Binûn

Necm Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لِلنَّهْيِ، أَيْ: هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى عُقُوبَةَ اللَّهِ وَأَخْلَصَ الْعَمَلَ لَهُ. قَالَ الْحَسَنُ: وَقَدْ عَلِمَ سُبْحَانَهُ مِنْ كُلِّ نَفْسٍ مَا هِيَ عَامِلَةٌ، وَمَا هِيَ صَانِعَةٌ، وَإِلَى مَا هِيَ صَائِرَةٌ. ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهُ جَهَالَةَ الْمُشْرِكِينَ على العمون خَصَّ بِالذَّمِّ بَعْضَهُمْ، فَقَالَ: أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى أَيْ: تَوَلَّى عَنِ الْخَيْرِ، وَأَعْرَضَ عَنِ اتِّبَاعِ الْحَقِّ وَأَعْطى قَلِيلًا وَأَكْدى أَيْ: أَعْطَى عَطَاءً قليلا، وأعطى شَيْئًا قَلِيلًا، وَقَطَعَ ذَلِكَ وَأَمْسَكَ عَنْهُ، وَأَصْلُ أَكْدَى مِنَ الْكُدْيَةِ وَهِيَ الصَّلَابَةُ، يُقَالُ: لِمَنْ حَفَرَ بِئْرًا ثُمَّ بَلَغَ فِيهَا إِلَى حَجَرٍ لَا يَتَهَيَّأُ لَهُ فِيهِ حَفْرٌ: قَدْ أَكْدَى، ثُمَّ اسْتَعْمَلَتْهُ الْعَرَبُ لِمَنْ أَعْطَى فَلَمْ يُتِمَّ، وَلِمَنْ طَلَبَ شَيْئًا فَلَمْ يَبْلُغْ آخِرَهُ، وَمِنْهُ قول الحطيئة:

yasağı pekiştirmek içindir; yani: O, Allah'ın azabından sakınanı ve ameli O'nun için ihlasla yapanı en iyi bilendir. Hasan şöyle demiştir: Yüce Allah her nefsin ne amel işleyeceğini, ne yapacağını ve sonucunun nereye varacağını bilmiştir. Sonra Yüce Allah genel olarak müşriklerin cehaletini açıkladıktan sonra bazılarının yerilmesini tahsis ederek şöyle buyurdu: { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى } “Gördün mü o yüz çevireni?” Yani: Hayırdan yüz çeviren ve hakka uymaktan geri duran kimseyi. { وَأَعْطى قَلِيلًا وَأَكْدى } “Azıcık verip sonra [vermemekte] direneni?” Yani: Az bir bağışta bulundu, az bir şey verdi ve sonra bunu kesti, vermekten vazgeçti. Ecdâ (أكدى) kelimesinin aslı, sertlik anlamına gelen küdye (الكدية) kelimesindendir. Kuyu kazan ve kazarken kazamayacağı sert bir kayaya ulaşan kimse için “قَدْ أَكْدَى” (ecda oldu/sert kayaya çarptı) denir. Daha sonra Araplar bu kelimeyi verip de tamamlamayan ve bir şeyi talep edip de sonuna ulaşamayan kimse için kullandılar. Hutay'e'nin şu sözü de bundandır:

فأعطى قليلا ثم أكدى عطاءه ... وَمَنْ يَبْذُلِ الْمَعْرُوفَ فِي النَّاسِ يُحْمَدِ

Azıcık verdi, sonra bağışını kesti... / İnsanlar arasında iyilik saçan kimse ise övülür.

قَالَ الكسائي وأبو زيد: [أكدى الحافر وأجبل: إذا بلغ في حفره كدية أو جبلا، فلا يمكنه أن يحفر.

Kisâî ve Ebû Zeyd şöyle demişlerdir: [Kuyu kazan kimse kazısında sert bir kayaya veya bir dağa ulaşıp artık kazamaz hale geldiğinde 'أكدى الحافر وأجبل' denir.

وحفر فأكدى: إذا بلغ إلى الصّلب] . وَيُقَالُ: كَدِيَتْ أَصَابِعُهُ: إِذَا مَحَلَتْ مِنَ الْحَفْرِ، وكديت يَدُهُ: إِذَا كَلَّتْ فَلَمْ تَعْمَلْ شَيْئًا، وَكَدَتِ الْأَرْضُ: إِذَا قَلَّ نَبَاتُهَا، وَأَكْدَيْتُ الرَّجُلَ عَنِ الشَّيْءِ رَدَدْتُهُ، وَأَكْدَى الرَّجُلُ: إِذَا قَلَّ خَيْرُهُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: مَعْنَى الْآيَةِ: أَمْسَكَ مِنَ الْعَطِيَّةِ وقطع. وقال المبرد: منعه مَنْعًا شَدِيدًا.

Kazıp da sert tabakaya ulaştığında 'وحفر فأكدى' denir]. Kazmaktan ötürü parmakları aşındığında 'كَدِيَتْ أَصَابِعُهُ', eli yorulup hiçbir iş yapamaz hale geldiğinde 'كديت يَدُهُ', toprağın bitkisi azaldığında 'كَكَدَتِ الْأَرْضُ', adamı bir şeyden alıkoyup geri çevirdiğimde 'أَكْدَيْتُ الرَّجُلَ عَنِ الشَّيْءِ' ve adamın hayrı azaldığında 'أَكْدَى الرَّجُلُ' denir. Ferrâ şöyle demiştir: Ayetin manası: Bağışı kesti ve bitirdi, demektir. Müberred ise: Onu şiddetli bir şekilde menetti, demiştir.

قَالَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ زَيْدٍ وَمُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، وَكَانَ قَدِ اتَّبَعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَلَى دِينِهِ، فَعَيَّرَهُ بَعْضُ الْمُشْرِكِينَ فَتَرَكَ وَرَجَعَ إِلَى شِرْكِهِ. قَالَ مُقَاتِلٌ: كَانَ الْوَلِيدُ مَدَحَ الْقُرْآنَ، ثُمَّ أَمْسَكَ عَنْهُ فَأَعْطَى قَلِيلًا مِنْ لِسَانِهِ مِنَ الْخَيْرِ ثُمَّ قَطَعَهُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: نَزَلَتْ فِي النَّضِرِ بْنِ الْحَارِثِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: نَزَلَتْ فِي أَبِي جَهْلٍ. أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى الِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، وَالْمَعْنَى: أَعْنَدَ هَذَا الْمُكْدِي عِلْمُ مَا غاب عنه أَمْرِ الْعَذَابِ، فَهُوَ يَعْلَمُ ذَلِكَ أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى - وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى أَيْ: أَلَمْ يُخْبَرْ وَلَمْ يُحَدَّثْ بِمَا فِي صُحُفِ مُوسَى؟ يَعْنِي أَسْفَارَهُ، وَهِيَ التَّوْرَاةُ، وَبِمَا فِي صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى، أَيْ: تَمَّمَ وَأَكْمَلَ مَا أُمِرَ بِهِ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: أَيْ: بَلَّغَ قَوْمَهُ مَا أُمِرَ بِهِ وَأَدَّاهُ إِلَيْهِمْ، وَقِيلَ: بَالَغَ فِي الْوَفَاءِ بِمَا عَاهَدَ اللَّهَ عَلَيْهِ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مَا فِي صُحُفِهِمَا فَقَالَ: أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى أَيْ: لَا تَحْمِلُ نَفْسٌ حَامِلَةٌ حِمْلَ نَفْسٍ أُخْرَى، وَمَعْنَاهُ: لَا تُؤْخَذُ نَفْسٌ بِذَنْبِ غَيْرِهَا، وَ «إِنْ» هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَاسْمُهَا ضَمِيرُ شَأْنٍ مُقَدَّرٌ، وَخَبَرُهَا الْجُمْلَةُ بَعْدَهَا، وَمَحَلُّ الْجُمْلَةِ الْجَرُّ عَلَى أَنَّهَا بَدَلٌ مِنْ صُحُفِ مُوسَى وَصُحُفِ إِبْرَاهِيمَ، أَوِ الرَّفْعُ عَلَى أَنَّهَا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَقَدْ مَضَى تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: أَلَّا تَزِرُ وَهَذَا أَيْضًا مِمَّا فِي صُحُفِ مُوسَى، وَالْمَعْنَى: لَيْسَ لَهُ إِلَّا أَجْرُ سَعْيِهِ وَجَزَاءُ عَمَلِهِ، وَلَا يَنْفَعُ أَحَدًا عَمَلُ أَحَدٍ، وَهَذَا الْعُمُومُ مَخْصُوصٌ بِمِثْلِ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ ، وَبِمِثْلِ مَا وَرَدَ فِي شَفَاعَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمَلَائِكَةِ لِلْعِبَادِ وَمَشْرُوعِيَّةِ دُعَاءِ الْأَحْيَاءِ لِلْأَمْوَاتِ وَنَحْوِ ذَلِكَ،

Mücâhid, İbn Zeyd ve Mukâtil şöyle demişlerdir: Bu ayet Velîd b. Mugîre hakkında inmiştir. O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in dinine tâbi olmuştu; fakat müşriklerden bir kısmı kendisini ayıplayınca [İslam'ı] terk edip tekrar şirke döndü. Mukâtil şöyle demiştir: Velîd önce Kur'an'ı övmüş, ardından ondan el çekmişti; böylece diliyle hayırdan az bir şey vermiş, sonra da onu kesivermişti. Dahhâk ise: "Nadr b. Hâris hakkında inmiştir." demiştir. Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî de: "Ebû Cehil hakkında inmiştir." demiştir. { أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى } “Gaybın ilmi onun yanında da o [bunu] görüyor mu?” Ayetteki istifham (soru), azarlama ve kınama ifade eder. Anlamı şudur: Başına gelecek azap konusunda kendisinden gizli kalan hususların ilmi bu [hayırdan] el çeken kimsenin yanında mıdır ki o bunu bilmektedir? { أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى - وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى } “Yoksa Mûsâ’nın ve ahdine vefa gösteren İbrâhîm’in sahifelerinde bulunanlar kendisine haber verilmedi mi?” Yani: Mûsâ’nın sahifelerinde -ki bunlar onun risaleleri olup Tevrat’tır- ve emrolunduğu şeyleri eksiksiz ve tastamam yerine getiren İbrâhîm’in sahifelerinde bulunanlar kendisine bildirilip anlatılmadı mı? Müfessirler: "Yani emrolunduğu şeyleri kavmine tebliğ edip onlara ulaştırdı." demişlerdir. Bir görüşe göre de: "Allah'a verdiği ahde vefa göstermede son derece titiz davrandı." demektir. Daha sonra [Allah] Teâlâ o ikisinin sahifelerinde nelerin bulunduğunu açıklayarak şöyle buyurmuştur: { أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr, bir başkasının günah yükünü yüklenmez.” Yani hiçbir yük taşıyan nefis, başka bir nefsin yükünü taşımaz; bunun manası, hiçbir nefis başkasının günahı sebebiyle cezalandırılmaz demektir. Ayetteki 'en' (أَنْ), şeddeli 'enne'den hafifletilmiş (muhaffefe) olup ismi takdirî bir şan zamiridir; haberi ise kendisinden sonraki cümledir. Bu cümlenin iraptaki yeri; Mûsâ ve İbrâhîm'in sahifelerinden bedel olarak cer yahut hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olarak ref konumundadır. Bu ayetin tefsiri En'âm suresinde geçmişti. { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى } “İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır.” Bu ayet, { أَلَّا تَزِرُ } ifadesine atfedilmiştir ve bu da Mûsâ'nın sahifelerinde yer alan hususlardandır. Manası: İnsana sadece kendi gayretinin ecri ve amelinin karşılığı vardır; hiç kimseye bir başkasının ameli fayda vermez. Bu umumi ifade, [Allah] Teâlâ'nın: { أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ } “...zürriyetlerini de kendilerine kattık...” buyruğu ve nebiler ile meleklerin kullar için şefaati, dirilerin ölülere dua etmesinin meşruiyeti ve benzeri nakledilen rivayetler ile tahsis edilmiştir.

وَلَمْ يُصِبْ مَنْ قَالَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِمِثْلِ هَذِهِ الْأُمُورِ، فَإِنَّ الْخَاصَّ لَا يَنْسَخُ الْعَامَّ، بَلْ يُخَصِّصُهُ، فَكُلُّ مَا قَامَ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ يَنْتَفِعُ بِهِ وَهُوَ مِنْ غَيْرِ سَعْيِهِ كَانَ مُخَصَّصًا لِمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْعُمُومِ. وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى أَيْ: يُعْرَضُ عَلَيْهِ وَيُكْشَفُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يُجْزاهُ أَيْ: يُجْزَى الْإِنْسَانُ سَعْيَهُ، يُقَالُ: جَزَاهُ اللَّهُ بِعَمَلِهِ وَجَزَاهُ عَلَى عَمَلِهِ، فَالضَّمِيرُ الْمَرْفُوعُ عَائِدٌ إِلَى الْإِنْسَانِ وَالْمَنْصُوبُ إِلَى سَعْيِهِ. وَقِيلَ:

Bu ayetin bu gibi hususlarla mensuh olduğunu söyleyen kimse isabet etmemiştir; çünkü hususi olan hüküm umumi olanı neshetmez, bilakis onu tahsis eder. Dolayısıyla insanın kendi gayreti olmaksızın faydalandığına dair delil bulunan her bir husus, bu ayetteki umumiliğin tahsisi olmuştur. { وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى } “Ve şüphesiz onun ameli ileride görülecektir.” Yani: Kıyamet gününde ameli kendisine arz edilecek ve önüne serilecektir. { ثُمَّ يُجْزاهُ } “Sonra o [amelinin] karşılığı verilecektir.” Yani: İnsana gayretinin karşılığı verilecektir. [Arapçada] “جَزَاهُ اللَّهُ بِعَمَلِهِ” ve “جَزَاهُ عَلَى عَمَلِهِ” denir. Merfu zamir insana, mensub zamir ise onun gayretine/ameline dönmektedir. Şöyle de denilmiştir:

إِنَّ الضَّمِيرَ الْمَنْصُوبَ رَاجِعٌ إِلَى الْجَزَاءِ الْمُتَأَخِّرِ وَهُوَ قَوْلُهُ: الْجَزاءَ الْأَوْفى فَيَكُونُ الضَّمِيرُ رَاجِعًا إِلَى مُتَأَخِّرٍ عَنْهُ هُوَ مُفَسِّرٌ لَهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ رَاجِعًا إِلَى الْجَزَاءِ الَّذِي هُوَ مَصْدَرُ يُجْزَاهُ، وَيُجْعَلُ الْجَزَاءَ الْأَوْفَى تَفْسِيرًا لِلْجَزَاءِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِالْفِعْلِ، كما في قوله: اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ قَالَ الْأَخْفَشُ: يُقَالُ: جَزَيْتُهُ الْجَزَاءَ وَجَزَيْتُهُ بِالْجَزَاءِ سَوَاءٌ لَا فَرْقَ بَيْنَهُمَا وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى أَيْ: الْمَرْجِعُ وَالْمَصِيرُ إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ لَا إِلَى غَيْرِهِ فَيُجَازِيهِمْ بِأَعْمَالِهِمْ.

Mensub zamir sonraki ceza (karşılık) lafzına râcidir, o da: { الْجَزاءَ الْأَوْفى } “tastamam bir karşılıkla” sözüdür. Bu durumda zamir kendisinden sonra gelen ve kendisini tefsir eden bir lafza dönmüş olur. Mensub zamirin { يُجْزاهُ } fiilinin masdarı olan 'el-cezâ' lafzına dönmesi ve { الْجَزاءَ الْأَوْفى } ifadesinin de fiilin delalet ettiği bu ceza masdarının tefsiri kılınması da caizdir; nitekim { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ } “Adaletli olun; o daha yakındır” ayetinde olduğu gibi. Ahfeş şöyle demiştir: “جَزَيْتُهُ الْجَزَاءَ” ile “جَزَيْتُهُ بِالْجَزَاءِ” aynı manada kullanılır, aralarında fark yoktur. { وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى } “Ve şüphesiz en son varış Rabbinedir.” Yani: Dönüş ve nihai varış başkasına değil, Yüce Allah'adır; böylece onlara amellerinin karşılığını verecektir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ قَالَ: الْكَبَائِرُ:

İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, o: { الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ } “Onlar ki günahın büyüklerinden ve çirkin hayasızlıklardan kaçınırlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: Kebâir (büyük günahlar):

مَا سَمَّى اللَّهُ فِيهِ النَّارَ، وَالْفَوَاحِشُ: مَا كَانَ فيه حدّ الدنيا. وأخرج البخاري ومسلم وغير هما عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا رَأَيْتُ شَيْئًا أَشْبَهَ بِاللَّمَمِ مِمَّا قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إن اللَّهَ كَتَبَ عَلَى ابْنِ آدَمَ حَظَّهُ مِنَ الزِّنَا أَدْرَكَ ذَلِكَ لَا مَحَالَةَ، فَزِنَا الْعَيْنِ النَّظَرُ، وَزِنَا اللِّسَانِ النُّطْقُ، وَالنَّفْسُ تَتَمَنَّى وَتَشْتَهِي، وَالْفَرْجُ يُصَدِّقُ ذَلِكَ أَوْ يُكَذِّبُهُ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ، فِي الشُّعَبِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا اللَّمَمَ قَالَ: زِنَا الْعَيْنَيْنِ: النَّظَرُ، وَزِنَا الشَّفَتَيْنِ:

Allah'ın hakkında cehennem ateşini zikrettiği günahlardır; fevâhiş (çirkin hayasızlıklar) ise dünyada hakkında had cezası bulunan günahlardır. Buhârî, Müslim ve diğerleri İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: Ebû Hureyre'nin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği şu hadisten, 'lemem' (küçük günahlar) kavramına daha çok benzeyen başka bir şey görmedim. [Allah Resûlü] şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah Âdemoğlunun zinadan payını yazmıştır; o buna mutlaka erişecektir. Gözün zinası bakmaktır, dilin zinası konuşmaktır. Nefis temenni eder ve arzular; ferc ise bunu ya doğrular ya da yalanlar.» Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Şu'ab'da Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre, o: { إِلَّا اللَّمَمَ } “ufak tefek kusurlar müstesna” ayeti hakkında şöyle demiştir: İki gözün zinası bakmaktır, iki dudağın zinası:

التَّقْبِيلُ، وَزِنَا الْيَدَيْنِ: الْبَطْشُ، وَزِنَا الرِّجْلَيْنِ: الْمَشْيُ، وَيُصَدِّقُ ذَلِكَ الْفَرَجُ أَوْ يُكَذِّبُهُ، فَإِنَّ تَقَدَّمَ بِفَرْجِهِ كَانَ زَانِيًا، وَإِلَّا فَهُوَ اللَّمَمُ. وَأَخْرَجَ مُسَدَّدٌ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ: إِلَّا اللَّمَمَ قَالَ: هِيَ النَّظْرَةُ وَالْغَمْزَةُ وَالْقُبْلَةُ وَالْمُبَاشَرَةُ، فَإِذَا مَسَّ الْخِتَانُ الْخِتَانَ فَقَدْ وَجَبَ الْغَسْلُ، وَهُوَ الزِّنَا.

öpmektir, iki elin zinası tutmaktır, iki ayağın zinası yürümektir. Ferc ise bunu ya doğrular ya da yalanlar. Eğer ferciyle ileri giderse o zina eden biri olur; aksi takdirde bu lemem (küçük günah)dir. Müsedded, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre, kendisine: { إِلَّا اللَّمَمَ } “ufak tefek kusurlar müstesna” ayeti sorulduğunda o şöyle demiştir: O; bakış, göz kırpma, öpüş ve tensel temastır. İki sünnet yeri birbirine değdiğinde ise artık gusül farz olur ve bu zinadır.

وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَزَّارُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا اللَّمَمَ هُوَ الرَّجُلُ يُلِمُّ بِالْفَاحِشَةِ ثُمَّ يَتُوبُ مِنْهَا. قَالَ: وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:

Saîd b. Mansûr, sahih olduğunu belirterek Tirmizî, Bezzâr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve Şu'ab'da Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, o: { إِلَّا اللَّمَمَ } “ufak tefek kusurlar müstesna” ayeti hakkında: O, çirkin bir işe bulaşıp sonra ondan tövbe eden kimsedir, dedi ve ekledi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:

إِنْ تَغْفِرِ اللَّهُمَ تَغْفِرْ جَمَّا ... وأيّ عبد لك لا أَلَمَّا؟

Eğer bağışlarsan Allah'ım, pek çok bağışlarsın... / Hangi kulun vardır ki ufak günahlara bulaşmamıştır?

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا اللَّمَمَ يَقُولُ: إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا اللَّمَمَ قَالَ:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan naklettiğine göre: { إِلَّا اللَّمَمَ } “ufak tefek kusurlar müstesna” ayeti hakkında şöyle demiştir: Yani geçmişte kalmış olanlar müstesnadır. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şu'ab'da Beyhakî'nin Ebû Hureyre'den naklettiğine göre, o: { إِلَّا اللَّمَمَ } “ufak tefek kusurlar müstesna” ayeti hakkında şöyle demiştir:

اللَّمَّةُ: مِنَ الزِّنَا ثُمَّ يَتُوبُ وَلَا يَعُودُ، وَاللَّمَّةُ: مِنْ شُرْبِ الْخَمْرِ ثُمَّ يَتُوبُ وَلَا يَعُودُ، فَذَلِكَ الْإِلْمَامُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: اللَّمَمُ كُلُّ شَيْءٍ بَيْنَ الْحَدَّيْنِ حَدِّ الدُّنْيَا وَحَدِّ الْآخِرَةِ يُكَفِّرُهُ الصَّلَاةُ، وَهُوَ دُونَ كُلِّ مُوجِبٍ، فَأَمَّا حَدُّ الدُّنْيَا فَكُلُّ حَدٍّ فَرَضَ اللَّهُ عُقُوبَتَهُ فِي الدُّنْيَا وَأَمَّا حدّ الآخرة فكلّ شيء

[O], zinadan bir defalık bulaşma, sonra tövbe edip bir daha dönmemektir; içki içmekten bir defalık bulaşma, sonra tövbe edip bir daha dönmemektir; işte 'ilmâm' (ufak günaha bulaşmak) budur. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Lemem, iki had (ceza sınırı) -dünya haddi ile ahiret haddi- arasındaki her şeydir; ona namaz kefaret olur ve o, [büyük ceza] gerektiren her günahın altındadır. Dünya haddine gelince; Allah'ın cezasını dünyada farz kıldığı her haddir. Ahiret haddine gelince ise her...

خَتَمَهُ اللَّهُ بِالنَّارِ وَأَخَّرَ عُقُوبَتَهُ إِلَى الْآخِرَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْمَعْرِفَةِ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ الْحَارِثِ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: كَانَتِ الْيَهُودُ إِذَا هَلَكَ لَهُمْ صَبِيٌّ صَغِيرٌ قَالُوا: هُوَ صِدِّيقٌ، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: «كَذَبَتْ يَهُودُ مَا مِنْ نَسَمَةٍ يَخْلُقُهَا فِي بَطْنِ أُمِّهَا إِلَّا أَنَّهُ شَقِيٌّ أَوْ سَعِيدٌ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عِنْدَ ذَلِكَ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ الْآيَةَ كُلَّهَا» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ وَأَبُو دَاوُدَ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ أَنَّهَا سُمِّيَتْ بَرَّةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمُ اللَّهُ أَعْلَمُ بِأَهْلِ الْبِرِّ مِنْكُمْ، سَمُّوهَا زَيْنَبَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَعْطى قَلِيلًا وَأَكْدى قَالَ: قَطَعَ، نَزَلَتْ فِي الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: أَطَاعَ قَلِيلًا ثُمَّ انْقَطَعَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ ابن مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالشِّيرَازِيُّ فِي الْأَلْقَابِ، وَالدَّيْلَمِيُّ، قَالَ السُّيُوطِيُّ: بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «أَتَدْرُونَ مَا قَوْلُهُ: وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: وَفَّى عَمَلَ يَوْمِهِ بِأَرْبَعِ رَكَعَاتٍ كَانَ يُصَلِّيهِنَّ، وَزَعَمَ أَنَّهَا صَلَاةُ الضُّحَى» وَفِي إِسْنَادِهِ جَعْفَرُ بْنُ الزُّبَيْرِ، وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سِهَامُ الْإِسْلَامِ ثَلَاثُونَ سَهْمًا لَمْ يُتَمِّمْهَا أَحَدٌ قَبْلَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَالَ اللَّهُ: وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَقُولُ إِبْرَاهِيمُ الَّذِي اسْتَكْمَلَ الطَّاعَةَ فِيمَا فَعَلَ بِابْنِهِ حِينَ رَأَى الرُّؤْيَا، وَالَّذِي فِي صُحُفِ مُوسَى. أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَهْلِ بن معاذ ابن أَنَسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «أَلَا أُخْبِرُكُمْ لِمَ سَمَّى اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلَهُ الَّذِي وَفَّى؟ إِنَّهُ كَانَ يَقُولُ كُلَّمَا أَصْبَحَ وَأَمْسَى: فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ» وَفِي إِسْنَادِهِ ابْنُ لَهِيعَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ: وَالنَّجْمِ فَبَلَغَ وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى قَالَ: وَفَّى أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى إِلَى قَوْلِهِ: مِنَ النُّذُرِ الْأُولى.

Allah'ın cehennem ateşi ile mühürlediği ve cezasını ahirete ertelediği her şeydir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye ve el-Ma'rife'de Ebû Nuaym'ın Sâbit b. el-Hâris el-Ensârî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yahudilerin küçük bir çocuğu öldüğünde: 'O sıddîktır' derlerdi. Bu durum Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştığında şöyle buyurdu: «Yahudiler yalan söylediler; O'nun annesinin karnında yarattığı hiçbir can yoktur ki şakî (cehennemlik) veya saîd (cennetlik) olmasın.» Bunun üzerine Allah: { هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “O, sizi topraktan inşa ettiği zaman en iyi bilendir” ayetinin tamamını indirdi. Ahmed, Müslim ve Ebû Dâvûd'un Zeyneb bnt. Ebî Seleme'den rivayet ettiğine göre ona Berre ismi verilmişti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kendinizi temize çıkarmayın, Allah içinizden iyilik ehlini en iyi bilendir; ona Zeyneb adını verin» buyurdu. İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, o: { وَأَعْطى قَلِيلًا وَأَكْدى } “Azıcık verip sonra [vermemekte] direneni” ayeti hakkında: Kesti, demiştir ve bu Âs b. Vâil hakkında inmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre o: Azıcık itaat etti, sonra kesti, demiştir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, el-Elkâb'da Şîrâzî ve Deylemî'nin —Süyûtî: Zayıf bir senetle demiştir— Ebû Ümâme'den rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «{ وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى } “ve ahdine vefa gösteren İbrâhim'inkinde” buyruğunun ne olduğunu bilir misiniz?» buyurdu. Onlar: Allah ve Resûlü daha iyi bilir, dediler. Buyurdu ki: «O kıldığı dört rekât namaz ile gününün amelini tastamam ifa ederdi.» [Ravi] bunun kuşluk namazı olduğunu ileri sürmüştür. Bunun senedinde Ca'fer b. Zübeyr vardır ki o zayıftır. Hâkim —ve sahih olduğunu belirtmiştir— ile İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İslam'ın payları otuz paydır; İbrâhim aleyhisselâm'dan önce hiç kimse bunları tamamlamamıştır. Allah: { وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى } “ve ahdine vefa gösteren İbrâhim'inkinde” buyurmuştur. İbn Cerîr'in bu ayet hakkında ondan naklettiğine göre o: Rüyayı gördüğünde oğlu hakkında yaptığı şey hususunda itaati kemale erdiren İbrâhim'dir, demiştir. Mûsâ'nın sayfalarında olan ise ayetin sonuna kadar { أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Gerçekten hiçbir günahkâr, başkasının günah yükünü yüklenmez” ayetidir. İbn Ebî Hâtim'in Sehl b. Muâz b. Enes'ten, onun da babasından naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah'ın, dostu İbrâhim'i neden 'ahdine vefa gösteren' (veffâ) diye isimlendirdiğini size haber vereyim mi? Çünkü o her sabah ve akşam ayetin sonuna kadar { فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ } “Akşama erdiğinizde ve sabaha çıktığınızda Allah'ı tesbih edin” ayetini okurdu.» Bunun senedinde İbn Lehîa vardır. Abd b. Humeyd, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { وَالنَّجْمِ } suresi inip { وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى } ayetine varınca: { أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Gerçekten hiçbir günahkâr, başkasının günah yükünü yüklenmez”den { مِنَ النُّذُرِ الْأُولى } “önceki uyarıcılardan biridir” buyruğuna kadar olanları tastamam ifa etti, dedi.

وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ وَالنَّحَّاسُ كِلَاهُمَا فِي النَّاسِخِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى فَأَنْزَلَ اللَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ ، فَأَدْخَلَ اللَّهُ الْأَبْنَاءَ الْجَنَّةَ بِصَلَاحِ الْآبَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا قَرَأَ:

Ebû Dâvûd ve her ikisi de en-Nâsih'te olmak üzere Nahhâs, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى } “Ve insana ancak kendi çalıştığının karşılığı vardır” ayeti indikten sonra Allah: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ } “İman edenler ve soyları da imanda kendilerine uyanların soylarını kendilerine katarız” ayetini indirdi; böylece Allah çocukları babalarının salihliği sebebiyle cennete koydu. İbn Merdûye'nin yine ondan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem:

وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى - وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى - ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى اسْتَرْجَعَ وَاسْتَكَانَ.

{ وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى - وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى - ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى } “Ve insana ancak kendi çalıştığının karşılığı vardır. Ve şüphesiz onun ameli ileride görülecektir. Sonra o [amelinin] karşılığı tastamam verilecektir.” ayetlerini okuduğu zaman istircâda bulunur (innâ lillâh der) ve boyun eğerdi.

وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي الْأَفْرَادِ، وَالْبَغَوِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى قَالَ: «لَا فِكْرَةَ في الرب» .

Dârekutnî el-Efrâd'da ve Begavî tefsirinde Übey b. Ka'b'dan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: { وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى } “Ve şüphesiz en son varış Rabbinedir” ayeti hakkında şöyle buyurduğunu nakletmişlerdir: «Rabb'in zatı hakkında fikir yürütmek (düşünceye dalmak) yoktur».

[سورة النجم (٥٣) : الآيات ٤٣ الى ٦٢]

[Necm Suresi (53), Âyetler 43-62]

وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى (٤٣) وَأَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَأَحْيا (٤٤) وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى (٤٥) مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى (٤٦) وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى (٤٧)

{ وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى (٤٣) وَأَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَأَحْيا (٤٤) وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى (٤٥) مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى (٤٦) وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى (٤٧) } “Ve güldüren de ağlatan da O'dur. (43) Ve öldüren de dirilten de O'dur. (44) Ve iki çifti; erkeği ve dişiyi yaratan O'dur, (45) atıldığı zaman bir nutfeden. (46) Ve şüphesiz diğer diriltme de O'nun üzerinedir. (47)”

وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى (٤٨) وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى (٤٩) وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الْأُولى (٥٠) وَثَمُودَ فَما أَبْقى (٥١) وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى (٥٢)

{ وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى (٤٨) وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى (٤٩) وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الْأُولى (٥٠) وَثَمُودَ فَما أَبْقى (٥١) وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى (٥٢) } “Ve zengin eden de sermaye sahibi kılan da O'dur. (48) Ve Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur. (49) Ve şüphesiz önceki Âd kavmini O helak etti, (50) Semûd'u da; [geriye] hiçbir şey bırakmadı. (51) Daha önce de Nûh kavmini. Şüphesiz onlar daha zalim ve daha azgındılar. (52)”

وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوى (٥٣) فَغَشَّاها مَا غَشَّى (٥٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى (٥٥) هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولى (٥٦) أَزِفَتِ الْآزِفَةُ (٥٧)

{ وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوى (٥٣) فَغَشَّاها مَا غَشَّى (٥٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى (٥٥) هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولى (٥٦) أَزِفَتِ الْآزِفَةُ (٥٧) } “Ve altüst olan şehirleri yere geçiren de [O'dur]. (53) Onları bürüyen bürüdü. (54) O halde Rabbinin hangi nimetlerinden şüphe ediyorsun? (55) Bu, önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır. (56) Yaklaşan [kıyamet] yaklaştı. (57)”

لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ كاشِفَةٌ (٥٨) أَفَمِنْ هذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ (٥٩) وَتَضْحَكُونَ وَلا تَبْكُونَ (٦٠) وَأَنْتُمْ سامِدُونَ (٦١) فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا (٦٢)

{ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ كاشِفَةٌ (٥٨) أَفَمِنْ هذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ (٥٩) وَتَضْحَكُونَ وَلا تَبْكُونَ (٦٠) وَأَنْتُمْ سامِدُونَ (٦١) فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا (٦٢) } “Allah'tan başka onu açığa çıkaracak [yahut engelleyecek] hiç kimse yoktur. (58) Şimdi siz bu söze mi şaşıyorsunuz? (59) Ve gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz, (60) ve sizler gaflet içinde eğlenmektesiniz? (61) Haydi Allah'a secde edin ve [O'na] kullukta bulunun! (62)”

قَوْلُهُ: وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى أَيْ: هُوَ الْخَالِقُ لِذَلِكَ وَالْقَاضِي بِسَبَبِهِ. قَالَ الْحَسَنُ وَالْكَلْبِيُّ:

Yüce Allah'ın: { وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى } “Ve güldüren de ağlatan da O'dur” buyruğu; yani: Bunu yaratan ve buna sebep olan şeyleri takdir eden O'dur, demektir. Hasan ve Kelbî şöyle demişlerdir:

أَضْحَكَ أَهْلَ الْجَنَّةِ فِي الْجَنَّةِ، وَأَبْكَى أَهْلَ النَّارِ فِي النَّارِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: أَضْحَكَ الْأَرْضَ بِالنَّبَاتِ، وَأَبْكَى السَّمَاءَ بِالْمَطَرِ، وَقِيلَ: أَضْحَكَ مَنْ شَاءَ فِي الدُّنْيَا بِأَنْ سَرَّهُ، وَأَبْكَى مَنْ شَاءَ بِأَنْ غَمَّهُ. وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ:

Cennette cennet ehlini güldürdü, cehennemde de cehennem ehlini ağlattı. Dahhâk ise: Yeryüzünü bitkilerle güldürdü, gökyüzünü yağmurla ağlattı, demiştir. Şöyle de denilmiştir: Dünyada dilediğini sevindirerek güldürdü, dilediğini de kederlendirerek ağlattı. Sehl b. Abdillâh ise şöyle demiştir:

أَضْحَكَ الْمُطِيعِينَ بِالرَّحْمَةِ، وَأَبْكَى الْعَاصِينَ بِالسُّخْطِ وَأَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَأَحْيا أَيْ: قَضَى أَسْبَابَ الْمَوْتِ وَالْحَيَاةِ، وَلَا يَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ غَيْرُهُ، وَقِيلَ: خَلَقَ نَفْسَ الْمَوْتِ وَالْحَيَاةِ، كَمَا فِي قوله: خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ وَقِيلَ: أَمَاتَ الْآبَاءَ وَأَحْيَا الْأَبْنَاءَ، وَقِيلَ: أَمَاتَ فِي الدُّنْيَا وَأَحْيَا لِلْبَعْثِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِمَا النَّوْمُ وَالْيَقَظَةُ. وَقَالَ عَطَاءٌ: أَمَاتَ بِعَدْلِهِ وَأَحْيَا بفضله، وقيل: أمات الكافر وأحياء الْمُؤْمِنَ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى - مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى الْمُرَادُ بِالزَّوْجَيْنِ الذَّكَرُ وَالْأُنْثَى مِنْ كُلِّ حَيَوَانٍ، وَلَا يَدْخُلُ فِي ذَلِكَ آدَمُ وَحَوَّاءُ فَإِنَّهُمَا لَمْ يُخْلَقَا مِنَ النُّطْفَةِ، وَالنُّطْفَةُ: الماء القليل، ومعنى: إِذا تُمْنى إذا تُصَبُّ فِي الرَّحِمِ وَتَدْفُقُ فِيهِ، كَذَا قَالَ الْكَلْبِيُّ وَالضَّحَّاكُ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَغَيْرُهُمْ، يُقَالُ: مَنَى الرَّجُلُ وَأَمْنَى، أَيْ: صَبَّ الْمَنِيَّ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ إِذا تُمْنى إِذَا تُقَدَّرُ، يُقَالُ:

İtaat edenleri rahmetle güldürdü, isyan edenleri ise gazapla ağlattı. { وَأَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَأَحْيا } “Ve öldüren de dirilten de O'dur” yani: Ölüm ve hayat sebeplerini takdir etti; buna O'ndan başkası güç yetiremez. Şöyle de denilmiştir: { خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ } “Ölümü ve hayatı yarattı” ayetinde olduğu gibi bizzat ölümü ve hayatı yarattı. Şöyle de denilmiştir: Babaları öldürdü, çocukları diriltti. Şöyle de denilmiştir: Dünyada öldürdü, yeniden diriliş için diriltti. Her ikisiyle uykunun ve uyanıklığın kastedildiği de söylenmiştir. Atâ: Adaletiyle öldürdü, lütfuyla diriltti demiştir. { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } “Ölü iken dirilttiğimiz kimse...” ayetinde olduğu gibi kâfiri öldürdü, mümini diriltti de denilmiştir. { وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى - مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى } “Ve iki çifti; erkeği ve dişiyi yaratan O'dur, atıldığı zaman bir nutfeden.” İki çiftten maksat, her canlının erkeği ve dişisidir; Âdem ile Havva buna dahil değildir, zira onlar nutfeden yaratılmamışlardır. Nutfe: Az sudur. { إِذا تُمْنى } ifadesinin anlamı ise: Rahme döküldüğü ve oraya akıtıldığı zaman, demektir. Kelbî, Dahhâk, Atâ b. Ebî Rabâh ve diğerleri böyle demiştir. [Arapçada] meniyi akıttığı zaman “مَنَى الرَّجُلُ وَأَمْنَى” denir. Ebû Ubeyde ise { إِذا تُمْنى } ifadesine 'takdir edildiği zaman' anlamını vermiştir. Şöyle denir:

مَنَيْتُ الشَّيْءَ: إِذَا قَدَّرْتُهُ، وَمُنِيَ لَهُ أَيْ: قُدِّرَ لَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ :

Bir şeyi takdir ettiğimde “مَنَيْتُ الشَّيْءَ”, onun için takdir edildiğinde “مُنِيَ لَهُ” denir. Şairin şu sözü de bundandır :

حَتَّى تُلَاقِي مَا يُمَنِّي لَكِ الْمَانِي

Takdir edenin senin için takdir ettiği şeye kavuşuncaya kadar.

وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يُقَدِّرُ مِنْهَا الْوَلَدَ. وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى أَيْ: إِعَادَةَ الْأَرْوَاحِ إِلَى الْأَجْسَامِ عِنْدَ الْبَعْثِ وَفَاءً بِوَعْدِهِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ: النَّشْأَةَ بِالْقَصْرِ بِوَزْنِ الضَّرْبَةِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِالْمَدِّ بِوَزْنِ الْكَفَالَةِ، وَهُمَا عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ مَصْدَرَانِ وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى أَيْ: أَغْنَى مَنْ شَاءَ وَأَفْقَرَ مَنْ شَاءَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وقوله: يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ قاله ابْنُ زَيْدٍ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالْحَسَنُ: أَغْنَى: مَوَّلَ، وَأَقْنَى: أَخْدَمَ، وَقِيلَ: مَعْنَى أَقْنَى: أَعْطَى الْقِنْيَةَ، وَهِيَ مَا يُتَأَثَّلُ مِنَ الْأَمْوَالِ. وَقِيلَ: مَعْنَى أَقْنَى: أَرْضَى بِمَا أَعْطَى، أَيْ: أَغْنَاهُ، ثُمَّ رَضَّاهُ بِمَا أَعْطَاهُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ:

Mana şudur: O, nutfeden çocuğu takdir eder. { وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى } “Ve şüphesiz diğer diriltme de O'nun üzerinedir.” Yani: Vaadine vefa olarak yeniden diriliş esnasında ruhları cesetlere iade etmek [O'nun üzerinedir]. Cumhur { النَّشْأَةَ } kelimesini 'ed-Darbetü' vezninde kasr ile (medsiz) okumuştur; İbn Kesîr ve Ebû Amr ise 'el-Kefâletü' vezninde med ile okumuşlardır; her iki kıraate göre de bu kelime masdardır. { وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى } “Ve zengin eden de sermaye sahibi kılan da O'dur.” Yani: Dilediğini zengin etti, dilediğini fakir kıldı. O'nun şu buyrukları da bunun gibidir: { يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ } “Dilediğine rızkı genişletir ve daraltır” ve { يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ } “Daraltır ve genişletir”. Bunu İbn Zeyd söylemiş ve İbn Cerîr de tercih etmiştir. Mücâhid, Katâde ve Hasan ise şöyle demişlerdir: { أَغْنى } mal mülk verdi, { وَأَقْنى } hizmetçi verdi. Şöyle de denilmiştir: { أَقْنى } lafzının manası: 'Kınye' verdi, demektir; kınye ise elde tutulup biriktirilen mallardır. Şöyle de denilmiştir: { أَقْنى } lafzının manası: Verdiği şeyle razı kıldı, yani onu zengin etti, sonra da ona verdiği şeyle onu hoşnut etti. Cevherî şöyle demiştir:

قَنَّى الرَّجُلُ قِنًى، مِثْلَ غَنِيَ غِنًى، أَيْ: أَعْطَاهُ مَا يَقْتَنِي، وَأَقْنَاهُ: أَرْضَاهُ، والقنى: الرضا. قال أبو زيد: تقول

...'kannar-racülü kınen' (قَنَّى الرَّجُلُ قِنًى), tıpkı 'ğaniye ğınen' (غَنِيَ غِنًى) gibidir; yani ona biriktireceği/edineceği sermaye verdi. 'Ve aknâhu' (وَأَقْنَاهُ): Onu razı/hoşnut kıldı demektir. el-Kınâ (القِنى) ise rıza (hoşnutluk) manasındadır. Ebû Zeyd şöyle demiştir: [Araplar] şöyle...

الْعَرَبُ مَنْ أَعْطَى مِائَةً مِنَ الْبَقَرِ فَقَدْ أَعْطَى الْقِنَى، وَمَنْ أَعْطَى مِائَةً مِنَ الضَّأْنِ فَقَدْ أَعْطَى الْغِنَى، وَمَنْ أَعْطَى مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ فَقَدْ أَعْطَى الْمُنَى. قَالَ الْأَخْفَشُ وَابْنُ كَيْسَانَ: أَقْنَى: أَفْقَرَ، وَهُوَ يُؤَيِّدُ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى هِيَ كَوْكَبٌ خَلَفَ الْجَوْزَاءِ كَانَتْ خُزَاعَةُ تَعْبُدُهَا، وَالْمُرَادُ بِهَا الشِّعْرَى الَّتِي يُقَالُ لَهَا الْعُبُورُ، وَهِيَ أَشَدُّ ضِيَاءً مِنَ الشِّعْرَى الَّتِي يُقَالُ لَهَا الْغُمَيْصَاءُ. وَإِنَّمَا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ رَبُّ الشِّعْرَى مَعَ كَوْنِهِ رَبًّا لِكُلِّ الْأَشْيَاءِ لِلرَّدِّ عَلَى مَنْ كَانَ يَعْبُدُهَا، وَأَوَّلُ مَنْ عَبَدَهَا أَبُو كَبْشَةَ، وَكَانَ مِنْ أَشْرَافِ الْعَرَبِ، وَكَانَتْ قُرَيْشٌ تَقُولُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ ابْنُ أَبِي كَبْشَةَ تَشْبِيهًا لَهُ بِهِ لِمُخَالَفَتِهِ دِينَهُمْ كَمَا خَالَفَهُمْ أَبُو كَبْشَةَ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ أَبِي سُفْيَانَ يَوْمَ الْفَتْحِ: لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنُ أَبِي كَبْشَةَ: وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الْأُولى وَصَفَ عَادًا بِالْأُولَى لِكَوْنِهِمْ كَانُوا مِنْ قَبْلِ ثَمُودَ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: قِيلَ لَهَا عَادًا الْأُولَى، لِأَنَّهُمْ أَوَّلُ أُمَّةٍ أُهْلِكَتْ بَعْدَ نُوحٍ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقٍ: هُمَا عَادَانِ، فَالْأُوْلَى أُهْلِكَتْ بِالصَّرْصَرِ، وَالْأُخْرَى أُهْلِكَتْ بِالصَّيْحَةِ. وَقِيلَ: عَادٌ الْأُولَى قَوْمُ هُودٍ وَعَادٌ الْأُخْرَى إِرَمُ.

derler: 'Kime yüz sığır verilmişse ona el-kınâ (sermaye/tatmin) verilmiştir; kime yüz koyun verilmişse ona zenginlik verilmiştir; kime de yüz deve verilmişse ona arzuların zirvesi verilmiştir.' Ahfeş ve İbn Keysân ise: { أَقْنى } fakir kıldı, demişlerdir ki bu birinci görüşü destekler. { وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى } “Ve Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur.” Şi'râ: Huzâa kabilesinin taptığı, Cevzâ burcunun arkasındaki bir yıldızdır. Bununla kastedilen, el-Abûr diye adlandırılan Şi'râ yıldızıdır; bu, el-Gumaysâ diye adlandırılan Şi'râ yıldızından daha parlaktır. Yüce Allah her şeyin Rabbi olmasına rağmen Şi'râ'nın Rabbi olduğunu özellikle zikretmiştir; çünkü ona tapanlara bir reddiyedir. Ona ilk tapan kişi Arap eşrafından olan Ebû Kebşe idi. Kureyşliler, Ebû Kebşe'nin onların dinine muhalefet ettiği gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in de onların dinine muhalefet etmesinden dolayı onu Ebû Kebşe'ye benzeterek kendisine 'İbn Ebî Kebşe' (Ebû Kebşe'nin oğlu) derlerdi. Mekke'nin fethi günü Ebû Süfyân'ın: 'Ebû Kebşe'nin oğlunun işi gerçekten büyüdü' sözü de bundandır. { وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الْأُولى } “Ve şüphesiz önceki Âd kavmini O helak etti.” Âd kavmini, Semûd'dan önce olmaları sebebiyle 'el-Ûlâ' (önceki) diye nitelemiştir. İbn Zeyd şöyle demiştir: Onlara önceki Âd denilmiştir; çünkü onlar Nûh'tan sonra helak edilen ilk ümmettir. İbn İshâk ise şöyle demiştir: İki Âd kavmi vardır: Birincisi dondurucu kasırgayla (sarsar), ikincisi ise korkunç sesle (sayha) helak edilmiştir. Âd-ı Ûlâ'nın Hûd'un kavmi, Âd-ı Uhrâ'nın ise İrem olduğu da söylenmiştir.

قَرَأَ الْجُمْهُورُ: عَادًا الْأُولى بِالتَّنْوِينِ وَالْهَمْزِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ بِنَقْلِ حَرَكَةِ الْهَمْزَةِ عَلَى اللَّامِ وَإِدْغَامِ التَّنْوِينِ فِيهَا وَثَمُودَ فَما أَبْقى أَيْ: وأهلك ثمودا كما أهلك عادا، فما أبقى مِنَ الْفَرِيقَيْنِ، وَثَمُودُ هُمْ قَوْمُ صَالِحٍ أُهْلِكُوا بِالصَّيْحَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى عَادٍ وَثَمُودَ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ أَيْ:

Cumhur { عَادًا الْأُولى } lafzını tenvin ve hemze ile okumuştur. Nâfi', İbn Kesîr ve İbn Muhaysın ise hemzenin harekesini lâm harfine naklederek ve tenvini onda idğam ederek okumuşlardır. { وَثَمُودَ فَما أَبْقى } “Semûd'u da; [geriye] hiçbir şey bırakmadı.” Yani: Âd kavmini helak ettiği gibi Semûd'u da helak etti; iki gruptan da geriye kimseyi bırakmadı. Semûd, Sâlih'in kavmidir; korkunç sesle (sayha) helak edilmişlerdir. Âd ve Semûd hakkındaki açıklamalar birden fazla yerde geçmişti. { وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce de Nûh kavmini.” Yani:

وَأَهْلَكَ قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلِ إِهْلَاكِ عَادٍ وَثَمُودَ إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى أَيْ: أَظْلَمَ مِنْ عَادٍ وَثَمُودَ وَأَطْغَى مِنْهُمْ، أَوْ أَظْلَمَ وَأَطْغَى مِنْ جَمِيعِ الْفِرَقِ الْكُفْرِيَّةِ، أَوْ أَظْلَمَ وَأَطْغَى مِنْ مُشْرِكِي الْعَرَبِ، وَإِنَّمَا كَانُوا كَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ عَتَوْا عَلَى اللَّهِ بِالْمَعَاصِي مَعَ طُولِ مُدَّةِ دَعْوَةِ نُوحٍ لَهُمْ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًا وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوى الِائْتِفَاكُ: الِانْقِلَابُ، وَالْمُؤْتَفِكَةُ: مَدَائِنُ قَوْمِ لُوطٍ، وَسُمِّيَتِ الْمُؤْتَفِكَةَ.

Âd ve Semûd'un helakinden önce Nûh kavmini de helak etti. { إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى } “Şüphesiz onlar daha zalim ve daha azgındılar.” Yani: Âd ve Semûd'dan daha zalim ve daha azgındılar; yahut bütün kâfir fırkalardan daha zalim ve azgındılar; yahut Arap müşriklerinden daha zalim ve azgındılar. Onların böyle olmalarının sebebi, Nûh'un onlara yönelik davet süresinin uzunluğuna rağmen isyanlarla Allah'a karşı haddi aşmış olmalarıdır; nitekim { فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًا } “Aralarında elli yıl müstesna bin sene kaldı” ayetinde buyrulduğu gibidir. { وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوى } “Ve altüst olan şehirleri yere geçiren de [O'dur].” el-İ'tifâk (الائتفاك): altüst olmak demektir. el-Mü'tefike: Lût kavminin şehirleridir. Mü'tefike diye isimlendirilmiştir;

لِأَنَّهَا انْقَلَبَتْ بِهِمْ وَصَارَ عَالِيهَا سَافِلَهَا، تَقُولُ: أَفَكْتُهُ إِذَا قَلَبْتُهُ، وَمَعْنَى أَهْوَى: أَسْقَطَ، أَيْ: أَهْوَاهَا جِبْرِيلُ بَعْدَ أَنْ رَفَعَهَا. قَالَ الْمُبَرِّدُ: جَعَلَهَا تَهْوِي فَغَشَّاها مَا غَشَّى أَيْ: أَلْبَسَهَا مَا أَلْبَسَهَا مِنَ الْحِجَارَةِ الَّتِي وَقَعَتْ عَلَيْهَا، كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَجَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ وَفِي هَذِهِ الْعِبَارَةِ تَهْوِيلٌ لِلْأَمْرِ الَّذِي غَشَّاهَا بِهِ وَتَعْظِيمٌ لَهُ، وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ رَاجِعٌ إِلَى جَمِيعِ الْأُمَمِ الْمَذْكُورَةِ، أَيْ: فَغَشَّاهَا مِنَ الْعَذَابِ مَا غَشَّى عَلَى اخْتِلَافِ أَنْوَاعِهِ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى هَذَا خِطَابٌ لِلْإِنْسَانِ الْمُكَذِّبِ، أَيْ: فَبِأَيِّ نِعَمِ رَبِّكَ أَيُّهَا الْإِنْسَانُ الْمُكَذِّبُ تُشَكِّكُ وَتَمْتَرِي، وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَعْرِيضًا لِغَيْرِهِ، وَقِيلَ: لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ، وَإِسْنَادُ فِعْلِ التَّمَارِي إِلَى الْوَاحِدِ بِاعْتِبَارِ تَعَدُّدِهِ بِحَسَبِ تَعَدُّدِ مُتَعَلَّقِهِ، وَسَمَّى هَذِهِ الْأُمُورَ الْمَذْكُورَةَ آلَاءً، أَيْ: نِعَمًا مَعَ كَوْنِ بَعْضِهَا نِقَمًا لَا نِعَمًا، لِأَنَّهَا مُشْتَمِلَةٌ عَلَى الْعِبَرِ وَالْمَوَاعِظِ، وَلِكَوْنِ فِيهَا انْتِقَامٌ مِنَ الْعُصَاةِ، وَفِي ذَلِكَ نُصْرَةٌ لِلْأَنْبِيَاءِ وَالصَّالِحِينَ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ: تَتَمارى مِنْ غَيْرِ إِدْغَامٍ، وَقَرَأَ يَعْقُوبُ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ بِإِدْغَامِ إِحْدَى التَّاءَيْنِ فِي الْأُخْرَى هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولى أَيْ: هَذَا مُحَمَّدٌ رَسُولٌ إِلَيْكُمْ مِنَ الرُّسُلِ الْمُتَقَدِّمِينَ قَبْلَهُ فَإِنَّهُ أَنْذَرَكُمْ كَمَا أَنْذَرُوا قَوْمَهُمْ، كَذَا قَالَ ابن جريج ومحمد بن كعب وغير هما. وقال

[Zira bu beldeler] üzerlerine ters döndü ve altı üstüne geldi. Nitekim bir şeyi altüst ettiğinde “أَفَكْتُهُ” (onu altüst ettim) dersin. “أَهْوَى” kelimesinin anlamı ise “düşürdü/yıktı” demektir; yani Cibrîl onları yükselttikten sonra aşağı düşürdü. el-Müberred: “[Allah] orayı düşürdü [yerin dibine geçirdi]” demiştir. { فَغَشَّاها مَا غَشَّى } “Onları bürüyen şey bürüyüp kapladı.” Yani: Üzerlerine yağan taşlardan onları bürüyen şeyle bürüdü; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibidir: { فَجَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “Hemen oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine balçıktan pişirilmiş taşlar yağdırdık.” Bu ifadede, [Allah'ın] o beldeleri kendisiyle bürüdüğü azabın dehşetini ve büyüklüğünü bildirme (tehvîl ve ta‘zîm) vardır. Bir görüşe göre zamir, zikredilen bütün ümmetlere dönmektedir; yani: Onları çeşit çeşit azaplardan bürüyen şey bürüdü [demektir]. { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى } “O halde Rabbinin hangi nimetlerinden şüphe ediyorsun?” Bu, yalanlayan insana bir hitaptır; yani: “Ey yalanlayan insan! Rabbinin hangi nimetleri hakkında şüpheye düşüp tereddüt ediyorsun?” Bir görüşe göre hitap, başkasına tariz (dolaylı anlatım) yoluyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir. Bir diğer görüşe göre ise muhatap olmaya elverişli herkese yöneliktir. Temârî (şüphelenme) fiilinin tekil kişiye isnat edilmesi, taalluk ettiği hususların (nimetlerin) çokluğuna binaendir. Zikredilen bu hususların bazıları nimet değil nikmet (ceza ve helak) olduğu halde onlara “âlâ” yani “nimetler” adı verilmiştir; çünkü bunlar ibretleri ve öğütleri içermektedir ve bunlarda isyankârlardan intikam alma durumu vardır ki bu da peygamberler ve salih kimseler için bir yardımdır. Cumhur { تَتَمارى } lafzını idğamsız okumuştur. Ya‘kûb ve İbn Muhaysın ise iki tâ harfinden birini diğerine idğam ederek okumuşlardır. { هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولى } “Bu, önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır.” Yani: Bu Muhammed, kendisinden önceki elçilerden size [gönderilmiş] bir elçidir; nitekim onlar kendi kavimlerini nasıl uyardıysalar o da sizi öylece uyarmıştır. İbn Cüreyc, Muhammed b. Ka‘b ve başkaları böyle demiştir.

قَتَادَةُ: يُرِيدُ الْقُرْآنَ، وَأَنَّهُ أَنْذَرَ بِمَا أَنْذَرَتْ بِهِ الْكُتُبُ الْأُولَى، وَقِيلَ: هَذَا الَّذِي أَخْبَرَنَا بِهِ عَنْ أَخْبَارِ الْأُمَمِ تَخْوِيفٌ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ أَنْ يَنْزِلَ بِهِمْ مَا نَزَلَ بِأُولَئِكَ، كَذَا قَالَ أَبُو مَالِكٍ. وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ: إِنَّ الْإِشَارَةَ بِقَوْلِهِ: هَذَا إِلَى مَا فِي صُحُفِ مُوسَى وَإِبْرَاهِيمَ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى أَزِفَتِ الْآزِفَةُ أَيْ: قَرُبَتِ السَّاعَةُ وَدَنَتْ، سَمَّاهَا آزِفَةً لِقُرْبِ قِيَامِهَا، وَقِيلَ: لِدُنُوِّهَا مِنَ النَّاسِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ أَخْبَرَهُمْ بِذَلِكَ لِيَسْتَعِدُّوا لَهَا.

Katâde ise: Kur'an'ı kastetmektedir, önceki kitapların uyardığı şeylerle o da uyarmıştır, demiştir. Şöyle de denilmiştir: Ümmetlerin haberlerinden bize bildirilen bu hususlar, onların başına gelenlerin bu ümmetin de başına inmesinden ötürü bir korkutmadır; Ebû Mâlik böyle demiştir. Ebû Sâlih ise: { هَذَا } “Bu” ifadesiyle Mûsâ ve İbrâhim'in sayfalarında bulunanlara işaret edilmektedir, demiştir; ancak birinci görüş daha evladır. { أَزِفَتِ الْآزِفَةُ } “Yaklaşan [kıyamet] yaklaştı.” Yani: Kıyamet yaklaştı ve iyice yakına geldi; kopmasının yakınlığı sebebiyle ona 'âzife' adı verilmiştir. { اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ } “Kıyamet saati yaklaştı” ayetinde olduğu gibi insanlara yakınlaşmasından ötürü böyle denildiği de söylenmiştir. Buna hazırlansınlar diye bunu onlara haber vermiştir.

قَالَ فِي الصِّحَاحِ: أَزِفَتِ الْآزِفَةُ: يَعْنِي الْقِيَامَةَ، وَأَزِفَ الرَّجُلُ عَجِلَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

es-Sıhâh'ta şöyle denilmiştir: “أَزِفَتِ الْآزِفَةُ”: Yani kıyamet yaklaştı demektir. “أَزِفَ الرَّجُلُ” ise adam acele etti demektir. Şairin şu sözü de bundandır:

أَزِفَ التَّرَحُّلُ غَيْرَ أَنَّ رِكَابَنَا ... لَمَّا تَزَلْ بِرِحَالِنَا وَكَأَنْ قد

Göç vakti yaklaştı, ne var ki bineklerimiz... / Henüz eşyalarımızla birlikte durmakta, sanki göçmüş gibi.

ولَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ كاشِفَةٌ أَيْ: لَيْسَ لَهَا نَفْسٌ قَادِرَةٌ عَلَى كَشْفِهَا عِنْدَ وُقُوعِهَا إِلَّا اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَقِيلَ: كَاشِفَةٌ بِمَعْنَى انْكِشَافٍ، وَالْهَاءُ فِيهَا كَالْهَاءِ فِي الْعَاقِبَةِ وَالدَّاهِيَةِ، وَقِيلَ: كاشفة بمعنى كاشف، والهاء للمبالغة كرواية، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَكَاشِفَةٌ صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ كَمَا ذَكَرْنَا، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى كَشْفِهَا إِذَا غَشَتِ الْخَلْقَ بِشَدَائِدِهَا وَأَهْوَالِهَا أَحَدٌ غَيْرُ اللَّهِ، كَذَا قَالَ عَطَاءٌ وَالضَّحَّاكُ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمْ. ثم وبّخهم سُبْحَانَهُ فَقَالَ: أَفَمِنْ هذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ الْمُرَادُ بِالْحَدِيثِ الْقُرْآنُ، أَيْ: كَيْفَ تَعْجَبُونَ مِنْهُ تَكْذِيبًا وَتَضْحَكُونَ مِنْهُ اسْتِهْزَاءً مَعَ كَوْنِهِ غَيْرَ مَحَلٍّ لِلتَّكْذِيبِ وَلَا مَوْضِعٍ لِلِاسْتِهْزَاءِ وَلا تَبْكُونَ خَوْفًا وَانْزِجَارًا لِمَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ الشَّدِيدِ، وَجُمْلَةُ: وَأَنْتُمْ سامِدُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُسْتَأْنَفَةً لِتَقْرِيرِ مَا فِيهَا، وَالسُّمُودُ: الْغَفْلَةُ وَالسَّهْوُ عَنِ الشَّيْءِ. وَقَالَ فِي الصِّحَاحِ: سَمَدَ سُمُودًا رَفَعَ رَأْسَهُ تَكَبُّرًا، فَهُوَ سَامِدٌ، قَالَ الشَّاعِرُ :

{ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ كاشِفَةٌ } “Onu Allah'tan başka açığa çıkaracak (uzaklaştıracak) kimse yoktur.” Yani: Vuku bulduğu zaman Allah'tan başka onu açığa çıkarmaya (veya gidermeye) güç yetirecek hiçbir nefis yoktur. Şöyle de denilmiştir: Kâşife, inkisâf (açığa çıkma) manasındadır ve buradaki 'tâ' harfi 'âkıbet' ve 'dâhiye' kelimelerindeki 'tâ' gibidir. Kâşife'nin kâşif (açığa çıkaran) manasında olduğu, 'tâ'nın ise 'râviye' kelimesinde olduğu gibi mübalağa için geldiği de söylenmiştir; birincisi daha evladır. Kâşife kelimesi zikrettiğimiz üzere hazfedilmiş bir mevsunun sıfatıdır. Mana şudur: Kıyamet şiddetleri ve dehşetleriyle mahlukatı bürüdüğünde onu Allah'tan başka kaldırıp savuşturmaya kimse güç yetiremez; Atâ, Dahhâk, Katâde ve diğerleri böyle demiştir. Sonra Yüce Allah onları kınayarak şöyle buyurdu: { أَفَمِنْ هذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ } “Şimdi siz bu söze mi şaşıyorsunuz?” Sözden maksat Kur'an'dır; yani: Yalanlanacak ve alaya alınacak bir yer olmadığı halde nasıl olur da onu yalanlayarak şaşıyor ve onunla alay ederek { وَتَضْحَكُونَ } “gülüyorsunuz”? { وَلا تَبْكُونَ } “Ve ağlamıyorsunuz?” içindeki şiddetli tehditlerden dolayı korkarak ve ibret alarak [ağlamıyorsunuz]. { وَأَنْتُمْ سامِدُونَ } “Ve siz gaflet içinde eğleniyorsunuz.” cümlesi hal konumunda mansubdur; oradaki manayı pekiştirmek için müste'nefe olması da caizdir. Semûd: Gaflet içinde bulunmak ve bir şeyi unutmaktır. es-Sıhâh'ta şöyle denilmiştir: “سَمَدَ سُمُودًا”: Kibirlenerek başını yukarı kaldırdı demektir, böylesine 'sâmid' denir. Şair şöyle demiştir :

سَوَامِدَ اللَّيْلِ خِفَافَ الْأَزْوَادِ وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: السُّمُودُ: اللَّهْوُ، وَالسَّامِدُ: اللَّاهِي، يُقَالُ لِلْقَيْنَةِ: أَسَمِدِينَا، أَيْ: أَلْهِينَا بِالْغِنَاءِ، وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: سَامِدُونَ: خَامِدُونَ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Geceleyin başları dik, azıkları hafif olanlar... İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Semûd: Eğlencedir, sâmid ise eğlenen kimsedir. Şarkıcı cariyeye: “أَسْمِدِينَا” yani 'şarkı söyleyerek bizi eğlendir' denir. Müberred ise şöyle demiştir: Sâmidûn: Hareketsiz/donuk kalanlar demektir. Şair şöyle demiştir:

رَمَى الْحَدَثَانِ نِسْوَةَ آلِ عَمْرٍو ... بِمِقْدَارٍ سَمَدْنَ لَهُ سُمُودَا

Zamanın felaketleri Amr ailesinin kadınlarını öyle bir kaderle vurdu ki, / Ona karşı dona kalıp sessizleştiler.

فَرَدَّ شُعُورَهُنَّ السُّودَ بِيضَا ... وَرَدَّ وُجُوهَهُنَّ الْبِيضَ سُودَا

Onların siyah saçlarını beyaza çevirdi, / Beyaz yüzlerini de siyaha döndürdü.

فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا لَمَّا وَبَّخَ سُبْحَانَهُ الْمُشْرِكِينَ عَلَى الِاسْتِهْزَاءِ بِالْقُرْآنِ وَالضَّحِكِ مِنْهُ وَالسُّخْرِيَةِ بِهِ وَعَدَمِ الِانْتِفَاعِ بِمَوَاعِظِهِ وَزَوَاجِرِهِ أَمَرَ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ بِالسُّجُودِ لِلَّهِ وَالْعِبَادَةِ لَهُ، وَالْفَاءُ جَوَابُ شَرْطٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: إِذَا كَانَ الْأَمْرُ مِنَ الْكُفَّارِ كَذَلِكَ، فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا، فَإِنَّهُ الْمُسْتَحِقُّ لِذَلِكَ مِنْكُمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي فَاتِحَةِ السُّورَةِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَجَدَ عِنْدَ تِلَاوَةِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَسَجَدَ مَعَهُ الْكُفَّارُ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِهَا سُجُودَ التِّلَاوَةِ، وَقِيلَ: سُجُودُ الْفَرْضِ.

{ فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا } “Haydi Allah'a secde edin ve kullukta bulunun!” Yüce Allah müşrikleri Kur'an ile alay etmeleri, ona gülmeleri, onu küçümsemeleri ve onun öğütleriyle sakındırmalarından faydalanmamaları sebebiyle kınayınca mümin kullarına Allah için secde etmelerini ve O'na ibadet etmelerini emretti. Buradaki 'fâ' harfi mahzuf bir şartın cevabıdır; yani: Kâfirlerin tavrı böyle olduğuna göre siz Allah'a secde edin ve O'na kulluk edin; zira sizden buna layık olan O'dur. Surenin başında Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu ayeti okuduğunda secde ettiği ve onunla beraber kâfirlerin de secde ettiği geçmişti; buna göre ayetten maksat tilavet secdesidir. Farz olan secde olduğu da söylenmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى قال: أعطى

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre [İbn Abbâs], { وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى } “Şüphesiz zengin eden de sermaye sahibi kılan da O'dur” ayeti hakkında: “[O] verdi” demiştir.

وَأَرْضَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى قَالَ: هُوَ الْكَوْكَبُ الَّذِي يُدْعَى الشِّعْرَى.

ve razı etti, demiştir. İbn Cerîr'in ondan naklettiğine göre: { وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى } “Ve Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur” ayeti hakkında: O, Şi'râ adı verilen yıldızdır, demiştir.

وَأَخْرَجَ الْفَاكِهِيُّ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي خُزَاعَةَ، وَكَانُوا يَعْبُدُونَ الشِّعْرَى، وَهُوَ الْكَوْكَبُ الَّذِي يَتْبَعُ الْجَوْزَاءَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولى قَالَ: مُحَمَّدٍ ﷺ.

Fâkihî'nin yine ondan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet Huzâa kabilesi hakkında indi; onlar Şi'râ yıldızına tapıyorlardı, o da Cevzâ burcunu takip eden yıldızdır. İbn Merdûye'nin yine ondan naklettiğine göre: { هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولى } “Bu, önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır” ayeti hakkında: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir, demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: الْآزِفَةُ مِنْ أَسْمَاءِ الْقِيَامَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَهَنَّادٌ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ صَالِحٍ أَبِي الْخَلِيلِ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَفَمِنْ هذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ- وَتَضْحَكُونَ وَلا تَبْكُونَ فَمَا ضَحِكَ النَّبِيُّ ﷺ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَّا أَنْ يَتَبَسَّمَ. وَلَفْظُ عَبْدِ بْنِ حُمَيْدٍ:

İbn Cerîr'in yine ondan rivayet ettiğine göre: el-Âzife, kıyametin isimlerindendir, demiştir. İbn Ebî Şeybe, ez-Zühd'de Ahmed, Hennâd, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Sâlih Ebü'l-Halîl'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { أَفَمِنْ هذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ- وَتَضْحَكُونَ وَلا تَبْكُونَ } “Şimdi siz bu söze mi şaşıyorsunuz? Ve gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz?” ayeti indiğinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bundan sonra tebessüm etmek dışında hiç gülmedi. Abd b. Humeyd'in lafzında ise şöyledir:

فَمَا رُؤِيَ النَّبِيُّ ﷺ ضَاحِكًا وَلَا مُتَبَسِّمًا حَتَّى ذَهَبَ مِنَ الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: سامِدُونَ قَالَ:

Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem dünyadan ayrılıncaya kadar ne gülerken ne de tebessüm ederken görüldü. Abdürrezzâk, Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, o: { سامِدُونَ } “eğleniyorsunuz” lafzı hakkında:

لَاهُونَ مُعْرِضُونَ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ، وَأَبُو عُبَيْدٍ فِي فَضَائِلِهِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي ذَمِّ الْمَلَاهِي، وَالْبَزَّارُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْهُ: وَأَنْتُمْ سامِدُونَ قَالَ: الْغِنَاءُ بِالْيَمَانِيَّةِ، كَانُوا إِذَا سَمِعُوا الْقُرْآنَ تَغَنَّوْا وَلَعِبُوا. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: سامِدُونَ قَالَ: كَانُوا يَمُرُّونَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ شَامِخِينَ، أَلَمْ تَرَ إِلَى الْبَعِيرِ كَيْفَ يَخْطُرُ شَامِخًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي خَالِدٍ الْوَالِبِيِّ قَالَ: خَرَجَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْنَا وَقَدْ أُقِيمَتِ الصَّلَاةُ وَنَحْنُ قِيَامٌ ننتظره ليتقدّم، فقال: مالكم سَامِدُونَ؟ لَا أَنْتُمْ فِي صَلَاةٍ، وَلَا أَنْتُمْ في جلوس تنتظرون؟

Eğlenen ve ondan yüz çeviren kimselerdir, demiştir. Firyâbî, Fezâil'de Ebû Ubeyd, Abd b. Humeyd, Zemmü'l-Melâhî'de İbn Ebî'd-Dünyâ, Bezzâr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî'nin ondan naklettiğine göre: { وَأَنْتُمْ سامِدُونَ } “Ve siz gaflet içinde eğleniyorsunuz” ayeti hakkında: Bu, Yemen lehçesinde şarkı söylemektir; Kur'an'ı işittikleri zaman şarkı söyler ve eğlenirlerdi, demiştir. Firyâbî, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin yine ondan naklettiğine göre: { سامِدُونَ } lafzı hakkında şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından kibirle başlarını kaldırıp geçerlerdi; devenin başını dikip nasıl çalımlı yürüdüğünü görmedin mi? Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Ebû Hâlid el-Vâlibî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Namaz için kamet getirilmişti ve biz öne geçmesini bekleyerek ayakta duruyorken Ali b. Ebî Tâlib yanımıza çıktı ve şöyle dedi: 'Size ne oluyor da böyle başı dik/donuk duruyorsunuz? Ne namazdasınız ne de oturup bekliyorsunuz?'