قَرَأَ الْجُمْهُورُ «وَنَهَرٍ» بِفَتْحِ الْهَاءِ عَلَى الْإِفْرَادِ، وَهُوَ جِنْسٌ يَشْمَلُ أَنْهَارَ الْجَنَّةِ وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَالْأَعْرَجُ وأبو السمال بِسُكُونِ الْهَاءِ وَهُمَا لُغَتَانِ، وَقَرَأَ أَبُو مِجْلَزٍ وَأَبُو نَهْشَلٍ وَالْأَعْرَجُ وَطَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ وَقَتَادَةُ «نُهُرٍ» بِضَمِّ النُّونِ وَالْهَاءِ عَلَى الْجَمْعِ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ أَيْ: فِي مَجْلِسِ حَقٍّ لَا لَغْوَ فِيهِ وَلَا تَأْثِيمَ، وَهُوَ الْجَنَّةُ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ أَيْ: قَادِرٍ عَلَى مَا يَشَاءُ لا يعجزه شيء، وعند هَاهُنَا كِنَايَةٌ عَنِ الْكَرَامَةِ وَشَرَفِ الْمَنْزِلَةِ، وَقَرَأَ عُثْمَانُ الْبَتِّيُّ «فِي مَقَاعِدِ صِدْقٍ» .
Cumhur, tekil olarak he harfinin fethasıyla «وَنَهَرٍ» şeklinde okumuştur; bu cennet nehirlerini kapsayan bir cins [isimdir]. Mücâhid, el-A'rec ve Ebu's-Semmâl he harfinin sükûnuyla [okumuşlardır] ki bunlar iki lehçedir. Ebû Miclez, Ebû Nahşel, el-A'rec, Talha b. Musarrif ve Katâde ise çoğul olarak nûn ve he harflerinin dammesiyle «نُهُرٍ» şeklinde okumuşlardır. { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ } “Doğruluk makamında” yani içinde boş söz ve günaha sokacak bir şey bulunmayan hak meclisinde [olacaklardır] ki o da cennettir. { عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } “Kudretli bir hükümdarın katında” yani dilediğine güç yetiren, hiçbir şeyin Kendisini aciz bırakamadığı [bir hükümdarın katında]. Buradaki katında (عِنْدَ) ifadesi, ikramdan ve mertebenin şerefinden kinayedir. Osmân el-Bettî ise «فِي مَقَاعِدِ صِدْقٍ» şeklinde okumuştur.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ يَقُولُ: لَيْسَ كُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ قَوْمِ نُوحٍ وَقَوْمِ لُوطٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ مَنِيعٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ قَالَ: كَانَ ذَلِكَ يَوْمَ بَدْرٍ قَالُوا: نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَفِي الْبُخَارِيِّ وَغَيْرِهِ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ وَهُوَ فِي قُبَّةٍ لَهُ يَوْمَ بَدْرٍ: «أَنْشُدُكَ عَهْدَكَ وَوَعْدَكَ، اللَّهُمَّ إِنْ شِئْتَ لَمْ تُعْبَدْ بَعْدَ الْيَوْمِ أَبَدًا، فَأَخَذَ أَبُو بَكْرٍ بِيَدِهِ وَقَالَ: حَسْبُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلْحَحْتَ عَلَى رَبِّكَ، فَخَرَجَ وَهُوَ يَثِبُ فِي الدِّرْعِ وَيَقُولُ: سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ- بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ.
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ } “Sizin kâfirleriniz onlardan daha mı hayırlı?” ayeti hakkında: "Sizin kâfirleriniz, Nûh kavminden ve Lût kavminden daha hayırlı değildir" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Menî', İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye ondan { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “O topluluk hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu Bedir günüydü. Onlar, 'Biz birbirine yardım eden bir topluluğuz' demişlerdi de bu ayet indi." Buhârî ve diğerlerinde yine ondan rivayet edildiğine göre Bedir günü Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) çadırındayken şöyle buyurdu: «Allahım! Senin ahdini ve vaadini niyaz ediyorum. Allahım! Eğer dilersen bugünden sonra Sana asla ibadet edilmez.» Bunun üzerine Ebû Bekir onun elinden tuttu ve: "Yeter ey Allah'ın Resûlü, Rabbine çokça yalvardın!" dedi. [Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)] zırhının içinde sıçrayarak dışarı çıktı ve şöyle buyuruyordu: { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ - بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ } “O topluluk hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar. Aslında onlara vaad edilen asıl vakit kıyamettir. Kıyamet ise daha dehşetli ve daha acıdır”.
وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَمُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَغَيْرُهُمْ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: جَاءَ مُشْرِكُو قُرَيْشٍ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ يُخَاصِمُونَهُ فِي الْقَدَرِ، فَنَزَلَتْ: يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ. وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: «كُلُّ شَيْءٍ بِقَدْرٍ حَتَّى الْعَجْزِ وَالْكَيْسِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ
Ahmed, Abd b. Humeyd, Müslim, Tirmizî, İbn Mâce ve diğerleri Ebû Hüreyre'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Kureyş müşrikleri Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip kader konusunda onunla tartıştılar. Bunun üzerine { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ } “Yüzüstü ateşe sürüklenecekleri gün” [ayeti] indi. Müslim, İbn Ömer'den Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Âcizlik ve beceriklilik de dâhil her şey bir kader iledir.» İbnü'l-Münzir de ondan { وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ } “Küçük büyük her şey satır satır yazılmıştır” ayeti hakkında rivayet etmiştir:
قال: مسطور في الكتاب.
Dedi ki: "Kitapta (Levh-i Mahfûz'da) yazılmıştır."