْسٍ، وَقَدْ مَضَى تَحْقِيقُ مَعْنَاهُ فِي الْأَنْعَامِ وَما ظَلَمْناهُمْ أَيْ: مَا عَذَّبْنَاهُمْ بِغَيْرِ ذَنْبٍ، وَلَا بِزِيَادَةٍ عَلَى مَا يَسْتَحِقُّونَهُ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ لِأَنْفُسِهِمْ بِمَا فَعَلُوا مِنَ الذُّنُوبِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «الظَّالِمِينَ» بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ كَانَ، وَالضَّمِيرُ ضَمِيرُ فَصْلٍ. وَقَرَأَ أَبُو زَيْدٍ النَّحْوِيُّ «الظَّالِمُونَ» بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ: مُبْتَدَأٌ، وَمَا بَعْدَهُ: خَبَرُهُ، وَالْجُمْلَةَ خَبَرُ كَانَ وَنادَوْا يَا مالِكُ أَيْ: نَادَى الْمُجْرِمُونَ هَذَا النِّدَاءَ، وَمَالِكٌ هُوَ خَازِنُ النَّارِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «يَا مَالِكُ» بِدُونِ تَرْخِيمٍ. وَقَرَأَ عَلِيٌّ، وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ، وَالْأَعْمَشُ «يَا مَالُ» بِالتَّرْخِيمِ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ بِالْمَوْتِ تَوَسَّلُوا بِمَالِكٍ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِيَسْأَلَهُ لَهُمْ أَنْ يَقْضِيَ عَلَيْهِمْ بِالْمَوْتِ لِيَسْتَرِيحُوا مِنَ الْعَذَابِ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ أَيْ: مُقِيمُونَ فِي الْعَذَابِ، قِيلَ: سَكَتَ عَنْ إِجَابَتِهِمْ ثَمَانِينَ سَنَةً، ثُمَّ أَجَابَهُمْ بِهَذَا الْجَوَابِ، وَقِيلَ: سَكَتَ عَنْهُمْ أَلْفَ عَامٍ، وَقِيلَ مِائَةَ سَنَةٍ، وَقِيلَ أَرْبَعِينَ سَنَةً لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ كَلَامِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ كَلَامِ مَالِكٍ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ وَالْمَعْنَى: إِنَّا أَرْسَلْنَا إِلَيْكُمُ الرُّسُلَ، وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْكُتُبَ، فَدَعَوْكُمْ فَلَمْ تَقْبَلُوا، وَلَمْ تُصَدِّقُوا، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ لَا يَقْبَلُونَهُ، وَالْمُرَادُ بِالْحَقِّ:

{ إِنَّ الْمُجْرِمِينَ } “Şüphesiz suçlular” ifadesi; Allah Sübhânehu'nun bundan önce kendilerine vadettiklerini zikrettiği müminlerin mukabilinde yer almalarının da delalet ettiği üzere, küfür suçunu işleyenlerdir. { فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ } “cehennem azabında ebedî kalacaklardır.” Onlardan azap hiçbir zaman kesilmez. { لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ } “Kendilerinden hafifletilmeyecektir”, yani o azap kendilerinden eksiltilmez; bu cümle hal olarak nasb mahallindedir. { وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ } “ve onlar orada ümitsiz kalacaklardır.” Yani kurtuluştan ümitlerini kesmişlerdir; ümitsizlik sessizliğine bürünmüş kimselerdir de denilmiştir. Bunun anlamının tahkiki En'âm Suresi'nde geçmişti. { وَما ظَلَمْناهُمْ } “Biz onlara zulmetmedik”, yani onlara günahsız yere azap etmedik ve hak ettiklerinden fazlasıyla da cezalandırmadık, { وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ } “fakat onlar kendileri zalimler idiler”, işledikleri günahlarla kendi nefislerine zulmedenlerdi. Cumhûr, 'kâne'nin haberi olarak ve zamiri de fasıl zamiri kılarak “ez-zâlimîn” (الظَّالِمِينَ) şeklinde mensub okumuştur. Ebû Zeyd en-Nahvî ise zamiri mübtedâ, sonrasını onun haberi ve cümleyi de 'kâne'nin haberi kılarak ref ile “ez-zâlimûn” (الظَّالِمُونَ) okumuştur. { وَنادَوْا يَا مالِكُ } “Ve şöyle seslendiler: 'Ey Mâlik!'” Yani mücrimler bu nidayı yaparlar; Mâlik ise cehennemin bekçisidir (hâzinidir). Cumhûr, terhîmsiz olarak “yâ Mâlikü” okumuştur; Ali, İbn Mes'ûd, Yahyâ b. Vessâb ve el-A'meş ise terhîm ile “yâ Mâli” (يَا مَالُ) şeklinde okumuşlardır. { لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ } “Rabbin bizim işimizi bitirsin!”, yani ölümle. Azaptan kurtulup rahata kavuşmak için kendilerini öldürmesini Allah'tan istemesi hususunda Mâlik'i Allah Sübhânehu'ya aracı kıldılar. { قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ } “O da: 'Şüphesiz siz [burada] kalıcılarsınız' dedi.” Yani azabın içinde yerleşip kalacaksınız. Denildi ki: Onlara cevap vermekten seksen yıl sustu, sonra onlara bu cevabı verdi; bin yıl sustu denildiği gibi, yüz yıl veya kırk yıl sustuğu da söylenmiştir. { لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ } “Andolsun ki biz size hakkı getirdik”. Bunun Allah Sübhânehu'nun kelâmından olması muhtemel olduğu gibi, Mâlik'in kelâmından olması da muhtemeldir; birincisi daha açıktır. Anlamı şudur: Biz size elçiler gönderdik ve onlara kitaplar indirdik; onlar da sizi davet etti, fakat siz kabul etmediniz ve tasdik etmediniz. Bu da O'nun şu buyruğunun anlamıdır: { وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ } “fakat çoğunuz haktan hoşlanmayanlarsınız”, onu kabul etmezsiniz. Hak ile kastedilen:

كُلُّ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ عَلَى أَلْسُنِ رُسُلِهِ وَأَنْزَلَهُ في كتبه. وقيل: هو خاص بالقرآن. وقيل وَمَعْنَى أَكْثَرَكُمْ: كُلَّكُمْ.

Allah'ın elçilerinin lisanıyla emrettiği ve kitaplarında indirdiği her şeydir. Kur'an'a has olduğu da söylenmiştir. 'Çoğunuz' ifadesinin 'hepiniz' anlamında olduğu da söylenmiştir.

وَقِيلَ: أَرَادَ الرُّؤَسَاءَ وَالْقَادَةَ، وَمَنْ عَدَاهُمْ أَتْبَاعٌ لَهُمْ أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ أَمْ: هِيَ الْمُنْقَطِعَةُ الَّتِي بِمَعْنَى بَلْ وَالْهَمْزَةُ، أَيْ: بل أأبرموا أَمْرًا. وَفِي ذَلِكَ انْتِقَالٌ مِنْ تَوَجُّعِ أَهْلِ النَّارِ إِلَى حِكَايَةِ مَا يَقَعُ مِنْ هَؤُلَاءِ، وإبرام: الْإِتْقَانُ وَالْإِحْكَامُ، يُقَالُ أَبْرَمْتُ الشَّيْءَ: أَحْكَمْتُهُ وَأَتْقَنْتُهُ، وَأَبْرَمَ الْحَبْلَ: إِذَا أَحْكَمَ فَتْلَهُ، وَالْمَعْنَى:

Reisleri ve liderleri kastettiği, onların dışındakilerin ise onlara tabi kimseler olduğu da söylenmiştir. { أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ } “Yoksa onlar bir işi kesin karara mı bağladılar? Doğrusu biz de kesin kararlıyız.” Buradaki 'em' (أَمْ), 'bel' (بَلْ) ve hemze anlamında olan em-i munkatıadır; yani: Bilakis onlar bir işi mi kesinleştirdiler? Bunda, cehennem ehlinin acı çekmesinden bu kimselerden sadır olan şeylerin hikâye edilmesine bir intikal vardır. İbrâm (إِبْرَام); sağlamlaştırmak ve pekiştirmektir (ihkâm). Bir şeyi sağlam ve muhkem yaptığında 'ebremtü'ş-şey'e' denilir. İpi sağlam büktüğünde 'ebreme'l-hable' denilir. Anlamı şudur:

بَلْ أحكموا كيدا للنبيّ ﷺ فَإِنَّا مُحْكِمُونَ لَهُمْ كَيْدًا قَالَهُ مُجَاهِدٌ، وَقَتَادَةُ، وَابْنُ زَيْدٍ، وَمِثْلُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:

Bilakis onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tuzak kurup sağlamlaştırdılar; Biz de onlara karşı tuzağımızı sağlamlaştırıcılarız. Bunu Mücâhid, Katâde ve İbn Zeyd söylemiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bunun gibidir:

أَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَمْ قَضَوْا أَمْرًا فَإِنَّا قَاضُونَ عَلَيْهِمْ أَمْرَنَا بِالْعَذَابِ قَالَهُ الْكَلْبِيُّ. أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ أَيْ: بَلْ أَيَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ مَا يُسِرُّونَ بِهِ في أنفسهم، أو ما يتحدثون بِهِ سِرًّا فِي مَكَانٍ خَالٍ، وَمَا يَتَنَاجَوْنَ بِهِ فِيمَا بَيْنَهُمْ بَلى نَسْمَعُ ذَلِكَ وَنَعْمَلُ بِهِ وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ أَيِ: الْحَفَظَةُ عِنْدَهُمْ يَكْتُبُونَ جَمِيعَ مَا يَصْدُرُ عَنْهُمْ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَوْ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي تَدُلُّ عَلَيْهَا بَلَى. ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يَقُولَ لِلْكُفَّارِ قَوْلًا يُلْزِمُهُمْ بِهِ الْحُجَّةَ وَيَقْطَعُ مَا يُورِدُونَهُ مِنَ الشُّبْهَةِ فَقَالَ: قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ أَيْ: إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فِي قَوْلِكُمْ وَعَلَى زَعْمِكُمْ فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ عَبَدَ اللَّهَ وَحْدَهُ، لِأَنَّ مَنْ عَبَدَ اللَّهَ وَحْدَهُ فَقَدْ دَفَعَ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ، كَذَا قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَالسُّدِّيُّ: إِنَّ الْمَعْنَى مَا كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ ابْتِدَاءَ كَلَامٍ، وَقِيلَ الْمَعْنَى: قُلْ يَا مُحَمَّدُ إِنْ ثَبَتَ لِلَّهِ وَلَدٌ، فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ يَعْبُدُ هَذَا الْوَلَدَ الَّذِي تَزْعُمُونَ ثُبُوتَهُ، وَلَكِنَّهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ. وَفِيهِ نَفْيٌ لِلْوَلَدِ عَلَى أَبْلَغِ وَجْهٍ، وَأَتَمِّ عِبَارَةٍ، وَأَحْسَنِ أُسْلُوبٍ، وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ مِنَ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ، وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلُهُ تعالى: إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ وَمِثْلُ هَذَا قَوْلُ الرَّجُلِ لِمَنْ يُنَاظِرُهُ: إِنْ ثبت ما تقوله بالدليل فأنا أوّل من يعتقد وَيَقُولُ بِهِ، فَتَكُونُ «إِنْ» فِي «إِنْ كَانَ» شَرْطِيَّةً، وَرَجَّحَ هَذَا ابْنُ جَرِيرٍ وَغَيْرُهُ. وَقِيلَ مَعْنَى الْعَابِدِينَ: الْآنِفِينَ مِنَ الْعِبَادَةِ، وَهُوَ تَكَلُّفٌ لا ملجئ إليه، ولكنه قَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْيَمَانِيُّ «الْعَبِدِينَ» بِغَيْرِ أَلِفٍ، يُقَالُ عَبِدَ يَعْبَدُ عَبَدًا بِالتَّحْرِيكِ: إِذَا أَنِفَ وَغَضِبَ فَهُوَ عَبِدٌ، وَالِاسْمُ الْعَبَدَةُ مِثْلُ الْأَنَفَةِ، وَلَعَلَّ الْحَامِلَ لِمَنْ قَرَأَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ الشَّاذَّةَ الْبَعِيدَةَ هُوَ اسْتِبْعَادُ مَعْنَى فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ وَلَيْسَ بِمُسْتَبْعَدٍ وَلَا مُسْتَنْكَرٍ. وَقَدْ حَكَى الْجَوْهَرِيُّ عَنْ أَبِي عَمْرٍو فِي قَوْلِهِ: فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ أَنَّهُ مِنَ الْأَنَفِ وَالْغَضَبِ. وَحَكَاهُ المارودي عن الكسائي والقتبي، وَبِهِ قَالَ الْفَرَّاءُ: وَكَذَا قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: إِنَّ مَعْنَى الْعَابِدِينَ الْغِضَابَ الْآنِفِينَ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ:

{ أَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ } “Yoksa bir tuzak mı kurmak istiyorlar? Asıl o inkâr edenler tuzağa düşecek olanlardır.” Bir görüşe göre anlam şöyledir: Yoksa bir hüküm mü verdiler ki Biz de onlar hakkında azap hükmümüzü vermiş olalım. Bunu el-Kelbî söylemiştir. { أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ } “Yoksa onlar, bizim kendilerinin sırlarını ve fısıltılarını işitmediğimizi mi sanıyorlar?” Yani: Bilakis içlerinde gizledikleri şeyleri veya tenha bir yerde gizlice konuştuklarını ve kendi aralarında fısıldaştıklarını işitmediğimizi mi sanıyorlar? { بَلى } “Hayır [işitiriz]”, bunu işitiriz ve gereğini yaparız, { وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ } “ve yanlarındaki elçilerimiz de yazmaktadırlar.” Yani yanlarındaki hafaza melekleri, kendilerinden sadır olan her söz ve fiili yazmaktadırlar. Cümle hal olarak mahallen mansuptur yahut { بَلى } kelimesinin delalet ettiği cümleye matuftur. Sonra Allah Sübhânehu, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e kâfirlere karşı delili üzerlerine bağlayacak ve ileri sürdükleri şüpheyi kesecek bir söz söylemesini emrederek şöyle buyurdu: { قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } “De ki: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [O'na] kulluk edenlerin ilki ben olurdum.'” Yani sizin sözünüze ve iddianıza göre O'nun bir çocuğu olsaydı, Allah'a bir olarak ibadet edenlerin ilki ben olurdum; zira Allah'a bir olarak ibadet eden kimse O'nun bir çocuğu olmasını reddetmiş olur. İbn Kuteybe böyle demiştir. el-Hasan ve es-Süddî şöyle demiştir: Anlam, 'Rahmân'ın bir çocuğu olmamıştır' şeklindedir ve { فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } “kulluk edenlerin ilki ben olurdum” sözü yeni bir cümlenin başlangıcı olur. Bir görüşe göre de anlam şöyledir: De ki [ey Muhammed]: Eğer Allah için bir çocuk sabit olsaydı, sizin var olduğunu iddia ettiğiniz bu çocuğa ibadet edenlerin ilki ben olurdum; fakat O'nun bir çocuğunun olması imkânsızdır. Bunda, çocuğun nefyedilmesi en beliğ vecih, en kâmil ifade ve en güzel üslup üzeredir. Kur'an'ın nazmından açıkça anlaşılan da budur. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Şüphesiz ya biz ya da siz doğru yol üzerindeyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz.” Bir kimsenin münazara ettiği kişiye, 'Eğer söylediğin delille sabit olursa buna ilk inanan ve söyleyen ben olurum' demesi de bunun gibidir. Bu durumda { إِنْ كانَ } ifadesindeki 'in' (إِنْ) şart edatı olur. İbn Cerîr ve başkaları bunu tercih etmiştir. 'Âbidîn' kelimesinin ibadetten çekinenler / imtina edenler (ânifîn) anlamına geldiği de söylenmiştir; ancak bu, zorunlu olmayan bir tekellüftür. Ebu Abdurrahman el-Yemânî elifsiz olarak 'el-abidîn' (الْعَبِدِينَ) şeklinde okumuştur. Harekeyle 'abide ya'bedü abeden' (عَبِدَ يَعْبَدُ عَبَدًا) denilir ki bu, çekindi / gurur yaptı ve öfkelendi anlamındadır, faili de 'abid'dir (عَبِدٌ). İsmi ise nefret ve çekinme (enefe) gibi 'abede'dir (الْعَبَدَةُ). Bu şaz ve uzak kıraati okuyan kimseyi buna sevk eden şey, belki de { فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } ifadesinin anlamını uzak görmesidir; hâlbuki bu ne uzak ne de yadırganacak bir şeydir. el-Cevherî, Ebu Amr'dan { فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } buyruğundaki ifadenin çekinmek ve öfkelenmek (el-enef ve'l-gadab) kökünden olduğunu nakletmiştir. el-Mâverdî de bunu el-Kisâî ve el-Kutebî'den nakletmiştir. el-Ferrâ da bu görüştedir. İbnü'l-A'râbî de şöyle demiştir: 'Âbidîn' kelimesinin anlamı öfkelenenler ve çekinenlerdir. Ebu Ubeyde ise:

مَعْنَاهُ الْجَاحِدِينَ، وَحَكَى عَبِدَنِي حَقِّي: أَيْ جَحَدَنِي، وَقَدْ أَنْشَدُوا عَلَى هَذَا الْمَعْنَى الَّذِي قَالُوهُ قَوْلَ الْفَرَزْدَقِ:

Anlamının 'inkâr edenler' olduğunu söylemiş ve 'abedenî hakkî' (عَبِدَنِي حَقِّي) yani hakkımı inkâr etti ifadesini nakletmiştir. Söyledikleri bu anlama şahit olarak el-Ferazdak'ın şu sözünü inşad etmişlerdir:

أُولَئِكَ أَحْلَاسِي فَجِئْنِي بِمِثْلِهِمْ ... وأعبد أن يهجى كُلَيْبًا بِدَارِمِ

Onlar benim sadık dostlarımdır, bana onlar gibisini getir / Kulayb'ın Dârim ile yerilmesinden çekinir / öfkelenirim.

وَقَوْلَهُ أَيْضًا:

Ve yine onun şu sözünü:

أُولَئِكَ نَاسٌ لَوْ هَجَوْنِي هَجَوْتُهُمْ ... وَأَعْبَدُ أَنْ يُهْجَى كُلَيْبٌ بِدَارِمِ

Onlar öyle insanlardır ki beni yerselerdi ben de onları yererdim / Kulayb'ın Dârim ile yerilmesinden çekinir / öfkelenirim.

وَلَا شَكَّ أَنَّ عَبِدَ وَأَعْبَدَ بِمَعْنَى أَنِفَ أَوْ غَضِبَ ثَابِتٌ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ وَكَفَى بِنَقْلِ هَؤُلَاءِ الْأَئِمَّةِ حُجَّةً، وَلَكِنْ جَعْلُ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ هَذَا مِنَ التَّكَلُّفِ الَّذِي لَا مُلْجِئَ إِلَيْهِ وَمِنَ التَّعَسُّفِ الْوَاضِحِ. وَقَدْ رَدَّ ابْنُ عَرَفَةَ مَا قَالُوهُ فَقَالَ: إِنَّمَا يُقَالُ عَبَدَ يَعْبُدُ فَهُوَ عَبْدٌ، وَقَلَّ مَا يُقَالُ عَابِدٌ وَالْقُرْآنُ لَا يَأْتِي بِالْقَلِيلِ مِنَ اللُّغَةِ وَلَا الشَّاذِّ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «وَلَدٌ» بِالْإِفْرَادِ، وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَّا عَاصِمًا «وُلْدٌ» بِضَمِّ الْوَاوِ وَسُكُونِ اللَّامِ سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ أَيْ: تَنْزِيهًا لَهُ وتقديسا عما يقولون من الكذب بأن له ولدا ويفترون

Şüphe yok ki ‘abide (عَبِدَ) ve a‘bede (أَعْبَدَ) [fiillerinin] çekinmek / gururuna yedirememek (enife / أَنِفَ) veya öfkelenmek (gadibe / غَضِبَ) anlamında olduğu Arap dilinde sabittir; bu imamların nakli delil olarak yeterlidir. Fakat Kur'an'da yer alan [bu ifadeyi] bundan saymak (bu anlama hamletmek), hiçbir mecburiyet bulunmayan bir tekellüf (zorlama) ve açık bir taassuftur (keyfî bir yorumdur). İbn Arefe de onların söylediklerini reddederek şöyle demiştir: "Ancak ‘abede ya‘bedü fe-hüve ‘abdün (عَبَدَ يَعْبُدُ فَهُوَ عَبْدٌ) [kulluk etti, kulluk eder, dolayısıyla o kuldur/köledir] denilir; ‘âbid (عَابِدٌ) denilmesi ise pek nâdirdir. Kur'an ise dilde az kullanılan veya şâz olan [ifadelerle] gelmez." Cumhur [kelimeyi] tekil olarak «veled» (وَلَدٌ) şeklinde okumuştur. Âsım müstesna Kûfe ehli ise vâv'ın dammesi ve lâm'ın sükûnu ile «vüld» (وُلْدٌ) şeklinde okumuşlardır. { سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Göklerin ve yerin Rabbi, Arş'ın Rabbi onların nitelemelerinden münezzehtir.” Yani O'nun bir çocuğu olduğuna dair söyledikleri yalandan ve iftira ettikleri şeylerden O'nu tenzih ve takdis etmek içindir.

عليه سبحانه ما لا يليق بجنابه، وَهَذَا إِنْ كَانَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فقد نزه عَمَّا قَالُوهُ، وَإِنْ كَانَ مِنْ تَمَامِ كَلَامِ رَسُولِهِ الَّذِي أَمَرَهُ بِأَنْ يَقُولَهُ فَقَدْ أَمَرَهُ بِأَنْ يَضُمَّ إِلَى مَا حَكَاهُ عَنْهُمْ بِزَعْمِهِمُ الْبَاطِلَ تَنْزِيهَ رَبِّهِ وَتَقْدِيسَهُ فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا أَيِ: اتْرُكِ الْكُفَّارَ حَيْثُ لَمْ يَهْتَدُوا بِمَا هَدَيْتَهُمْ بِهِ وَلَا أَجَابُوكَ فِيمَا دَعَوْتَهُمْ إِلَيْهِ يَخُوضُوا فِي أَبَاطِيلِهِمْ، وَيَلْهُوا فِي دُنْيَاهُمْ حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَقِيلَ: الْعَذَابُ فِي الدُّنْيَا، قِيلَ: وَهَذَا مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ، وَقِيلَ: هُوَ غَيْرُ مَنْسُوخٍ وَإِنَّمَا أُخْرِجَ مَخْرَجَ التَّهْدِيدِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «يُلَاقُوا» وَقَرَأَ مجاهد، وابن محيصن، وابن السميقع «حَتَّى يَلْقَوْا» بِفَتْحِ الْيَاءِ وَإِسْكَانِ اللَّامِ مِنْ غَيْرِ أَلِفٍ، وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنْ أَبِي عَمْرٍو وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ الْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ مُتَعَلِّقٌ بِإِلَهٍ لِأَنَّهُ بِمَعْنَى مَعْبُودٍ أَوْ مُسْتَحِقٍّ لِلْعِبَادَةِ، وَالْمَعْنَى: وَهُوَ الَّذِي مَعْبُودٌ فِي السَّمَاءِ وَمَعْبُودٌ فِي الْأَرْضِ، أَوْ مُسْتَحِقٌّ لِلْعِبَادَةِ فِي السَّمَاءِ، وَالْعِبَادَةِ فِي الْأَرْضِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: وَإِلَهٌ فِي الْمَوْضِعَيْنِ مَرْفُوعٌ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ هُوَ إِلَهٌ، وَفِي الْأَرْضِ هُوَ إِلَهٌ، وَحَسُنَ حَذْفُهُ لِطُولِ الْكَلَامِ، قَالَ: وَالْمَعْنَى عَلَى الْإِخْبَارِ بِإِلَاهِيَّتِهِ، لَا عَلَى الْكَوْنِ فِيهِمَا. قَالَ قَتَادَةُ: يُعْبَدُ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، وَقِيلَ فِي:

O Sübhânehu'nun yüce şanına yakışmayan şeylerden O'nu tenzih ve takdis etmek içindir. Bu, eğer Allah Sübhânehu'nun kelâmından ise onların söylediklerinden O'nu tenzih etmiştir; şayet Resûlüne söylemesini emrettiği kelâmının tamamlayıcısı ise, bâtıl iddialarıyla onlardan hikâye ettiği şeyin peşine Rabbinin tenzih ve takdisini eklemesini emretmiştir. { فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا } “Bırak onları, dalsınlar ve oynayadursunlar”, yani kâfirleri, kendilerine getirdiğin hidayete uymadıkları ve kendilerini çağırdığın şeye icabet etmedikleri için kendi hallerine bırak ki bâtıllarına dalsınlar ve dünyalarında eğlensinler; { حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ } “kendilerine vadedilen günlerine kavuşuncaya kadar.” O gün kıyamet günüdür; dünyadaki azap olduğu da söylenmiştir. Bunun kılıç ayetiyle neshedildiği söylendiği gibi, neshedilmediği ve sadece bir tehdit üslubuyla sevk edildiği de söylenmiştir. Cumhur 'yülâkû' (يُلَاقُوا) şeklinde okumuştur. Mücâhid, İbn Muhaysın ve İbnü's-Sümeyka' ise elifsiz olarak ye'nin fethası ve lâm'ın sükûnu ile 'hattâ yelkav' (حَتَّى يَلْقَوْا) şeklinde okumuşlardır; bu kıraat Ebu Amr'dan da rivayet edilmiştir. { وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ } “Göklerde de ilâh olan, yerde de ilâh olan O'dur.” Her iki yerdeki car ve mecrur 'ilâh' kelimesine müteallıktır; zira o 'mâbud' (ibadet edilen) veya 'ibadete layık olan' anlamındadır. Anlamı şudur: Göklerde mâbud olan da, yerde mâbud olan da O'dur; yahut göklerde ibadete layık olan da, yerde ibadete layık olan da O'dur. Ebu Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Her iki yerdeki 'ilâh' kelimesi hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olarak merfûdur; yani: 'Ve hüve'llezî fi's-semâi hüve ilâhun ve fi'l-ardı hüve ilâhun' demektir. Kelâmın uzaması sebebiyle [mübtedanın] hazfedilmesi güzel olmuştur. Dedi ki: Anlam, her ikisinde bizzat bulunması üzerine değil, ilahlığının bildirilmesi üzerinedir. Katâde: 'Göklerde ve yerde O'na ibadet edilir' demiştir. Bir görüşe göre de 'fî' (فِي):

بِمَعْنَى عَلَى، أَيْ: هُوَ الْقَادِرُ عَلَى السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وقرأ عمر ابن الْخَطَّابِ، وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَابْنُ مَسْعُودٍ «وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ اللَّهُ وَفِي الْأَرْضِ اللَّهُ» عَلَى تَضْمِينِ الْعَلَمِ مَعْنَى الْمُشْتَقِّ فَيَتَعَلَّقُ بِهِ الْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ مِنْ هَذِهِ الْحَيْثِيَّةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ أَيِ: الْبَلِيغُ الْحِكْمَةِ الْكَثِيرُ الْعِلْمِ وَتَبارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما تَبَارَكَ تَفَاعَلَ مِنَ الْبَرَكَةِ وَهِيَ كَثْرَةُ الْخَيْرَاتِ، وَالْمُرَادُ بِمَا بَيْنَهُمَا: الْهَوَاءُ وَمَا فِيهِ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ أَيْ: عِلْمُ الْوَقْتِ الَّذِي يَكُونُ قِيَامُهَا فِيهِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ فَيُجَازِي كُلَّ أَحَدٍ بِمَا يَسْتَحِقُّهُ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ، وَفِيهِ وَعِيدٌ شَدِيدٌ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «تُرْجَعُونَ» بِالْفَوْقِيَّةِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ بِالتَّحْتِيَّةِ وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ أَيْ: لَا يَمْلِكُ مَنْ يَدْعُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنَ الْأَصْنَامِ وَنَحْوِهَا الشَّفَاعَةَ عِنْدَ اللَّهِ كَمَا يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يَشْفَعُونَ لَهُمْ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «يَدْعُونَ» بِالتَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ وَابْنُ وَثَّابٍ بِالْفَوْقِيَّةِ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ أَيِ:

'alâ' (عَلَى) anlamındadır; yani: { وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ } “ve sizi mutlaka hurma kütüklerine asacağım” buyruğunda olduğu gibi, göklere ve yere kâdir olan O'dur. Ömer b. el-Hattâb, Ali b. Ebî Tâlib ve İbn Mes'ûd 've hüve'llezî fi's-semâillâhu ve fi'l-ardıllâh' (وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ اللَّهُ وَفِي الْأَرْضِ اللَّهُ) şeklinde okumuşlardır; bu da özel isme (alem) türemiş isim anlamı yüklenmesi (tazmin) esasına dayanır ve car ile mecrur bu cihetten ona bağlanır. { وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ } “O, Hakîm'dir, Alîm'dir.” Yani hikmeti pek beliğ, ilmi pek çok olandır. { وَتَبارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü kendisine ait olan [Allah] ne yücedir!” 'Tebâreke' bereketten 'tefâale' babındadır ki o da hayırların çokluğudur. İkisi arasındakilerle kastedilen: Hava ve onun içindeki canlılardır. { وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Kıyametin bilgisi O'nun katındadır”, yani onun vuku bulacağı vaktin bilgisi O'nun katındadır. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “ve ancak O'na döndürüleceksiniz.” Böylece herkese hak ettiği hayır ve şerrin karşılığını verecektir; bunda şiddetli bir tehdit vardır. Cumhur 'türceûn' (تُرْجَعُونَ) şeklinde [muhatap sîgasıyla] 'te' ile okumuştur; İbn Kesîr, Hamza ve el-Kisâî ise [gaip sîgasıyla] 'ye' ile 'yürceûn' şeklinde okumuşlardır. { وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ } “O'ndan başka yalvardıkları şeyler şefaate sahip olamazlar”, yani putlar ve benzeri gibi Allah'tan başka yalvardıkları kimseler, onların kendilerine şefaat edeceklerini iddia ettikleri gibi Allah katında şefaate malik olamazlar. Cumhur [gaip sîgasıyla] 'yed'ûne' (يَدْعُونَ) şeklinde 'ye' ile okumuştur; es-Sülemî ve İbn Vessâb ise [muhatap sîgasıyla] 'ted'ûne' şeklinde 'te' ile okumuşlardır. { إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ } “ancak hakka şahitlik edenler müstesnadır”, yani:

التَّوْحِيدِ وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَيْ: هُمْ عَلَى عِلْمٍ وَبَصِيرَةٍ بِمَا شَهِدُوا بِهِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مُتَّصِلًا، وَالْمَعْنَى: إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ، وَهُمُ الْمَسِيحُ وعزير وَبَصِيرَةٍ بِمَا شَهِدُوا بِهِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مُتَّصِلًا، وَالْمَعْنَى: إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ، وَهُمُ الْمَسِيحُ وَعُزَيْرٌ وَالْمَلَائِكَةُ، فَإِنَّهُمْ يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ لِمَنْ يَسْتَحِقُّهَا. وَقِيلَ:

Tevhide [şahitlik edenler]. { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “ve onlar bilmektedirler.” Yani şahitlik ettikleri şeyi bir ilim ve basiret üzere bilirler. İstisnanın muttasıl olması muhtemeldir; bu takdirde anlam: 'Hakka şahitlik edenler müstesnadır; onlar da Mesih, Üzeyr ve meleklerdir, zira onlar bunu hak eden kimselere şefaat etme yetkisine sahiptirler' şeklinde olur. Denildi ki:

هُوَ مُنْقَطِعٌ، وَالْمَعْنَى: لَكِنْ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ يَشْفَعُ فِيهِ هَؤُلَاءِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ مَحْذُوفًا، أَيْ:

O munkatıdır; bu takdirde anlam: 'Fakat hakka şahitlik eden kimseye bunlar şefaat ederler' şeklinde olur. Müstesna minh'in mahzuf olması da caizdir; yani:

لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ فِي أَحَدٍ إِلَّا فِيمَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَغَيْرُهُ: مَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهُ لَا يَمْلِكُ هَؤُلَاءِ الشَّفَاعَةَ إِلَّا لِمَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ، وَآمَنَ عَلَى عِلْمٍ وَبَصِيرَةٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ: لَا يَشْفَعُونَ لِعَابِدِيهَا، بَلْ يَشْفَعُونَ لِمَنْ شَهِدَ بِالْوَحْدَانِيَّةِ. وَقِيلَ: مَدَارُ الِاتِّصَالِ فِي هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ عَلَى جَعْلِ الَّذِينَ يَدَّعُونَ عَامًّا لِكُلِّ مَا يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَمَدَارُ الِانْقِطَاعِ عَلَى جَعْلِهِ خَاصًّا بِالْأَصْنَامِ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ اللَّامُ هِيَ الْمُوطِئَةُ لِلْقَسَمِ، وَالْمَعْنَى: لَئِنْ سَأَلْتَ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ الْعَابِدِينَ لِلْأَصْنَامِ مَنْ خَلَقَهُمْ أَقَرُّوا وَاعْتَرَفُوا بِأَنَّ خَالِقَهُمُ الله،

Hakka şahitlik eden kimse müstesna, hiç kimse hakkında şefaate mâlik olamazlar. Saîd b. Cübeyr ve başkaları şöyle demiştir: Ayetin anlamı; bunlar, hakka şahitlik eden ve bir ilim ve basiret üzere iman eden kimseden başkası için şefaate mâlik olamazlar [şeklindedir]. Katâde ise şöyle demiştir: Kendilerine tapanlara şefaat etmezler, bilakis vahdâniyete (Allah'ın birliğine) şahitlik edenlere şefaat ederler. Denildi ki: Bu istisnada [istisnanın] muttasıl olmasının dayanağı, kendilerine yalvarılanların Allah'tan başka tapılan her şeyi kapsayacak şekilde genel kılınmasıdır; munkatı olmasının dayanağı ise bunun putlara has kılınmasıdır. { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, elbette 'Allah' derler.” [Ayetin başındaki] lâm, kaseme hazırlık bildiren lâm'dır (el-lâmu'l-mûtıe li'l-kasem). Anlamı şudur: Şayet sen putlara tapan bu müşriklere kendilerini kimin yarattığını soracak olsan, yaratıcılarının Allah olduğunu kabul ve itiraf ederler,

وَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى الْإِنْكَارِ، وَلَا يَسْتَطِيعُونَ الْجُحُودَ لِظُهُورِ الْأَمْرِ وَجَلَائِهِ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ أَيْ: فَكَيْفَ يَنْقَلِبُونَ عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ إِلَى عِبَادَةِ غَيْرِهِ، وَيَنْصَرِفُونَ عَنْهَا مَعَ هَذَا الِاعْتِرَافِ، فَإِنَّ الْمُعْتَرِفَ بِأَنَّ اللَّهَ خَالِقُهُ إِذَا عَمَدَ إِلَى صَنَمٍ، أَوْ حَيَوَانٍ وَعَبَدَهُ مَعَ اللَّهِ، أَوْ عَبَدَهُ وَحْدَهُ فَقَدْ عَبَدَ بَعْضَ مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ، وَفِي هَذَا مِنَ الْجَهْلِ مَا لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ. يُقَالُ أَفَكَهُ يَأْفِكُهُ إِفْكًا: إِذَا قَلَبَهُ وَصَرَفَهُ عَنِ الشَّيْءِ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَ الْمَسِيحَ وَعُزَيْرًا وَالْمَلَائِكَةَ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ، فَأَنَّى يُؤْفَكُ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ فِي اتِّخَاذِهِمْ لَهَا آلِهَةً. وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَ الْعَابِدِينَ وَالْمَعْبُودِينَ جَمِيعًا. قَرَأَ الْجُمْهُورُ وَقِيلِهِ بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى مَحَلِّ السَّاعَةِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّهُ يَعْلَمُ السَّاعَةَ وَيَعْلَمُ قِيلَهُ أَوْ عَطْفًا عَلَى سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ، أَيْ: يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَيَعْلَمُ قِيلَهُ، أَوْ عَطْفًا عَلَى مَفْعُولِ يَكْتُبُونَ الْمَحْذُوفِ، أَيْ: يَكْتُبُونَ ذَلِكَ، وَيَكْتُبُونَ قِيلَهُ، أَوْ عَطْفًا عَلَى مَفْعُولِ يَعْلَمُونَ الْمَحْذُوفِ، أَيْ:

meselenin açıklığı ve apaçıklığı sebebiyle inkâra güç yetiremezler ve reddedemezler. { فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl çevriliyorlar?” Yani bu itiraflarına rağmen Allah'a ibadetten başkasına ibadete nasıl döndürülüyor ve O'ndan yüz çeviriyorlar? Zira Allah'ın kendisini yarattığını itiraf eden kimse bir puta veya bir canlıya yönelip ona Allah ile beraber ibadet ederse yahut yalnız ona taparsa, Allah'ın yarattığı bazı varlıklara tapmış olur ki bunda ölçüsü takdir edilemeyecek bir cehalet vardır. 'Efekehu ye'fikuhu ifken' denilir ki bu, onu bir şeyden döndürdüğü ve yüz çevirttiği zamandır. Bir görüşe göre anlam şöyledir: Andolsun ki Mesih'e, Üzeyr'e ve meleklere kendilerini kimin yarattığını sorsan mutlaka 'Allah' derler; o halde bu kâfirler onları ilah edinmekle nasıl [haktan] çevriliyorlar? Bir görüşe göre de anlam şöyledir: Andolsun ki hem tapanlara hem de tapılanların hepsine sorsan [mutlaka 'Allah' derler]. Cumhur 'kîlehu' (وَقِيلَهُ) lafzını, 'es-sâat' kelimesinin mahalline matuf olarak nasb ile okumuştur; sanki şöyle denilmiştir: 'Şüphesiz O kıyameti bilir ve onun sözünü de bilir'. Yahut { سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ } ifadesine matuftur; yani: 'Onların sırlarını ve fısıltılarını bilir, onun sözünü de bilir'. Yahut { يَكْتُبُونَ } fiilinin mahzuf mef'ûlüne matuftur; yani: 'Bunu yazarlar ve onun sözünü de yazarlar'. Yahut { يَعْلَمُونَ } fiilinin mahzuf mef'ûlüne matuftur; yani:

يَعْلَمُونَ ذَلِكَ، وَيَعْلَمُونَ قِيلَهُ، أَوْ هُوَ مَصْدَرٌ، أَيْ: قَالَ قِيلَهُ، أَوْ مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ، أَيِ: اللَّهُ يَعْلَمُ قِيلَ رَسُولِهِ، أَوْ هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَحَلِّ بِالْحَقِّ، أَيْ: شَهِدَ بِالْحَقِّ وَبِقِيلِهِ، أَوْ مَنْصُوبٌ عَلَى حَذْفِ حَرْفِ الْقَسَمِ.

'Bunu bilirler ve onun sözünü de bilirler'. Yahut o bir masdardır; yani: 'Sözünü söyledi' demektir. Yahut gizli bir fiille mansuptur; yani: 'Allah Resûlünün sözünü bilir'. Yahut { بِالْحَقِّ } ifadesinin mahalline matuftur; yani: 'Hakka ve onun sözüne şahitlik etti'. Yahut yemin harfinin hazfi üzerine mansuptur.

وَمِنَ الْمُجَوِّزِينَ لِلْوَجْهِ الْأَوَّلِ الْمُبَرِّدُ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ، وَمِنَ الْمُجَوِّزِينَ لِلثَّانِي الْفَرَّاءُ وَالْأَخْفَشُ، وَمِنَ الْمُجَوِّزِينَ لِلنَّصْبِ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ الْفَرَّاءُ وَالْأَخْفَشُ أَيْضًا. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَعَاصِمٌ «وَقِيلِهِ» بِالْجَرِّ عَطْفًا عَلَى لَفْظِ السَّاعَةِ، أَيْ: وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ، وَعِلْمُ قِيلِهِ، وَالْقَوْلُ وَالْقَالُ وَالْقِيلُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، أَوْ: عَلَى أَنَّ الْوَاوَ لِلْقَسَمِ. وَقَرَأَ قَتَادَةُ، وَمُجَاهِدٌ، وَالْحَسَنُ، وَأَبُو قِلَابَةَ، وَالْأَعْرَجُ، وَابْنُ هُرْمُزٍ، وَمُسْلِمُ بْنُ جُنْدُبٍ «وَقِيلُهُ» بِالرَّفْعِ عَطْفًا عَلَى عِلْمُ السَّاعَةِ، أَيْ: وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ، وَعِنْدَهُ قِيلُهُ، أَوْ: عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ: الْجُمْلَةُ الْمَذْكُورَةُ بَعْدَهُ، أَوْ: خَبَرُهُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ وَقِيلُهُ كَيْتَ وَكَيْتَ، أَوْ: وَقِيلُهُ مَسْمُوعٌ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: يُقَالُ قُلْتُ قَوْلًا وَقِيلًا وَقَالًا، وَالضَّمِيرُ فِي وَقِيلِهِ رَاجِعٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ. قَالَ قَتَادَةُ: هَذَا نَبِيُّكُمْ يَشْكُو قَوْمَهُ إِلَى رَبِّهِ، وَقِيلَ: الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْمَسِيحِ، وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَالْمَعْنَى: أَنَّهُ قَالَ مُنَادِيًا لِرَبِّهِ يا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ الَّذِينَ أَرْسَلْتَنِي إِلَيْهِمْ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ.

Birinci vechi caiz görenlerden biri el-Müberred ve İbnü'l-Enbârî'dir; ikinciyi caiz görenlerden biri el-Ferrâ ve el-Ahfeş'tir; masdarlık üzere nasbı caiz görenlerden biri de yine el-Ferrâ ve el-Ahfeş'tir. Hamza ve Âsım 'kîlihî' (وَقِيلِهِ) şeklinde 'es-sâat' lafzına matuf olarak cer ile okumuşlardır; yani: 'Kıyametin bilgisi ve onun sözünün bilgisi O'nun katındadır'. 'el-Kavl' (الْقَوْلُ), 'el-kâl' (الْقَالُ) ve 'el-kîl' (الْقِيلُ) aynı anlamdadır. Yahut vâv'ın yemin için olması üzeredir. Katâde, Mücâhid, el-Hasan, Ebu Kılâbe, el-A'rec, İbn Hürmüz ve Müslim b. Cündeb 've kîluhû' (وَقِيلُهُ) şeklinde 'ilmü's-sâat' ifadesine matuf olarak ref ile okumuşlardır; yani: 'Kıyametin bilgisi O'nun katındadır ve onun sözü de O'nun katındadır'. Yahut mübteda olması üzeredir; haberi ise kendisinden sonra zikredilen cümledir; yahut haberi mahzuftur ve takdiri 'onun sözü şöyledir böyledir' veya 'onun sözü işitilmiştir' şeklindedir. Ebu Ubeyd şöyle demiştir: 'Kultü kavlen ve kîlen ve kâlen' denilir. 'Kîlehu' ifadesindeki zamir Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e racidir. Katâde şöyle demiştir: 'Bu sizin peygamberinizdir; kavmini Rabbine şikâyet etmektedir'. Zamirin Mesih'e ait olduğu da söylenmiştir. Her iki veche göre de anlam şudur: O, Rabbine nida ederek şöyle dedi: { يا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ الَّذِينَ أَرْسَلْتَنِي إِلَيْهِمْ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ } “Ey Rabbim! Gerçekten bunlar inanmayan bir topluluktur.”

ثُمَّ لَمَّا نَادَى رَبَّهُ بِهَذَا أَجَابَهُ بِقَوْلِهِ: فَاصْفَحْ عَنْهُمْ أَيْ أَعْرِضْ عَنْ دَعْوَتِهِمْ وَقُلْ سَلامٌ أَيْ: أَمْرِي تَسْلِيمٌ مِنْكُمْ، وَمُتَارَكَةٌ لَكُمْ. قَالَ عَطَاءٌ: يُرِيدُ مُدَارَاةً حَتَّى يَنْزِلَ حُكْمِي، وَمَعْنَاهُ: الْمُتَارَكَةُ. كَقَوْلِهِ:

Sonra Rabbine böyle nida edince O da şu buyruğuyla cevap verdi: { فَاصْفَحْ عَنْهُمْ } “Şimdilik sen onlara aldırma”, yani onların davetinden yüz çevir, { وَقُلْ سَلامٌ } “ve 'Selâm' de”, yani benim işim sizden yana esenlik içinde olmak ve sizi kendi halinize bırakmaktır. Atâ şöyle demiştir: 'Hükmüm ininceye kadar idare etmeyi kastetmektedir', anlamı ise terk etmektir. Tıpkı O'nun şu buyruğu gibi:

سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: أَمَرَهُ بِالصَّفْحِ عَنْهُمْ ثُمَّ أَمَرَهُ بِقِتَالِهِمْ فَصَارَ الصَّفْحُ مَنْسُوخًا بِالسَّيْفِ، وَقِيلَ: هِيَ محكمة لم تنسخ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ فِيهِ تَهْدِيدٌ شَدِيدٌ، وَوَعِيدٌ عَظِيمٌ مِنَ اللَّهِ ﷿.

{ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ } “Size selâm olsun, bizim cahillerle işimiz yoktur.” Katâde ise şöyle demiştir: O'na onlara aldırmamasını emretti, sonra onlarla savaşmasını emretti; böylece aldırmama hükmü kılıçla neshedilmiş oldu. Ayetin muhkem olduğu ve neshedilmediği de söylenmiştir. { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Yakında bilecekler!” Bunda Allah Azze ve Celle'den şiddetli bir tehdit ve büyük bir vaîd vardır.

قَرَأَ الْجُمْهُورُ «يَعْلَمُونَ» بِالتَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ بِالْفَوْقِيَّةِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّ سَلَامٌ مَرْفُوعٌ بِإِضْمَارِ عَلَيْكُمْ.

Cumhur [gaip sîgasıyla] 'ya'lemûn' (يَعْلَمُونَ) şeklinde 'ye' ile; Nâfi' ve İbn Âmir ise [muhatap sîgasıyla] 'ta'lemûn' şeklinde 'te' ile okumuştur. el-Ferrâ şöyle demiştir: 'Selâm' kelimesi gizli bir 'aleyküm' ile merfûdur.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ وَالنُّشُورِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قوله: وَنادَوْا يا مالِكُ قَالَ: يَمْكُثُ عَنْهُمْ أَلْفَ سَنَةٍ ثُمَّ يُجِيبُهُمْ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: بَيْنَا ثَلَاثَةٌ بَيْنَ الْكَعْبَةِ وَأَسْتَارِهَا، قُرَشِيَّانِ وَثَقَفِيٌّ، أَوْ ثَقَفِيَّانِ وَقُرَشِيٌّ، فَقَالَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ: تَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ يَسْمَعُ كَلَامَنَا؟ فَقَالَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ: إِذَا جَهَرْتُمْ سَمِعَ، وَإِذَا أَسْرَرْتُمْ لَمْ يَسْمَعْ، فَنَزَلَتْ أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim ve el-Ba's ve'n-Nüşûr'da el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan { وَنادَوْا يا مالِكُ } “'Ey Mâlik!' diye seslendiler” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Onlara cevap vermekten bin yıl durur, sonra onlara: { إِنَّكُمْ ماكِثُونَ } “Şüphesiz siz [burada] kalıcılarsınız” diye cevap verir'. İbn Cerîr, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den şöyle dediğini nakletmiştir: Kâbe ile örtüleri arasında ikisi Kureyşli biri Sakîfli yahut ikisi Sakîfli biri Kureyşli üç kişi dururken, onlardan biri: 'Allah'ın sözümüzü işittiğini görüyor musunuz?' dedi. İçlerinden biri de: 'Açıktan konuştuğunuzda işitir, gizlediğinizde ise işitmez' dedi. Bunun üzerine { أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ } “Yoksa onlar, bizim kendilerinin sırlarını ve fısıltılarını işitmediğimizi mi sanıyorlar?” ayeti indi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim,

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ يَقُولُ: إِنْ يَكُنْ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ قَالَ: الشَّاهِدِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ فِي قَوْلِهِ: إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ قَالَ: هَذَا مَعْرُوفٌ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ إِنْ كَانَ هَذَا الْأَمْرُ قَطُّ: أَيْ مَا كَانَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عن قتادة نحوه.

İbn Abbâs'tan { إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ } “Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: Şayet Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, { فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } “kulluk edenlerin ilki ben olurdum” [ifadesi hakkında] 'şahitlik edenlerin [ilki ben olurdum]' dedi. İbn Cerîr, Zeyd b. Eslem'den { إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ } buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Bu, Arapların kelâmında bilinen bir ifadedir; 'in kâne hâze'l-emru katt' (bu iş hiç olmadı) yani 'mâ kâne' (olmadı) demektir. İbn Cerîr, Katâde'den de bunun bir benzerini nakletmiştir.