لَعَمْرُكَ وَالْمَنَايَا طَارِقَاتٌ ... لِكُلِّ بَنِي أَبٍ مِنْهَا ذَنُوبُ
Ömrüne yemin olsun ki, ölümler ansızın gelip kapıyı çalar ... Bir babanın her bir oğlunun ondan [alacağı] bir nasibi (kovası) vardır.
وَمَا فِي الْآيَةِ مَأْخُوذٌ مِنْ مُقَاسَمَةِ السُّقَاةِ الْمَاءَ بِالدَّلْوِ الْكَبِيرِ، فَهُوَ تَمْثِيلٌ، جَعَلَ الذَّنُوبَ مَكَانَ الْحَظِّ وَالنَّصِيبِ، قَالَهُ ابْنُ قُتَيْبَةَ فَلا يَسْتَعْجِلُونِ أَيْ: لَا يَطْلُبُوا مِنِّي أَنْ أُعَجِّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ، كَمَا فِي قَوْلِهِمْ: فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ . فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ يَوْمِهِمُ الَّذِي يُوعَدُونَ قِيلَ: هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَقِيلَ: يَوْمُ بَدْرٍ، وَالْفَاءُ لِتَرْتِيبِ مَا بَعْدَهَا عَلَى مَا قَبْلَهَا.
Ayetteki ifade, su dağıtanların suyu büyük kovayla aralarında pay etmelerinden alınmıştır; bu bir temsildir ve nasip ile pay yerine 'zenûb' kelimesi kullanılmıştır. Bunu İbn Kuteybe söylemiştir. { فَلا يَسْتَعْجِلُونِ } “Artık benden [azabı] acele istemesinler” yani onların: { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Eğer doğrulardan isen, bize vadettiğin şeyi getir” sözlerinde olduğu gibi benden azabı kendilerine çarçabuk ulaştırmamı talep etmesinler. { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ يَوْمِهِمُ الَّذِي يُوعَدُونَ } “Tehdit edildikleri o günlerinden dolayı inkâr edenlerin vay hâline!” Bu günün kıyamet günü olduğu söylenmiştir; Bedir günü olduğu da söylenmiştir. Baştaki 'fa' harfi ise sonrasının öncesine terettüp ettiğini belirtmek içindir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ فِي قَوْلِهِ: فَتَوَلَّى بِرُكْنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: بِقَوْمِهِ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: الرِّيحَ الْعَقِيمَ قَالَ: الشَّدِيدَةُ الَّتِي لَا تُلَقِّحُ شَيْئًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: لَا تُلَقِّحُ الشَّجَرَ وَلَا تُثِيرُ السَّحَابَ، وَفِي قَوْلِهِ: إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ قَالَ: كَالشَّيْءِ الْهَالِكِ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: الرِّيحُ:
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, { فَتَوَلَّى بِرُكْنِهِ } “[Firavun] erkânıyla birlikte yüz çevirdi” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan onun: "Kavmiyle birlikte [yüz çevirdi]" dediğini rivayet etmişlerdir. Firyâbî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, yine ondan { الرِّيحَ الْعَقِيمَ } “kısır rüzgâr” ayeti hakkında onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Hiçbir şeyi aşılamayan şiddetli rüzgârdır." İbn Cerîr yine ondan: "Ağaçları aşılamaz ve bulutları harekete geçirip yağmur getirmez" dediğini rivayet etmiştir. { إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ } “onu mutlaka kül gibi/çürümüş kemik gibi yapıyordu” ayeti hakkında da: "Helak olmuş nesne gibi [yapıyordu]" demiştir. Firyâbî ve İbnü'l-Münzir, Ali b. Ebî Tâlib'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Kısır rüzgâr,
الْعَقِيمُ النَّكْبَاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ قَالَ: بِقُوَّةٍ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ فِي قَوْلِهِ: فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَما أَنْتَ بِمَلُومٍ قَالَ: أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَتَوَلَّى عَنْهُمْ لِيُعَذِّبَهُمْ، وَعَذَرَ مُحَمَّدًا ﷺ، ثُمَّ قَالَ: وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ فَنَسَخَتْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلُهُ: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ
[Ağaçları aşılamayan] kısır [rüzgâr], nakbâ (yönü belirsiz esen şiddetli) rüzgârdır. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, { وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ } “Göğü kudretle biz kurduk” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan onun: "Kuvvetle [kurduk]" dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde ve İbnü'l-Münzir, { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَما أَنْتَ بِمَلُومٍ } “Artık onlardan yüz çevir; sen kınanacak değilsin” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Allah, kendilerini azaplandırmak için onlardan yüz çevirmesini ona emretti ve Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem mazur gördü. Sonra: { وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ } “Yine de öğüt ver; çünkü öğüt müminlere fayda verir” buyurdu ve bu [ayet] onu neshetti." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim de ondan { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” ayeti hakkında
قَالَ: لِيُقِرُّوا بِالْعُبُودِيَّةِ طَوْعًا أَوْ كَرْهًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: عَلَى مَا خَلَقْتُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ طَاعَتِي وَمَعْصِيَتِي وَشِقْوَتِي وَسَعَادَتِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: الْمَتِينُ يَقُولُ: الشَّدِيدُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ:
şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "İster istemez kulluğu ikrar etsinler diye [yarattım]." İbnü'l-Münzir de bu ayet hakkında ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Kendilerini üzerlerine yarattığım itaatim, isyanım, bedbahtlığım ve mutluluğum üzere [yarattım]." İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, yine ondan { الْمَتِينُ } “sarsılmaz kudret sahibi” ayeti hakkında: "Kuvveti pek çetin olandır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, yine ondan:
ذَنُوباً قال: دلوا.
{ ذَنُوباً } “[azap] payı” ifadesi hakkında: "Bir kova [nasip]" dediğini rivayet etmişlerdir.