Binûn

Ahkâf Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

عَيَّوْا بِأَمْرِهِمُ كَمَا ... عَيَّتْ بِبَيْضَتِهَا الْحَمَامَهْ

İşlerinde acze düştüler, tıpkı... yumurtası karşısında çaresiz kalan güvercin gibi.

قَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَلَمْ يَعْيَ بِسُكُونِ الْعَيْنِ وَفَتْحِ الْيَاءِ مُضَارِعَ عَيِيَ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَسُكُونِ الْيَاءِ. بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْأَخْفَشُ: الْبَاءُ زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً . قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: الْعَرَبُ تُدْخِلُ الْبَاءَ مَعَ الْجَحْدِ وَالِاسْتِفْهَامِ، فَتَقُولُ: مَا أَظُنُّكَ بِقَائِمٍ، وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُمَا خَبَرٌ لِأَنَّ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ وَالْأَعْرَجُ وَالْجَحْدَرِيُّ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبُ وَزَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ «يَقْدِرُ» عَلَى صِيغَةِ المضارع، واختار أبو عبيد الْقِرَاءَةَ الْأُولَى، وَاخْتَارَ أَبُو حَاتِمٍ الْقِرَاءَةَ الثَّانِيَةَ، قَالَ: لِأَنَّ دُخُولَ الْبَاءِ فِي خَبَرِ أَنَّ قَبِيحٌ. بَلى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لَا يُعْجِزُهُ شَيْءٌ وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ الظَّرْفُ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: يُقَالُ ذَلِكَ الْيَوْمَ لِلَّذِينِ كَفَرُوا أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ هِيَ الْمَحْكِيَّةُ بِالْقَوْلِ، وَالْإِشَارَةُ بهذا إِلَى مَا هُوَ مُشَاهَدٌ لَهُمْ يَوْمَ عَرْضِهِمْ عَلَى النَّارِ، وَفِي الِاكْتِفَاءِ بِمُجَرَّدِ الْإِشَارَةِ مِنَ التَّهْوِيلِ لِلْمُشَارِ إِلَيْهِ وَالتَّفْخِيمِ لِشَأْنِهِ مَا لَا يَخْفَى، كَأَنَّهُ أَمْرٌ لَا يُمْكِنُ التَّعْبِيرُ عَنْهُ بِلَفْظٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ قالُوا بَلى وَرَبِّنا اعْتَرَفُوا حِينَ لَا يَنْفَعُهُمُ الِاعْتِرَافُ، وَأَكَّدُوا هَذَا الِاعْتِرَافَ بِالْقَسَمِ لِأَنَّ الْمُشَاهَدَةَ هِيَ حَقُّ الْيَقِينِ الَّذِي لَا يُمْكِنُ جَحَدُهُ وَلَا إِنْكَارُهُ قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ أَيْ: بِسَبَبِ كُفْرِكُمْ بِهَذَا فِي الدُّنْيَا وَإِنْكَارِكُمْ لَهُ، وَفِي هَذَا الْأَمْرِ لَهُمْ بِذَوْقِ الْعَذَابِ تَوْبِيخٌ بَالِغٌ وَتَهَكُّمٌ عَظِيمٌ. لَمَّا قَرَّرَ سُبْحَانَهُ الْأَدِلَّةَ عَلَى النُّبُوَّةِ وَالتَّوْحِيدِ وَالْمَعَادِ أَمَرَ رَسُولَهُ بِالصَّبْرِ، فَقَالَ: فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَالْفَاءُ جَوَابُ شَرْطٍ مَحْذُوفٌ، أَيْ: إِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ وَقَامَتْ عَلَيْهِ الْبَرَاهِينُ وَلَمْ يَنْجَعْ فِي الْكَافِرِينَ فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ، أَيْ: أَرْبَابُ الثَّبَاتِ وَالْحَزْمِ فَإِنَّكَ منهم. قال مجاهد: أولو

Cumhur, { وَلَمْ يَعْيَ } [kavmini], ayın harfinin sükûnu ve yâ harfinin fethasıyla “ayi-ye” fiilinin muzârii olarak okumuştur. el-Hasan ise ayın harfinin kesresi ve yâ harfinin sükûnuyla okumuştur. { بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى } “Ölüleri diriltmeye güç yetiremez mi?” kavlinde Ebû Ubeyde ve el-Ahfeş şöyle demişlerdir: Bâ harfi, { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Şahit olarak Allah yeter” kavlinde olduğu gibi tekit için zâiddir (fazlalıktır). el-Kisâî, el-Ferrâ ve ez-Zeccâc ise şöyle demişlerdir: Araplar nefiy (olumsuzluk) ve istifham (soru) ile birlikte bâ harfini dâhil eder ve [mesela] ‘mâ ezunnuke bi-kâimin’ (senin ayakta olduğunu sanmıyorum) derler. Câr ve mecrûr, ‘enne’nin haberi olarak merfû konumundadır. İbn Mes‘ûd, Îsâ b. Ömer, el-A‘rec, el-Cahderî, İbn Ebî İshâk, Ya‘kûb ve Zeyd b. Alî muzâri sîgasıyla «يَقْدِرُ» (güç yetirir) şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyd birinci kıraati, Ebû Hâtim ise ikinci kıraati tercih etmiş ve: “Çünkü enne’nin haberine bâ harfinin dâhil olması çirkindir” demiştir. { بَلى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Evet! Şüphesiz O, her şeye hakkıyla güç yetirendir”; hiçbir şey O'nu âciz bırakamaz. { وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ } “İnkâr edenlerin ateşe sunulacakları gün” kavlindeki zarf, takdîrî bir söze mütealliktir; yani inkâr edenlere o gün: { أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ } “Bu gerçek değil miymiş?” denilir. Bu cümle, o [takdîrî] söz ile hikâye edilen sözdür. ‘Hâzâ’ (bu) ile yapılan işaret, ateşe sunuldukları gün bizzat müşahede ettikleri şeyedir. Sadece işaretle yetinilmesinde, işaret edilen şeyin korkunçluğunu ve durumunun büyüklüğünü gösterme bakımından gizli kalmayacak bir [nükte] vardır; sanki o, delalet eden bir lafızla ifade edilmesi mümkün olmayan bir şeydir. { قالُوا بَلى وَرَبِّنا } “[Onlar da:] 'Rabbimize andolsun ki evet!' derler”; itirafın kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda itiraf etmişlerdir. Bu itiraflarını yeminle pekiştirmişlerdir; zira müşahede, inkârı ve reddi mümkün olmayan hakku'l-yakîndir. { قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “[Allah da:] 'Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan ötürü tadın azabı!' buyurur”; yani dünyada bunu inkâr etmeniz ve yalanlamanız sebebiyle [tadın]. Onlara azabı tatmalarının bu şekilde emredilmesinde son derece şiddetli bir kınama ve büyük bir istihza vardır. Yüce Allah peygamberlik, tevhid ve âhiret konusundaki delilleri ortaya koyunca Resûlü'ne sabretmeyi emrederek şöyle buyurmuştur: { فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ } “O hâlde peygamberlerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi sen de sabret”. [Ayetin başındaki] fâ harfi, hazfedilmiş bir şartın cevabıdır; yani: Sen bunu bildiğin, aleyhlerine deliller ikame edildiği ve bu da kâfirlere fayda vermediği zaman, azim sahipleri yani sebat ve kararlılık sahipleri nasıl sabrettiyse sen de öyle sabret; zira sen de onlardansın. Mücâhid şöyle demiştir: Azim...

الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ خَمْسَةٌ: نُوحٌ وَإِبْرَاهِيمُ وَمُوسَى وعيسى ومحمد ﷺ، وَهُمْ أَصْحَابُ الشَّرَائِعِ، وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ:

...sahibi olan peygamberler beş kişidir: Nûh, İbrâhim, Mûsâ, Îsâ ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem. Onlar şeriat sahipleridir. Ebu'l-Âliye ise şöyle demiştir:

هُمْ نُوحٌ وَهُودٌ وَإِبْرَاهِيمُ، فَأَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ يَكُونَ رَابِعَهُمْ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: هُمْ سِتَّةٌ إِبْرَاهِيمُ وَمُوسَى وَدَاوُدُ وَسُلَيْمَانُ وَعِيسَى وَمُحَمَّدٌ ﷺ. وَقِيلَ: نُوحٌ وَهُودٌ وَصَالِحٌ وَشُعَيْبٌ وَلُوطٌ وَمُوسَى. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: إِنَّ مِنْهُمْ إِسْمَاعِيلَ وَيَعْقُوبَ وَأَيُّوبَ وَلَيْسَ مِنْهُمْ يُونُسُ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ وَالْكَلْبِيُّ: هُمُ الَّذِينَ أُمِرُوا بِالْقِتَالِ، فَأَظْهَرُوا الْمُكَاشَفَةَ وَجَاهَدُوا الْكَفَرَةَ، وَقِيلَ: هُمْ نُجَبَاءُ الرُّسُلِ الْمَذْكُورُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ، وَهُمْ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ: إِبْرَاهِيمُ وَإِسْحَاقُ وَيَعْقُوبُ وَنُوحٌ وَدَاوُدُ وَسُلَيْمَانُ وَأَيُّوبُ وَيُوسُفُ وَمُوسَى وَهَارُونُ وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسُ وَإِسْمَاعِيلُ وَالْيَسَعُ وَيُونُسُ وَلُوطٌ. وَاخْتَارَ هَذَا الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ لِقَوْلِهِ بَعْدَ ذِكْرِهِمْ: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ وقيل: إن الرسل كلهم أولو عزم، وقيل: هم اثنا عشر نبيا أرسلوا إلى نبي إِسْرَائِيلَ.

"Onlar Nûh, Hûd ve İbrâhim'dir. Allah Resûlü'ne dördüncüleri olmasını emretmiştir." es-Süddî şöyle demiştir: "Onlar altı kişidir: İbrâhim, Mûsâ, Dâvûd, Süleymân, Îsâ ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem." Şöyle de denilmiştir: "Nûh, Hûd, Sâlih, Şuayb, Lût ve Mûsâ'dır." İbn Cüreyc şöyle demiştir: "İsmâil, Ya'kûb ve Eyyûb onlardandır, Yûnus ise onlardan değildir." Şa'bî ve Kelbî şöyle demiştir: "Onlar savaşla emrolunup [düşmanlığı] açığa vuran ve kâfirlerle cihad edenlerdir." Şöyle de denilmiştir: "Onlar En'âm Suresi'nde zikredilen seçkin peygamberlerdir ve on sekiz kişidir: İbrâhim, İshâk, Ya'kûb, Nûh, Dâvûd, Süleymân, Eyyûb, Yûsuf, Mûsâ, Hârûn, Zekeriyyâ, Yahyâ, Îsâ, İlyâs, İsmâil, el-Yesa', Yûnus ve Lût." Hüseyin b. el-Fadl, onların zikrinin ardından gelen: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir. O halde sen de onların hidayetine uy” kavlinden dolayı bu görüşü tercih etmiştir. Bütün peygamberlerin azim sahibi olduğu da söylenmiştir. İsrailoğullarına gönderilen on iki peygamber olduğu da söylenmiştir.

وَقَالَ الْحَسَنُ: هُمْ أَرْبَعَةٌ: إِبْرَاهِيمُ وَمُوسَى وَدَاوُدُ وَعِيسَى وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ أَيْ: لَا تَسْتَعْجِلِ الْعَذَابَ يَا مُحَمَّدُ لِلْكُفَّارِ. لَمَّا أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ بِالصَّبْرِ وَنَهَاهُ عَنِ اسْتِعْجَالِ الْعَذَابِ لِقَوْمِهِ رَجَاءَ أَنْ يُؤْمِنُوا قَالَ: كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ مِنَ الْعَذَابِ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ أَيْ: كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يُشَاهِدُونَهُ فِي الْآخِرَةِ لَمْ يَلْبَثُوا فِي الدُّنْيَا إِلَّا قَدْرَ سَاعَةٍ مِنْ سَاعَاتِ الْأَيَّامِ لِمَا يُشَاهِدُونَهُ مِنَ الْهَوْلِ الْعَظِيمِ وَالْبَلَاءِ الْمُقِيمِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ بَلاغٌ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هَذَا الَّذِي وَعَظْتُهُمْ بِهِ بَلَاغٌ، أَوْ تِلْكَ السَّاعَةُ بَلَاغٌ، أَوْ هَذَا الْقُرْآنُ بَلَاغٌ، أَوْ هُوَ مُبْتَدَأٌ، وَالْخَبَرُ لَهُمُ الْوَاقِعُ بَعْدَ قَوْلِهِ: «وَلَا تَسْتَعْجِلْ» أَيْ: لَهُمْ بَلَاغٌ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ وَزَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ بَلَاغًا بِالنَّصْبِ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ: بَلِّغْ بَلَاغًا، وَقَرَأَ أَبُو مِجْلَزٍ بَلِّغْ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ. وَقُرِئَ بَلَّغَ بِصِيغَةِ الْمَاضِي فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ فَهَلْ يُهْلَكُ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا يَهْلِكُ بِعَذَابِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَارِجُونَ عَنِ الطَّاعَةِ الْوَاقِعُونَ فِي مَعَاصِي اللَّهِ. قَالَ قَتَادَةُ: لَا يَهْلِكُ عَلَى اللَّهِ إِلَّا هَالِكٌ مُشْرِكٌ. قِيلَ: وَهَذِهِ الْآيَةُ أَقْوَى آيَةٍ فِي الرَّجَاءِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: تَأْوِيلُهُ لَا يَهْلِكُ مَعَ رَحْمَةِ اللَّهِ وَفَضْلِهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ.

Hasan ise şöyle demiştir: "Onlar dört kişidir: İbrâhim, Mûsâ, Dâvûd ve Îsâ." { وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ } “Onlar için acele etme”; yani ey Muhammed, kâfirler için azabın çabuk gelmesini isteme. Allah Teâlâ ona sabretmeyi emredip iman etmeleri ümidiyle kavmi için azabın çabuk gelmesini istemekten nehyedince şöyle buyurdu: { كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ } “Tehdit edildikleri [azabı] gördükleri gün sanki onlar” { لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ } “gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi olurlar”; yani ahirette onu gördükleri gün, şahit oldukları o büyük dehşet ve kalıcı bela sebebiyle dünyada sanki gündüzün saatlerinden sadece bir saat kadar kalmış gibi olurlar. Cumhur { بَلاغٌ } “Bu bir tebliğdir” kelimesini mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû okumuştur; yani "onlara verdiğin bu öğüt bir tebliğdir" yahut "o saat bir tebliğdir" yahut "bu Kur'an bir tebliğdir". Ya da mübtedadır ve haberi { وَلا تَسْتَعْجِلْ } kavlinden sonra gelen "lehum" lafzıdır; yani "onlar için bir tebliğ vardır." Hasan, Îsâ b. Ömer ve Zeyd b. Alî ise masdar olmak üzere nasb ile "belâgan" şeklinde okumuşlardır; yani "sen hakkıyla tebliğ et." Ebû Miclez emir sîgasında "bellig" şeklinde okumuştur. Mazi sîgasında "bellega" şeklinde de okunmuştur. { فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ } “Artık yoldan çıkmış fasıklar topluluğundan başkası helak edilir mi hiç?” Cumhur { فَهَلْ يُهْلَكُ } kelimesini meçhul (edilgen) sîgada okumuştur. İbn Muhaysın ise ma'lum (etken) sîgada okumuştur. Anlamı şudur: Allah'ın azabıyla ancak itaatten çıkan ve Allah'a isyana düşen topluluk helak olur. Katâde şöyle demiştir: "Allah katında ancak helaki hak etmiş bir müşrik helak olur." Şöyle de denilmiştir: Bu ayet ümide dair en kuvvetli ayettir. Zeccâc şöyle demiştir: Bunun tevili, "Allah'ın rahmeti ve lütfu karşısında ancak fasıklar topluluğu helak olur" şeklindedir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ منيع، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ كلا هما فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: هَبَطُوا: يَعْنِي الْجِنَّ عَلَى النَّبِيَّ ﷺ، وَهُوَ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ بِبَطْنِ نَخْلَةَ، فَلَمَّا سَمِعُوهُ قَالُوا:

İbn Ebî Şeybe, İbn Menî', Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve her ikisi de ed-Delâil'de olmak üzere Ebû Nuaym ve Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan rivayet etmişlerdir: O şöyle demiştir: "İndiler -yani cinler- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Batn-ı Nahle'de Kur'an okurken onun yanına indiler. Onu işittiklerinde şöyle dediler:

أَنْصِتُوا، قَالُوا: صَهٍ، وَكَانُوا تِسْعَةً أَحَدُهُمْ زَوْبَعَةُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ إِلَى قَوْلِهِ: ضَلالٍ مُبِينٍ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ الزُّبَيْرِ: وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ قَالَ: بِنَخْلَةَ، وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ كادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً.

'Susun!' dediler, 'Susun!' Dokuz kişiydiler, içlerinden biri Zevbea idi. Bunun üzerine Allah: { وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ } “Hani cinlerden bir topluluğu sana yöneltmiştik” ayetinden { ضَلالٍ مُبِينٍ } “apaçık bir sapıklık” kavline kadar olan kısmı indirdi." Ahmed, İbn Cerîr ve İbn Merdûye ez-Zübeyr'den rivayet etmişlerdir: { وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ } “Hani cinlerden bir topluluğu Kur'an'ı dinlesinler diye sana yöneltmiştik” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Nahle'de idi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yatsı namazını kıldırırken { كادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً } “neredeyse onun etrafında birbirlerine bineceklerdi”."

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ أي: الْآيَةَ، قَالَ: كَانُوا تِسْعَةَ نَفَرٍ مِنْ أَهْلِ نَصِيبِينَ، فَجَعَلَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ عنه نحوه قال: أتوه ببطن نخلة. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أيضا قال:

İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdûye rivayet etmişlerdir: { وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ } “Hani cinlerden bir topluluğu sana yöneltmiştik” -yani ayet[in devamı]- hakkında şöyle dedi: "Onlar Nusaybin ehlinden dokuz kişiydiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları kendi kavimlerine birer elçi kıldı." İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye ve Ebû Nuaym da ondan benzerini rivayet etti; o: "Onlar Batn-ı Nahle'de onun yanına geldiler" dedi. Taberânî el-Evsat'ta ve İbn Merdûye yine ondan rivayet ettiler; o şöyle dedi:

صُرِفَتِ الْجِنُّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَرَّتَيْنِ، وَكَانُوا أَشْرَافَ الْجِنِّ بِنَصِيبِينَ. وَأَخْرَجَ البخاري ومسلم وغير هما عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ مَنْ آذن النبيّ ﷺ بِالْجِنِّ لَيْلَةَ اسْتَمَعُوا الْقُرْآنَ؟ قَالَ: آذَنَتْهُ بِهِمْ شَجَرَةٌ.

"Cinler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iki defa yönlendirildi; onlar Nusaybin'deki cinlerin ileri gelenleriydi." Buhârî, Müslim ve diğerleri Mesrûk'tan rivayet etti; o şöyle dedi: İbn Mes'ûd'a: "Kur'an'ı dinledikleri gece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e cinleri kim haber verdi?" diye sordum. O: "Onları bir ağaç haber verdi" dedi.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنْ عَلْقَمَةَ قَالَ: قُلْتُ لِابْنِ مَسْعُودٍ: هَلْ صَحِبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ منكم أحد لَيْلَةَ الْجِنِّ؟ قَالَ: مَا صَحِبَهُ مِنَّا أَحَدٌ، وَلَكِنَّا فَقَدْنَاهُ ذَاتَ لَيْلَةٍ، فَقُلْنَا: اغْتِيلَ، اسْتُطِيرَ مَا فَعَلَ؟ قَالَ: فَبِتْنَا بِشَرِّ لَيْلَةٍ بَاتَ بِهَا قَوْمٌ، فَلَمَّا كَانَ فِي وَجْهِ الصُّبْحِ إِذَا نَحْنُ بِهِ يَجِيءُ مِنْ قِبَلِ حِرَاءٍ، فَأَخْبَرْنَاهُ، فَقَالَ: «إِنَّهُ أَتَانِي دَاعِي الْجِنِّ فَأَتَيْتُهُمْ فَقَرَأْتُ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ» فَانْطَلَقَ فَأَرَانَا آثَارَهُمْ وَآثَارَ نِيرَانِهِمْ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: كُنْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةَ الْجِنِّ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا مِنْ طُرُقٍ. وَالْجَمْعُ بَيْنَ الرِّوَايَاتِ بِالْحَمْلِ عَلَى قصتين وقعت منه ﷺ مَعَ الْجِنِّ حَضَرَ إِحْدَاهُمَا ابْنُ مَسْعُودٍ وَلَمْ يَحْضُرْ فِي الْأُخْرَى. وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ أَنَّ الْجِنَّ بَعْدَ هَذَا وَفَدَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ وَأَخَذُوا عَنْهُ الشَّرَائِعَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قال: أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ النَّبِيُّ ﷺ وَنُوحٌ وَإِبْرَاهِيمُ وَمُوسَى وَعِيسَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ: هُمُ الَّذِينَ أُمِرُوا بِالْقِتَالِ حَتَّى مَضَوْا عَلَى ذَلِكَ: نُوحٌ وَهُودٌ وَصَالِحٌ وَمُوسَى وَدَاوُدُ وَسُلَيْمَانُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّ أُولِي الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ كَانُوا ثَلَاثُمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالدَّيْلَمِيُّ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: ظَلَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صَائِمًا ثُمَّ طَوَى، ثُمَّ ظَلَّ صَائِمًا ثُمَّ طَوَى، ثُمَّ ظَلَّ صَائِمًا قَالَ: يَا عَائِشَةُ إِنَّ الدَّيْنَ لَا يَنْبَغِي لِمُحَمَّدٍ وَلَا لِآلِ مُحَمَّدٍ، يَا عَائِشَةُ إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَرْضَ مِنْ أُولِي الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ إِلَّا بِالصَّبْرِ عَلَى مَكْرُوهِهَا وَالصَّبْرِ عَنْ مَحْبُوبِهَا، ثُمَّ لَمْ يَرْضَ مِنِّي إِلَّا أَنْ يُكَلِّفَنِي مَا كلّفهم، فقال: فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَإِنِّي وَاللَّهِ لَأَصْبِرَنَّ كَمَا صبروا جهدي، ولا قوّة إلا بالله» .

Abd b. Humeyd, Ahmed, Müslim ve Tirmizî'nin Alkame'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Mes'ûd'a: "Cin gecesinde sizden biri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e eşlik etti mi?" diye sordum. O şöyle dedi: "Bizden hiç kimse ona eşlik etmedi. Fakat bir gece onu kaybettik de: 'Gizlice öldürüldü mü, kaçırılıp uçuruldu mu, ne yaptı?' dedik. [İbn Mes'ûd] dedi ki: Bir topluluğun geçirebileceği en kötü geceyi geçirdik. Sabahın ilk ışıkları vaktinde bir de baktık ki o, Hırâ cihetinden geliyor. Durumu ona haber verdik. Bunun üzerine: «Bana cinlerin davetçisi geldi; ben de onlara gidip Kur'an okudum» buyurdu. Sonra [bizi] götürüp onların izlerini ve yaktıkları ateşlerin izlerini bize gösterdi." Ahmed'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre ise o: "Cin gecesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdim" demiştir. Buna benzer [rivayetler] başka yollardan da rivayet edilmiştir. Bu rivayetlerin arasını cem etmek; [bu olayın] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in cinlerle yaşadığı iki ayrı kıssaya hamledilmesiyle [mümkündür] ki İbn Mes'ûd bunlardan birinde hazır bulunmuş, diğerinde ise bulunmamıştır. Nitekim bundan sonra cinlerin defalarca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e heyetler halinde geldiklerine ve dinin hükümlerini ondan aldıklarına dair pek çok hadis varit olmuştur. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: "Resullerden 'ulü'l-azm' olanlar; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Nûh, İbrâhîm, Mûsâ ve Îsâ'dır" demiştir. İbn Merdûye'nin yine ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Onlar, bu uğurda sebat gösterip [vefat edinceye] kadar savaşmakla emrolunan kimselerdir: Nûh, Hûd, Sâlih, Mûsâ, Dâvûd ve Süleymân." İbn Merdûye'nin Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Bana ulaştığına göre resullerden 'ulü'l-azm' olanlar üç yüz on üç kişiydi." İbn Ebî Hâtim ve Deylemî'nin Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gündüzü oruçlu geçirdi, sonra [iftar etmeksizin] aç sabahladı, sonra yine gündüzü oruçlu geçirdi, sonra [yine iftar etmeksizin] aç sabahladı, sonra yine oruçlu olarak devam edip şöyle buyurdu: «Ey Âişe! Borç Muhammed'e ve Muhammed'in âline yakışmaz. Ey Âişe! Şüphesiz Allah, resullerden ulü'l-azm olanlardan ancak dünyanın hoşa gitmeyen şeylerine sabretmeye ve arzulanan şeylerinden [uzak durarak] sabretmeye razı oldu. Sonra onları ne ile mükellef kıldıysa beni de onunla mükellef kılmaktan başkasına razı olmadı ve { فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ } “O halde, azim ve kararlılık sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sen de sabret” buyurdu. Allah'a yemin olsun ki gücüm yettiğince onların sabrettiği gibi sabredeceğim; güç ve kuvvet ancak Allah iledir.»