16531. Metin
ويقال سورة اقتربت، وهي خمس وخمسون آية وَهِيَ مَكِّيَّةٌ كُلُّهَا فِي قَوْلِ الْجُمْهُورِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هِيَ مَكِّيَّةٌ إِلَّا ثَلَاثَ آيَاتٍ مِنْ قَوْلِهِ: أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ إِلَى قَوْلِهِ: وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَلَا يَصِحُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الضُّرَيْسِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالنَّحَّاسُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:
Ona İkterebet Suresi de denir; elli beş ayettir ve cumhurun kavline göre tamamı Mekkîdir. Mukâtil ise: "O, { أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ } sözünden { وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ } sözüne kadar olan üç ayet müstesna Mekkîdir" demiştir. Kurtubî: "[Bu rivayet] sahih değildir" dedi. İbnü'd-Dureys, İbn Merdeveyh, en-Nahhâs ve ed-Delâil'de el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan tahriç ettiler ki:
16532. Metin
أَنَّهَا نَزَلَتْ بِمَكَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:
O Mekke'de inmiştir. İbn Merdeveyh, İbnü'z-Zübeyr'den de benzerini tahriç etti. el-Beyhakî Şuab'da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahriç etti:
16533. Metin
«اقْتَرَبَتْ» تُدْعَى فِي التَّوْرَاةِ الْمُبَيِّضَةَ تُبَيِّضُ وَجْهَ صَاحِبِهَا يَوْمَ تَبْيَضُّ الْوُجُوهُ. قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: مُنْكَرٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الضُّرَيْسِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي فَرْوَةَ، رَفَعَهُ: «مَنْ قَرَأَ اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ فِي كُلِّ لَيْلَتَيْنِ بَعَثَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَوَجْهُهُ كَالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الضُّرَيْسِ نَحْوَهُ عَنْ لَيْثِ بْنِ مَعْنٍ عَنْ شَيْخٍ مِنْ هَمْدَانَ رَفَعَهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقْرَأُ بِقَافٍ وَاقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ فِي الْأَضْحَى وَالْفِطْرِ.
«"İkterebet", Tevrat'ta "el-Mubeyyida" (yüzü ağartan) diye isimlendirilir; yüzlerin ağardığı günde sahibinin yüzünü ağartır.» el-Beyhakî: "Münkerdir" dedi. İbnü'd-Dureys, İshâk b. Abdillâh b. Ebî Ferve'den merfû olarak tahriç etti: «Kim her iki gecede bir İkterebeti's-sâate [suresini] okursa, Allah onu kıyamet gününde yüzü dolunay gecesindeki ay gibi olduğu halde diriltir.» İbnü'd-Dureys bunun bir benzerini Leys b. Ma'n'dan, o da Hemdânlı bir şeyhten merfû olarak tahriç etti. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kurban ve Ramazan bayramlarında Kâf ve İkterebeti's-sâate [surelerini] okuduğu daha önce geçmişti.
16534. Metin
﷽
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.
16535. Metin
[سورة القمر (٥٤) : الآيات ١ الى ١٧]
[Kamer Suresi (54): Ayetler 1-17]
16536. Metin
﷽
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.
16537. Metin
اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ (١) وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ (٢) وَكَذَّبُوا وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ وَكُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ (٣) وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنَ الْأَنْباءِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ (٤)
{ اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ } “Kıyamet yaklaştı ve ay yarıldı.” (1) { وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ } “Onlar bir mucize görseler yüz çevirirler ve: «Süregelen bir büyüdür» derler.” (2) { وَكَذَّبُوا وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ وَكُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ } “[Hakkı] yalanladılar ve hevalarına uydular. Halbuki her iş kararlaştırılmış [bir sona ulaşmış]tır.” (3) { وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنَ الْأَنْباءِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ } “Andolsun ki onlara [kendilerini kötülükten] caydıracak nice haberler gelmiştir.” (4)
16538. Metin
حِكْمَةٌ بالِغَةٌ فَما تُغْنِ النُّذُرُ (٥) فَتَوَلَّ عَنْهُمْ يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلى شَيْءٍ نُكُرٍ (٦) خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ (٧) مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ يَقُولُ الْكافِرُونَ هَذَا يَوْمٌ عَسِرٌ (٨) كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنا وَقالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ (٩)
{ حِكْمَةٌ بالِغَةٌ فَما تُغْنِ النُّذُرُ } “[Bu,] doruk noktada bir hikmettir; fakat uyarılar fayda vermiyor.” (5) { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلى شَيْءٍ نُكُرٍ } “O halde onlardan yüz çevir. O gün çağırıcı, görülmemiş [korkunç] bir şeye çağırır.” (6) { خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ } “Gözleri [korkudan ve zilletten] düşmüş olarak kabirlerden çıkarlar; sanki etrafa yayılmış çekirgeler gibidirler.” (7) { مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ يَقُولُ الْكافِرُونَ هَذَا يَوْمٌ عَسِرٌ } “Çağırıcıya doğru koşarak... Kâfirler: «Bu çok çetin bir gündür» derler.” (8) { كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنا وَقالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ } “Onlardan önce Nûh'un kavmi de yalanlamıştı; kulumuzu yalanlayıp: «Delidir» dediler ve o tartaklanıp engellendi.” (9)
16539. Metin
فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ (١٠) فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ (١١) وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً فَالْتَقَى الْماءُ عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ (١٢) وَحَمَلْناهُ عَلى ذاتِ أَلْواحٍ وَدُسُرٍ (١٣) تَجْرِي بِأَعْيُنِنا جَزاءً لِمَنْ كانَ كُفِرَ (١٤)
{ فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ } “Bunun üzerine Rabbine: «Şüphesiz ben yenik düştüm, artık bana yardım et [intikamımı al]» diye dua etti.” (10) { فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ } “Biz de boşalan bir su ile göğün kapılarını açtık.” (11) { وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً فَالْتَقَى الْماءُ عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ } “Yeri de pınarlar halinde fışkırttık; böylece sular takdir edilmiş bir iş için birleşti.” (12) { وَحَمَلْناهُ عَلى ذاتِ أَلْواحٍ وَدُسُرٍ } “Onu da tahtalardan ve çivilerden yapılmış [gemiye] bindirdik.” (13) { تَجْرِي بِأَعْيُنِنا جَزاءً لِمَنْ كانَ كُفِرَ } “İnkâr edilmiş [kulumuza] bir mükâfat olarak gözetimimiz altında akıp gidiyordu.” (14)
16540. Metin
وَلَقَدْ تَرَكْناها آيَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (١٥) فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ (١٦) وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (١٧)
{ وَلَقَدْ تَرَكْناها آيَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun ki biz onu bir ibret olarak bıraktık; peki ibret alıp düşünen var mı?” (15) { فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ } “İşte benim azabım ve uyarılarım nasılmış [görsünler]!” (16) { وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun ki biz Kur'an'ı düşünülüp öğüt alınması için kolaylaştırdık; peki ibret alıp düşünen var mı?” (17)
16541. Metin
قَوْلُهُ: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ أَيْ: قَرُبَتْ وَلَا شك أنها قد صارت، فاعتبار نِسْبَةِ مَا بَقِيَ بَعْدَ قِيَامِ النُّبُوَّةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ إِلَى مَا مَضَى مِنَ الدُّنْيَا قَرِيبَةً. وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهَا لَمَّا كَانَتْ مُتَحَقِّقَةَ الْوُقُوعِ لَا مَحَالَةَ كَانَتْ قَرِيبَةً، فَكُلُّ آتٍ قَرِيبٌ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ أَيْ: وَقَدِ انْشَقَّ الْقَمَرُ، وَكَذَا قَرَأَ حُذَيْفَةُ بِزِيَادَةِ قَدْ، وَالْمُرَادُ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ } “Kıyamet yaklaştı ve ay yarıldı” kavli; yani yaklaştı demektir. Şüphe yok ki o, Muhammedî nübüvvetin ortaya çıkmasından sonra geriye kalan sürenin, dünyanın geçmişine nispeti hesaba katıldığında yakın olmuştur. Şöyle de denilebilir: Gerçekleşmesi muhakkak olduğu için yakın sayılmıştır; zira gelecek olan her şey yakındır. { وَانْشَقَّ الْقَمَرُ } yani "ve ay yarıldı"; Huzeyfe de ilave bir "kad" (قَدْ) ile [yani ve kad-inşakka'l-kamer şeklinde] okumuştur. Maksat:
16542. Metin
الِانْشِقَاقُ الْوَاقِعُ فِي أَيَّامِ النُّبُوَّةِ مُعْجِزَةٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الْجُمْهُورُ مِنَ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَجَمَاعَةُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى هَذَا إِلَّا مَا رَوَى عُثْمَانُ بْنُ عَطَاءٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ قَالَ: الْمَعْنَى سَيَنْشَقُّ الْقَمَرُ، وَالْعُلَمَاءُ كُلُّهُمْ عَلَى خِلَافِهِ. قَالَ: وَإِنَّمَا ذَكَرَ اقْتِرَابَ السَّاعَةِ مَعَ انْشِقَاقِ الْقَمَرِ لِأَنَّ انْشِقَاقَهُ مِنْ عَلَامَاتِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ
Nübüvvet günlerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir mucize olarak gerçekleşen yarılmadır. Selef ve haleften cumhur bu görüşe gitmiştir. el-Vâhidî şöyle demiştir: Osman b. Atâ'nın babasından rivayet ettiği «Anlamı, ay [kıyamette] yarılacaktır demektir» sözü müstesna müfessirler cemaati bu görüş üzeredir; âlimlerin tamamı ise onun hilafınadır. Dedi ki: Kıyametin yaklaşması ayın yarılmasıyla birlikte zikredilmiştir; çünkü ayın yarılması Muhammed
16543. Metin
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَنُبُوَّتُهُ وَزَمَانُهُ مَنْ أَشْرَاطِ اقْتِرَابِ السَّاعَةِ. قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيِ: انْشَقَّ الْقَمَرُ وَاقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ. وَحَكَى الْقُرْطُبِيُّ عَنْ الْحَسَنِ مِثْلَ قَوْلِ عَطَاءٍ: أَنَّهُ الِانْشِقَاقُ الْكَائِنُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقِيلَ: مَعْنَى وَانْشَقَّ الْقَمَرُ: وَضَحَ الْأَمْرُ وَظَهَرَ، وَالْعَرَبُ تَضْرِبُ بِالْقَمَرِ الْمَثَلَ فِيمَا وَضَحَ. وَقِيلَ: انْشِقَاقُ الْقَمَرِ هُوَ انْشِقَاقُ الظُّلْمَةِ عَنْهُ، وَطُلُوعُهُ فِي أَثْنَائِهَا، كَمَا يُسَمَّى الصُّبْحُ فَلَقًا لِانْفِلَاقِ الظُّلْمَةِ عَنْهُ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: قَدْ كَانَ الِانْشِقَاقُ فِي زَمَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَمَا ثَبَتَ ذَلِكَ فِي الْأَحَادِيثِ الْمُتَوَاتِرَةِ بِالْأَسَانِيدِ الصَّحِيحَةِ. قَالَ: وَهَذَا أَمْرٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ انْشِقَاقَ الْقَمَرِ قَدْ وَقَعَ فِي زَمَانِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَنَّهُ كَانَ إِحْدَى الْمُعْجِزَاتِ الْبَاهِرَاتِ. قَالَ الزَّجَّاجُ، زَعَمَ قَوْمٌ عَنَدُوا عَنِ الْقَصْدِ وَمَا عَلَيْهِ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنَّ تَأْوِيلَهُ: أَنَّ الْقَمَرَ يَنْشَقُّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَالْأَمْرُ بَيِّنٌ فِي اللَّفْظِ وَإِجْمَاعِ أَهْلِ الْعِلْمِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا كَانَ فِي الدُّنْيَا لَا فِي الْقِيَامَةِ. انْتَهَى. وَلَمْ يَأْتِ مَنْ خَالَفَ الْجُمْهُورَ وَقَالَ: إِنَّ الِانْشِقَاقَ سَيَكُونُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَّا بِمُجَرَّدِ اسْتِبْعَادٍ، فَقَالَ: لِأَنَّهُ لَوِ انْشَقَّ فِي زَمَنِ النُّبُوَّةِ لَمْ يَبْقَ أَحَدٌ إِلَّا رَآهُ لِأَنَّهُ آيَةٌ، وَالنَّاسُ فِي الْآيَاتِ سَوَاءٌ. وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّهُ لَا يَلْزَمُ أَنْ يَرَاهُ كُلُّ أَحَدٍ لَا عَقْلًا وَلَا شَرْعًا وَلَا عَادَةً، وَمَعَ هَذَا فَقَدْ نُقِلَ إِلَيْنَا بِطْرِيقِ التَّوَاتُرِ، وَهَذَا بِمُجَرَّدِهِ يَدْفَعُ الِاسْتِبْعَادَ وَيَضْرِبُ بِهِ فِي وَجْهِ قَائِلِهِ.
sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetinin alametlerindendir; onun peygamberliği ve zamanı da kıyametin yaklaşmasının alametlerindendir. İbn Keysân: "Sözde takdim ve tehir vardır; yani: 'Ay yarıldı ve kıyamet yaklaştı' [demektir]" dedi. Kurtubî, el-Hasan'dan Atâ'nın kavlinin bir benzerini, yani onun kıyamet gününde meydana gelecek yarılma olduğunu nakletmiştir. Şöyle de denilmiştir: { وَانْشَقَّ الْقَمَرُ } lafzının manası: "İş açıklığa kavuştu ve zahir oldu" demektir; zira Araplar açık ve net olan şeyler için ayı darbımesel yaparlar. Yine şöyle denilmiştir: Ayın yarılması, karanlığın ondan yarılıp ayrılması ve karanlığın arasından doğmasıdır; nitekim karanlık kendisinden yarıldığı için sabaha "felak" denir. İbn Kesîr şöyle demiştir: Yarılma, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında vuku bulmuştur; nitekim bu durum sahih senetlerle mütevatir hadislerde sabit olmuştur. Dedi ki: Bu, âlimler arasında ayın yarılmasının Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında vuku bulduğu ve apaçık mucizelerden biri olduğu hususunda ittifak edilmiş bir meseledir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Doğru yoldan ve ilim ehlinin üzerinde bulunduğu husustan sapan bir kavim, bunun tevilinin "ayın kıyamet gününde yarılacağı" şeklinde olduğunu iddia etmiştir. Oysa bu mesele lafızda ve ilim ehlinin icmaında gayet açıktır; zira Allah'ın { وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ } “Onlar bir mucize görseler yüz çevirirler ve: «Süregelen bir büyüdür» derler” kavli, bunun kıyamette değil dünyada gerçekleştiğine delalet eder. [Zeccâc'ın sözü] bitti. Cumhurun hilafına gidip yarılmanın kıyamet günü olacağını söyleyen kimse, bunu sırf akıldan uzak görme (istib'âd) sebebiyle söylemiş ve: "Çünkü nübüvvet zamanında yarılsaydı onu görmeyen kimse kalmazdı; zira o bir mucizedir ve insanlar mucizeler karşısında eşittir" demiştir. Buna şöyle cevap verilir: Onu herkesin görmesi ne aklen, ne şer'an ne de âdeten zorunludur. Bununla birlikte o bize tevatür yoluyla nakledilmiştir. Sırf bu [tevatür] bile bu uzak görmeyi defeder ve bunu söyleyenin yüzüne çarpar.
16544. Metin
وَالْحَاصِلُ أَنَّا إِذَا نَظَرْنَا إِلَى كِتَابِ اللَّهِ، فَقَدْ أَخْبَرَنَا بِأَنَّهُ انْشَقَّ، وَلَمْ يُخْبِرْنَا بِأَنَّهُ سَيَنْشَقُّ، وَإِنْ نَظَرْنَا إِلَى سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ وَغَيْرِهِ مِنْ طُرُقٍ مُتَوَاتِرَةٍ أَنَّهُ قَدْ كَانَ ذَلِكَ فِي أَيَّامِ النُّبُوَّةِ، وَإِنْ نَظَرْنَا إِلَى أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى هَذَا، وَلَا يُلْتَفَتُ إِلَى شُذُوذِ مَنْ شَذَّ، وَاسْتِبْعَادِ مَنِ اسْتَبْعَدَ، وَسَيَأْتِي ذِكْرُ بَعْضِ مَا وَرَدَ فِي ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: لَمَّا انْشَقَّ الْقَمَرُ قَالَ الْمُشْرِكُونَ: سَحَرَنَا مُحَمَّدٌ، فَقَالَ اللَّهُ: وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يَعْنِي انْشِقَاقَ الْقَمَرِ يُعْرِضُوا عَنِ التَّصْدِيقِ وَالْإِيمَانِ بِهَا، وَيَقُولُوا: سِحْرٌ قَوِيٌّ شَدِيدٌ يَعْلُو كُلَّ سِحْرٍ، مِنْ قَوْلِهِمُ: اسْتَمَرَّ الشَّيْءُ إِذَا قَوِيَ وَاسْتَحْكَمَ، وَقَدْ قَالَ بِأَنَّ مَعْنَى مُسْتَمِرٍّ: قَوِيٌّ شَدِيدٌ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ إِمْرَارِ الْحَبْلِ، وَهُوَ شِدَّةُ فَتْلِهِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَالضَّحَّاكُ، وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ، وَمِنْهُ قَوْلُ لَقِيطٍ:
Hülasa şudur ki: Allah'ın Kitabı'na baktığımızda O bize ayın yarıldığını haber vermiş, yarılacağını haber vermemiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetine baktığımızda bunun nübüvvet günlerinde vuku bulduğu sahih ve diğer hadis kitaplarında mütevatir yollarla sabit olmuştur. İlim ehlinin sözlerine baktığımızda da bu hususta ittifak etmişlerdir. Şaz görüşe sapanın şazlığına ve akıldan uzak görenin uzak görmesine itibar edilmez. İnşallah bu hususta varid olanların bir kısmı ileride zikredilecektir. { وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ } “Onlar bir mucize görseler yüz çevirirler ve: «Süregelen bir büyüdür» derler” kavli hakkında el-Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirler dediler ki: Ay yarıldığında müşrikler: "Muhammed bizi büyüledi" dediler. Bunun üzerine Allah: { وَإِنْ يَرَوْا آيَةً } yani ayın yarılmasını görseler { يُعْرِضُوا } onu tasdik etmekten ve ona iman etmekten yüz çevirirler { وَيَقُولُوا } ve derler ki: [Bu] her büyüyü alt eden güçlü, şiddetli bir büyüdür; bu da onların bir şey güçlenip sağlamlaştığında kullandıkları «istemerre'ş-şey'u» (اسْتَمَرَّ الشَّيْءُ) sözünden gelir. İlim ehlinden bir cemaat { مُسْتَمِرٌّ } kelimesinin "güçlü ve şiddetli" anlamına geldiğini söylemiştir. el-Ahfeş şöyle demiştir: Bu, ipi kuvvetlice bükmek anlamına gelen "imrâru'l-habl" (إِمْرَارِ الْحَبْلِ) kökünden alınmıştır. Ebu'l-Âliye ve ed-Dahhâk da bu görüştedir; en-Nahhâs da bunu tercih etmiştir. Lakît'in şu sözü de bu kabildendir:
16545. Metin
حَتَّى استمرّت على شزر مريرته ... صدق العزيمة لا رتّا وَلَا ضَرَعًا «١»
Hattâ stemerrat 'alâ şezrin merîretuhû ... Sıdku'l-azîmeti lâ retten velâ dara'â (¬١)
16546. Metin
وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ أَيْ: ذَاهِبٌ، مِنْ قَوْلِهِمْ: مَرَّ الشَّيْءُ وَاسْتَمَرَّ إِذَا ذَهَبَ، وَبِهِ قَالَ قَتَادَةُ ومجاهد وغير هما، وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ. وَقِيلَ: مَعْنَى مُسْتَمِرٌّ: دَائِمٌ مُطَّرِدٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ «٢» :
el-Ferrâ, el-Kisâî ve Ebû Ubeyde ise { سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ } ibaresini: "Geçip giden [bir büyü]" diye tefsir etmişlerdir; bu da bir şey geçip gittiğinde kullanılan «merra'ş-şey'u ve'stemerra» (مَرَّ الشَّيْءُ وَاسْتَمَرَّ) sözünden gelir. Katâde, Mücâhid ve başkaları da bu görüşü benimsemiş, en-Nahhâs da bunu tercih etmiştir. Şöyle de denilmiştir: { مُسْتَمِرٌّ } lafzının manası: "Sürekli ve kesintisiz" demektir. Şairin şu sözü de bu kabildendir (¬٢):
16547. Metin
أَلَا إِنَّمَا الدُّنْيَا لَيَالٍ وأعصر ... وليس على شيء قويم بمستمر
Haberiniz olsun ki dünya ancak geceler ve çağlardan ibarettir... Ve dosdoğru hiçbir hal üzere sürekli/kalıcı değildir.
16548. Metin
أَيْ: بِدَائِمٍ بَاقٍ، وَقِيلَ: مُسْتَمِرٌّ: بَاطِلٌ، رُوِيَ هَذَا عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ أَيْضًا. وَقِيلَ: يُشْبِهُ بَعْضُهُ بَعْضًا، وَقِيلَ: قَدْ مَرَّ مِنَ الْأَرْضِ إِلَى السَّمَاءِ، وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الْمَرَارَةِ، يُقَالُ: مَرَّ الشَّيْءُ صَارَ مُرًّا، أَيْ: مُسْتَبْشَعٌ عِنْدَهُمْ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ أَعْظَمُ دَلِيلٍ عَلَى أَنَّ الانشقاق قد كان كما قرّرناه سَابِقًا. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ تَكْذِيبَهُمْ فَقَالَ:
Yani: "Kalıcı ve sürekli değildir." Yine şöyle denilmiştir: { مُسْتَمِرٌّ } batıl demektir; bu görüş Ebû Ubeyde'den de rivayet edilmiştir. Birbirine benzeyen [büyü] olduğu da söylenmiştir. Yerden göğe kadar uzanıp geçmiş olduğu da söylenmiştir. Acılıktan (el-merâre) türediği de söylenmiştir; nitekim bir şey acılaştığında «merra'ş-şey'u» (مَرَّ الشَّيْءُ) denir; yani onlara göre çirkin ve sevimsiz görünen demektir. Bu ayette, daha önce ortaya koyduğumuz üzere, yarılmanın kesinlikle vuku bulduğuna dair en büyük delil vardır. Sonra Allah onların yalanlamalarını zikrederek şöyle buyurmuştur:
16549. Metin
وَكَذَّبُوا وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ أَيْ: وَكَذَّبُوا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا عَايَنُوا مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ، وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ وَمَا زَيَّنَهُ لَهُمُ الشَّيْطَانُ الرَّجِيمُ، وَجُمْلَةُ وَكُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ مُسْتَأْنَفَةٌ لِتَقْرِيرِ بُطْلَانِ مَا قَالُوهُ مِنَ التَّكْذِيبِ وَاتِّبَاعِ الْأَهْوَاءِ، أَيْ: وَكُلُّ أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ مُنْتَهٍ إِلَى غَايَةٍ، فَالْخَيْرُ يَسْتَقِرُّ بِأَهْلِ الْخَيْرِ، وَالشَّرُّ يَسْتَقِرُّ بِأَهْلِ الشَّرِّ. قَالَ الْفَرَّاءُ: يَقُولُ: يَسْتَقِرُّ قَرَارُ تَكْذِيبِهِمْ وَقَرَارُ قَوْلِ الْمُصَدِّقِينَ حَتَّى يَعْرِفُوا حَقِيقَتَهُ بِالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ. قَالَ الْكَلْبِيُّ:
{ وَكَذَّبُوا وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ } “[Hakkı] yalanladılar ve hevalarına uydular” yani Allah'ın Resulü'nü ve Allah'ın kudretinden bizzat müşahede ettikleri şeyleri yalanladılar; hevalarına ve kovulmuş şeytanın kendilerine süslü gösterdiği şeylere uydular. { وَكُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ } “Halbuki her iş kararlaştırılmış [bir sona ulaşmış]tır” cümlesi ise, onların sergilediği yalanlama ve hevalara uymanın batıllığını tescil etmek için getirilmiş bir istînâf (başlangıç) cümlesidir; yani her bir iş nihai bir gayeye varır; hayır, hayır ehlinde karar kılar; şer de şer ehlinde karar kılar. el-Ferrâ şöyle der: Şöyle demek istiyor: Onların yalanlamalarının kararı da, tasdik edenlerin sözünün kararı da sevap ve ceza ile hakikatini öğreninceye dek yerini bulup sabit kalacaktır. el-Kelbî şöyle demiştir:
16550. Metin
الْمَعْنَى لِكُلِّ أَمْرٍ حَقِيقَةٌ مَا كَانَ مِنْهُ فِي الدُّنْيَا فَسَيَظْهَرُ، وَمَا كَانَ مِنْهُ فِي الْآخِرَةِ فَسَيُعْرَفُ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ:
"Mana şudur: Her işin bir hakikati vardır; dünyada olanı ortaya çıkacak, ahirette olanı da bilinecektir." Cumhur:
16551. Metin
مُسْتَقِرٌّ بِكَسْرِ الْقَافِ، وَهُوَ مُرْتَفِعٌ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ وَهُوَ «كُلُّ» . وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَزَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ بِجَرِّ مُسْتَقِرٍّ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِأَمْرٍ، وَقَرَأَ شَيْبَةُ بِفَتْحِ الْقَافِ، وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنْ نَافِعٍ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ:
{ مُسْتَقِرٌّ } kelimesini kaf harfinin kesresiyle [müstekırrun şeklinde] okumuştur; bu da mübteda olan «küllü» kelimesinin haberi olarak merfûdur. Ebû Ca'fer ve Zeyd b. Ali, { مُسْتَقِرٍّ } kelimesini emr (أَمْرٍ) kelimesinin sıfatı olarak cer ile okumuşlardır. Şeybe ise kaf harfinin fethasıyla [müstekarun şeklinde] okumuştur; bu kıraat Nâfi'den de rivayet edilmiştir. Ebû Hâtim:
16552. Metin
وَلَا وَجْهَ لَهَا، وَقِيلَ: لَهَا وَجْهٌ بِتَقْدِيرِ مُضَافٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: وَكُلُّ أَمْرٍ ذُو اسْتِقْرَارٍ، أَوْ زَمَانُ اسْتِقْرَارٍ، أَوْ مَكَانُ اسْتِقْرَارٍ، عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ، أَوْ ظَرْفُ زَمَانٍ، أَوْ ظَرْفُ مَكَانٍ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنَ الْأَنْباءِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ أَيْ: وَلَقَدْ جَاءَ كَفَارَ مَكَّةَ، أَوِ الْكُفَّارَ عَلَى الْعُمُومِ مِنَ الْأَنْبَاءِ، وَهِيَ أَخْبَارُ الْأُمَمِ الْمُكَذِّبَةِ الْمَقْصُوصَةُ عَلَيْنَا فِي الْقُرْآنِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ أَيِ: ازْدِجَارٌ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ، يُقَالُ: زَجَرْتُهُ إِذَا نَهَيْتُهُ عَنِ السُّوءِ وَوَعَظْتُهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمَ مَكَانٍ، وَالْمَعْنَى: جَاءَهُمْ مَا فِيهِ مَوْضِعُ ازْدِجَارٍ، أَيْ: أَنَّهُ فِي نَفْسِهِ مَوْضِعٌ لِذَلِكَ، وَأَصْلُهُ مُزْتَجَرٌ، وَتَاءُ الِافْتِعَالِ تُقْلَبُ دَالًا مَعَ الزَّايِ وَالدَّالِ وَالذَّالِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي مَوْضِعِهِ، وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ مُزَّجَرٌ بِقَلْبِ تَاءِ الِافْتِعَالِ زَايًا وَإِدْغَامِ الزَّايِ فِي الزَّايِ، وَ «مِنْ» فِي قَوْلِهِ: مِنَ الْأَنْباءِ لِلتَّبْعِيضِ، وَهِيَ وَمَا دَخَلَتْ عَلَيْهِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَارْتِفَاعُ حِكْمَةٌ بالِغَةٌ عَلَى أَنَّهَا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَوْ بَدَلٌ مِنْ «مَا» ، بَدَلَ كُلٍّ مِنْ كُلٍّ، أَوْ بَدَلَ اشْتِمَالٍ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْقُرْآنَ حِكْمَةٌ قَدْ بَلَغَتِ الْغَايَةَ، لَيْسَ فِيهَا نَقْصٌ وَلَا خَلَلٌ، وَقُرِئَ بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّهَا حَالٌ مِنْ «مَا» ، أَيْ: حَالَ كَوْنِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ حِكْمَةً بَالِغَةً فَما تُغْنِ النُّذُرُ «مَا» يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اسْتِفْهَامِيَّةً وَأَنْ تَكُونَ نَافِيَةً، أَيْ: أَيُّ شَيْءٍ تُغْنِي النُّذُرُ؟ أَوْ: لَمْ تُغَنِ النُّذُرُ شَيْئًا، وَالْفَاءُ لِتَرْتِيبِ عَدَمِ الْإِغْنَاءِ عَلَى مَجِيءِ الْحِكْمَةِ الْبَالِغَةِ، وَالنُّذُرُ جَمْعُ نَذِيرٍ بِمَعْنَى الْمُنْذِرِ، أَوْ بِمَعْنَى الإنذار على أنه مصدر. ثم أمره الله سُبْحَانَهُ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ فَقَالَ: فَتَوَلَّ عَنْهُمْ أَيْ: أَعْرِضْ عَنْهُمْ حَيْثُ لَمْ يُؤَثِّرْ فِيهِمُ الْإِنْذَارُ، وهي منسوخة بآية السيف يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلى شَيْءٍ نُكُرٍ انتصاب الظَّرْفُ إِمَّا بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيِ: اذْكُرْ، وَإِمَّا بيخرجون الْمَذْكُورُ بَعْدَهُ، وَإِمَّا بِقَوْلِهِ: فَما تُغْنِ وَيَكُونُ قَوْلُهُ: فَتَوَلَّ عَنْهُمْ اعْتِرَاضٌ، أَوْ بِقَوْلِهِ: يَقُولُ الْكافِرُونَ أَوْ بِقَوْلِهِ: خُشَّعاً وَسَقَطَتِ الْوَاوُ مِنْ يَدْعُ اتِّبَاعًا لِلَّفْظِ، وَقَدْ وَقَعَتْ فِي الرَّسْمِ هَكَذَا وَحُذِفَتِ الْيَاءُ مِنَ الدَّاعِ لِلتَّخْفِيفِ وَاكْتِفَاءً بالكسرة، والداع هُوَ إِسْرَافِيلُ، وَالشَّيْءُ النُّكُرُ: الْأَمْرُ الْفَظِيعُ الَّذِي يُنْكِرُونَهُ اسْتِعْظَامًا لَهُ لِعَدَمِ تَقَدُّمِ الْعَهْدِ لَهُمْ بِمِثْلِهِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِضَمِّ الْكَافِ.
"Bunun bir izahı yoktur" demiştir. Ancak hazfedilmiş bir muzaf takdiriyle bunun bir izahının olduğu söylenmiştir; yani: 'Her iş karar sahibidir' veya 'karar kılma zamanıdır' ya da 'karar kılma mekânıdır' takdirinde olup masdar, zaman zarfı veya mekân zarfı olur. { وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنَ الْأَنْباءِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ } “Andolsun ki onlara [kendilerini kötülükten] caydıracak nice haberler gelmiştir” yani Mekke kâfirlerine yahut genel olarak kâfirlere, Kur'an'da bize anlatılan yalanlayıcı ümmetlerin haberlerinden kendilerini caydıracak şeyler gelmiştir. { مُزْدَجَرٌ } yani sakındırma ve caydırma demektir; bu mîmî masdardır. Bir kimseyi kötülükten nehyedip ona vaaz ettiğinde «zezertuhu» (زَجَرْتُهُ) dersin. Bunun mekân ismi olması da caizdir; bu takdirde mana: 'Onlara içinde caydırıcılık mahalli bulunan şey gelmiştir' olur; yani bizzat kendisi buna mahaldir. Aslı «müztecer» (مُزْتَجَرٌ) olup iftiâl kalıbının te harfi zây, dâl ve zâl harfleriyle birlikte dâl harfine dönüşür; nitekim yerinde sabit olmuştur. Zeyd b. Ali, iftiâl kalıbının te harfini zây harfine dönüştürerek ve zây'ı zây'a idgam ederek «müzzecer» (مُزَّجَرٌ) şeklinde okumuştur. { مِنَ الْأَنْباءِ } kavlindeki "min" (مِنْ) teb'îz (kısmîlik) içindir; o ve dahil olduğu lafız hâl olarak mansub mahalindedir. { حِكْمَةٌ بالِغَةٌ } “[Bu,] doruk noktada bir hikmettir” ifadesinin ref' olması ise hazfedilmiş bir mübtedanın haberi veya «mâ» (مَا) lafzından bedel-i kül veya bedel-i iştimal olması sebebiyledir. Mana: Kur'an, gayesine ulaşmış, içinde hiçbir eksiklik ve kusur bulunmayan bir hikmettir demektir. «Mâ» lafzından hâl olarak nasb ile de [hikmeten bâliğaten şeklinde] okunmuştur; yani: içinde caydırıcılık bulunan şeyler doruk noktada bir hikmet olduğu halde [gelmiştir]. { فَما تُغْنِ النُّذُرُ } “Fakat uyarılar fayda vermiyor” kavlindeki «mâ» (مَا) edatının istifhamiye (soru) olması da nâfiye (olumsuzluk) olması da caizdir; yani: "Uyarılar ne fayda sağlar ki?" yahut: "Uyarılar hiçbir fayda sağlamadı" demektir. Fâ harfi, fayda vermeme durumunu doruk noktadaki hikmetin gelmesi neticesine bağlamak içindir. «en-Nüzür» (النُّذُرُ) kelimesi, uyarıcı manasında «nezîr» (نَذِيرٍ) kelimesinin çoğuludur yahut masdar olarak inzar (uyarma) manasındadır. Sonra Allah onlardan yüz çevirmesini emrederek şöyle buyurdu: { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ } “O halde onlardan yüz çevir” yani inzar kendilerine tesir etmediğinde onlardan yüz çevir; bu ayet kılıç ayetiyle neshedilmiştir. { يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلى شَيْءٍ نُكُرٍ } “O gün çağırıcı, görülmemiş [korkunç] bir şeye çağırır” zarfının mansub olması; ya mukadder bir fiille yani "hatırla" [takdiriyle], ya kendisinden sonra zikredilen { يَخْرُجُونَ } fiiliyle, ya da { فَما تُغْنِ } kavliyle olur ve bu durumda { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ } kavli itiraz (ara) cümlesi olur, yahut { يَقُولُ الْكافِرُونَ } kavliyle veya { خُشَّعاً } lafzıyla mansubdur. { يَدْعُ } fiilindeki vâv lafza uyularak düşmüştür ve resm-i hatta da böyle yazılmıştır. { الدَّاعِ } kelimesindeki yâ harfi ise tahfif (kolaylaştırma) ve kesre ile yetinme amacıyla hazfedilmiştir. Çağırıcı (ed-Dâî) İsrafil'dir. Görülmemiş şey (eş-şey'u'n-nükür) ise daha önce benzerine rastlamadıkları için büyüklüğünden ötürü inkâr edecekleri korkunç iştir. Cumhur kaf harfinin zammesiyle [nükur şeklinde] okumuştur.
16553. Metin
وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ بِسُكُونِهَا تَخْفِيفًا. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ بِكَسْرِ الْكَافِ وَفَتْحِ الرَّاءِ عَلَى صِيغَةِ الْفِعْلِ الْمَجْهُولِ
İbn Kesîr ise tahfif amacıyla sükun ile [nükr şeklinde] okumuştur. Mücâhid ve Katâde kaf harfinin kesresi ve râ harfinin fethasıyla meçhul fiil kalıbında [nükira şeklinde] okumuşlardır.
16554. Metin
خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ قَرَأَ الْجُمْهُورُ: خُشَّعاً جَمْعُ خَاشِعٍ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو عَمْرٍو خَاشِعًا عَلَى الْإِفْرَادِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ «١» :
{ خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ } “Gözleri [korkudan ve zilletten] düşmüş olarak” ayetini cumhur, hâşi' (خَاشِعٍ) kelimesinin çoğulu olarak { خُشَّعاً } şeklinde okumuştur. Hamza, el-Kisâî ve Ebû Amr ise müfred olarak «hâşi'an» (خَاشِعًا) şeklinde okumuşlardır. Şairin şu sözü de bu kabildendir (¬١):
16555. Metin
وَشَبَابٌ حَسَنٌ أَوْجُهُهُمْ مِنْ ... إِيَادِ بْنِ نِزَارِ بْنِ مَعَدْ
Ve şebâbün hasenün evcühuhüm min ... İyâdi bni Nizâri bni Ma'ad
16556. Metin
وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ خَاشِعَةً قَالَ الْفَرَّاءُ: الصِّفَةُ إِذَا تَقَدَّمَتْ عَلَى الْجَمَاعَةِ جَازَ فِيهَا التَّذْكِيرُ وَالتَّأْنِيثُ وَالْجَمْعُ، يَعْنِي جَمْعَ التَّكْسِيرِ لَا جَمْعَ السَّلَامَةِ لِأَنَّهُ يَكُونُ مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ فَاعِلَيْنِ، وَمِثْلُ قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ «٢» :
İbn Mes'ûd ise «hâşi'aten» (خَاشِعَةً) şeklinde okumuştur. el-Ferrâ şöyle der: Sıfat çoğulun önüne geçtiğinde onda müzekkerlik, müenneslik ve cemi kılınması caizdir; yani kurallı çoğul (cem-i sâlim) değil, kuralsız çoğul (cem-i teksîr) caiz olur, aksi halde iki failin bir araya getirilmesi kabilinden olurdu. Cumhurun kıraatinin benzeri İmruulkays'ın şu sözüdür (¬٢):
16557. Metin
وُقُوفًا بِهَا صَحْبِي عَلَيَّ مَطِيُّهُمْ ... يَقُولُونَ لَا تَهْلِكْ أَسًى وَتَجَلَّدِ
Vukûfen bihâ sahbî 'aleyye matiyyühüm ... Yekûlûne lâ tehlik esen ve tecelledî
16558. Metin
وَانْتِصَابُ «خُشَّعًا» عَلَى الْحَالِ مِنْ فَاعِلِ «يَخْرُجُونَ» ، أَوْ مِنَ الضَّمِيرِ فِي «عَنْهُمْ» ، وَالْخُشُوعُ فِي الْبَصَرِ الْخُضُوعُ وَالذِّلَّةُ، وَأَضَافَ الْخُشُوعَ إِلَى الْأَبْصَارِ لِأَنَّ الْعِزَّ وَالذُّلَّ يَتَبَيَّنُ فِيهَا يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ أَيْ: يَخْرُجُونَ مِنَ الْقُبُورِ، وَوَاحِدُ الْأَجْدَاثِ: جَدَثٌ، وَهُوَ الْقَبْرُ، كَأَنَّهُمْ لِكَثْرَتِهِمْ وَاخْتِلَاطِ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ جَرَادٌ مُنْتَشِرٌ، أَيْ: مُنْبَثٌّ فِي الْأَقْطَارِ، مُخْتَلِطٌ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ الْإِهْطَاعُ:
{ خُشَّعاً } lafzının nasb ile gelmesi, { يَخْرُجُونَ } fiilinin failinden yahut { عَنْهُمْ } lafzındaki zamirden hâl olması sebebiyledir. Gözdeki huşû; boyun eğme ve zillettir. Huşû gözlere nispet edilmiştir çünkü izzet ve zillet onda açıkça belli olur. { يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ } “Gözleri düşmüş olarak kabirlerden çıkarlar; sanki etrafa yayılmış çekirgeler gibidirler” yani kabirlerden çıkarlar; «el-ecdâs» (الْأَجْدَاثِ) kelimesinin tekili «cedes» (جَدَثٌ) olup kabir demektir. Çokluklarından ve birbirlerine karışmalarından ötürü sanki yayılmış çekirgeler gibidirler; yani her tarafa dağılmış, birbirine karışmış [halde çıkarlar]. { مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ } “Çağırıcıya doğru koşarak”; «el-İhtâ'» (الْإِهْطَاعُ):
16559. Metin
الْإِسْرَاعُ، أَيْ: قَالَ كَوْنُهُمْ مُسْرِعِينَ إِلَى الدَّاعِي، وَهُوَ إِسْرَافِيلُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Acele etmek ve koşmaktır; yani çağırıcıya -ki o İsrafil'dir- koşarak gittikleri halde demektir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
16560. Metin
بِدَجْلَةَ دَارُهُمْ وَلَقَدْ أَرَاهُمْ ... بِدَجْلَةَ مُهْطِعِينَ إِلَى السَّمَاعِ
Bi-Declete dâruhüm ve lekad erâhüm ... Bi-Declete muhti'îne ile's-semâ'i
16561. Metin
أَيْ: مُسْرِعِينَ إِلَيْهِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: مُقْبِلِينَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: عَامِدِينَ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: فَاتِحِينَ آذَانَهُمْ إِلَى الصَّوْتِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَبِهِ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَغَيْرُهُ، وَجُمْلَةُ يَقُولُ الْكافِرُونَ هَذَا يَوْمٌ عَسِرٌ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ «مُهْطِعِينَ» ، وَالرَّابِطُ مُقَدَّرٌ أَوْ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَاذَا يَكُونُ حِينَئِذٍ؟ وَالْعَسِرُ: الصَّعْبُ الشَّدِيدُ، وَفِي إِسْنَادِ هَذَا الْقَوْلِ إِلَى الْكُفَّارِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْيَوْمَ لَيْسَ بِشَدِيدٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ تَفْصِيلَ بَعْضِ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَنْبَاءِ الْمُجْمَلَةِ فَقَالَ: كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ أَيْ:
Yani: "Ona doğru koşarak." ed-Dahhâk: "Yönelerek" dedi. Katâde: "Kastederek [yürüyerek]" dedi. İkrime: "Kulaklarını sese doğru açarak" dedi. Birinci mana daha evladır; Ebû Ubeyde ve başkaları da bu görüştedir. { يَقُولُ الْكافِرُونَ هَذَا يَوْمٌ عَسِرٌ } “Kâfirler: «Bu çok çetin bir gündür» derler” cümlesi, { مُهْطِعِينَ } lafzındaki zamirden hâl olarak mansub mahallindedir ve rabıt takdiridir; ya da mukadder bir sorunun cevabı olan istînâfiyedir; sanki: "O esnada ne olur?" denilmiş gibidir. «el-Asir» (الْعَسِرُ): Zor ve şiddetli olandır. Bu sözün kâfirlere isnat edilmesinde, o günün müminlere şiddetli olmadığına delil vardır. Sonra Allah daha önce geçen mücmel haberlerin bir kısmının tafsilatını zikrederek şöyle buyurdu: { كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ } “Onlardan önce Nûh'un kavmi de yalanlamıştı” yani:
16562. Metin
كَذَّبُوا نَبِيَّهُمْ، وَفِي هَذَا تَسْلِيَةٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَوْلُهُ: فَكَذَّبُوا عَبْدَنا تَفْسِيرٌ لِمَا قَبْلَهُ مِنَ التَّكْذِيبِ الْمُبْهَمِ، وَفِيهِ مَزِيدُ تَقْرِيرٍ وَتَأْكِيدٍ، أَيْ: فَكَذَّبُوا عَبْدَنَا نُوحًا، وَقِيلَ: الْمَعْنَى: كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الرُّسُلَ، فَكَذَّبُوا عَبْدَنَا نُوحًا بِتَكْذِيبِهِمْ لِلرُّسُلِ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُمْ لَمْ يَقْتَصِرُوا عَلَى مُجَرَّدِ التَّكْذِيبِ فَقَالَ: وَقالُوا مَجْنُونٌ أَيْ: نَسَبُوا نُوحًا إِلَى الْجُنُونِ، وَقَوْلُهُ: وَازْدُجِرَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَالُوا، أَيْ: وَزُجِرَ عَنْ دَعْوَى النُّبُوَّةِ وَعَنْ تَبْلِيغِ مَا أُرْسِلَ بِهِ بِأَنْوَاعِ الزَّجْرِ، وَالدَّالُ بَدَلٌ مِنْ تَاءِ الِافْتِعَالِ كَمَا تَقَدَّمَ قَرِيبًا، وَقِيلَ: إِنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مجنون، أي: وقالوا إنه ازدجر، أَيِ: ازْدَجَرَتْهُ الْجِنُّ وَذَهَبَتْ بِلُبِّهِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. قَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ أخبر عنه بأنه انتهر وزجر بالسبّ وأنواع الْأَذَى. قَالَ الرَّازِيُّ: وَهَذَا أَصَحُّ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ
[Peygamberlerini] yalanladılar.1 Bunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli vardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَكَذَّبُوا عَبْدَنا } “Kulumuzu yalanladılar” buyruğu, öncesindeki müphem yalanlamanın tefsiridir; bunda ilave bir pekiştirme ve tekit vardır. Yani: «Kulumuz Nûh’u yalanladılar.» Şöyle de denilmiştir: Mana; «Nûh kavmi peygamberleri yalanladı; peygamberleri yalanlamaları sebebiyle kulumuz Nûh’u da yalanlamış oldular, zira o da onlardandır» şeklindedir. Sonra [Allah] Sübhânehu onların yalnızca yalanlamakla yetinmediklerini beyan ederek: { وَقالُوا مَجْنُونٌ } “Ve: «O bir delidir» dediler” buyurmuştur; yani Nûh’a delilik isnat ettiler. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَازْدُجِرَ } “Ve [türlü eziyetlerle] engellendi” buyruğu ise { قَالُوا } fiiline matuftur; yani türlü engellemelerle peygamberlik davasından ve tebliğle görevlendirildiği şeyleri ulaştırmaktan menedildi. Buradaki dâl (د) harfi, az önce geçtiği üzere2 iftiâl (افتِعال) babının tâ (ت) harfinden bedeldir (dönüşmüştür). Şöyle de denilmiştir: Bu kelime { مَجْنُونٌ } lafzına matuftur; yani: «Onun cin çarpmasına uğradığını söylediler.» Yani cinler ona musallat olmuş ve aklını başından almıştır. Fakat birinci mana daha evladır. Mücâhid şöyle demiştir: «Bu [ifade] Allah Sübhânehu'nun kelamındandır; [Nûh'un] azarlandığını, hakaret ve türlü eziyetlerle engellendiğini haber vermiştir.» er-Râzî şöyle demiştir: «Bu görüş daha sahihtir; çünkü maksat...»
16563. Metin
تَقْوِيَةُ قَلْبِ النَّبِيِّ ﷺ بِذِكْرِ مَنْ تَقَدَّمَهُ فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ أي: دعا نوح رَبَّهُ عَلَى قَوْمِهِ بِأَنِّي مَغْلُوبٌ مِنْ جِهَةِ قَوْمِي لِتَمَرُّدِهِمْ عَنِ الطَّاعَةِ وَزَجْرِهِمْ لِي عَنْ تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ، فَانْتَصِرْ لِي، أَيِ: انْتَقِمْ لِي مِنْهُمْ.
kendisinden öncekilerin zikriyle Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbini takviye etmektir. { فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ } “Bunun üzerine Rabbine: «Şüphesiz ben yenik düştüm, artık bana yardım et [intikamımı al]» diye dua etti”; yani Nûh, kavminin itaatten kaçınarak serkeşlik etmesi ve risaleti tebliğden kendisini men etmeleri sebebiyle kavmi aleyhine: "Ben kavmim karşısında yenik düştüm, artık bana yardım et, yani onlardan intikamımı al" diye Rabbine dua etti.
16564. Metin
طَلَبَ مِنْ رَبِّهِ سُبْحَانَهُ النُّصْرَةَ عَلَيْهِمْ لَمَّا أَيِسَ مِنْ إِجَابَتِهِمْ، وَعَلِمَ تَمَرُّدَهُمْ وَعُتُوَّهُمْ وَإِصْرَارَهُمْ عَلَى ضَلَالَتِهِمْ.
Onların davete icabet etmelerinden ümidini kesip serkeşliklerini, taşkınlıklarını ve sapıklıklarındaki ısrarlarını bildiğinde Rabbinden onlar aleyhine yardım talep etti.
16565. Metin
قَرَأَ الْجُمْهُورُ أَنِّي بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، أَيْ: بِأَنِّي. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَالْأَعْمَشُ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنْ عَاصِمٍ عَلَى تَقْدِيرِ إِضْمَارِ الْقَوْلِ، أَيْ: فَقَالَ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا عَاقَبَهُمْ بِهِ فَقَالَ: فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ أَيْ: مَنْصَبٍّ انْصِبَابًا شَدِيدًا، وَالْهَمْرُ: الصَّبُّ بِكَثْرَةٍ يُقَالُ: هَمَرَ الْمَاءَ وَالدَّمْعَ يَهْمِرُ هَمْرًا وَهُمُورًا إِذَا كَثُرَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Cumhur { أَنِّي } kelimesini hemzenin fethasıyla [ennî şeklinde], yani "bi-ennî" takdirinde okumuştur. İbn Ebî İshâk ve el-A'meş ise hemzenin kesresiyle [innî şeklinde] okumuşlardır; bu kıraat Âsım'dan da sözün takdiri [fe-kâle innî] şeklinde rivayet edilmiştir. Sonra Allah onları ne ile cezalandırdığını zikrederek şöyle buyurdu: { فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ } “Biz de boşalan bir su ile göğün kapılarını açtık” yani şiddetli bir şekilde dökülen bir su ile. «el-Hemr» (الْهَمْرُ): Çokça dökmektir; su ve gözyaşı çoğaldığında «hemara'l-mâe ve'd-dem'a yehmiru hemran ve hümûran» (هَمَرَ الْمَاءَ وَالدَّمْعَ يَهْمِرُ هَمْرًا وَهُمُورًا) denir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
16566. Metin
أَعَيْنَيَّ جُودَا بِالدُّمُوعِ الْهَوَامِرِ ... عَلَى خَيْرِ بَادٍ مِنْ مَعَدٍّ وَحَاضِرِ
E-'ayneye cûdâ bi'd-dümû'i'l-hevâmiri ... 'Alâ hayri bâdin min Ma'addin ve hâdirı
16567. Metin
وَمِنْهُ قول امرئ القيس يصف غيثا:
İmruulkays'ın bir yağmuru vasfederken söylediği şu beyti de bu kabildendir:
16568. Metin
راح تمريه الصّبا ثم انتحى ... فيه شؤبوب جنوب منهمر «١»
Râha temrîhi's-sabâ sümme'ntahâ ... Fîhi şü'bûbü cenûbin münhemir (¬١)
16569. Metin
قرأ الجمهور: فَفَتَحْنا مُخَفَّفًا. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ بِالتَّشْدِيدِ وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً أَيْ:
Cumhur { فَفَتَحْنا } kelimesini şeddesiz [fe-fetahnâ] okumuştur. İbn Âmir ve Ya'kûb ise şeddeli [fe-fettahnâ] okumuşlardır. { وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً } “Yeri de pınarlar halinde fışkırttık” yani:
16570. Metin
جَعَلْنَا الْأَرْضَ كُلَّهَا عُيُونًا مُتَفَجِّرَةً، وَالْأَصْلُ: فَجَّرْنَا عُيُونَ الْأَرْضِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ: فَجَّرْنَا بِالتَّشْدِيدِ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَأَبُو حَيْوَةَ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ بِالتَّخْفِيفِ. قَالَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ: أَوْحَى اللَّهُ إِلَى الْأَرْضِ أَنْ تُخْرِجَ مَاءَهَا فَتَفَجَّرَتْ بِالْعُيُونِ فَالْتَقَى الْماءُ عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ أَيِ: الْتَقَى مَاءُ السَّمَاءِ وَمَاءُ الْأَرْضِ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُضِيَ عَلَيْهِمْ، أَيْ: كَائِنًا عَلَى حَالٍ قَدَّرَهَا اللَّهُ وَقَضَى بِهَا. وَحَكَى ابْنُ قُتَيْبَةَ أَنَّ الْمَعْنَى عَلَى مِقْدَارٍ لَمْ يَزِدْ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ، بَلْ كَانَ مَاءُ السَّمَاءِ وَمَاءُ الْأَرْضِ عَلَى سَوَاءٍ. قَالَ قَتَادَةُ: قُدِّرَ لَهُمْ إِذْ كَفَرُوا أَنْ يغرقوا.
Yerin tamamını fışkıran pınarlar kıldık; aslı: "Yerin pınarlarını fışkırttık" şeklindedir. Cumhur { فَجَّرْنَا } kelimesini şeddeli okumuştur; İbn Mes'ûd, Ebû Hayve ve kendisinden gelen bir rivayette Âsım ise şeddesiz [fecernâ] okumuşlardır. Ubeyd b. Umeyr şöyle demiştir: Allah yere suyunu çıkarmasını vahyetti, o da pınarlar halinde fışkırdı. { فَالْتَقَى الْماءُ عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ } “Böylece sular takdir edilmiş bir iş için birleşti” yani göğün suyu ile yerin suyu, haklarında hükmedilmiş bir iş üzere, yani Allah'ın takdir edip hükme bağladığı bir hal üzere birleşti. İbn Kuteybe mananın; "birbirine üstün gelmeyen bir ölçü üzere, bilakis göğün suyu ile yerin suyu eşit idi" şeklinde olduğunu nakletmiştir. Katâde: "İnkâr ettiklerinde boğulmaları onlar için takdir edilmişti" dedi.
16571. Metin
وقرأ الجحدري: فالتقى الماءان وَقَرَأَ الْحَسَنُ فَالْتَقَى الْمَاوَانِ وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ. وَحَمَلْناهُ عَلى ذاتِ أَلْواحٍ وَدُسُرٍ أَيْ: وَحَمَلْنَا نُوحًا عَلَى سَفِينَةٍ ذَاتِ أَلْوَاحٍ، وَهِيَ الْأَخْشَابُ الْعَرِيضَةُ وَدُسُرٍ قَالَ الزَّجَّاجُ: هِيَ الْمَسَامِيرُ الَّتِي تُشَدُّ بِهَا الْأَلْوَاحُ، وَاحِدُهَا دِسَارٌ، وَكُلُّ شَيْءٍ أُدْخِلَ فِي شَيْءٍ يَشُدُّهُ فَهُوَ الدُّسُرُ، وَكَذَا قَالَ قَتَادَةُ وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ وَابْنُ زَيْدٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَغَيْرُهُمْ.
el-Cahderî: «fe'l-tekâ'l-mââni» (فالتقى الماءان) şeklinde tesniye ile okumuştur. el-Hasan da «fe'l-tekâ'l-mâvâni» (فَالْتَقَى الْمَاوَانِ) şeklinde okumuştur; bu kıraat Ali b. Ebî Tâlib ve Muhammed b. Ka'b'dan da rivayet edilmiştir. { وَحَمَلْناهُ عَلى ذاتِ أَلْواحٍ وَدُسُرٍ } “Onu da tahtalardan ve çivilerden yapılmış [gemiye] bindirdik” yani Nûh'u geniş tahtaları olan bir gemiye bindirdik. «Düsür» (دُسُرٍ) hakkında ez-Zeccâc şöyle demiştir: Onlar tahtaların birbirine bağlandığı çivilerdir; tekili «disâr» (دِسَارٌ) gelir. Bir şeyi sağlamlaştırmak için onun içine sokulan her şeye «ed-düsür» denir. Katâde, Muhammed b. Ka'b, İbn Zeyd, Saîd b. Cübeyr ve başkaları da böyle demiştir.
16572. Metin
وَقَالَ الْحَسَنُ وَشَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ وَعِكْرِمَةُ: الدَّسُرُ: ظَهْرُ السَّفِينَةِ الَّتِي يَضْرِبُهَا الْمَوْجُ، سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا تَدْسُرُ الْمَاءَ، أَيْ: تَدْفَعُهُ، وَالدَّسْرُ: الدَّفْعُ، وَقَالَ اللَّيْثُ: الدِّسَارُ: خَيْطٌ تُشَدُّ بِهِ أَلْوَاحُ السَّفِينَةِ. قَالَ فِي الصِّحَاحِ:
el-Hasan, Şehr b. Havşeb ve İkrime şöyle demiştir: ed-Düsür, geminin dalgaların çarptığı omurgası/göğsüdür; suyu yardığı (tedsuru'l-mâe / تَدْسُرُ الْمَاءَ), yani suyu ittiği için bu isim verilmiştir; «ed-desr» (الدَّسْرُ) itmek demektir. el-Leys ise: «ed-Disâr», geminin tahtalarının birbirine bağlandığı halattır, demiştir. es-Sıhâh'ta şöyle denir:
16573. Metin
الدِّسَارُ وَاحِدُ الدَّسُرِ، وَهِيَ خُيُوطٌ تُشَدُّ بِهَا أَلْوَاحُ السَّفِينَةِ، وَيُقَالُ: هِيَ الْمَسَامِيرُ تَجْرِي بِأَعْيُنِنا أَيْ:
«ed-Disâr», «ed-düsür»ün tekilidir; bunlar geminin tahtalarının kendisiyle bağlandığı iplerdir; çiviler olduğu da söylenir. { تَجْرِي بِأَعْيُنِنا } “Gözetimimiz altında akıp gidiyordu” yani:
16574. Metin
بِمَنْظَرٍ وَمَرْأًى مِنَّا وَحِفْظٍ لَهَا، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا «٢» وَقِيلَ: بِأَمْرِنَا، وَقِيلَ: بِوَحْيِنَا، وَقِيلَ:
Bizim nezaretimizde, gözümüzün önünde ve onu korumamız altında [akıp gidiyordu]; nitekim: { وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا } “Gözetimimiz altında gemiyi yap” (¬٢) ayetinde de böyledir. "Emrimizle" dendiği gibi, "vahyimizle" de denilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
16575. Metin
بِالْأَعْيُنِ النَّابِعَةِ مِنَ الْأَرْضِ، وَقِيلَ: بِأَعْيُنِ أَوْلِيَائِنَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ الْمُوَكَّلِينَ بِحِفْظِهَا جَزاءً لِمَنْ كانَ كُفِرَ قَالَ الْفَرَّاءُ: فَعَلْنَا بِهِ وَبِهِمْ مَا فَعَلْنَا مِنْ إِنْجَائِهِ وَإِغْرَاقِهِمْ ثَوَابًا لِمَنْ كَفَرَ بِهِ وَجَحَدَ أمره، وهو نوح ﵇،
Yerden kaynayan pınarlarla [akıp gidiyordu]; onu korumakla görevli meleklerden olan dostlarımızın gözetiminde [akıp gidiyordu] da denilmiştir. { جَزاءً لِمَنْ كانَ كُفِرَ } “İnkâr edilmiş olana bir mükâfat olmak üzere”. Ferrâ şöyle demiştir: Ona ve onlara yaptığımız şeyi -ki bu Nûh'un kurtarılması, onların ise suda boğulmasıdır- kendisine nankörlük edilen ve davası inkâr edilen kimseye bir mükâfat olsun diye yaptık; o [kimse] de Nûh aleyhisselâm'dır.
16576. Metin
فَإِنَّهُ كَانَ لَهُمْ نِعْمَةٌ كَفَرُوهَا، فَانْتِصَابُ «جَزَاءً» عَلَى الْعِلَّةِ، وَقِيلَ: عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: جَازَيْنَاهُمْ جَزَاءً. قَرَأَ الْجُمْهُورُ: كُفِرَ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، وَالْمُرَادُ بِهِ نُوحٌ. وَقِيلَ: هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، فَإِنَّهُمْ كَفَرُوا بِهِ وَجَحَدُوا نِعْمَتَهُ. وَقَرَأَ يَزِيدُ بْنُ رُومَانَ وَقَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ وَحُمَيْدٌ وَعِيسَى «كَفَرَ» بِفَتْحِ الْكَافِ وَالْفَاءِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ، أَيْ: جَزَاءً وَعِقَابًا لِمَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ وَلَقَدْ تَرَكْناها آيَةً أَيِ: السَّفِينَةَ تَرْكَهَا اللَّهُ عِبْرَةً لِلْمُعْتَبِرِينَ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَلَقَدْ تَرَكْنَا هَذِهِ الْفِعْلَةَ الَّتِي فَعَلْنَاهَا بِهِمْ عِبْرَةً وَمَوْعِظَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ أَصْلُهُ مُذْتَكِرٍ، فَأُبْدِلَتِ التَّاءُ دَالًا مُهْمَلَةً، ثُمَّ أُبْدِلَتِ الْمُعْجَمَةُ مُهْمَلَةً لِتَقَارُبِهِمَا، وَأُدْغِمَتِ الدَّالُ فِي الذَّالِ وَالْمَعْنَى: هَلْ مِنْ مُتَّعِظٍ وَمُعْتَبِرٍ يَتَّعِظُ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَيَعْتَبِرُ بِهَا فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ أَيْ: إِنْذَارِي. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْإِنْذَارُ وَالنُّذُرُ مَصْدَرَانِ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّهْوِيلِ وَالتَّعْجِيبِ، أَيْ: كَانَا عَلَى كَيْفِيَّةٍ هَائِلَةٍ عَجِيبَةٍ لَا يُحِيطُ بِهَا الْوَصْفُ، وَقِيلَ:
çünkü o, kavmi için nankörlük ettikleri bir nimetti. { جَزاءً } lafzının nasb ile gelmesi illet (sebep) bildirmesinden ötürüdür; mukadder bir fiille masdar olarak yani "onları bir ceza ile cezalandırdık" takdirinde olduğu da söylenmiştir. Cumhur { كُفِرَ } fiilini meçhul olarak okumuştur; bununla kastedilen Nûh'tur. Bunun Allah Teâlâ olduğu da söylenmiştir; zira onlar Allah'ı inkâr edip O'nun nimetine nankörlük etmişlerdi. Yezîd b. Rûmân, Katâde, Mücâhid, Humeyd ve Îsâ ise kaf ve fâ harflerinin fethasıyla malum olarak «kefere» (كَفَرَ) şeklinde okumuşlardır; yani Allah'ı inkâr eden kimseye bir ceza ve ukubet olarak [demektir]. { وَلَقَدْ تَرَكْناها آيَةً } “Andolsun ki biz onu bir ibret olarak bıraktık” yani Allah o gemiyi ibret alanlar için bir ibret olarak bıraktı. Şöyle de denilmiştir: Mana; "onlara uyguladığımız bu muameleyi bir ibret ve öğüt olarak bıraktık" demektir. { فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Peki ibret alıp düşünen var mı?”; aslı «müztekir» (مُذْتَكِرٍ) olup te harfi noktasız dâl harfine dönüştürülmüş, ardından birbirine yakınlıklarından ötürü noktalı zâl harfi de noktasız dâl harfine dönüştürülerek dâl harfi zâl harfine idgam edilmiştir. Mana: Bu ayetten öğüt alan ve ibret çıkaran bir kimse var mı? demektir. { فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ } “İşte benim azabım ve uyarılarım nasılmış [görsünler]!” yani uyarım. el-Ferrâ şöyle demiştir: el-İnzâr ve en-nüzür iki masdardır; istifham ise dehşet ve hayret bildirmek içindir; yani: [Azabım ve uyarım] vasfedilemeyecek derecede korkunç ve hayret verici bir mahiyette idi. Şöyle de denilmiştir:
16577. Metin
نُذُرٌ جَمْعُ نَذِيرٍ، وَنَذِيرٌ بِمَعْنَى الْإِنْذَارِ، كَنَكِيرٍ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ أَيْ: سَهَّلْنَاهُ لِلْحِفْظِ، وَأَعَنَّا عَلَيْهِ مَنْ أَرَادَ حِفْظَهُ، وَقِيلَ: هَيَّأْنَاهُ لِلتَّذَكُّرِ وَالِاتِّعَاظِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ أَيْ: مُتَّعِظٍ بِمَوَاعِظِهِ وَمُعْتَبِرٍ بِعِبَرِهِ. وَفِي الْآيَةِ الْحَثُّ عَلَى دَرْسِ الْقُرْآنِ، وَالِاسْتِكْثَارِ مِنْ تِلَاوَتِهِ، وَالْمُسَارَعَةِ فِي تَعَلُّمِهِ. وَمُدَّكِرٌ أَصْلُهُ مُذْتَكِرٌ كَمَا تَقَدَّمَ قَرِيبًا.
«en-Nüzür», uyarıcı manasındaki «nezîr»in çoğuludur; «nezîr» ise tıpkı inkâr manasındaki «nekîr» gibi inzar (uyarma) manasındadır. { وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ } “Andolsun ki biz Kur'an'ı düşünülüp öğüt alınması için kolaylaştırdık” yani onu ezberlemek için kolaylaştırdık ve onu ezberlemek isteyene yardım ettik. Şöyle de denilmiştir: Onu hatırlayıp öğüt almaya elverişli kıldık. { فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Peki ibret alıp düşünen var mı?” yani onun öğütleriyle öğüt alan ve ibretlerinden ders çıkaran var mı? Bu ayette Kur'an'ı ders edinmeye, çokça tilavet etmeye ve onu öğrenmede acele etmeye teşvik vardır. { مُدَّكِرٍ } lafzının aslı daha önce geçtiği gibi «müztekir»dir.
16578. Metin
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وغير هما عَنْ أَنَسٍ: «إِنَّ أَهْلَ مَكَّةَ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إِنَّ يُرِيَهُمْ آيَةً، فَأَرَاهُمُ الْقَمَرَ شِقَّتَيْنِ حَتَّى رَأَوْا حِرَاءً بَيْنَهُمَا» . وَرُوِيَ عَنْهُ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى عِنْدَ مُسْلِمٍ وَالتِّرْمِذِيِّ وَغَيْرِهِمْ قَالَ:
Buhârî, Müslim ve başkaları Enes'ten tahriç ettiler ki: «Mekke halkı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendilerine bir mucize göstermesini istediler. O da onlara ayı iki parça halinde gösterdi; öyle ki Hira dağını bu iki parçanın arasında gördüler.» Müslim, Tirmizî ve başkalarında ondan başka bir yolla şöyle dediği rivayet edilmiştir:
16579. Metin
فَنَزَلَتِ اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ وأخرج البخاري ومسلم وغير هما عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: «انْشَقَّ الْقَمَرُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِرْقَتَيْنِ، فِرْقَةٌ فَوْقَ الْجَبَلِ، وَفِرْقَةٌ دُونَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: اشْهَدُوا» وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْهُ قَالَ: رَأَيْتُ الْقَمَرَ مُنْشَقًا شِقَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ، مَرَّةً بِمَكَّةَ قَبْلَ أَنْ يَخْرُجَ النَّبِيُّ ﷺ شِقَّةٌ عَلَى أَبِي قُبَيْسٍ، وَشِقَّةٌ عَلَى السُّوَيْدَاءِ ... وَذَكَرَ أَنَّ هَذَا سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ أحمد وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: رَأَيْتُ الْقَمَرَ وَقَدِ انْشَقَّ، وَأَبْصَرْتُ الْجَبَلَ بَيْنَ فُرْجَتَيِ الْقَمَرِ. وَلَهُ طَرُقٌ عَنْهُ. وأخرج البخاري ومسلم وغير هما عن ابن عباس قال: انشقّ القمر فِي زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وله طرق عنه. وأخرج مسلم والترمذي وغير هما عن ابن عمر في قوله: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ قَالَ: كَانَ ذَلِكَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ انْشَقَّ فِرْقَتَيْنِ: فِرْقَةٌ مِنْ دُونِ الْجَبَلِ، وَفِرْقَةٌ خَلْفَهُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ، اللهم أشد، وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ عَنْ أَبِيهِ فِي قَوْلِهِ:
Bunun üzerine { اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ } ayeti indi. Buhârî, Müslim ve başkaları İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini tahriç ettiler: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde ay iki parçaya yarıldı; bir parça dağın üstünde, bir parça da dağın altında kaldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şahit olun!" buyurdu.» Abd b. Humeyd, Hâkim -ve sahih olduğunu belirtti-, İbn Merdeveyh ve ed-Delâil'de el-Beyhakî ondan şöyle dediğini tahriç ettiler: "Ayı iki defa iki parça halinde yarılmış gördüm; bir defası Mekke'de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hicret etmeden önceydi; bir parça Ebû Kubeys üzerinde, bir parça Süveydâ üzerinde idi..." ve ayetin nüzul sebebinin bu olduğunu zikretti. Ahmed, Abd b. Humeyd, Hâkim -ve sahih olduğunu belirtti-, İbn Merdeveyh ve Ebû Nuaym yine ondan şöyle dediğini tahriç ettiler: "Ayı yarılmış olarak gördüm ve iki parçasının arasından dağı müşahede ettim." Bu hadisin ondan gelen başka yolları da vardır. Buhârî, Müslim ve başkaları İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahriç ettiler: "Ay, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında yarıldı." Bu hadisin ondan gelen başka yolları da vardır. Müslim, Tirmizî ve başkaları İbn Ömer'den Allah Teâlâ'nın: { اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ } kavli hakkında şöyle dediğini tahriç ettiler: "Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde vuku buldu; iki parçaya yarıldı: Bir parça dağın önünde, bir parça da arkasında kaldı. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'ım şahit ol!» buyurdu." Ahmed, Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbn Cerîr, Hâkim -ve sahih olduğunu belirtti-, İbn Merdeveyh, Ebû Nuaym ve el-Beyhakî, Cübeyr b. Mut'ım'den, o da babasından Allah Teâlâ'nın şu kavli hakkında tahriç ettiler:
16580. Metin
وَانْشَقَّ الْقَمَرُ قَالَ: انْشَقَّ الْقَمَرُ وَنَحْنُ بِمَكَّةَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى صَارَ فِرْقَةً عَلَى هَذَا الْجَبَلِ وَفِرْقَةً عَلَى هَذَا الْجَبَلِ، فَقَالَ النَّاسُ: سَحَرَنَا مُحَمَّدٌ، فَقَالَ رَجُلٌ: إِنْ كَانَ سَحَرَكُمْ فَإِنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَسْحَرَ النَّاسَ كُلَّهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ عن أبي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ قَالَ: «خَطَبَنَا حُذَيْفَةُ بْنُ الْيَمَانِ بِالْمَدَائِنِ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ، أَلَا وَإِنَّ السَّاعَةَ قَدِ اقْتَرَبَتْ، أَلَا وَإِنَّ الْقَمَرَ قَدِ انْشَقَّ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ
{ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ } kavli hakkında dedi ki: "Biz Mekke'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dönemindeyken ay yarıldı; öyle ki bir parça şu dağın üzerinde, bir parça da şu dağın üzerinde oldu. İnsanlar: «Muhammed bizi büyüledi» dediler. Bir adam da: «Eğer sizi büyülediyse, bütün insanları büyülemeye güç yetiremez ya!» dedi." İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Zevâidü'z-Zühd'de Abdullah b. Ahmed, İbn Cerîr, İbn Merdeveyh ve Ebû Nuaym, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den tahriç ettiler, dedi ki: «Huzeyfe b. el-Yemân Medâin'de bize hutbe verdi; Allah'a hamd ve senada bulundu, sonra şöyle dedi: { اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ }, haberiniz olsun ki kıyamet yaklaşmıştır; haberiniz olsun ki ay, Resûlullah'ın
16581. Metin
اللَّهِ ﷺ، أَلَا وَإِنَّ الدُّنْيَا قَدْ آذَنَتْ بِفِرَاقٍ، الْيَوْمُ الْمِضْمَارُ وَغَدًا السِّبَاقُ» وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مُهْطِعِينَ قَالَ: نَاظِرِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ قَالَ: كَثِيرٌ، لَمْ تُمْطِرِ السَّمَاءُ قَبْلَ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَا بَعْدَهُ إِلَّا مِنَ السَّحَابِ، وَفُتِحَتْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ بِالْمَاءِ مِنْ غَيْرِ سَحَابٍ ذلك اليوم، فالتقى الماءان. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا عَلى ذاتِ أَلْواحٍ وَدُسُرٍ قَالَ: الْأَلْوَاحُ: أَلْوَاحُ السَّفِينَةِ، وَالدَّسُرُ: مَعَارِيضُهَا الَّتِي تُشَدُّ بِهَا السَّفِينَةُ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde yarılmıştır; haberiniz olsun ki dünya bir ayrılığı bildirmiştir, bugün hazırlık günüdür, yarın ise yarış günüdür.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: { مُهْطِعِينَ } kavli hakkında: "Bakarak [koşanlar]" dediğini tahriç ettiler. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan: { فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ } kavli hakkında şöyle dediğini tahriç ettiler: "Çok [bir suyla]; o günden önce ve o günden sonra gökyüzü buluttan başka bir şeyden yağmur yağdırmamıştı, o gün ise göğün kapıları bulutsuz olarak suyla açıldı ve iki su birbirine kavuştu." Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir yine ondan: { عَلى ذاتِ أَلْواحٍ وَدُسُرٍ } kavli hakkında şöyle dediğini tahriç ettiler: "Elvâh (أَلْواح); geminin tahtalarıdır. Düsür (دُسُر) ise geminin kendisiyle bağlandığı enlemesine konulan [destekleyici] ağaçlardır."
16582. Metin
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَدُسُرٍ قَالَ: الْمَسَامِيرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: الدَّسْرُ: كَلْكَلُ السَّفِينَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ قَالَ: لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ يَسَّرَهُ عَلَى لِسَانِ الْآدَمِيِّينَ مَا اسْتَطَاعَ أَحَدٌ مِنَ الْخَلْقِ أَنْ يَتَكَلَّمُوا بِكَلَامِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ الدَّيْلَمِيُّ عَنْ أَنَسٍ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ قَالَ: هَلْ مِنْ متذكّر.
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir yine ondan Allah Teâlâ'nın: { وَدُسُرٍ } kavli hakkında: "Çivilerdir" dediğini tahriç ettiler. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini tahriç ettiler: "ed-Desr (الدَّسْر); geminin göğsüdür." İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve el-Beyhakî yine ondan Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ } kavli hakkında şöyle dediğini tahriç ettiler: "Eğer Allah onu insanoğlunun lisanına kolaylaştırmamış olsaydı, mahlukattan hiç kimse Allah'ın kelâmını konuşmaya güç yetiremezdi." ed-Deylemî, Enes'ten merfû olarak bunun benzerini tahriç etti. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan: { فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } kavli hakkında: "Hiç ibret alıp düşünen var mı?" dediğini tahriç ettiler.
16583. Metin
[سورة القمر (٥٤) : الآيات ١٨ الى ٤٠]
[Kamer Suresi (54), Ayetler 18-40]
16584. Metin
كَذَّبَتْ عادٌ فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ (١٨) إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ (١٩) تَنْزِعُ النَّاسَ كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ (٢٠) فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ (٢١) وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٢٢)
{ كَذَّبَتْ عادٌ فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ } “Âd [kavmi de] yalanladı. Benim azabım ve uyarılarım nasılmış [görsünler]!” (18) { إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ } “Şüphesiz biz, onların üzerine uğursuzluğu devamlı bir günde dondurucu ve gürültülü bir rüzgâr gönderdik.” (19) { تَنْزِعُ النَّاسَ كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ } “İnsanları, kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi söküp atıyordu.” (20) { فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ } “Benim azabım ve uyarılarım nasılmış [görsünler]!” (21) { وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun biz Kur'an'ı düşünülüp öğüt alınması için kolaylaştırdık. Düşünüp öğüt alan yok mu?” (22)
16585. Metin
كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ (٢٣) فَقالُوا أَبَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذاً لَفِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ (٢٤) أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنا بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ (٢٥) سَيَعْلَمُونَ غَداً مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ (٢٦) إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَاصْطَبِرْ (٢٧)
{ كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ } “Semûd [kavmi de] o uyarıları yalanladı.” (23) { فَقالُوا أَبَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذاً لَفِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } “Dediler ki: «Bizden olan tek bir insana mı uyacağız? O takdirde biz apaçık bir sapıklık ve delilik/ateş içinde kalmış oluruz.»” (24) { أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنا بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ } “«Aramızdan vahiy ona mı verildi? Hayır, o şımarık bir yalancıdır.»” (25) { سَيَعْلَمُونَ غَداً مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ } “Yarın, kimin şımarık bir yalancı olduğunu bilecekler!” (26) { إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَاصْطَبِرْ } “Şüphesiz biz, kendilerine bir imtihan olarak o dişi deveyi göndereceğiz; şimdi sen onları gözetle ve sabret!” (27)
16586. Metin
وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْماءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ (٢٨) فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطى فَعَقَرَ (٢٩) فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ (٣٠) إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً واحِدَةً فَكانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ (٣١) وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٣٢)
{ وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْماءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ } “Onlara suyun aralarında paylaşıldığını haber ver; her su nöbetine [sahibi] hazır bulunur.” (28) { فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطى فَعَقَرَ } “Derken arkadaşlarını çağırdılar; o da [kılıca] davrandı ve [deveyi] kesti.” (29) { فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ } “Benim azabım ve uyarılarım nasılmış [görsünler]!” (30) { إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً واحِدَةً فَكانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ } “Şüphesiz biz onların üzerine tek bir çığlık gönderdik de ağılcının kuru çalı çırpısı gibi oldular.” (31) { وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun biz Kur'an'ı düşünülüp öğüt alınması için kolaylaştırdık. Düşünüp öğüt alan yok mu?” (32)
16587. Metin
كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ (٣٣) إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حاصِباً إِلاَّ آلَ لُوطٍ نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ (٣٤) نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنا كَذلِكَ نَجْزِي مَنْ شَكَرَ (٣٥) وَلَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنا فَتَمارَوْا بِالنُّذُرِ (٣٦) وَلَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذابِي وَنُذُرِ (٣٧)
{ كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ } “Lût kavmi de o uyarıları yalanladı.” (33) { إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حاصِباً إِلاَّ آلَ لُوطٍ نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ } “Şüphesiz biz onların üzerine taş savuran bir fırtına gönderdik; ancak Lût'un ailesi müstesna; onları seher vakti kurtardık.” (34) { نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنا كَذلِكَ نَجْزِي مَنْ شَكَرَ } “Katımızdan bir nimet olarak; şükredeni işte böyle mükâfatlandırırız.” (35) { وَلَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنا فَتَمارَوْا بِالنُّذُرِ } “Andolsun [Lût] onları bizim şiddetli yakalayışımızla uyarmıştı; fakat onlar bu uyarıları şüpheyle karşılayıp tartıştılar.” (36) { وَلَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذابِي وَنُذُرِ } “Andolsun onlar onun konuklarına sarkıntılık etmek istediler; biz de gözlerini silme kör ettik. «Haydi azabımı ve uyarılarımı tadın!» [dedik].” (37)
16588. Metin
وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذابٌ مُسْتَقِرٌّ (٣٨) فَذُوقُوا عَذابِي وَنُذُرِ (٣٩) وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٤٠)
{ وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذابٌ مُسْتَقِرٌّ } “Andolsun sabah erkenden onları kararlı ve kesintisiz bir azap bastırıverdi.” (38) { فَذُوقُوا عَذابِي وَنُذُرِ } “«Haydi azabımı ve uyarılarımı tadın!» [dedik].” (39) { وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun biz Kur'an'ı düşünülüp öğüt alınması için kolaylaştırdık. Düşünüp öğüt alan yok mu?” (40)
16589. Metin
قَوْلُهُ: كَذَّبَتْ عادٌ هُمْ قَوْمُ عَادٍ فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ أَيْ: فَاسْمَعُوا كَيْفَ كَانَ عَذَابِي لَهُمْ وَإِنْذَارِي إِيَّاهُمْ، وَ «نُذُرِ» مَصْدَرٌ بِمَعْنَى إِنْذَارٍ كَمَا تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّهْوِيلِ وَالتَّعْظِيمِ إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُبَيِّنَةٌ لِمَا أَجْمَلَهُ سَابِقًا مِنَ العذاب، والصرصر: شدة البرد، أي: ريح شَدِيدَةَ الْبَرْدِ، وَقِيلَ: الصَّرْصَرُ: شِدَّةُ الصَّوْتِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي سُورَةِ حم السَّجْدَةِ فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ أَيْ: دَائِمِ الشُّؤْمِ اسْتَمَرَّ عَلَيْهِمْ بِنُحُوسِهِ، وَقَدْ كَانُوا يَتَشَاءَمُونَ بِذَلِكَ الْيَوْمِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: قِيلَ:
Allah Teâlâ'nın: { كَذَّبَتْ عادٌ } “Âd [kavmi de] yalanladı” kavli; onlar Âd kavmidir. { فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ } “Benim azabım ve uyarılarım nasılmış [görsünler]!” yani: Onlara azabımın ve onları uyarışımın nasıl olduğunu dinleyin! en-Nüzür (نُذُرِ), daha önce tahkik edildiği üzere inzar (uyarma) manasında bir masdardır. Soru ise korkutma ve tazim içindir. { إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً } “Şüphesiz biz, onların üzerine dondurucu ve gürültülü bir rüzgâr gönderdik” cümlesi, daha önce azap olarak mücmel bırakılan hususu açıklamaktadır. es-Sarsar (الصرصر); şiddetli soğuk demektir, yani: Şiddetli soğuk bir rüzgâr. es-Sarsar'ın şiddetli ses olduğu da söylenmiştir; bunun açıklaması Hâ-mîm es-Secde Suresi'nde geçmişti. { فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ } “uğursuzluğu devamlı bir günde” yani: Uğursuzluğu sürekli olan, uğursuzluğuyla üzerlerinde devam eden bir günde. Onlar o günü uğursuz sayarlardı. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Denildi ki:
16590. Metin
فِي يَوْمِ الْأَرْبِعَاءِ فِي آخِرِ الشَّهْرِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ: «فِي يَوْمِ نَحْسٍ» بِإِضَافَةِ يَوْمٍ إِلَى نَحْسٍ مَعَ سُكُونِ الْحَاءِ، وَهُوَ مِنْ إِضَافَةِ الْمَوْصُوفِ إِلَى الصِّفَةِ، أَوْ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ: فِي يَوْمِ عَذَابِ نَحْسٍ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِتَنْوِينِ يَوْمٍ عَلَى أَنَّ نَحْسٍ صِفَةٌ لَهُ. وَقَرَأَ هَارُونُ بِكَسْرِ الْحَاءِ. قَالَ الضَّحَّاكُ: كَانَ ذَلِكَ الْيَوْمُ مُرًّا عَلَيْهِمْ. وكذا
"Ayın sonundaki çarşamba gününde." Cumhûr, hâ harfinin sükûnu ile yevm kelimesini nahs kelimesine izafe ederek: «فِي يَوْمِ نَحْسٍ» şeklinde okumuştur. Bu, mevsûfun sıfata izafetidir veya takdiri bir muzaf üzerinedir; yani: «فِي يَوْمِ عَذَابِ نَحْسٍ» (uğursuz bir azap gününde). el-Hasan ise nahs kelimesinin onun sıfatı olması üzere yevm kelimesini tenvin ile okumuştur. Hârûn ise hâ harfinin kesresiyle okumuştur. ed-Dahhâk dedi ki: "O gün onlara pek acı gelmişti." Aynı şekilde,
16591. Metin
حَكَى الْكِسَائِيُّ عَنْ قَوْمٍ أَنَّهُمْ قَالُوا: هُوَ مِنَ الْمَرَارَةِ، وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الْمِرَّةِ بِمَعْنَى الْقُوَّةِ، أَيْ: فِي يَوْمٍ قَوِيِّ الشُّؤْمِ مُسْتَحْكَمِهِ كَالشَّيْءِ الْمُحْكَمِ الْفَتْلِ الَّذِي لَا يُطَاقُ نَقْضُهُ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ مِنَ الِاسْتِمْرَارِ، لَا مِنَ الْمَرَارَةِ وَلَا مِنَ الْمِرَّةِ، أَيْ: دَامَ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ فِيهِ حَتَّى أَهْلَكَهُمْ، وَشَمَلَ بِهَلَاكِهِ كَبِيرَهُمْ وَصَغِيرَهُمْ، وَجُمْلَةُ تَنْزِعُ النَّاسَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أنها صفة لريحا أَوْ حَالٌ مِنْهَا وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْتِئْنَافًا، أَيْ: تَقْلَعُهُمْ مِنَ الْأَرْضِ مِنْ تَحْتِ أَقْدَامِهِمُ اقْتِلَاعَ النَّخْلَةِ مِنْ أَصْلِهَا. قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَتْ تَقْلَعُهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَتَرْمِي بِهِمْ عَلَى رُؤُوسِهِمْ، فَتَدُقُّ أَعْنَاقَهُمْ، وَتُبَيِّنُ رُؤُوسَهُمْ مِنْ أَجْسَادِهِمْ، وَقِيلَ: النَّاسَ مِنَ الْبُيُوتِ، وَقِيلَ: مِنْ قُبُورِهِمْ لِأَنَّهُمْ حَفَرُوا حَفَائِرَ وَدَخَلُوهَا كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ الْأَعْجَازُ: جَمْعُ عَجُزٍ، وَهُوَ مُؤَخَّرُ الشَّيْءِ، وَالْمُنْقَعِرُ: الْمُنْقَطِعُ الْمُنْقَلِعُ مِنْ أَصْلِهِ، يُقَالُ: قَعَّرْتُ النَّخْلَةَ إِذَا قَلَعْتُهَا مِنْ أَصْلِهَا حَتَّى تَسْقُطَ. شَبَّهَهُمْ فِي طُولِ قَامَاتِهِمْ حِينَ صَرَعَتْهُمُ الرِّيحُ وَطَرَحَتْهُمْ عَلَى وُجُوهِهِمْ بِالنَّخْلِ السَّاقِطِ عَلَى الْأَرْضِ الَّتِي لَيْسَتْ لَهَا رُؤُوسٌ، وَذَلِكَ أَنَّ الرِّيحَ قَلَعَتْ رُؤُوسَهُمْ أَوَّلًا، ثُمَّ كَبَّتْهُمْ عَلَى وُجُوهِهِمْ. وَتَذْكِيرُ مُنْقَعِرٍ مَعَ كَوْنِهِ صِفَةً لِأَعْجَازِ نَخْلٍ وَهِيَ مُؤَنَّثَةٌ اعْتِبَارًا بِاللَّفْظِ، وَيَجُوزُ تَأْنِيثُهُ اعْتِبَارًا بِالْمَعْنَى كما قال: أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِيَةٍ «١» قَالَ الْمُبَرِّدُ: كُلُّ مَا وَرَدَ عَلَيْكَ مِنْ هَذَا الْبَابِ إِنْ شِئْتَ رَدَدْتَهُ إِلَى اللَّفْظِ تَذْكِيرًا، أَوْ إِلَى الْمَعْنَى تَأْنِيثًا. وَقِيلَ: إِنَّ النَّخْلَ وَالنَّخِيلَ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ قَرِيبًا، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ. ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ تَكْذِيبَ عَادٍ أَتْبَعَهُ بِتَكْذِيبِ ثَمُودٍ فَقَالَ: كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ نَذِيرٍ، أَيْ: كَذَّبَتْ بِالرُّسُلِ الْمُرْسَلِينَ إِلَيْهِمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا بِمَعْنَى الْإِنْذَارِ، أَيْ: كَذَّبَتْ بِالْإِنْذَارِ الَّذِي أُنْذِرُوا بِهِ، وَإِنَّمَا كَانَ تَكْذِيبُهُمْ لِرَسُولِهِمْ وَهُوَ صَالِحٌ تَكْذِيبًا لِلرُّسُلِ لِأَنَّ مَنْ كَذَّبَ وَاحِدًا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فَقَدْ كَذَّبَ سَائِرَهُمْ لِاتِّفَاقِهِمْ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى كُلِّيَّاتِ الشَّرَائِعِ فَقالُوا أَبَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، أَيْ: كَيْفَ نَتَّبِعُ بَشَرًا كَائِنًا مِنْ جِنْسِنَا مُنْفَرِدًا وَحْدَهُ لَا مُتَابِعَ لَهُ عَلَى مَا يَدْعُو إِلَيْهِ؟ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِنَصْبِ «بَشَرًا» عَلَى الِاشْتِغَالِ، أَيْ: أَنَتَّبِعُ بَشَرًا وَاحِدًا؟ وقرأ أبو السّمّال أنه قرأ برفع: «بشرا» ونصب بالرفع على الابتداء، وواحدا صفته، ونتبعه خبره. وروي عن أبي السّمّال أَنَّهُ قَرَأَ بِرَفْعِ: «بَشَرًا» وَنَصْبِ «وَاحِدًا» عَلَى الْحَالِ. إِنَّا إِذاً لَفِي ضَلالٍ أَيْ: إِنَّا إِذَا اتَّبَعْنَاهُ لَفِي خَطَأٍ وَذَهَابٍ عَنِ الْحَقِّ وَسُعُرٍ أَيْ: عَذَابٍ وَعَنَاءٍ وَشِدَّةٍ، كَذَا قَالَ الْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ جَمْعُ سَعِيرٍ، وَهُوَ لَهَبُ النَّارِ، وَالسُّعُرُ:
el-Kisâî bir topluluktan, onların: "Bu kelime merâret (acılık) kökündendir" dediklerini nakletmiştir. Bunun kuvvet manasına gelen mirre kökünden olduğu da söylenmiştir; yani: Uğursuzluğu kuvvetli, bozulması mümkün olmayan sıkı bükülmüş bir şey gibi sağlamlaşmış bir günde. Zahir olan ise bunun acılık veya mirre kökünden değil, istimrar (devamlılık) kökünden olmasıdır; yani: Azap, onları helak edinceye ve helakiyle büyüklerini ve küçüklerini kaplayıncaya kadar o günde üzerlerinde devam etti. { تَنْزِعُ النَّاسَ } “İnsanları söküp atıyordu” cümlesi, rîh (rüzgâr) kelimesinin sıfatı veya ondan hâl olarak mahallen mansuptur; istînâf olması da caizdir, yani: Hurma ağacının kökünden sökülmesi gibi onları ayaklarının altından, yerden söküp atıyordu. Mücâhid dedi ki: "Onları yerden söküyor, başlarının üzerine atıyor, boyunlarını kırıyor ve başlarını gövdelerinden ayırıyordu." İnsanları evlerinden [söküp atıyordu] denildiği gibi, çukurlar kazıp içlerine girdikleri için kabirlerinden [söküp atıyordu] da denilmiştir. { كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ } “Kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi”; el-A'câz (الْأَعْجَازُ), acüzün çoğuludur ve o da bir şeyin arka/dip kısmıdır. el-Münka'ır (الْمُنْقَعِرُ) ise kesilmiş, kökünden sökülmüş olandır. «قَعَّرْتُ النَّخْلَةَ» denir ki hurma ağacını düşene kadar kökünden söktüğün zaman kullanılır. Rüzgâr onları yere serip yüzüstü attığı vakit, boylarının uzunluğu hususunda onları başları olmayan, yere devrilmiş hurma ağaçlarına benzetmiştir; zira rüzgâr önce onların başlarını koparmış, sonra yüzüstü yere sermiştir. Hurma gövdeleri (a'câz-ı nahl) müennes olduğu halde münka'ır kelimesinin müzekker getirilmesi lafza itibar edildiğindendir; manaya itibar edilerek müennes kılınması da caizdir, nitekim Allah Teâlâ: { أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِيَةٍ } «١» “Kovukları boşalmış hurma kütükleri” buyurmuştur. el-Müberred dedi ki: "Bu babdan sana gelen her şeyi dilersen müzekker olarak lafza, dilersen müennes olarak manaya döndürürsün." Nahl ve nahîl kelimelerinin müzekker ve müennes kullanıldığı da söylenmiştir. { فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ } “Benim azabım ve uyarılarım nasılmış [görsünler]!” kavlinin tefsiri az önce geçmişti. Aynı şekilde: { وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun biz Kur'an'ı düşünülüp öğüt alınması için kolaylaştırdık. Düşünüp öğüt alan yok mu?” kavli de böyledir. Sonra Allah Teâlâ, Âd kavminin yalanlamasını zikredince ardından Semûd kavminin yalanlamasını getirerek şöyle buyurdu: { كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ } “Semûd [kavmi de] o uyarıları yalanladı”; nezîr kelimesinin çoğulu olması caizdir, yani: Kendilerine gönderilen peygamberleri yalanladılar; inzar manasında masdar olması da caizdir, yani: Kendilerine yapılan uyarıyı yalanladılar. Onların peygamberleri olan Sâlih'i yalanlamalarının bütün peygamberleri yalanlamak sayılması, peygamberlerin şeriatların esaslarına davette ittifak halinde olmalarından ötürü peygamberlerden birini yalanlayanın hepsini yalanlamış olmasındandır. { فَقالُوا أَبَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ } “Dediler ki: «Bizden olan tek bir insana mı uyacağız?»”; soru inkâr içindir, yani: Kendi cinsimizden olan, davet ettiği şeye uyanı bulunmayan tek başına bir insana nasıl uyarız? Cumhûr «بَشَرًا» kelimesini iştigâl üzere nasb ile okumuştur; yani: «أَنَتَّبِعُ بَشَرًا وَاحِدًا؟» (Tek bir insana mı uyacağız?). Ebü's-Semmâl'den «بَشَرًا» kelimesini mübteda olarak ref ile, «وَاحِدًا» kelimesini onun sıfatı, «نَتَّبِعُهُ» kelimesini de haberi olarak okuduğu rivayet edilmiştir. Ebü's-Semmâl'den «بَشَرًا» kelimesini ref ile, «وَاحِدًا» kelimesini ise hâl olarak nasb ile okuduğu da rivayet edilmiştir. { إِنَّا إِذاً لَفِي ضَلالٍ } “O takdirde biz apaçık bir sapıklık... içinde kalmış oluruz” yani: Eğer ona uyarsak kesinlikle bir hata ve haktan uzaklaşma içinde oluruz, { وَسُعُرٍ } “ve delilik/ateş içinde” yani: Azap, meşakkat ve şiddet içinde oluruz; el-Ferrâ ve başkaları böyle demiştir. Ebû Ubeyde ise şöyle dedi: Bu, nârın alevi olan saîr kelimesinin çoğuludur. es-Su'ur (السُّعُرُ);
16592. Metin
الْجُنُونُ يَذْهَبُ كَذَا وَكَذَا لِمَا يَلْتَهِبُ بِهِ مِنَ الْحِدَّةِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: «وَسُعُرٍ» وَبُعْدٍ عَنِ الْحَقِّ. وَقَالَ السُّدِّيُّ:
şiddetinden dolayı alevlendiği şey sebebiyle oraya buraya giden deliliktir. Mücâhid dedi ki: «وَسُعُرٍ»: Haktan uzaklık demektir. es-Süddî dedi ki:
16593. Metin
فِي احْتِرَاقٍ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ هُنَا الْجُنُونُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: نَاقَةٌ مَسْعُورَةٌ، أَيْ: كَأَنَّهَا مِنْ شِدَّةِ نَشَاطِهَا مَجْنُونَةٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ يصف ناقة:
"Yanma içindedir." Burada kastedilenin delilik olduğu da söylenmiştir; bu, onların «نَاقَةٌ مَسْعُورَةٌ» (kudurmuş deve) sözünden gelir ki aşırı hareketliliğinden dolayı deli gibi olan deve demektir. Şairin bir deveyi överken söylediği şu beyit bundandır:
16594. Metin
تخال بها سعرا إذ السّفر هَزَّهَا ... ذَمِيلٌ وَإِيقَاعٌ مِنَ السَّيْرِ مُتْعِبُ
Yolculuk onu sarstığında onda bir delilik sanırsın ... Hızlı ve yorucu bir yürüyüşün ritmidir o.
16595. Metin
ثُمَّ كرّروا الإنكار والاستبعاد، فقالوا: أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنا أَيْ: كَيْفَ خُصَّ من بيننا بالوحي
Sonra inkâr ve uzak görmeyi tekrar ederek şöyle dediler: { أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنا }1 “Aramızdan vahiy ona mı bırakıldı?” Yani: Vahiy ile aramızdan nasıl o tahsis edildi
16596. Metin
وَالنُّبُوَّةِ، وَفِينَا مَنْ هُوَ أَحَقُّ بِذَلِكَ مِنْهُ؟ ثُمَّ أَضْرَبُوا عَنِ الِاسْتِنْكَارِ وَانْتَقَلُوا إِلَى الْجَزْمِ بِكَوْنِهِ كَذَّابًا أَشِرًا، فَقَالُوا:
nübüvvet için nasıl o seçildi de içimizde buna ondan daha layık kimseler varken ona verildi? Sonra yadırgamayı bırakıp onun şımarık bir yalancı olduğunu kesin bir dille iddia etmeye geçerek şöyle dediler:
16597. Metin
بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ وَالْأَشَرُ: الْمَرَحُ وَالنَّشَاطُ، أَوِ الْبَطَرُ وَالتَّكَبُّرُ، وَتَفْسِيرُهُ بِالْبَطَرِ وَالتَّكَبُّرِ أَنْسَبُ بِالْمَقَامِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
{ بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ } “«Hayır, o şımarık bir yalancıdır.»”; el-Eşer (الْأَشَرُ); şımarıklık ve aşırı neşe veya azgınlık ve kibirlenmektir. Bunun azgınlık ve kibirlenme ile tefsir edilmesi makama daha uygundur. Şairin şu sözü bundandır:
16598. Metin
أَشِرْتُمْ بِلُبْسِ الْخَزِّ لَمَّا لَبِسْتُمُ ... وَمِنْ قَبْلُ لَا تَدْرُونَ مَنْ فَتَحَ الْقُرَى
İpekli elbiseyi giydiğinizde şımardınız ... Oysa daha önce şehirleri kimin fethettiğini bilmezdiniz.
16599. Metin
قَرَأَ الْجُمْهُورُ «أُشِرْ» كَفَرِحْ. وَقَرَأَ أَبُو قِلَابَةَ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِفَتْحِ الشِّينِ وَتَشْدِيدِ الرَّاءِ عَلَى أَنَّهُ أَفْعَلُ تَفْضِيلٍ.
Cumhûr, «فَرِحٌ» vezninde «أَشِرٌ» şeklinde okumuştur. Ebû Kılâbe ve Ebû Ca'fer ise ism-i tafdîl olarak şîn harfinin fethası ve râ harfinin şeddesiyle [«أَشَرُّ»] okumuşlardır.
16600. Metin
وَنَقَلَ الْكِسَائِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَرَأَ بِضَمِّ الشِّينِ مَعَ فَتْحِ الْهَمْزَةِ. ثُمَّ أَجَابَ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: سَيَعْلَمُونَ غَداً مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: «غَدًا» وَقْتَ نُزُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ فِي الدُّنْيَا، أَوْ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ جَرْيًا عَلَى عَادَةِ النَّاسِ فِي التَّعْبِيرِ بِالْغَدِ عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ مِنَ الْأَمْرِ وَإِنْ بَعُدَ، كَمَا فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّ مَعَ الْيَوْمِ غَدًا، وَكَمَا فِي قَوْلِ الْحُطَيْئَةِ:
el-Kisâî, Mücâhid'den hemzenin fethası ile beraber şîn harfinin dammesiyle [«أَشُرٌ»] okuduğunu nakletmiştir. Sonra Allah Teâlâ onlara şu kavliyle cevap verdi: { سَيَعْلَمُونَ غَداً مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ } “Yarın, kimin şımarık bir yalancı olduğunu bilecekler!”; { غَدًا } "yarın" kavlinden murat, dünyada üzerlerine azabın indiği vakit veya kıyamet günüdür; bu, insanların uzak bile olsa gelecekteki işi "yarın" ile ifade etme âdeti üzeredir. Nitekim: «إِنَّ مَعَ الْيَوْمِ غَدًا» (Bugünle beraber mutlaka yarın da vardır) sözlerinde ve el-Hutay'e'nin şu sözünde olduğu gibi:
16601. Metin
لِلْمَوْتِ فِيهَا سِهَامٌ غَيْرُ مُخْطِئَةٍ ... مَنْ لَمْ يَكُنْ مَيْتًا فِي اليوم مات غدا
Ölümün onda asla şaşmayan okları vardır ... Bugün ölmeyen kimse yarın ölür.
16602. Metin
ومنه قول الطِّرِمَّاحِ:
et-Tırımmah'ın şu sözü de bundandır:
16603. Metin
أَلَا عَلِّلَانِي قَبْلَ نَوْحِ النَّوَائِحِ ... وَقَبْلَ اضْطِرَابِ النَّفْسِ بَيْنَ الْجَوَانِحِ
Ağıtçılar feryat etmeden önce bana meze verin ... Ve can kaburgalar arasında çırpınmadan önce,
16604. Metin
وَقَبْلَ غَدٍ يَا لَهْفَ نَفْسِي عَلَى غَدٍ ... إِذَا رَاحَ أَصْحِابِي وَلَسْتُ بِرَائِحِ
Ve yarından önce; ah yarın için ne çok yanarım ... Arkadaşlarım gidip de ben gidemediğimde!
16605. Metin
قَرَأَ الْجُمْهُورُ: «سَيَعْلَمُونَ» بِالتَّحْتِيَّةِ، إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِصَالِحٍ عَنْ وُقُوعِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ بَعْدَ مُدَّةٍ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى أَنَّهُ خِطَابٌ مِنْ صالح لقومه، وجملة: إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ مَا تَقَدَّمَ إِجْمَالُهُ مِنَ الْوَعِيدِ، أَيْ: إِنَّا مُخْرِجُوهَا مِنَ الصَّخْرَةِ عَلَى حَسَبِ مَا اقْتَرَحُوهُ فِتْنَةً لَهُمْ أَيِ: ابْتِلَاءً وَامْتِحَانًا، وَانْتِصَابُ فِتْنَةً عَلَى الْعِلَّةِ فَارْتَقِبْهُمْ أَيِ: انْتَظِرْ مَا يَصْنَعُونَ وَاصْطَبِرْ عَلَى مَا يُصِيبُكَ مِنَ الْأَذَى مِنْهُمْ وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْماءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ أَيْ: بَيْنَ ثَمُودَ وَبَيْنَ النَّاقَةِ، لَهَا يَوْمٌ وَلَهُمْ يَوْمٌ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ «١» وَقَالَ: نَبِّئْهُمْ بِضَمِيرِ الْعُقَلَاءِ تَغْلِيبًا كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ الشِّرْبُ: بِكَسْرِ الشِّينِ: الْحَظُّ مِنَ الْمَاءِ. وَمَعْنَى مُحْتَضَرٍ: أَنَّهُ يَحْضُرُهُ مَنْ هُوَ لَهُ، فَالنَّاقَةُ تَحْضُرُهُ يَوْمًا وَهُمْ يَحْضُرُونَهُ يَوْمًا. قَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّ ثَمُودَ يَحْضُرُونَ الْمَاءَ يَوْمَ نَوْبَتِهِمْ، فَيَشْرَبُونَ، وَيَحْضُرُونَ يَوْمَ نَوْبَتِهَا فَيَحْتَلِبُونَ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ: «قِسْمَةٌ» بِكَسْرِ الْقَافِ بِمَعْنَى مَقْسُومٍ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ بِفَتْحِهَا فَنادَوْا صاحِبَهُمْ أَيْ: نَادَى ثَمُودُ صَاحِبَهُمْ وَهُوَ قِدَارُ بْنُ سَالِفٍ عَاقِرُ النَّاقَةِ يَحُضُّونَهُ عَلَى عَقْرِهَا فَتَعاطى فَعَقَرَ أَيْ: تَنَاوَلَ النَّاقَةَ بِالْعَقْرِ فَعَقَرَهَا، أَوِ اجْتَرَأَ عَلَى تَعَاطِي أَسْبَابِ الْعَقْرِ فَعَقَرَ.
Cumhûr, bir süre sonra üzerlerine azabın vuku bulacağına dair Allah Teâlâ'dan Sâlih'e bir haber olarak yâ harfiyle: «سَيَعْلَمُونَ» şeklinde okumuştur. Ebû Amr, İbn Âmir ve Hamza ise Sâlih'ten kavmine bir hitap olmak üzere tâ harfiyle [«سَتَعْلَمُونَ»] okumuşlardır. { إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ } “Şüphesiz biz o dişi deveyi göndereceğiz” cümlesi, tehditten daha önce mücmel geçen hususu açıklamak için müste'nefedir; yani: Onların teklif ettikleri üzere onu kayadan çıkaracağız, { فِتْنَةً لَهُمْ } “kendilerine bir imtihan olarak” yani bir deneme ve imtihan olarak; «fitneten» kelimesinin nasbı illet bildirmesindendir. { فَارْتَقِبْهُمْ } “şimdi sen onları gözetle” yani ne yapacaklarını bekle, { وَاصْطَبِرْ } “ve sabret!” onlardan sana isabet edecek eziyete karşı sabret. { وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْماءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ } “Onlara suyun aralarında paylaşıldığını haber ver” yani Semûd ile deve arasında; bir gün deveye, bir gün onlaradır; nitekim Allah Teâlâ: { لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } «١» “[Suyun] bir gün içme hakkı onun, belirli bir günün içme hakkı da sizindir” buyurmuştur. Tağlîb yoluyla akıllılar zamiri kullanarak { نَبِّئْهُمْ } “onlara haber ver” buyurmuştur. { كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ } “Her su nöbetine [sahibi] hazır bulunur”; eş-Şirb (الشِّرْبُ), şîn harfinin kesresiyle: Sudan olan hissedir. { مُحْتَضَرٌ } kelimesinin manası: Kimin hakkı ise onun hazır bulunmasıdır; deve bir gün hazır bulunur, onlar da bir gün hazır bulunurlar. Mücâhid dedi ki: "Semûd kendi nöbetleri olan günde suya gelirler ve içerler; devenin nöbeti olan günde de gelirler ve [onun sütünü] sağarlar." Cumhûr «قِسْمَةٌ» kelimesini 'taksim edilmiş' manasında kaf harfinin kesresiyle okumuştur; Ebû Amr ise kendisinden gelen bir rivayette fetha ile okumuştur. { فَنادَوْا صاحِبَهُمْ } “Derken arkadaşlarını çağırdılar” yani Semûd kavmi, deveyi kesmeye teşvik ederek arkadaşları olan deveyi kesen Kındâr b. Sâlif'i çağırdılar. { فَتَعاطى فَعَقَرَ } “o da [kılıca] davrandı ve [deveyi] kesti” yani deveyi kesmeye yeltendi ve kesti ya da kesme sebeplerini üstlenmeye cüret etti ve kesti.
16606. Metin
قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: كَمَنَ لَهَا فِي أَصْلِ شَجَرَةٍ عَلَى طَرِيقِهَا، فَرَمَاهَا بِسَهْمٍ فَانْتَظَمَ بِهِ سَاقِهَا، ثُمَّ شَدَّ عَلَيْهَا بِالسَّيْفِ فَكَسَرَ عُرْقُوبَهَا ثُمَّ نَحَرَهَا، وَالتَّعَاطِي: تَنَاوُلُ الشَّيْءِ بِتَكَلُّفٍ فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ قد تقدّم
Muhammed b. İshâk şöyle dedi: [Kudâr] yolunun üzerindeki bir ağacın dibinde onun için pusuya yattı, ardından ona bir ok attı ve ok bacağına saplandı. Sonra kılıçla üzerine hücum edip bacak kirişini kesti, sonra da onu boğazladı.1 et-Teâtî (التَّعَاطِي); bir şeyi külfetle (zorlanarak) almaktır. { فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ } “O halde azabım ve uyarılarım nasılmış!” [ayetinin]
16607. Metin
تَفْسِيرُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. ثُمَّ بَيَّنَ مَا أَجْمَلَهُ مِنَ الْعَذَابِ فَقَالَ: إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً واحِدَةً قَالَ عَطَاءٌ:
daha önce geçmişti. Sonra azaptan mücmel bıraktığı şeyi açıklayarak şöyle buyurdu: { إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً واحِدَةً } “Şüphesiz biz onların üzerine tek bir çığlık gönderdik”. Atâ dedi ki:
16608. Metin
يُرِيدُ صَيْحَةَ جِبْرِيلَ، وَقَدْ مَضَى بَيَانُ هَذَا فِي سُورَةِ هُودٍ وَفِي الْأَعْرَافِ فَكانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِكَسْرِ الظَّاءِ، وَالْهَشِيمُ: حُطَامُ الشَّجَرِ وَيَابِسُهُ، وَالْمُحْتَظِرُ: صَاحِبُ الْحَظِيرَةِ، وَهُوَ الَّذِي يَتَّخِذُ لِغَنَمِهِ حَظِيرَةً تَمْنَعُهَا عَنْ بَرْدِ الرِّيحِ، يُقَالُ: احْتَظَرَ عَلَى غَنَمِهِ إِذَا جَمَعَ الشَّجَرَ وَوَضَعَ بَعْضَهُ فَوْقَ بَعْضٍ. قَالَ فِي الصِّحَاحِ: وَالْمُحْتَظِرُ: الَّذِي يَعْمَلُ الْحَظِيرَةَ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ بِفَتْحِ الظَّاءِ، أَيْ: كَهَشِيمِ الْحَظِيرَةِ، فَمَنْ قَرَأَ بِالْكَسْرِ أَرَادَ الْفَاعِلَ لِلِاحْتِظَارِ، وَمَنْ قَرَأَ بِالْفَتْحِ أَرَادَ الحظيرة، وهي فعلية بِمَعْنَى مُفَعُولَةٍ، وَمَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُمْ صَارُوا كَالشَّجَرِ إِذَا يَبِسَ فِي الْحَظِيرَةِ وَدَاسَتْهُ الْغَنَمُ بَعْدَ سُقُوطِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
"Cebrâil'in çığlığını kastetmektedir." Bunun açıklaması Hûd Suresi'nde ve el-A'râf'ta geçmişti. { فَكانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ } “ağılcının kuru çalı çırpısı gibi oldular”; Cumhûr zâ harfinin kesresiyle okumuştur. el-Heşîm (الْهَشِيمُ); ağacın kırıkları ve kurusudur. el-Muhtezir (الْمُحْتَظِرُ) ise ağıl sahibidir; o da rüzgârın soğuğundan korumak için koyunlarına ağıl yapandır. Ağaçları toplayıp bir kısmını diğerinin üzerine koyduğu zaman «احْتَظَرَ عَلَى غَنَمِهِ» (koyunlarına ağıl yaptı) denir. es-Sıhâh'ta şöyle denir: «وَالْمُحْتَظِرُ»: Ağıl yapan kimsedir. el-Hasan, Katâde ve Ebü'l-Âliye ise zâ harfinin fethasıyla [«الْمُحْتَظَرِ»] okumuşlardır; yani ağılın çer çöpü gibi. Kesre ile okuyan ağıl yapma eylemini yapanı kastetmiştir; fetha ile okuyan ise mef'ûl manasında fa'île kalıbı olan ağılı kastetmiştir. Ayetin manası şudur: Ağıldaki ağaç kuruyup yere düştükten sonra koyunların onu çiğnemesi gibi oldular. Şairin şu sözü bundandır:
16609. Metin
أَثَرْنَ عَجَاجَهُ كَدُخَانِ نَارٍ ... تَشِبُّ بِغَرْقَدٍ بَالٍ هَشِيمِ
Tozunu kaldırdılar; eski, kuru bir garkad ağacında ... Tutuşan bir ateşin dumanı gibi.
16610. Metin
وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ الْعِظَامُ النَّخِرَةُ الْمُحْتَرِقَةُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُوَ التُّرَابُ الْمُتَنَاثِرُ مِنَ الْحِيطَانِ فِي يَوْمِ رِيحٍ.
Katâde dedi ki: "O, çürümüş, yanmış kemiklerdir." Saîd b. Cübeyr dedi ki: "Rüzgârlı bir günde duvarlardan dökülen tozdur."
16611. Metin
وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: هُوَ مَا يَتَنَاثَرُ مِنَ الْحَظِيرَةِ إِذَا ضَرَبْتَهَا بِالْعِصِيِّ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْعَرَبُ تُسَمِّي كُلَّ شَيْءٍ كَانَ رَطْبًا فَيَبِسَ هَشِيمًا وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Süfyân es-Sevrî dedi ki: "Değnekle vurduğun zaman ağıldan dökülen kırıntılardır." İbn Zeyd dedi ki: "Araplar yaş olup da kuruyan her şeye heşîm adını verirler." Şairin şu sözü bundandır:
16612. Metin
تَرَى جِيَفَ الْمَطِيِّ بِجَانِبَيْهِ ... كَأَنَّ عِظَامَهَا خَشَبُ الْهَشِيمِ
İki yanında binek hayvanlarının leşlerini görürsün ... Sanki kemikleri kuru çalı çırpı odunu gibidir.
16613. Metin
وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ. ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ عَنْ قَوْمِ لُوطٍ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا رُسُلَ اللَّهِ كَمَا كَذَّبَهُمْ غَيْرُهُمْ فَقَالَ: كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ النُّذُرِ قَرِيبًا. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مَا عَذَّبَهُمْ بِهِ فَقَالَ: إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حاصِباً أَيْ: رِيحًا تَرْمِيهِمْ بِالْحَصْبَاءِ، وَهِيَ الْحَصَى. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالنَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: الْحَاصِبُ: الْحِجَارَةُ فِي الرِّيحِ. قَالَ فِي الصِّحَاحِ: الْحَاصِبُ: الرِّيحُ الشَّدِيدَةُ الَّتِي تُثِيرُ الْحَصْبَاءَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:
{ وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun biz Kur'an'ı düşünülüp öğüt alınması için kolaylaştırdık. Düşünüp öğüt alan yok mu?” ayetinin tefsiri bu surede daha önce geçmişti. Sonra Allah Teâlâ, başkalarının onları yalanladığı gibi Lût kavminin de Allah'ın peygamberlerini yalanladığını haber vererek şöyle buyurdu: { كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ } “Lût kavmi de o uyarıları yalanladı”; en-Nüzür kelimesinin tefsiri az önce geçmişti. Sonra Allah Teâlâ onları ne ile cezalandırdığını açıklayarak şöyle buyurdu: { إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حاصِباً } “Şüphesiz biz onların üzerine taş savuran bir fırtına gönderdik” yani üzerlerine hasbâ, yani çakıl taşları atan bir rüzgâr gönderdik. Ebû Ubeyde ve en-Nadr b. Şümeyl dediler ki: el-Hâsıb (الْحَاصِبُ); rüzgâr içindeki taşlardır. es-Sıhâh'ta şöyle geçer: el-Hâsıb; çakıl taşlarını savuran şiddetli rüzgârdır. el-Ferezdek'in şu sözü bundandır:
16614. Metin
مُسْتَقْبِلِينَ شَمَالَ الشَّامِ يَضْرِبُهَا ... بِحَاصِبٍ كَنَدِيفِ الْقُطْنِ مَنْثُورِ
Şam'ın kuzey rüzgârını karşılarlar; rüzgâr ona ... Atılmış pamuk gibi savrulan çakıl taşlarıyla vurur.
16615. Metin
إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ يَعْنِي لُوطًا وَمَنْ تَبِعَهُ، وَالسَّحَرُ: آخِرُ اللَّيْلِ، وَقِيلَ: هُوَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ اخْتِلَاطُ سَوَادِ اللَّيْلِ بِبَيَاضِ أَوَّلِ النَّهَارِ، وَانْصَرَفَ سَحَرٍ لِأَنَّهُ نَكِرَةٌ لَمْ يَقْصِدْ بِهِ سَحَرَ لَيْلَةٍ مُعَيَّنَةٍ وَلَوْ قَصَدَ معينا لامتنع. كذا قال الزجاج والأخفش وغير هما، وَانْتِصَابُ نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنا عَلَى الْعِلَّةِ، أَوْ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَيْ: إِنْعَامًا مِنَّا عَلَى لُوطٍ وَمَنْ تَبِعَهُ كَذلِكَ نَجْزِي مَنْ شَكَرَ أَيْ: مِثْلَ ذَلِكَ الْجَزَاءِ نَجْزِي مَنْ شَكَرَ نِعْمَتَنَا وَلَمْ يَكْفُرْهَا وَلَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنا أَيْ: أَنْذَرَ لُوطٌ قَوْمَهُ بَطْشَةَ اللَّهِ بِهِمْ، وَهِيَ عَذَابُهُ الشَّدِيدُ وَعُقُوبَتُهُ الْبَالِغَةُ فَتَمارَوْا بِالنُّذُرِ أَيْ: شَكُّوا في الإنذار ولم يصدّقوه، وهو تفاعل مِنَ الْمِرْيَةِ، وَهِيَ الشَّكُّ وَلَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ أَيْ: أَرَادُوا مِنْهُ تَمْكِينَهُمْ مِمَّنْ أَتَاهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِيَفْجُرُوا بِهِمْ كَمَا هُوَ دَأْبُهُمْ، يُقَالُ:
{ إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ } “Ancak Lût'un ailesi müstesna; onları seher vakti kurtardık” yani Lût'u ve ona tabi olanları. es-Sehar (السَّحَرُ); gecenin sonudur. Arap kelâmında gecenin karanlığının gündüzün ilk aydınlığıyla karışması olduğu da söylenmiştir. «سَحَرٍ» kelimesi belirli bir gecenin seher vakti kastedilmeyip nekire olduğu için munsarıf kılınmıştır; şayet belirli bir vakit kastedilseydi gayri munsarıf olurdu. ez-Zeccâc, el-Ahfeş ve başkaları böyle demiştir. { نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنا } “Katımızdan bir nimet olarak” kavlinin nasbı illet bildirmesinden veya masdariyetindendir; yani Lût'a ve ona tabi olanlara katımızdan bir nimet vererek. { كَذلِكَ نَجْزِي مَنْ شَكَرَ } “şükredeni işte böyle mükâfatlandırırız” yani nimetimize şükreden ve ona nankörlük etmeyen kimseyi işte böyle bir karşılıkla mükâfatlandırırız. { وَلَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنا } “Andolsun [Lût] onları bizim şiddetli yakalayışımızla uyarmıştı” yani Lût kavmini Allah'ın onları şiddetle yakalamasıyla uyardı ki bu, O'nun şiddetli azabı ve son derece ağır cezasıdır. { فَتَمارَوْا بِالنُّذُرِ } “fakat onlar bu uyarıları şüpheyle karşılayıp tartıştılar” yani uyarı hakkında şüpheye düştüler ve onu doğrulamadılar; bu kelime şüphe manasına gelen «el-mirye» kökünden tefâul kalıbındadır. { وَلَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ } “Andolsun onlar onun konuklarına sarkıntılık etmek istediler” yani âdetleri olduğu üzere fuhşiyat yapmak için yanına gelen melekleri kendilerine teslim etmesini istediler. Denilir ki:
16616. Metin
رَاوَدْتُهُ عَنْ كَذَا مُرَاوَدَةً وَرِوَادًا، أَيْ: أَرَدْتُهُ، وَرَادَ الْكَلَامَ يَرُودُهُ رَوْدًا: أَيْ طَلَبَهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْمُرَاوَدَةِ مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ هُودٍ فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ أَيْ: صَيَّرْنَا أَعْيُنَهُمْ مَمْسُوحَةً لَا يُرَى لَهَا شِقٌّ، كَمَا تَطْمِسُ الرِّيحُ الْأَعْلَامَ بِمَا تَسْفِي عَلَيْهَا مِنَ التُّرَابِ. وَقِيلَ: أَذْهَبَ اللَّهُ نُورَ أَبْصَارِهِمْ مَعَ بَقَاءِ الْأَعْيُنِ عَلَى صُورَتِهَا. قَالَ
«رَاوَدْتُهُ عَنْ كَذَا مُرَاوَدَةً وَرِوَادًا» yani: Onu istedim; «رَادَ الْكَلَامَ يَرُودُهُ رَوْدًا» sözü aradı, istedi manasındadır. Murâvede kelimesinin tam tefsiri Hûd Suresi'nde geçmişti. { فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ } “Biz de gözlerini silme kör ettik” yani rüzgârın üzerlerine savurduğu toprakla işaretleri silip yok ettiği gibi, gözlerini hiçbir yarık görünmeyecek şekilde silme dümdüz ettik. Allah'ın gözleri sureti üzere bırakmakla beraber görme nurlarını giderdiği de söylenmiştir. Dedi ki:
16617. Metin
الضَّحَّاكُ: طَمَسَ اللَّهُ عَلَى أَبْصَارِهِمْ فَلَمْ يَرَوُا الرُّسُلَ فَرَجَعُوا فَذُوقُوا عَذابِي وَنُذُرِ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذابٌ مُسْتَقِرٌّ أَيْ: أَتَاهُمْ صَبَاحًا عَذَابٌ مُسْتَقِرٌّ بِهِمْ نَازِلٌ عَلَيْهِمْ لَا يُفَارِقُهُمْ وَلَا يَنْفَكُّ عَنْهُمْ. قَالَ مُقَاتِلٌ: اسْتَقَرَّ بِهِمُ الْعَذَابُ بُكْرَةً، وَانْصِرَافُ بُكْرَةً لِكَوْنِهِ لَمْ يُرِدْ بِهَا وَقْتًا بِعَيْنِهِ كَمَا سَبَقَ فِي «بِسَحَرٍ» فَذُوقُوا عَذابِي وَنُذُرِ- وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَلَعَلَّ وَجْهَ تَكْرِيرِ تَيْسِيرِ الْقُرْآنِ لِلذِّكْرِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْإِشْعَارُ بِأَنَّهُ مِنَّةٌ عَظِيمَةٌ، لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَغْفُلَ عَنْ شُكْرِهَا.
ed-Dahhâk: "Allah onların basiretlerini/gözlerini kör etti, bu yüzden elçileri göremediler ve geri döndüler." { فَذُوقُوا عَذابِي وَنُذُرِ } “«Haydi azabımı ve uyarılarımı tadın!» [dedik]” kavlinin tefsiri bu surede daha önce geçmişti. { وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذابٌ مُسْتَقِرٌّ } “Andolsun sabah erkenden onları kararlı ve kesintisiz bir azap bastırıverdi” yani sabah vakti onlara üzerlerine inen, kendilerinden ayrılmayan ve kopmayan kararlı bir azap geldi. Mukâtil dedi ki: "Azap onlara sabah erkenden yerleşti." { بُكْرَةً } kelimesinin munsarıf kılınması, «بِسَحَرٍ» kavlinde geçtiği gibi bununla belirli bir vaktin kastedilmemiş olmasındandır. { فَذُوقُوا عَذابِي وَنُذُرِ } “«Haydi azabımı ve uyarılarımı tadın!» [dedik].” { وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun biz Kur'an'ı düşünülüp öğüt alınması için kolaylaştırdık. Düşünüp öğüt alan yok mu?” kavillerinin tefsiri bu surede geçmişti. Kur'an'ın düşünülüp öğüt alınması için kolaylaştırılmasının bu surede tekrarlanmasının hikmeti, muhtemelen onun hiç kimsenin şükründen gafil olmaması gereken büyük bir lütuf olduğunu hissettirmektir.
16618. Metin
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً قَالَ: بَارِدَةً فِي يَوْمِ نَحْسٍ قَالَ: أَيَّامٌ شِدَادٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يَوْمُ الْأَرْبِعَاءِ يَوْمُ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ» . وَأَخْرَجَهُ عَنْهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عن عليّ مرفوعا. وأخرج ابْنُ مَرْدَوَيْهِ أَيْضًا عَنْ أَنَسٍ مَرْفُوعًا، وَفِيهِ «قِيلَ: وَكَيْفَ ذَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً } kavli hakkında: "Soğuk bir rüzgâr", { فِي يَوْمِ نَحْسٍ } hakkında da: "Şiddetli günler" dediğini tahriç etti. İbnü'l-Münzir ve İbn Merdeveyh, Câbir b. Abdillâh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahriç ettiler: «Çarşamba günü, uğursuzluğu devamlı bir gündür.» İbn Merdeveyh bunu ondan başka bir yoldan merfû olarak tahriç etti. İbn Merdeveyh bunu Ali'den de merfû olarak tahriç etti. İbn Merdeveyh yine Enes'ten merfû olarak tahriç etti; orada şöyle geçer: «Denildi ki: Bu nasıl olur ey Allah'ın Resûlü?
16619. Metin
قَالَ: أَغْرَقَ اللَّهُ فِيهِ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ، وَأَهْلَكَ فِيهِ عادا وثمودا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْخَطِيبُ بِسَنَدٍ، قَالَ السُّيُوطِيُّ: ضَعِيفٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «آخِرُ أَرْبِعَاءٍ فِي الشَّهْرِ يَوْمُ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ المنذر عنه كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ قَالَ: أُصُولُ النَّخْلِ مُنْقَعِرٍ قَالَ: مُنْقَلِعٌ.
Buyurdu ki: Allah onda Firavun ve kavmini boğdu, Âd ve Semûd kavimlerini onda helak etti.» İbn Merdeveyh ve el-Hatîb, Süyûtî'nin zayıf olduğunu belirttiği bir senetle İbn Abbâs'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahriç ettiler: «Ayın son çarşambası, uğursuzluğu devamlı bir gündür.» İbnü'l-Münzir ondan: { كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ } kavli hakkında: "Hurma kökleri", { مُنْقَعِرٍ } hakkında da: "Kökünden sökülmüş" dediğini tahriç etti.
16620. Metin
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: أَعْجَازُ سَوَادِ النَّخْلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا وَسُعُرٍ قَالَ: شَقَاءٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ قَالَ: كَحَظَائِرَ مِنَ الشَّجَرِ مُحْتَرِقَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: كَالْعِظَامِ الْمُحْتَرِقَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: كَالْحَشِيشِ تأكله الغنم.
İbn Ebî Hâtim yine ondan bu ayet hakkında: "Hurma gövdelerinin kütükleri" dediğini tahriç etti. İbnü'l-Münzir yine ondan: { وَسُعُرٍ } kavli hakkında: "Şakavet/bedbahtlık" dediğini tahriç etti. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir yine ondan: { كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ } kavli hakkında: "Ağaçtan yapılmış yanık ağıllar gibi" dediğini tahriç ettiler. İbn Cerîr yine ondan bu ayet hakkında: "Yanmış kemikler gibi" dediğini tahriç etti. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir ondan: "Koyunların yediği kuru ot gibi" dediğini tahriç ettiler.
16621. Metin
[سورة القمر (٥٤) : الآيات ٤١ الى ٥٥]
[Kamer Suresi (54), Ayetler 41-55]
16622. Metin
وَلَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ (٤١) كَذَّبُوا بِآياتِنا كُلِّها فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ (٤٢) أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ (٤٣) أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ (٤٤) سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ (٤٥)
{ وَلَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ } “Andolsun Firavun hanedanına da uyarılar gelmişti.” (41) { كَذَّبُوا بِآياتِنا كُلِّها فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ } “Ayetlerimizin hepsini yalanladılar; biz de onları mutlak güç ve kudret sahibinin yakalayışıyla yakalayıverdik.” (42) { أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ } “Sizin kâfirleriniz onlardan daha mı üstün, yoksa kitaplarda sizin için bir kurtuluş belgesi mi var?” (43) { أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ } “Yoksa «Biz yenilmez bir topluluğuz» mu diyorlar?” (44) { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “O topluluk hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar.” (45)
16623. Metin
بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ (٤٦) إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ (٤٧) يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (٤٨) إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ (٤٩) وَما أَمْرُنا إِلاَّ واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ (٥٠)
{ بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ } “Asıl onların buluşma zamanı kıyamettir; kıyamet ise daha dehşetli ve daha acıdır.” (46) { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } “Şüphesiz suçlular bir sapıklık ve delilik/ateş içindedirler.” (47) { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ } “O gün yüzüstü ateşte sürüklenecekler: «Tadın cehennemin dokunuşunu!» [denilecek].” (48) { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık.” (49) { وَما أَمْرُنا إِلاَّ واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } “Bizim buyruğumuz bir göz açıp kapama gibi tek bir andan ibarettir.” (50)
16624. Metin
وَلَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٥١) وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ (٥٢) وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ (٥٣) إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ (٥٤) فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ (٥٥)
{ وَلَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun sizin benzerlerinizi helak ettik; düşünüp öğüt alan yok mu?” (51) { وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ } “Yaptıkları her şey kitaplardadır.” (52) { وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ } “Küçük büyük her şey satır satır yazılmıştır.” (53) { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve ırmaklar kenarındadırlar.” (54) { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } “Güçlü bir hükümdarın katında, dosdoğru bir makamdadırlar.” (55)
16625. Metin
النُّذُرُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جمع نذير، ويجوز أن يكون مصدرا كَمَا تَقَدَّمَ، وَهِيَ الْآيَاتُ الَّتِي أَنْذَرَهُمْ بِهَا مُوسَى، وَهَذَا أَوْلَى لِقَوْلِهِ: كَذَّبُوا بِآياتِنا كُلِّها فَإِنَّهُ بَيَانٌ لِذَلِكَ، وَالْمُرَادُ بِهَا الْآيَاتُ التِّسْعُ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ أَيْ: أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ أَخْذَ غَالِبٍ فِي انْتِقَامِهِ، قَادِرٍ عَلَى إِهْلَاكِهِمْ، لَا يُعْجِزُهُ شَيْءٌ. ثُمَّ خَوَّفَ سُبْحَانَهُ كُفَّارَ مَكَّةَ فَقَالَ: أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ،
en-Nüzür (النُّذُرُ) kelimesinin nezîr çoğulu olması caiz olduğu gibi, daha önce geçtiği üzere masdar olması da caizdir; bunlar Mûsâ'nın kendilerini uyardığı ayetlerdir. Bu mananın verilmesi: { كَذَّبُوا بِآياتِنا كُلِّها } “Ayetlerimizin hepsini yalanladılar” kavlinden dolayı daha uygundur; çünkü bu, onun açıklamasıdır. Bundan kastedilen ise daha önce zikri geçen dokuz ayettir. { فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ } “biz de onları mutlak güç ve kudret sahibinin yakalayışıyla yakalayıverdik” yani onları intikamında galip, hiçbir şeyin kendisini aciz bırakamayacağı helak etmeye muktedir olanın azabıyla yakaladık. Sonra Allah Teâlâ Mekke kâfirlerini korkutarak şöyle buyurdu: { أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ } “Sizin kâfirleriniz onlardan daha mı üstün?”; soru inkâr içindir,
16626. Metin
وَالْمَعْنَى النَّفْيُ، أَيْ: لَيْسَ كُفَّارُكُمْ يَا أَهْلَ مَكَّةَ، أَوْ يَا مَعْشَرَ الْعَرَبِ، خَيْرٌ مِنْ كَفَّارِ مَنْ تَقَدَّمَكُمْ مِنَ الْأُمَمِ الَّذِينَ أُهْلِكُوا بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ، فَكَيْفَ تَطْمَعُونَ فِي السَّلَامَةِ مِنَ الْعَذَابِ وَأَنْتُمْ شَرٌّ مِنْهُمْ. ثُمَّ أَضْرَبَ سُبْحَانَهُ عَنْ ذَلِكَ وَانْتَقَلَ إِلَى تَبْكِيتِهِمْ بِوَجْهٍ آخَرَ هُوَ أَشَدُّ مِنَ التَّبْكِيتِ بِالْوَجْهِ الْأَوَّلِ، فَقَالَ: أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ وَالزُّبُرُ: هِيَ الْكُتُبُ الْمُنَزَّلَةُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ، وَالْمَعْنَى: إِنْكَارُ أَنْ تَكُونَ لَهُمْ بَرَاءَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ فِي شَيْءٍ مِنْ كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ. ثُمَّ أَضْرَبَ عَنْ هَذَا التَّبْكِيتِ، وَانْتَقَلَ إِلَى التَّبْكِيتِ لَهُمْ بِوَجْهٍ آخَرَ، فَقَالَ: أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ أَيْ: جَمَاعَةٌ لَا تُطَاقُ لِكَثْرَةِ عَدَدِنَا وَقُوَّتِنَا، أَوْ أَمْرُنَا مُجْتَمِعٌ لَا نُغْلَبُ، وَأَفْرَدَ مُنْتَصِرًا اعْتِبَارًا بِلَفْظِ «جَمِيعٍ» . قَالَ الْكَلْبِيُّ: الْمَعْنَى: نَحْنُ جَمِيعُ أَمْرِنَا، نَنْتَصِرُ مِنْ أَعْدَائِنَا، فَرَدَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ أَيْ: جَمْعُ كَفَّارِ مَكَّةَ، أَوْ كُفَّارِ الْعَرَبِ عَلَى الْعُمُومِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «سَيُهْزَمُ» بِالتَّحْتِيَّةِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ. وَقَرَأَ وَرْشٌ عَنْ يَعْقُوبَ «سَنَهْزِمُ» بِالنُّونِ وَكَسْرِ الزَّايِ وَنَصَبَ الْجَمْعَ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ وَابْنُ أَبِي عَبْلَةَ بِالتَّحْتِيَّةِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ، وَقُرِئَ بِالْفَوْقِيَّةِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ: «يُوَلُّونَ» بِالتَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ عِيسَى وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَوَرْشٌ عَنْ يَعْقُوبَ بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ، وَالْمُرَادُ بِالدُّبُرِ: الْجِنْسُ، وَهُوَ فِي مَعْنَى الْإِدْبَارِ، وَقَدْ هَزَمَهُمُ اللَّهُ يَوْمَ بَدْرٍ وَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ، وَقَتَلَ رُؤَسَاءَ الشِّرْكِ وأساطين الْكُفْرِ، فَلِلَّهِ الْحَمْدُ بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ أَيْ: مَوْعِدُ عَذَابِهِمُ الْأُخْرَوِيِّ، وَلَيْسَ هَذَا الْعَذَابُ الْكَائِنُ فِي الدُّنْيَا بِالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ وَالْقَهْرِ هُوَ تَمَامُ مَا وُعِدُوا بِهِ مِنَ الْعَذَابِ، وَإِنَّمَا هُوَ مُقَدِّمَةٌ مِنْ مُقَدِّمَاتِهِ، وَطَلِيعَةٌ مِنْ طَلَائِعِهِ، وَلِهَذَا قَالَ: وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ أَيْ: وَعَذَابُ السَّاعَةِ أَعْظَمُ فِي الضُّرِّ وَأَفْظَعُ، مَأْخُوذٌ مِنَ الدَّهَاءِ، وَهُوَ النُّكْرُ وَالْفَظَاعَةُ، وَمَعْنَى أَمَرُّ: أَشَدُّ مَرَارَةً مِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا، يُقَالُ: دَهَاهُ أَمْرُ كَذَا، أَيْ: أَصَابَهُ دَهْوًا وَدَهْيًا إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ أَيْ: فِي ذَهَابٍ عَنِ الْحَقِّ وَبُعْدٍ عَنْهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ تَفْسِيرُ «وَسُعُرٍ» فَلَا نُعِيدُهُ يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ وَالظَّرْفُ مُنْتَصِبٌ بِمَا قَبْلَهُ، أَيْ: كَائِنُونَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ يَوْمَ يُسْحَبُونَ، أَوْ بِقَوْلٍ مُقَدَّرٍ بَعْدَهُ، أَيْ: يَوْمَ يُسْحَبُونَ يُقَالُ لَهُمْ: ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ أَيْ: قَاسُوا حَرَّهَا وَشِدَّةَ عَذَابِهَا، وَسَقَرُ: عَلَمٌ لِجَهَنَّمَ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ بِإِدْغَامِ سِينِ «مَسَّ» فِي سِينِ «سَقَرَ» إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِنَصْبِ كُلَّ عَلَى الِاشْتِغَالِ. وَقَرَأَ أَبُو السَّمْأَلِ بِالرَّفْعِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ خلقه الله سبحانه متلبسا بِقَدَرٍ قَدَّرَهُ وَقَضَاءٍ قَضَاهُ سَبَقَ فِي عِلْمِهِ، مَكْتُوبٌ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ قَبْلَ وُقُوعِهِ. وَالْقَدَرُ: التَّقْدِيرُ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَى تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ مُسْتَوْفًى.
ve manası nefiydir; yani: Ey Mekke halkı veya ey Arap topluluğu, sizin kâfirleriniz inkârları sebebiyle helak edilen sizden önceki ümmetlerin kâfirlerinden daha üstün değildir; siz onlardan daha şerli iken azaptan kurtulmayı nasıl umarsınız? Sonra Allah Teâlâ bundan sarfınazar ederek onları ilk kınamadan daha şiddetli olan başka bir vecihle kınamaya geçip şöyle buyurdu: { أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ } “yoksa kitaplarda sizin için bir kurtuluş belgesi mi var?”; ez-Zübür (الزُّبُرُ); peygamberlere indirilen kitaplardır. Mana: Peygamberlerin kitaplarının herhangi birinde Allah'ın azabından kurtuluşunuzun bulunduğunu inkârdır. Sonra bu kınamadan sarfınazar edip onları başka bir vecihle kınamaya geçerek şöyle buyurdu: { أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ } “Yoksa «Biz yenilmez bir topluluğuz» mu diyorlar?” yani çokluğumuz ve gücümüz sebebiyle baş edilemez bir cemaatiz veya işimiz bir aradadır, mağlup olmayız. «جَمِيعٍ» lafzına itibar edilerek «مُنْتَصِرٌ» kelimesi müfred getirilmiştir. el-Kelbî dedi ki: Mana şudur: "Biz bütün işimizde düşmanlarımıza karşı galip geliriz." Allah Teâlâ da onların bu sözünü şu kavliyle reddetti: { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ } “O topluluk hezimete uğrayacak” yani Mekke kâfirleri topluluğu yahut genel olarak Arap kâfirleri. Cumhûr, meçhul fiil olarak yâ harfiyle «سَيُهْزَمُ» okumuştur. Ya'kûb'dan Verş rivayeti ise nûn harfi ve zây harfinin kesresiyle «el-cem'a» kelimesini nasb ederek «سَنَهْزِمُ» şeklinde okumuştur. Ebû Hayve ve İbn Ebî Able ise ma'lûm fiil olarak yâ harfiyle [«سَيَهْزِمُ»] okumuşlardır; ma'lûm fiil olarak tâ harfiyle de [«سَتَهْزِمُ»] okunmuştur. { وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “ve arkalarını dönüp kaçacaklar”; Cumhûr yâ harfiyle «يُوَلُّونَ» şeklinde okumuştur. Îsâ, İbn Ebî İshâk ve Ya'kûb'dan Verş rivayeti hitap olarak tâ harfiyle [«تُوَلُّونَ»] okumuşlardır. ed-Dübür (الدُّبُرِ) kelimesinden murat cinstir ve bu arkalar/sırtlar manasındadır. Nitekim Allah onları Bedir günü hezimete uğratmış, onlar da arkalarını dönüp kaçmışlar ve şirkin elebaşları ile küfrün direkleri öldürülmüştür; hamd Allah'a mahsustur. { بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ } “Asıl onların buluşma zamanı kıyamettir” yani onların ahiretteki azap vaktidir. Dünyada öldürülme, esir alınma ve kahredilme suretiyle olan bu azap, kendilerine vadedilen azabın tamamı değildir; bilakis o azabın mukaddimelerinden bir mukaddime, öncülerinden bir öncüdür. Bundan dolayı Allah Teâlâ: { وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ } “kıyamet ise daha dehşetli ve daha acıdır” buyurmuştur; yani kıyametin azabı zarar bakımından daha büyük ve daha korkunçtur. Bu, kötülük ve korkunçluk demek olan «ed-dehâ» kökünden alınmıştır. «أَمَرُّ» kelimesinin manası ise: Dünya azabından daha şiddetli bir acılıktır. «دَهَاهُ أَمْرُ كَذَا» denir ki ona dehşet verici ve büyük bir bela isabet etti demektir. { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } “Şüphesiz suçlular bir sapıklık ve delilik/ateş içindedirler” yani haktan sapma ve ondan uzaklaşma içindedirler. { وَسُعُرٍ } kelimesinin tefsiri bu surede daha önce geçmişti, tekrar etmiyoruz. { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ } “O gün yüzüstü ateşte sürüklenecekler”; zarf kendisinden öncekine bağlı olarak mansuptur; yani yüzüstü sürüklendikleri gün sapıklık ve ateş içindedirler; yahut kendisinden sonra takdir edilen bir söze bağlıdır; yani yüzüstü sürüklendikleri gün onlara şöyle denir: { ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ } “«Tadın cehennemin dokunuşunu!»” yani onun hararetini ve şiddetli azabını tadın. Sakar (سَقَرُ); cehennemin özel isimlerindendir. Ebû Amr, kendisinden gelen bir rivayette «مَسَّ» kelimesinin sîn harfini «سَقَرَ» kelimesinin sîn harfine idğam ederek okumuştur. { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık”; Cumhûr «كُلَّ» kelimesini iştigâl üzere nasb ile okumuştur. Ebü's-Sem'el ise ref ile okumuştur. Mana şudur: Şeylerden olan her şeyi Allah Teâlâ, ilminde önceden geçen, vuku bulmasından önce Levh-i Mahfûz'da yazılı olan takdir ettiği bir kader ve verdiği bir hükümle yaratmıştır. Kader (الْقَدَرُ); takdir etmektir. Bu ayetin tefsirine dair açıklamayı daha önce etraflıca sunmuştuk.
16627. Metin
وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ أَيْ: إِلَّا مَرَّةٌ وَاحِدَةٌ، أَوْ كَلِمَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ فِي سُرْعَتِهِ، وَاللَّمْحُ:
{ وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } “Bizim buyruğumuz bir göz açıp kapama gibi tek bir andan ibarettir” yani ancak bir tek defadır yahut sürati bakımından göz açıp kapama gibi tek bir kelimedir. el-Lemh (اللَّمْحُ);
16628. Metin
النَّظَرُ عَلَى الْعَجَلَةِ وَالسُّرْعَةِ. وَفِي الصِّحَاحِ: لَمَحَهُ وَأَلْمَحَهُ إِذَا أَبْصَرَهُ بِنَظَرٍ خَفِيفٍ، وَالِاسْمُ اللَّمْحَةُ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: وَمَا أَمْرُنَا بِمَجِيءِ السَّاعَةِ فِي السُّرْعَةِ إِلَّا كَطَرْفِ الْبَصَرِ وَلَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ أَيْ: أَشْبَاهَكُمْ وَنُظَرَاءَكُمْ فِي الْكُفْرِ مِنَ الْأُمَمِ، وَقِيلَ: أَتْبَاعَكُمْ وَأَعْوَانَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ يَتَذَكَّرُ وَيَتَّعِظُ بِالْمَوَاعِظِ وَيَعْلَمُ أَنَّ ذَلِكَ حَقٌّ، فَيَخَافُ الْعُقُوبَةَ وَأَنْ يَحِلَّ بِهِ مَا حَلَّ بِالْأُمَمِ السَّالِفَةِ وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ أَيْ: جَمِيعُ مَا فَعَلَتْهُ الْأُمَمُ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ مَكْتُوبٌ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، وَقِيلَ: فِي كُتُبِ الْحَفَظَةِ وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ
acele ve hızlı bir şekilde bakmaktır. es-Sıhâh'ta şöyle denir: Onu hafif bir bakışla gördüğü zaman «لَمَحَهُ وَأَلْمَحَهُ» denir, ismi ise «الَّلمْحَةُ» şeklindedir. el-Kelbî dedi ki: Kıyametin kopmasına dair emrimiz hız bakımından ancak göz ucuyla bakmak gibidir. { وَلَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ } “Andolsun sizin benzerlerinizi helak ettik” yani geçmiş ümmetlerden küfürde sizin gibi ve emsaliniz olanları; sizin takipçilerinizi ve yardımcılarınızı [helak ettik] de denilmiştir. { فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Düşünüp öğüt alan yok mu?” düşünüp öğütlerle nasihatlenen, bunun hak olduğunu bilen, böylece cezadan ve geçmiş ümmetlerin başına gelenlerin kendi başına gelmesinden korkan kimse yok mu? { وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ } “Yaptıkları her şey kitaplardadır” yani ümmetlerin hayır veya şerden işledikleri her şey Levh-i Mahfûz'da yazılıdır; koruyucu meleklerin kitaplarındadır da denilmiştir. { وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ } “Küçük büyük her şey”
16629. Metin
مُسْتَطَرٌ
{ مُسْتَطَرٌ } “satır satır yazılmıştır”.
16630. Metin
أَيْ: كُلُّ شَيْءٍ مِنْ أَعْمَالِ الْخَلْقِ وَأَقْوَالِهِمْ وَأَفْعَالِهِمْ مَسْطُورٌ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، صَغِيرُهُ وَكَبِيرُهُ، وَجَلِيلُهُ وَحَقِيرُهُ. يُقَالُ: سَطَرَ يَسْطُرُ سَطْرًا: كتب، واستطر مثله. ثم لما فرغ سبحانه من ذكر حال الأشقياء ذكر حال السعداء فقال: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ أَيْ: فِي بَسَاتِينَ مُخْتَلِفَةٍ وَجِنَانٍ مُتَنَوِّعَةٍ وَأَنْهَارٍ مُتَدَفِّقَةٍ.
Yani kulların amellerinden, sözlerinden ve fiillerinden küçüğü büyüğü, ulusu ve değersizi olan her şey Levh-i Mahfûz'da satır satır yazılmıştır. «سَطَرَ يَسْطُرُ سَطْرًا» yazdı demektir; «اسْتَطَرَ» de bunun gibidir. Sonra Allah Teâlâ bedbahtların halini zikretmeyi bitirince saadet ehlinin halini zikrederek şöyle buyurdu: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve ırmaklar kenarındadırlar” yani türlü bahçelerde, çeşitli cennetlerde ve çağıldayan nehirlerdedirler.