قَالَ الزَّجَّاجُ: يُمْتَنَعُ بِهِ وَيُحَارَبُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تُتَّخَذُ مِنْهُ آلَةٌ لِلدَّفْعِ وَآلَةٌ لِلضَّرْبِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: فِيهِ جُنَّةٌ وَسِلَاحٌ، وَمَعْنَى وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ أَنَّهُمْ يَنْتَفِعُونَ بِهِ فِي كَثِيرٍ مِمَّا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ مِثْلِ السِّكِّينِ وَالْفَأْسِ وَالْإِبْرَةِ وَآلَاتِ الزِّرَاعَةِ والنجارة والعمارة وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: «لِيَقُومَ النَّاسُ» أَيْ:
Zeccâc şöyle demiştir: Onunla savunma yapılır ve savaşılır. Mana şudur: Ondan savunma aleti ve saldırı/vuruş aleti yapılır. Mücâhid: "Onda bir kalkan ve silah vardır" demiştir. { وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } “ve insanlar için faydalar vardır” ifadesinin manası; insanların bıçak, balta, iğne, tarım aletleri, marangozluk ve inşaat gibi muhtaç oldukları pek çok şeyde ondan yararlanmalarıdır. { وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ } “Allah, kendisine ve elçilerine gıyaben kimin yardım edeceğini bilsin diye” ifadesi { لِيَقُومَ النَّاسُ } “insanların ayakta tutmaları için” sözüne matuftur; yani:
لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا وَفَعَلْنَا كَيْتَ وَكَيْتَ لِيَقُومَ النَّاسُ وَلِيَعْلَمَ، وَقِيلَ: مَعْطُوفٌ عَلَى عِلَّةٍ مُقَدَّرَةٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ:
İnsanlar adaleti ayakta tutsunlar ve [Allah kimin yardım edeceğini] bilsin diye elçilerimizi gönderdik ve şöyle şöyle yaptık [demektir]. Takdir edilmiş bir illete (gerekçeye) matuf olduğu da söylenmiştir; sanki şöyle denilmiştir:
ليستعلموه وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ فِي الْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ بِنُصْرَةِ دِينِهِ وَرُسُلِهِ فَمَنْ نَصَرَ دِينَهُ وَرُسُلَهُ عَلِمَهُ نَاصِرًا، ومن عصى علمه بخلاف ذلك وبالغيب فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ فَاعِلِ يَنْصُرُهُ أَوْ مِنْ مَفْعُولِهِ، أَيْ: غَائِبًا عَنْهُمْ أَوْ غَائِبِينَ عَنْهُ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ أَيْ: قَادِرٌ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ غَالِبٌ لِكُلِّ شَيْءٍ، وَلَيْسَ لَهُ حَاجَةٌ فِي أَنْ يَنْصُرَهُ أَحَدٌ مِنْ عِبَادِهِ وَيَنْصُرَ رُسُلَهُ، بَلْ كَلَّفَهُمْ بذلك لينتفعوا به إذا امتثلوا، ويحصل له مَا وَعَدَ بِهِ عِبَادَهُ الْمُطِيعِينَ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً وَإِبْراهِيمَ لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ إِرْسَالَ الرُّسُلِ إِجْمَالًا أَشَارَ هُنَا إِلَى نَوْعِ تَفْصِيلٍ، فَذَكَرَ رِسَالَتَهُ لِنُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ، وَكَرَّرَ الْقَسَمَ لِلتَّوْكِيدِ وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتابَ أَيْ: جَعَلْنَا فِيهِمُ النُّبُوَّةَ وَالْكُتُبَ الْمُنَزَّلَةَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ مِنْهُمْ، وَقِيلَ: جَعَلَ بَعْضَهُمْ أَنْبِيَاءَ وَبَعْضَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ أَيْ: فَمِنَ الذُّرِّيَّةِ مَنِ اهْتَدَى بِهُدَى نوح وإبراهيم، وقيل: المعنى: فمن الرسل إِلَيْهِمْ مِنْ قَوْمِ الْأَنْبِيَاءِ مُهْتَدٍ بِمَا جَاءَ بِهِ الْأَنْبِيَاءُ مِنَ الْهُدَى وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ خَارِجُونَ عَنِ الطَّاعَةِ ثُمَّ قَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِرُسُلِنا أَيِ: أَتْبَعْنَا عَلَى آثَارِ الذُّرِّيَّةِ أَوْ عَلَى آثَارِ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ بِرُسُلِنَا الَّذِينَ أَرْسَلْنَاهُمْ إِلَى الْأُمَمِ كَمُوسَى وَإِلْيَاسَ وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَغَيْرِهِمْ وَقَفَّيْنا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ أَيْ: أَرْسَلْنَا رَسُولًا بَعْدَ رَسُولٍ حَتَّى انْتَهَى إِلَى عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ، وَهُوَ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ مِنْ جِهَةِ أُمِّهِ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ وَهُوَ الْكِتَابُ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ اشْتِقَاقِهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ: الْإِنْجِيلَ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِفَتْحِهَا وَجَعَلْنا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَرَحْمَةً الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ هُمُ الْحَوَارِيُّونَ جَعَلَ اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمْ مَوَدَّةً لِبَعْضِهِمُ الْبَعْضَ، وَرَحْمَةً يَتَرَاحَمُونَ بِهَا، بِخِلَافِ الْيَهُودِ فَإِنَّهُمْ لَيْسُوا كَذَلِكَ، وَأَصْلُ الرَّأْفَةِ:
Ondan yararlansınlar ve Allah bilsin diye [böyle yaptık]. Birincisi daha evladır. Mana şudur: Şüphesiz Allah indirdiği kitapta dinine ve elçilerine yardım edilmesini emretmiştir; kim O'nun dinine ve elçilerine yardım ederse, O da onun yardım eden olduğunu bilir; kim de isyan ederse, onun bunun aksine olduğunu bilir. { بِالْغَيْبِ } “gıyaben” ifadesi, { يَنْصُرُهُ } fiilinin failinden yahut mefulünden hâl konumunda mansubdur; yani O'nu görmedikleri halde yahut kendileri O'ndan gıyapta iken [yardım ederler]. { إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ } “Şüphesiz Allah güçlüdür, mutlak galiptir” yani her şeye kadirdir, her şeye galiptir; kullarından birinin Kendisine ve elçilerine yardım etmesine O'nun hiçbir ihtiyacı yoktur. Bilakis emre uyduklarında bundan yararlansınlar ve itaatkâr kullarına vadettiği şeyler onlar için gerçekleşsin diye onları bununla yükümlü kılmıştır. { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً وَإِبْراهِيمَ } “Andolsun biz Nûh'u ve İbrâhim'i de gönderdik” Yüce Allah elçilerin gönderilmesini genel olarak zikredince, burada bir tür tafsilata işaret ederek Nûh ve İbrâhim'e olan elçiliğini zikretmiş ve tekit için yemini tekrarlamıştır. { وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتابَ } “ve her ikisinin soyuna peygamberliği ve kitabı verdik” yani peygamberliği ve indirilen kitapları onların soyundan gelen peygamberlere kıldık. Onların bir kısmını peygamberler kıldı, bir kısmını da kitabı okuyanlar kıldı da denilmiştir. { فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ } “Onlardan kimi doğru yoldadır” yani o soydan Nûh ve İbrâhim'in hidayetine uyanlar vardır. Mananın şöyle olduğu da söylenmiştir: Peygamberlerin kavminden kendilerine elçi gönderilenlerden, peygamberlerin getirdiği hidayete uyan kimseler vardır. { وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ } “onların birçoğu ise yoldan çıkmış kimselerdir” itaatten çıkmış kimselerdir. { ثُمَّ قَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِرُسُلِنا } “Sonra onların izleri üzerinden art arda elçilerimizi gönderdik” yani o soyun izleri yahut Nûh ve İbrâhim'in izleri üzerinden Mûsâ, İlyâs, Dâvûd, Süleyman ve diğerleri gibi ümmetlere gönderdiğimiz elçilerimizi ardı ardına gönderdik. { وَقَفَّيْنا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ } “ve Meryem oğlu Îsâ'yı da arkalarından gönderdik” yani elçi üstüne elçi gönderdik, nihayet [silsile] annesi cihetinden İbrâhim'in soyundan olan Meryem oğlu Îsâ'ya ulaştı. { وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ } “ve ona İncil'i verdik” o, Allah'ın ona indirdiği kitaptır; onun iştikakı (türeyişi) Âl-i İmrân sûresinde geçmişti. Çoğunluk { الْإِنْجِيلَ } kelimesini hemzenin kesresiyle (İncîl), el-Hasan ise fethasıyla (Encîl) okumuştur. { وَجَعَلْنا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَرَحْمَةً } “ve ona uyanların kalplerine bir şefkat ve merhamet koyduk” ona uyanlar havarilerdir; Allah onların kalplerine birbirlerine karşı bir sevgi ve kendisiyle birbirlerine acıyacakları bir merhamet koymuştur; Yahudilerin aksine, zira onlar böyle değildirler. Re'fetin aslı:
اللِّينُ، وَالرَّحْمَةُ: الشَّفَقَةُ، وَقِيلَ: الرَّأْفَةُ أَشَدُّ الرَّحْمَةِ وَرَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها انْتِصَابُ رَهْبَانِيَّةً عَلَى الِاشْتِغَالِ، أَيْ: وَابْتَدَعُوا رَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا، وليس بمعطوفة عَلَى مَا قَبْلَهَا، أَيْ: وَجَعَلْنَا فِي قُلُوبِهِمْ رَأْفَةً وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً مُبْتَدَعَةً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ. والأوّل أولى، ورجّحه أبو علي الفارسي غيره، وجملة ما كَتَبْناها عَلَيْهِمْ صفة ثانية لرهبانية، أَوْ مُسْتَأْنَفَةٌ مُقَرِّرَةٌ لِكَوْنِهَا مُبْتَدَعَةً مِنْ جِهَةِ أنفسهم، والمعنى: ما فرضناها عليهم،
...yumuşaklıktır; rahmet ise şefkattir. Re'fetin rahmetin en ileri derecesi olduğu da söylenmiştir. { وَرَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها } “İcat ettikleri ruhbanlığa gelince...” [ifadesinde] { رَهْبَانِيَّةً } kelimesinin mansub olması iştigal kuralı gereğidir; yani: «Kendiliklerinden icat ettikleri bir ruhbanlığı icat ettiler» [demektir]. [Bu kelime] kendisinden öncekine matuf değildir; yani: «Onların kalplerine bir şefkat, bir merhamet ve kendiliklerinden icat ettikleri bir ruhbanlık koyduk» [anlamında değildir]. Birincisi daha evladır; Ebû Ali el-Fârisî ve başkaları da bunu tercih etmiştir. { ما كَتَبْناها عَلَيْهِمْ } “onu üzerlerine biz farz kılmadık” cümlesi, ruhbanlık kelimesinin ikinci sıfatıdır yahut onun kendi taraflarından icat edildiğini pekiştiren müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir. Mana: «Onu üzerlerine biz farz kılmadık» demektir,
وَالرَّهْبَانِيَّةُ بِفَتْحِ الرَّاءِ وَضَمِّهَا، وَقَدْ قُرِئَ بِهِمَا. وَهِيَ بِالْفَتْحِ الْخَوْفُ مِنَ الرَّهْبِ، وَبِالضَّمِّ مَنْسُوبَةٌ إِلَى الرُّهْبَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ غَلَوْا فِي الْعِبَادَةِ، وحملوا على أنفسهم المشتقات فِي الِامْتِنَاعِ مِنَ الْمَطْعَمِ وَالْمَشْرَبِ وَالْمَنْكِحِ، وَتَعَلَّقُوا بِالْكُهُوفِ وَالصَّوَامِعِ لِأَنَّ مُلُوكَهُمْ غَيَّرُوا وَبَدَّلُوا وَبَقِيَ مِنْهُمْ نَفَرٌ قَلِيلٌ فَتَرَهَّبُوا وَتَبَتَّلُوا، ذَكَرَ مَعْنَاهُ الضَّحَّاكُ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا إِلَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ بَدَلًا مِنَ الْهَاءِ وَالْأَلِفِ فِي كَتَبْنَاهَا، وَالْمَعْنَى: مَا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغَاءَ رِضْوَانِ اللَّهِ فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها أَيْ: لَمْ يَرْعَوْا هَذِهِ الرَّهْبَانِيَّةَ الَّتِي ابْتَدَعُوهَا مِنْ جِهَةِ أَنْفُسِهِمْ، بل صنعوها وَكَفَرُوا بِدِينِ عِيسَى، وَدَخَلُوا فِي دِينِ الْمُلُوكِ الَّذِينَ غَيَّرُوا وَبَدَّلُوا وَتَرَكُوا التَّرَهُّبَ وَلَمْ يَبْقَ عَلَى دِينِ عِيسَى إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ، وَهُمُ الْمُرَادُونَ بِقَوْلِهِ: فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ الَّذِي يَسْتَحِقُّونَهُ بِالْإِيمَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ آمَنُوا بِعِيسَى وَثَبَتُوا عَلَى دِينِهِ حَتَّى آمَنُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ لَمَّا بَعَثَهُ اللَّهُ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ خَارِجُونَ عَنِ الْإِيمَانِ بِمَا أُمِرُوا أَنْ يُؤْمِنُوا بِهِ، وَوَجْهُ الذَّمِّ لَهُمْ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مُنْقَطِعٌ أَنَّهُمْ قَدْ كَانُوا أَلْزَمُوا أَنْفُسَهُمُ الرَّهْبَانِيَّةَ مُعْتَقِدِينَ أَنَّهَا طَاعَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ يَرْضَاهَا، فَكَانَ تَرْكُهَا وَعَدَمُ رِعَايَتِهَا حَقَّ الرِّعَايَةِ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ مُبَالَاتِهِمْ بِمَا يَعْتَقِدُونَهُ دِينًا. وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مُتَّصِلٌ، وَأَنَّ التَّقْدِيرَ: مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ لِشَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ إِلَّا لِيَبْتَغُوا بِهَا رِضْوَانَ اللَّهِ بَعْدَ أَنْ وَفَّقْنَاهُمْ لِابْتِدَاعِهَا فَوَجْهُ الذَّمِّ ظَاهِرٌ. ثُمَّ أَمَرَ سُبْحَانَهُ الْمُؤْمِنِينَ بِالرُّسُلِ الْمُتَقَدِّمِينَ بِالتَّقْوَى وَالْإِيمَانِ بمحمد ﷺ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ بِتَرْكِ مَا نَهَاكُمْ عَنْهُ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ مُحَمَّدٍ ﷺ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ
Ruhbâniyye kelimesi râ harfinin fethasıyla (Rehbâniyye) ve dammesiyle (Ruhbâniyye) okunmuştur; her iki kıraat de vardır. Fetha ile korkudan (rehbet) ötürü korkmak demektir; damme ile ise ruhbana nispet edilmiştir. Bu da ibadette aşırıya gitmelerinden, yeme, içme ve evlenmekten kaçınarak nefislerine ağır meşakkatler yüklemelerinden, mağara ve manastırlara çekilmelerinden ötürüdür. Zira hükümdarları dini değiştirip tahrif etmişler, onlardan da az bir topluluk kalmıştı; onlar da ruhbanlığa çekilip dünyadan el etek çektiler. Bu manayı Dahhâk, Katâde ve başkaları zikretmiştir. { إِلَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ } “ancak Allah'ın rızasını kazanmak için [kendileri yaptılar]” ifadesi { كَتَبْنَاهَا } kelimesindeki zamirden (hâ ve eliften) bedeldir. Mana: Biz onlara Allah'ın rızasını aramaktan başka bir şey yazmadık demektir. { فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها } “fakat ona hakkıyla riayet etmediler” yani kendi taraflarından ihdas ettikleri bu ruhbanlığa riayet etmediler, aksine onu [istismar] ettiler, Îsâ'nın dinini inkâr ettiler, tahrif edip değiştiren hükümdarların dinine girdiler, ruhbanlığı terk ettiler ve içlerinden pek azı dışında Îsâ'nın dini üzere kimse kalmadı. { فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ } “Biz de onlardan iman edenlere mükâfatlarını verdik” ayetiyle kastedilenler de onlardır ki, bu mükâfat imanları sebebiyle hak ettikleri şeydir; çünkü onlar Îsâ'ya iman etmiş, Allah Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem gönderdiğinde ona da iman edene kadar onun dini üzere sebat etmişlerdir. { وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ } “onların birçoğu ise yoldan çıkmış kimselerdir” inanmaları emredilen şeylere imandan çıkmış kimselerdir. İstisnanın munkatı olduğu takdirde onları yerme gerekçesi şudur: Onlar bunu bir itaat ve Allah'ın razı olacağı bir şey kabul ederek nefislerine ruhbanlığı gerekli kılmışlardı; dolayısıyla onu terk etmeleri ve ona hakkıyla riayet etmemeleri, din olarak kabul ettikleri şeye aldırış etmediklerine delalet etmektedir. İstisnanın muttasıl olduğu ve takdirin: "Onu ihdas etmeye onları muvaffak kıldıktan sonra onunla Allah'ın rızasını arasınlar diye olmasından başka hiçbir şey için üzerlerine yazmadık" şeklinde olduğu görüşüne göre ise zemmedilme (yerilme) gerekçesi açıktır. Sonra Yüce Allah önceki elçilere iman edenlere takvalı olmayı ve Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman etmeyi emrederek şöyle buyurdu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun” O'nun sizi nehyettiği şeyleri terk ederek [korkun], { وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ } “ve O'nun Elçisi'ne iman edin” [yani elçisi] Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman edin, { يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ } “ki size rahmetinden iki pay versin”
أَيْ: نَصِيبَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ بِسَبَبِ إِيمَانِكُمْ بِرَسُولِهِ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ بِمَنْ قَبْلَهُ مِنَ الرُّسُلِ، وَأَصْلُ الْكِفْلِ: الْحَظُّ وَالنَّصِيبُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى تَفْسِيرِهِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ يَعْنِي عَلَى الصِّرَاطِ كَمَا قَالَ: نُورُهُمْ يَسْعى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَقِيلَ:
yani O'ndan önceki elçilere imanınızın ardından O'nun Elçisi'ne iman etmeniz sebebiyle size rahmetinden iki nasip versin. Kiflin aslı pay ve nasiptir; tefsirine dair açıklama Nisâ sûresinde geçmişti. { وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ } “ve size kendisiyle yürüyeceğiniz bir nur versin” yani { نُورُهُمْ يَسْعى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } “Nurları önlerinde koşar” ayetinde buyurduğu gibi sırat üzerinde [yürüyeceğiniz bir nur versin]. Şöyle de denilmiştir:
الْمَعْنَى: وَيَجْعَلْ لَكُمْ سَبِيلًا وَاضِحًا فِي الدِّينِ تَهْتَدُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ مَا سَلَفَ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ أَيْ: بَلِيغُ الْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ اللَّامُ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَمْرِ بِالْإِيمَانِ وَالتَّقْوَى، وَالتَّقْدِيرُ: اتَّقُوا وَآمِنُوا يُؤْتِكُمْ كَذَا وَكَذَا لِيَعْلَمَ الَّذِينَ لَمْ يَتَّقُوا وَلَا آمَنُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ «لَا» فِي قَوْلِهِ: لِئَلَّا زائدة للتوكيد، قاله الفراء والأخفش وغير هما، وأن في قوله: أَلَّا يَقْدِرُونَ هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَاسْمُهَا ضَمِيرُ شَأْنٍ مَحْذُوفٍ، وَخَبَرُهَا مَا بَعْدَهَا، وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهَا مَفْعُولُ يَعْلَمَ، وَالْمَعْنَى: لِيَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى أَنْ يَنَالُوا شَيْئًا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ الَّذِي تَفَضَّلَ بِهِ عَلَى مَنْ آمَنَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى دَفْعِ ذَلِكَ الْفَضْلِ الَّذِي تَفَضَّلَ اللَّهُ بِهِ عَلَى الْمُسْتَحِقِّينَ لَهُ، وَجُمْلَةُ وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، أَيْ:
Mana: Ve dinde kendisiyle hidayete ereceğiniz apaçık bir yol kılsın, { وَيَغْفِرْ لَكُمْ } “ve sizi bağışlasın” geçmiş günahlarınızı [bağışlasın] demektir. { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” yani mağfireti ve rahmeti pek bol olandır. { لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ } “Kitap ehli bilsinler diye” ifadesindeki lâm harfi, önceki iman ve takva emrine bağlıdır; takdir ise şöyledir: Takvalı olun ve iman edin ki size şöyle şöyle versin; ta ki Ehl-i Kitap'tan takvalı olmayan ve iman etmeyenler { أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “Allah'ın lütfundan hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini” bilsinler. { لِئَلَّا } sözündeki "lâ" tekit için zaiddir; Ferrâ, Ahfeş ve başkaları böyle demiştir. { أَلَّا يَقْدِرُونَ } ifadesindeki "en" ise şeddeli olanından (enne'den) hafifletilmiş (muhaffefe) olandır; ismi mahzuf şe'n zamiridir, haberi ise kendisinden sonraki kısımdır. Cümle, "ya'leme" fiilinin mefulü olarak nasb mahallindedir. Mana şudur: Ehl-i Kitap, Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman eden kimseye lütfettiği Allah'ın fazlından hiçbir şeye nail olmaya güç yetiremeyeceklerini ve Allah'ın hak edenlere lütfettiği o lütfu engellemeye de güçlerinin yetmeyeceğini bilsinler diyedir. { وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ } “ve lütfun Allah'ın elinde olduğunu” cümlesi önceki cümleye matuftur; yani:
لِيَعْلَمُوا أَنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَقَوْلُهُ: يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ خَبَرٌ ثان لأنّ، أَوْ هُوَ الْخَبَرُ، وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا، وَالْمُرَادُ بِالْفَضْلِ هُنَا مَا تَفَضَّلَ بِهِ عَلَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَآمَنُوا بِرَسُولِهِ مِنَ الْأَجْرِ الْمُضَاعَفِ. وَقَالَ الكلبي:
[onlar da] hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini bilsinler ve lütfun Sübhân olan Allah'ın elinde olduğunu bilsinler. O'nun: { يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } “Onu dilediğine verir” buyruğu, [inne/enne'nin] ikinci haberidir ya da asıl haber budur; câr ve mecrûr (harf-i cer ile mecrûru) ise hâl olarak nasb mahallindedir. { وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Allah büyük lütuf sahibidir” cümlesi, öncesinin muhtevasını teyit edip pekiştirmektedir. Buradaki 'fazl' (lütuf) ile kastedilen; takva sahibi olup O'nun Peygamberi'ne iman edenlere kat kat mükâfat olarak bahşettiği şeydir. Kelbî şöyle demiştir:
هُوَ رِزْقُ اللَّهِ، وَقِيلَ: نِعَمُ اللَّهِ الَّتِي لَا تُحْصَى، وَقِيلَ: هُوَ الْإِسْلَامُ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ «لَا» فِي «لِئَلَّا» غَيْرُ مَزِيدَةٍ، وَضَمِيرَ «لَا يَقْدِرُونَ» لِلنَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ. وَالْمَعْنَى: لِئَلَّا يَعْتَقِدَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ النَّبِيُّ وَالْمُؤْمِنُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ الَّذِي هُوَ عِبَارَةٌ عَمَّا أُوتُوهُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ «لِكَيْلَا يَعْلَمَ» وقرأ حطّان بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: «لِأَنْ يَعْلَمَ» وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ: «لِيَعْلَمَ» وَقُرِئَ: «لِيَلَّا» بِقَلْبِ الْهَمْزَةِ يَاءً، وَقُرِئَ بِفَتْحِ اللَّامِ.
O, Allah'ın rızkıdır. Allah'ın sayılamayacak nimetleridir de denilmiştir. O İslam'dır da denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: { لِئَلَّا } lafzındaki "lâ" zaid değildir ve { لَا يَقْدِرُونَ } ifadesindeki zamir Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabına aittir. Mana: Ehl-i Kitap, Peygamber'in ve müminlerin kendilerine verilen Allah'ın lütfundan bir şeye güç yetiremeyeceklerini zannetmesinler diyedir. Ancak birincisi daha evladır. İbn Mes'ûd "likeylâ ya'leme", Hıttân b. Abdillâh "li-en ya'leme", İkrime "li-ya'leme" şeklinde okumuştur. Hemzenin yâ'ya dönüştürülmesiyle "liyyellâ" şeklinde ve lâmın fethasıyla da okunmuştur.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ، وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: «قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: يَا عَبْدَ اللَّهِ، قُلْتُ: لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، قَالَ: هَلْ تَدْرِي أَيُّ عُرَى الْإِسْلَامِ أَوْثَقُ؟
Abd b. Humeyd, Nevâdirü'l-Usûl'de Hakîm et-Tirmizî, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, tashih ederek İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şuab'da Beyhakī, İbn Mes'ûd'dan çeşitli yollarla rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: "Ey Abdullah!" dedi. Ben: "Buyur ey Allah'ın Elçisi!" dedim; [bunu] üç defa [tekrarladı]. Buyurdu ki: "İslam'ın hangi kulpunun daha sağlam olduğunu bilir misin?"
قُلْتُ: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: أَفْضَلُ النَّاسِ أَفْضَلُهُمْ عَمَلًا إِذَا فَقُهُوا فِي دِينِهِمْ يَا عَبْدَ اللَّهِ هَلْ تَدْرِي أَيُّ النَّاسِ أَعْلَمُ؟ قُلْتُ: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: فَإِنَّ أَعْلَمَ النَّاسِ أَبْصَرُهُمْ بِالْحَقِّ إِذَا اخْتَلَفَ النَّاسُ وَإِنْ كَانَ مُقَصِّرًا بِالْعَمَلِ وَإِنْ كَانَ يَزْحَفُ عَلَى اسْتِهِ، وَاخْتَلَفَ مَنْ كَانَ قَبْلَنَا عَلَى اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً نَجَا مِنْهَا ثَلَاثٌ وَهَلَكَ سَائِرُهَا، فرقة وازت الْمُلُوكَ وَقَاتَلَتْهُمْ عَلَى دِينِ اللَّهِ وَعِيسَى ابْنِ مريم، وفرقة لم تكن لهم طاقة بموازاة الْمُلُوكِ فَأَقَامُوا بَيْنَ ظَهَرَانَيْ قَوْمِهِمْ فَدَعَوْهُمْ إِلَى دِينِ اللَّهِ وَدِينِ عِيسَى فَقَتَلَهُمُ الْمُلُوكُ وَنَشْرَتْهُمْ بالمناشير، وفرقة لم تكن لهم طاقة بموازاة الْمُلُوكِ وَلَا بِالْمَقَامِ مَعَهُمْ فَسَاحُوا فِي الْجِبَالِ وَتَرَهَّبُوا فِيهَا وَهُمُ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ:
"Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dedim. Buyurdu ki: "İnsanların en faziletlisi, dinlerinde derin anlayış sahibi olduklarında ameli en faziletli olanlarıdır. Ey Abdullah! İnsanların en bilgilisi kimdir bilir misin?" Ben: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dedim. Buyurdu ki: "Şüphesiz insanların en bilgilisi, amelde kusurlu olsa ve kaba eti üzerinde sürünse bile, insanlar ihtilafa düştüğünde hakkı en iyi görendir. Bizden öncekiler yetmiş iki fırkaya ayrıldı; onlardan üçü kurtuldu, diğerleri helak oldu. Bir fırka krallara karşı durdu ve Allah'ın ve Meryem oğlu Îsâ'nın dini uğrunda onlarla savaştı. Bir fırkanın krallara karşı koymaya gücü yetmedi, onlar da kavimlerinin arasında ikamet edip onları Allah'ın dinine ve Îsâ'nın dinine davet ettiler; hükümdarlar da onları öldürdü ve testerelerle biçti. Bir fırkanın ise ne krallara karşı koymaya ne de onların yanında kalmaya gücü yetti; dağlara çıkıp gezdiler ve oralarda ruhban hayatı yaşadılar. İşte onlar Allah'ın Haklarında şöyle buyurduğu kimselerdir:
وَرَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها مَا كَتَبْناها عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ هُمُ الَّذِينَ آمَنُوا بِي وَصَدَّقُونِي وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ الَّذِينَ جَحَدُونِي وَكَفَرُوا بي» . وأخرج النسائي، والحكيم والترمذي فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:
{ وَرَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها مَا كَتَبْناها عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ } “İhdas ettikleri ruhbanlığa gelince, onu üzerlerine biz yazmamıştık; ancak Allah'ın rızasını kazanmak için [kendileri yaptılar]. Fakat ona hakkıyla riayet etmediler. Biz de onlardan iman edenlere mükâfatlarını verdik”; onlar bana iman eden ve beni tasdik edenlerdir. { وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ } “Onların birçoğu ise yoldan çıkmış kimselerdir”; onlar da beni inkâr edip bana küfredenlerdir.» Nesâî, Nevâdirü'l-Usûl'de Hakîm et-Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir:
«كَانَتْ مُلُوكٌ بَعْدَ عِيسَى بَدَّلَتِ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ، فَكَانَ مِنْهُمْ مُؤْمِنُونَ يَقْرَءُونَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ، فَقِيلَ لِمُلُوكِهِمْ: مَا نَجِدُ شَيْئًا أَشَدَّ مِنْ شَتْمٍ يَشْتُمُنَا هَؤُلَاءِ، إِنَّهُمْ يَقْرَءُونَ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ مَعَ مَا يَعِيبُونَنَا بِهِ مِنْ أَعْمَالِنَا فِي قِرَاءَتِهِمْ، فَادْعُوهُمْ فَلْيَقْرَءُوا كَمَا نَقْرَأُ وَلْيُؤْمِنُوا كَمَا آمَنَّا، فَدَعَاهُمْ فَجَمَعَهُمْ وَعَرَضَ عليهم القتل، أو ليتركوا التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ إِلَّا مَا بَدَّلُوا مِنْهُمَا، فَقَالُوا: مَا تُرِيدُونَ إِلَى ذَلِكَ؟
«Îsâ'dan sonra Tevrat'ı ve İncil'i değiştiren krallar oldu. İçlerinde Tevrat'ı ve İncil'i okuyan müminler de vardı. Krallarına şöyle denildi: "Şunların bize ettiği hakaretten daha ağır bir şey görmüyoruz; zira onlar kendi okuyuşlarında işlerimizi ayıplamalarının yanı sıra: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir”, { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar zâlimlerin ta kendileridir”, { فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “...işte onlar fâsıkların ta kendileridir” ayetlerini okuyorlar. Onları çağırın da bizim okuduğumuz gibi okusunlar ve bizim inandığımız gibi inansınlar." Bunun üzerine kral onları çağırıp topladı ve önlerine ya ölümü ya da tahrif ettikleri kısımlar hariç Tevrat ve İncil'i terk etmelerini koydu. Onlar dediler ki: "Bunu ne yapacaksınız?
دَعُونَا، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ: ابْنُوا لَنَا أُسْطُوَانَةً ثُمَّ ارْفَعُونَا إِلَيْهَا، ثُمَّ أَعْطُونَا شَيْئًا نَرْفَعُ بِهِ طَعَامَنَا وَشَرَابَنَا وَلَا نَرُدُّ عَلَيْكُمْ، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: دَعُونَا نَسِيحُ فِي الْأَرْضِ وَنَهِيمُ وَنَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُ مِنْهُ الْوُحُوشُ وَنَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُ، فَإِنْ قَدَرْتُمْ عَلَيْنَا فِي أَرْضِكُمْ فَاقْتُلُونَا، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: ابْنُوا لَنَا دُورًا فِي الْفَيَافِي وَنَحْتَفِرُ الْآبَارَ وَنَحْرُثُ الْبُقُولَ فَلَا نَرُدُّ عَلَيْكُمْ وَلَا نَمُرُّ بِكُمْ، وَلَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الْقَبَائِلِ إِلَّا لَهُ حَمِيمٌ فِيهِمْ فَفَعَلُوا ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: رَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها مَا كَتَبْناها عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها وَقَالَ الْآخَرُونَ مِمَّنْ تَعَبَّدَ من أهل الشرك
[Bizi] bırakın!" dediler. Onlardan bir grup: "Bize yüksek bir kule inşa edin, sonra bizi oraya çıkarın; ardından yiyecek ve içeceğimizi yukarı çekeceğimiz bir şey verin, biz de artık sizin yanınıza dönmeyelim." dedi. Diğer bir grup: "Bizi bırakın, yeryüzünde dolaşıp başıboş gezelim; yabani hayvanların yediğinden yiyelim, onların içtiğinden içelim. Şayet memleketinizde bizi yakalarsanız bizi öldürün." dedi. Bir başka grup da: "Bize ıssız çöllerde evler yapın; kuyular kazıp sebze yetiştirelim, böylece ne size dönelim ne de yanınıza uğrayalım." dedi. Kabilelerden hiçbiri yoktu ki içlerinde bir yakını bulunmasın. Onlar da bunu yaptılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { رَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها مَا كَتَبْناها عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها } “İhdas ettikleri ruhbanlığa gelince, onu üzerlerine biz yazmamıştık; ancak Allah'ın rızasını kazanmak için [kendileri yaptılar]. Fakat ona hakkıyla riayet etmediler” [ayetini] indirdi. Şirk ehlinden ibadete yönelen diğer kimseler ise...
وَفَنِيَ مَنْ فَنِيَ مِنْهُمْ قَالُوا: نَتَعَبَّدُ كَمَا تَعَبَّدَ فُلَانٌ وَنَسِيحُ كَمَا سَاحَ فُلَانٌ وَنَتَّخِذُ دُورًا كَمَا اتَّخَذَ فُلَانٌ وَهُمْ عَلَى شِرْكِهِمْ، لَا عِلْمَ لَهُمْ بِإِيمَانِ الَّذِينَ اقْتَدَوْا بِهِمْ، فَلَمَّا بُعِثَ النَّبِيُّ ﷺ وَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلَّا الْقَلِيلُ انْحَطَّ صَاحِبُ الصومعة من صومعته وجاء السائح مِنْ سِيَاحَتِهِ وَصَاحِبُ الدَّيْرِ مِنْ دَيْرِهِ، فَآمَنُوا به وصدّقوه، فقال الله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ أَجْرَيْنِ بِإِيمَانِهِمْ بِعِيسَى وَنَصَبِ أَنْفُسِهِمْ وَالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، وَبِإِيمَانِهِمْ بِمُحَمَّدٍ وَتَصْدِيقِهِمْ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ الْقُرْآنَ وَاتِّبَاعَهُمُ النَّبِيَّ ﷺ.
onlardan ölenler öldükten sonra şöyle dediler: "Falanın ibadet ettiği gibi ibadet edelim, falanın seyahat ettiği gibi seyahat edelim ve falanın ev edindiği gibi evler edinelim." Kendilerine uydukları kişilerin imanından haberleri olmaksızın şirkleri üzere kaldılar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderildiğinde ve onlardan sadece pek az kimse kalmışken, manastır sahibi manastırından indi, seyyah seyahatinden geldi ve deyr sahibi deyrinden geldi; ona iman edip onu tasdik ettiler. Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve O'nun Elçisi'ne iman edin ki size rahmetinden iki pay versin”; Îsâ'ya, Tevrat'a ve İncil'e imanları ile kendilerini meşakkate sokmaları sebebiyle bir mükâfat, Muhammed'e imanları ve onu tasdikleri sebebiyle de bir mükâfat olmak üzere iki mükâfat [versin]. { وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ } “ve size kendisiyle yürüyeceğiniz bir nur versin”; Kur'an'ı ve Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem uymalarını [nur kılsın].»
وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو يَعْلَى، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ لِكُلِّ أُمَّةٍ رَهْبَانِيَّةً وَرَهْبَانِيَّةُ هَذِهِ الْأُمَّةِ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ فِي قَوْلِهِ: كِفْلَيْنِ قَالَ: ضِعْفَيْنِ، وَهِيَ بِلِسَانِ الْحَبَشَةِ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ قَالَ:
Ahmed, Hakîm et-Tirmizî, Ebû Ya'lâ ve Şuab'da Beyhakī, Enes'ten rivayet etmişlerdir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz her ümmetin bir ruhbanlığı vardır; bu ümmetin ruhbanlığı ise Allah yolunda cihattır.» İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den { كِفْلَيْنِ } “iki pay” ifadesi hakkında: "İki kat demektir ve bu Habeş dilindedir" dediğini nakletmişlerdir. Firyâbî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Ömer'den { يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ } “size rahmetinden iki pay versin” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir:
الْكِفْلُ ثَلَاثُمِائَةِ جُزْءٍ وَخَمْسُونَ جُزْءًا مِنْ رحمة الله.
Kifl, Allah'ın rahmetinden üç yüz elli parçadır.