قَرَأَ الْجُمْهُورُ يُكْشَفُ بِالتَّحْتِيَّةِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ أَبِي عَبْلَةَ تَكْشِفُ بِالْفَوْقِيَّةِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ، أَيِ: الشِّدَّةُ أَوِ السَّاعَةُ، وَقُرِئَ بِالْفَوْقِيَّةِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، وَقُرِئَ بِالنُّونِ، وَقُرِئَ بِالْفَوْقِيَّةِ الْمَضْمُومَةِ وَكَسْرِ الشِّينِ مِنْ أُكْشِفَ الْأَمْرُ، أَيْ: دَخْلَ فِي الْكَشْفِ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: يَسْجُدُ الْخَلْقُ كُلُّهُمْ لِلَّهِ سَجْدَةً وَاحِدَةً، وَيَبْقَى الْكُفَّارُ وَالْمُنَافِقُونَ يُرِيدُونَ أَنْ يَسْجُدُوا فَلَا يَسْتَطِيعُونَ لِأَنَّ أَصْلَابَهُمْ تَيْبَسُ فَلَا تَلِينُ لِلسُّجُودِ. قَالَ الرَّبِيعُ بن أنس: يكشف
Cumhur (çoğunluk) [fiili], meçhul (edilgen) olarak [noktaları] alttan olan 'yâ' harfiyle { يُكْشَفُ } (yükşefu) şeklinde okumuştur. İbn Mes‘ûd, İbn Abbâs ve İbn Ebî Able ise malum (etken) olarak [noktaları] üstten olan 'tâ' harfiyle { تَكْشِفُ } (tekşifu) şeklinde okumuşlardır; yani [öznesi] şiddet veya kıyamet saatidir. [Noktaları] üstten olan 'tâ' harfiyle meçhul (edilgen) olarak da okunmuştur. 'Nûn' harfiyle [nekşifu şeklinde] de okunmuştur. Bir de ötreli 'tâ' ve esreli 'şîn' ile { أُكْشِفَ الْأَمْرُ } (iş açığa kavuştu) ifadesinden hareketle [tükşifu şeklinde] okunmuştur ki bu, işin açığa kavuşma evresine girmesi demektir. { وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ } “Ve onlar secdeye davet edilirler de [buna] güç yetiremezler” [ayeti hakkında] Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirler şöyle dediler: Mahlûkatın tamamı Allah için tek bir secdeye kapanır; kâfirler ve münafıklar ise secde etmek isterler fakat güç yetiremezler. Zira onların belleri kaskatı kesilir de secde için esneyip eğilmez. er-Rebî‘ b. Enes şöyle demiştir: Açılır...
عَنِ الْغِطَاءِ فَيَقَعُ مَنْ كَانَ آمَنَ بِاللَّهِ فِي الدُّنْيَا فَيَسْجُدُونَ لَهُ، وَيُدْعَى الْآخَرُونَ إِلَى السُّجُودِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا آمَنُوا بِاللَّهِ فِي الدُّنْيَا، وَانْتِصَابُ خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ «يُدْعَوْنَ» ، وَ «أَبْصَارُهُمْ» مُرْتَفِعٌ بِهِ عَلَى الْفَاعِلِيَّةِ، وَنِسْبَةُ الْخُشُوعِ إِلَى الْأَبْصَارِ، وَهُوَ الْخُضُوعُ وَالذِّلَّةُ لِظُهُورِ أَثَرِهِ فِيهَا تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ أَيْ: تَغْشَاهُمْ ذِلَّةٌ شَدِيدَةٌ وَحَسْرَةٌ وَنَدَامَةٌ وَقَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ أَيْ:
dünyada iken Allah'a iman etmiş olan kimseler [hemen] yere kapanıp O'na secde ederler. Diğerleri de secdeye çağrılır fakat güç yetiremezler; çünkü onlar dünyada iken Allah'a iman etmemişlerdi. { خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ } “Gözleri [yere] eğilmiş olarak” ifadesindeki { خَاشِعَةً } kelimesi { يُدْعَوْنَ } fiilindeki zamirden hâl (durum belirteci) olduğu için mansuptur; { أَبْصَارُهُمْ } ise fail olarak onunla merfûdur. Boyun eğme ve zillet anlamına gelen huşûun gözlere nispet edilmesi, eserinin gözlerde belirgin bir şekilde ortaya çıkmasındandır. { تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ } “Kendilerini bir zillet bürür”, yani onları şiddetli bir zillet, hasret ve pişmanlık kaplar. { وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ } “Hâlbuki onlar secdeye çağrılıyorlardı”, yani:
فِي الدُّنْيَا وَهُمْ سالِمُونَ أَيْ: مُعَافَوْنَ عَنِ الْعِلَلِ متمكّنون من الفعل. قال إبراهيم التّيمي: يُدْعُونَ بِالْأَذَانِ وَالْإِقَامَةِ فَيَأْبَوْنَ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: يَسْمَعُونَ حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ فَلَا يُجِيبُونَ. قَالَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ: وَاللَّهِ مَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِلَّا فِي الَّذِينَ يَتَخَلَّفُونَ عَنِ الْجَمَاعَاتِ. وَقِيلَ: يُدْعُونَ بِالتَّكْلِيفِ الْمُتَوَجِّهِ عَلَيْهِمْ بِالشَّرْعِ فَلَا يُجِيبُونَ، وَجُمْلَةُ وَهُمْ سالِمُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ يُدْعُونَ فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَدِيثِ أي: حل بَيْنِي وَبَيْنَهُ وَكِلْ أَمْرَهُ إِلَيَّ فَأَنَا أَكْفِيكَهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ لَا يَشْتَغِلُ بِهِ قَلْبُكَ، كله إليّ أكفك أَمْرَهُ. وَالْفَاءُ لِتَرْتِيبِ مَا بَعْدَهَا مِنَ الْأَمْرِ على ما قبلها، ومَنْ مَنْصُوبٌ بِالْعَطْفِ عَلَى ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ أَوْ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ مَعَهُ، وَالْمُرَادُ بِهَذَا الْحَدِيثِ الْقُرْآنُ، قَالَهُ السُّدِّيُّ. وَقِيلَ: يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَفِي هَذَا تَسْلِيَةٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَجُمْلَةُ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ كَيْفِيَّةِ التَّعْذِيبِ لَهُمُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَدِيثِ، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى «مَنْ» بِاعْتِبَارِ مَعْنَاهَا، وَالْمَعْنَى: سَنَأْخُذُهُمْ بِالْعَذَابِ عَلَى غَفْلَةٍ، وَنَسُوقُهُمْ إِلَيْهِ دَرَجَةً فَدَرَجَةً حَتَّى نُوقِعَهُمْ فِيهِ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ ذَلِكَ اسْتِدْرَاجٌ لِأَنَّهُمْ يَظُنُّونَهُ إِنْعَامًا وَلَا يُفَكِّرُونَ فِي عَاقِبَتِهِ وَمَا سَيَلْقَوْنَ فِي نِهَايَتِهِ. قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ:
dünyadayken { وَهُمْ سَالِمُونَ } “kendileri sapasağlam iken”, yani hastalıklardan ârî ve fiili yapmaya muktedir iken [secdeye davet ediliyorlardı]. İbrâhim et-Teymî şöyle demiştir: Ezan ve kametle çağrılırlar da yüz çevirirlerdi. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: 'Hayya ale'l-felâh'ı işitirler de icabet etmezlerdi. Kâ‘b el-Ahbâr şöyle demiştir: 'Allah'a yemin olsun ki bu ayet ancak cemaatleri terk edenler hakkında inmiştir.' Şer‘an üzerlerine terettüp eden mükellefiyetle çağrılırlar da icabet etmezlerdi, şeklinde de açıklanmıştır. { وَهُمْ سَالِمُونَ } cümlesi, { يُدْعَوْنَ } fiilindeki zamirden mahallen mansup bir hâldir. { فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِيثِ } “O hâlde bu sözü yalanlayanı Bana bırak!” Yani: Benimle onun arasını serbest bırak ve onun işini Bana havale et; Ben onun hakkından gelirim. Zeccâc şöyle demiştir: Bunun manası; 'Onunla kalbini meşgul etme, onu Bana bırak, Ben sana yetip onun işini görürüm' demektir. Baştaki fâ (فَ) harfi, kendisinden sonraki emrin kendisinden öncekine tertibini (sıralanmasını) ifade eder. { مَنْ } kelimesi mütekellim zamirine atıfla mansuptur ya da mef‘ûlün meah (birliktelik nesnesi) olduğu için mansuptur. { بِهَذَا الْحَدِيثِ } “bu söz” ile kastedilen Kur'an'dır; bunu Süddî söylemiştir. Kıyamet günü olduğu da söylenmiştir. Bunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli vardır. { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ } “Onları bilmedikleri bir yerden derece derece helake yaklaştıracağız” cümlesi, { فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِيثِ } sözünden anlaşılan onlara azap etmenin keyfiyetini açıklayan müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir. Zamir, anlamına binaen { مَنْ } kelimesine dönmektedir. Anlamı şudur: Onları gaflet anlarında azapla yakalayacağız; bunun bir istidrac olduğunu bilmedikleri bir yerden, onları içine düşürünceye kadar derece derece azaba sevk edeceğiz. Zira onlar bunu bir nimet sanırlar ve akıbetini, sonunda karşılaşacakları şeyleri düşünmezler. Süfyân es-Sevrî şöyle demiştir:
يُسْبِغُ عَلَيْهِمُ النِّعَمَ وَيُنْسِيهِمُ الشُّكْرَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: كَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجٍ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِ! وَكَمْ مِنْ مَفْتُونٍ بِالثَّنَاءِ عَلَيْهِ! وَكَمْ مِنْ مَغْرُورٍ بِالسَّتْرِ عَلَيْهِ! وَالِاسْتِدْرَاجُ: تَرْكُ الْمُعَاجَلَةِ، وَأَصْلُهُ النَّقْلُ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ، وَيُقَالُ: اسْتَدْرَجَ فُلَانٌ فُلَانًا، أَيِ: اسْتَخْرَجَ مَا عِنْدَهُ قَلِيلًا قَلِيلًا، ويقال: درّجه إلى كذا واستدرجه، بمعنى، أي أَدْنَاهُ إِلَى التَّدْرِيجِ فَتَدَرَّجَ هُوَ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ يُمْهِلُ الظَّالِمِينَ، فَقَالَ: وَأُمْلِي لَهُمْ أَيْ: أَمْهِلُهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا.
Onların üzerine nimetleri bolca yağdırır da şükretmeyi unutturur. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Kendisine ihsanda bulunulmasıyla istidraca uğratılan nice kimseler vardır! Kendisinin övülmesiyle fitneye düşen nice kimseler vardır! Ayıplarının örtülmesiyle aldanan nice kimseler vardır! İstidrac; acele etmeyi terk etmektir, aslı ise bir hâlden diğer bir hâle aktarmaktır. 'Filan kişi filancayı istidrac etti' denilir; yani: Onda olanı azar azar ortaya çıkardı demektir. دَرَّجَهُ إِلَى كَذَا ve اسْتَدْرَجَهُ aynı anlamda kullanılır; yani onu aşama aşama yaklaştırdı, o da derece derece ilerledi demektir. Sonra Sübhânehu zâlimlere mühlet verdiğini zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَأُمْلِي لَهُمْ } “Onlara mühlet veriyorum”, yani günahlarını artırsınlar diye onlara süre tanıyorum.
وَقَدْ مَضَى تَفْسِيرُ هَذَا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَالطُّورِ، وَأَصْلُ الْمَلَاوَةِ: الْمُدَّةُ مِنَ الدَّهْرِ، يُقَالُ: أَمْلَى اللَّهُ لَهُ، أَيْ: أَطَالَ لَهُ الْمُدَّةَ، وَالْمَلَا، مَقْصُورٌ: الْأَرْضُ الْوَاسِعَةُ، سُمِّيَتْ بِهِ لِامْتِدَادِهَا إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ أَيْ: قَوِيٌّ شَدِيدٌ فَلَا يَفُوتُنِي شَيْءٌ، وَسَمَّى سُبْحَانَهُ إِحْسَانَهُ كَيْدًا، كَمَا سَمَّاهُ اسْتِدْرَاجًا لِكَوْنِهِ فِي صُورَةِ الْكَيْدِ بِاعْتِبَارِ عَاقِبَتِهِ وَوَصَفَهُ بِالْمَتَانَةِ لقوّة أثره في التسبب للهلاك أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً أَعَادَ سُبْحَانَهُ الْكَلَامَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ أَيْ: أَمْ تَلْتَمِسُ مِنْهُمْ ثَوَابًا عَلَى مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ مِنَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ الْمَغْرَمُ: الْغَرَامَةُ، أَيْ: فَهُمْ مِنْ غَرَامَةِ ذَلِكَ الأجر، و «مثقلون» أَيْ: يَثْقُلُ عَلَيْهِمْ حَمْلُهُ لِشُحِّهِمْ بِبَذْلِ الْمَالِ، فَأَعْرَضُوا عَنْ إِجَابَتِكَ بِهَذَا السَّبَبِ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّوْبِيخِ لَهُمْ، وَالْمَعْنَى: أَنَّكَ لَمْ تَسْأَلْهُمْ ذَلِكَ وَلَمْ تَطْلُبْهُ مِنْهُمْ أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ أَيِ: اللَّوْحَ الْمَحْفُوظَ، أَوْ كُلَّ مَا غَابَ عنهم، فهم
Bunun tefsiri A‘râf ve Tûr surelerinde geçmişti. Melâve (الْمَلَاوَةُ) kelimesinin aslı, zamandan bir süredir. “Emlallâhu lehû” (أَمْلَى اللَّهُ لَهُ), yani “Allah ona süreyi uzattı” denilir. Maksûr olarak el-Melâ (الْمَلَا) ise geniş arazidir; uzayıp gitmesinden dolayı bu isim verilmiştir. { إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } “Şüphesiz benim tuzağım pek çetindir”, yani kuvvetli ve şiddetlidir; dolayısıyla hiçbir şey Benden kaçıp kurtulamaz. [Allah] Subhânehu, akıbeti itibarıyla tuzak suretinde olması sebebiyle ihsanını istidrac olarak isimlendirdiği gibi tuzak (keyd) olarak da isimlendirmiştir. Helake sebep olma konusundaki tesirinin kuvvetinden ötürü de onu sağlamlık (metanet) ile nitelemiştir. { أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً } “Yoksa onlardan bir ücret mi istiyorsun”; Subhânehu sözü, daha önce geçen { أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ } “Yoksa onların ortakları mı var?” buyruğuna döndürmüştür. Yani yoksa kendilerini davet ettiğin Allah'a iman karşılığında onlardan bir mükâfat mı talep ediyorsun { فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ } “da onlar ağır bir borç altında ezilmektedirler?” Mağrem (الْمَغْرَمُ); ağır borç (garâmet) demektir. Yani onlar bu ücretin borcu sebebiyle [zorlanmaktadırlar]. “Müskalûn” (مُثْقَلُونَ) ise; mal harcama konusundaki cimrilikleri sebebiyle onun yükü kendilerine ağır gelmektedir de bu sebeple senin davetine icabet etmekten yüz çevirmişlerdir, demektir. Buradaki soru (istifham) onları azarlama (tevbih) gayelidir. Anlam şudur: Sen onlardan böyle bir şey istemedin ve bunu onlardan talep etmedin. { أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ } “Yoksa gayb onların yanında da onlar [mı] yazıyorlar?” Yani Levh-i Mahfuz [onların yanında mıdır] yahut kendilerinden gizli kalan her şey [onların katında mıdır] ki onlar
مِنْ ذَلِكَ الْغَيْبِ يَكْتُبُونَ مَا يُرِيدُونَ مِنَ الْحُجَجِ الَّتِي يَزْعُمُونَ أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى قَوْلِهِمْ، وَيُخَاصِمُونَكَ بِمَا يَكْتُبُونَهُ مِنْ ذَلِكَ وَيَحْكُمُونَ لِأَنْفُسِهِمْ بِمَا يُرِيدُونَ وَيَسْتَغْنُونَ بِذَلِكَ عَنِ الْإِجَابَةِ لَكَ وَالِامْتِثَالِ لِمَا تَقُولُهُ: فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ أَيْ: لِقَضَائِهِ الَّذِي قَدْ قَضَاهُ فِي سَابِقِ عِلْمِهِ، قِيلَ: وَالْحُكْمُ هُنَا هُوَ إِمْهَالُهُمْ وَتَأْخِيرُ نُصْرَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَيْهِمْ، وَقِيلَ: هُوَ مَا حَكَمَ بِهِ عَلَيْهِ مِنْ تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ، قِيلَ: وَهَذَا مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ يَعْنِي يُونُسَ ﵇، أي: لَا تَكُنْ مِثْلَهُ فِي الْغَضَبِ وَالضَّجَرِ وَالْعَجَلَةِ. وَالظَّرْفُ فِي قَوْلِهِ: إِذْ نَادَى مَنْصُوبٌ بِمُضَافٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: لَا تَكُنْ حَالُكَ كَحَالِهِ وَقْتَ نِدَائِهِ، وَجُمْلَةُ وَهُوَ مَكْظُومٌ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ فَاعِلِ نَادَى، وَالْمَكْظُومُ: الْمَمْلُوءُ غَيْظًا وَكَرْبًا. قَالَ قَتَادَةُ: إِنَّ اللَّهَ يُعَزِّي نَبِيَّهُ ﷺ وَيَأْمُرُهُ بِالصَّبْرِ وَلَا يَعْجَلُ كَمَا عَجَلَ صَاحِبُ الْحُوتِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ قِصَّتِهِ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَيُونُسَ وَالصَّافَّاتِ، وَكَانَ النِّدَاءُ مِنْهُ بِقَوْلِهِ: لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ وَقِيلَ:
bu gaybdan, kendi sözlerine delalet ettiğini iddia ettikleri delillerden dilediklerini yazıyorlar; bundan yazdıkları şeylerle seninle çekişiyorlar, kendi lehlerine istedikleri gibi hükmediyorlar ve bununla senin çağrına icabet etmekten ve söylediklerine boyun eğmekten kendilerini müstağni sayıyorlar. { فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ } “Öyleyse Rabbinin hükmüne sabret”, yani O'nun ezelî ilminde takdir ettiği kazasına [sabret]. Buradaki hükmün; onlara mühlet verilmesi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara karşı muzaffer kılınmasının tehir edilmesi olduğu söylenmiştir. Ona risaleti tebliğ etme konusunda hükmettiği şey olduğu da söylenmiştir. Bunun kılıç ayetiyle neshedildiği de ileri sürülmüştür. { وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ } “Balık sahibi gibi olma!” Yûnus aleyhisselâm kastedilmektedir; yani: Öfke, sabırsızlık ve acelecilikte onun gibi olma! { إِذْ نَادَى } “Hani o niyaz etmişti” ifadesindeki zarf, hazfedilmiş bir muzafla mansuptur; yani: Senin hâlin, onun nida ettiği vakitteki hâli gibi olmasın. { وَهُوَ مَكْظُومٌ } “O kederle dolup taşmıştı” cümlesi { نَادَى } fiilinin failinden mahallen mansup bir hâldir. Mekzûm (الْمَكْظُومُ); öfke ve kederle dolup taşmış olandır. Katâde şöyle demiştir: Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmekte, ona sabrı emretmekte ve balık sahibinin acele ettiği gibi acele etmemesini buyurmaktadır. Onun kıssasının açıklaması Enbiyâ, Yûnus ve Sâffât surelerinde geçmişti. Onun nidası { لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Senden başka ilah yoktur, Sen her türlü eksiklikten münezzehsin; gerçekten ben zâlimlerden oldum” sözü idi. Şöyle de denilmiştir:
إِنَّ الْمَكْظُومَ: الْمَأْخُوذُ بِكَظْمِهِ وَهُوَ مَجْرَى النَّفَسِ. قَالَهُ الْمُبَرِّدُ، وَقِيلَ: هُوَ الْمَحْبُوسُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَمِنْهُ قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ:
Mekzûm (الْمَكْظُومُ); nefes borusu olan kazmından tutulup nefesi kesilmiş olandır. Bunu Müberred söylemiştir. Onun hapsedilmiş kimse olduğu da söylenmiştir; birincisi daha evladır. Zü'r-Rimme'nin şu sözü de bu kabildendir:
وَأَنْتَ مِنْ حُبِّ مَيٍّ مُضْمِرٌ حُزْنًا ... عَانِي الْفُؤَادِ قَرِيحُ الْقَلْبِ مَكْظُومُ
'Sen Meyye'nin aşkından hüznü içine gömmüşsün... Gönlü esir, kalbi yaralı ve kederle dolup taşmış bir hâldesin.'
لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ أَيْ: لَوْلَا أَنْ تَدَارَكَ صَاحِبَ الْحُوتِ نِعْمَةٌ مِنَ اللَّهِ وَهِيَ تَوْفِيقُهُ لِلتَّوْبَةِ فَتَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ أَيْ: لَأُلْقِيَ مِنْ بَطْنِ الْحُوتِ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ الْخَالِيَةِ مِنَ النَّبَاتِ وَهُوَ مَذْمُومٌ أَيْ: يُذَمُّ وَيُلَامُ بِالذَّنْبِ الَّذِي أَذْنَبَهُ وَيُطْرَدُ مِنَ الرَّحْمَةِ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ نُبِذَ. قال الضحاك: النعمة هنا للنبوّة. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: عِبَادَتُهُ الَّتِي سَلَفَتْ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هِيَ نِدَاؤُهُ بِقَوْلِهِ: لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ وَقِيلَ: مَذْمُومٌ: مُبْعَدٌ. وَقِيلَ: مُذْنِبٌ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ: تَدارَكَهُ عَلَى صِيغَةِ الْمَاضِي، وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَابْنُ هُرْمُزَ وَالْأَعْمَشُ بِتَشْدِيدِ الدَّالِّ، وَالْأَصْلُ تَتَدَارَكُهُ بِتَاءَيْنِ مُضَارَعًا فَأُدْغِمَ، وَتَكُونُ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَلَى حِكَايَةِ الْحَالِ الْمَاضِيَةِ، وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَابْنُ مَسْعُودِ وَابْنُ عَبَّاسٍ تَدَارَكَتْهُ بِتَاءِ التَّأْنِيثِ فَاجْتَباهُ رَبُّهُ أَيِ: اسْتَخْلَصَهُ وَاصْطَفَاهُ وَاخْتَارَهُ لِلنُّبُوَّةِ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ أَيِ: الْكَامِلِينَ فِي الصَّلَاحِ وَعَصَمَهُ مِنَ الذَّنْبِ، وَقِيلَ: رَدَّ إِلَيْهِ النُّبُوَّةَ وَشَفَّعَهُ فِي نَفْسِهِ وَفِي قَوْمِهِ، وَأَرْسَلَهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ كَمَا تَقَدَّمَ وَإِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ إِنْ هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ: لَيُزْلِقُونَكَ بِضَمِّ الْيَاءِ مِنْ أَزْلَقَهُ، أَيْ: أَزَلَّ رِجْلَهُ، يُقَالُ: أَزْلَقَهُ عَنْ مَوْضِعِهِ إِذَا نَحَّاهُ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ بِفَتْحِهَا من زلق عن موضعه وإذا تَنَحَّى. قَالَ الْهَرَوِيُّ: أَيْ: فَيَغْتَالُونَكَ بِعُيُونِهِمْ فَيُزْلِقُونَكَ عَنْ مَقَامِكَ الَّذِي أَقَامَكَ اللَّهُ فِيهِ عَدَاوَةً لَكَ، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَالْأَعْمَشُ وَمُجَاهِدٌ وَأَبُو وَائِلٍ لَيُرْهِقُونَكَ أَيْ: يُهْلِكُونَكَ. وَقَالَ الكلبي: لَيُزْلِقُونَكَ أَيْ: يَصْرِفُونَكَ عَمَّا أَنْتَ عَلَيْهِ مِنْ تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ، وَكَذَا قَالَ السُّدِّيُّ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ وَالْأَخْفَشُ: يَفْتِنُونَكَ. وَقَالَ
{ لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Eğer Rabbinden ona bir nimet erişmemiş olsaydı” yani; şayet balık sahibine [Yûnus'a] Allah'tan bir nimet, o da tevbeye muvaffak kılınması ve Allah'ın da onun tevbesini kabul buyurması yetişmemiş olsaydı; { لَنُبِذَ بِالْعَراءِ } “elbette o çorak araziye atılırdı” yani bitkisi bulunmayan yeryüzüne balığın karnından fırlatılıp atılırdı { وَهُوَ مَذْمُومٌ } “kınanmış olarak” yani işlemiş olduğu günahtan ötürü yerilip kınanmış ve rahmetten kovulmuş bir hâlde [atılırdı]. Bu cümle { نُبِذَ } fiilinin zamirinden hâl olarak mansub mahaldedir. Dahhâk şöyle demiştir: 'Buradaki nimet nübüvvettir.' Saîd b. Cübeyr: '[Nimet], geçmişteki ibadetidir' demiştir. İbn Zeyd ise: 'O, onun şu sözüyle nida etmesidir: { لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Senden başka hiçbir ilah yoktur, Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin; muhakkak ki ben zalimlerden oldum”' demiştir. Mezmun (مَذْمُومٌ) kelimesinin; 'uzaklaştırılmış' anlamına geldiği de söylenmiştir. 'Günahkâr' anlamına geldiği de söylenmiştir. Cumhur, geçmiş zaman sîgasıyla { تَدارَكَهُ } şeklinde okumuştur. Hasan, İbn Hürmüz ve A‘meş ise dâl harfinin şeddesiyle [teddârakehû] şeklinde okumuşlardır; bunun aslı iki tâ ile muzâri olan 'tetedârakehû' (تَتَدَارَكُهُ) olup idğam yapılmıştır. Bu kıraat, geçmiş hâlin hikâyesi kabilindendir. Übey, İbn Mes‘ûd ve İbn Abbâs ise müenneslik tâ'sı ile 'tedârakethu' (تَدَارَكَتْهُ) şeklinde okumuşlardır. { فَاجْتَباهُ رَبُّهُ } “Fakat Rabbi onu seçti” yani onu kendine has kıldı, seçkin kıldı ve peygamberlik için seçti { فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ } “ve onu salihlerden kıldı” yani salah (iyilik ve doğruluk) mertebesinde kâmil olanlardan kıldı ve onu günahtan korudu. Şöyle de denilmiştir: Ona peygamberliğini geri verdi, onu hem kendisi hem de kavmi hakkında şefaatçi kıldı ve daha önce geçtiği üzere onu yüz bin veya daha fazla [kişiye] peygamber olarak gönderdi. { وَإِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ } “Şüphesiz o inkâr edenler neredeyse seni gözleriyle kaydırıp devireceklerdi”. [Buradaki] 'in' (إِنْ), şeddeliden hafifletilmiş olan (muhaffefe mine's-sekîle) edattır. Cumhur, { لَيُزْلِقُونَكَ } kelimesini 'ezleka' (أَزْلَقَ) fiilinden [türeyerek] yâ harfinin zammesiyle [leyuzlikûneke] şeklinde okumuştur; yani ayağını kaydırdı demektir. Bir kimse birini yerinden uzaklaştırdığında 'yerinden kaydırdı/uzaklaştırdı' (أَزْلَقَهُ عَنْ مَوْضِعِهِ) denir. Nâfi ve Medine ehli ise 'yerinden kaydı ve uzaklaştı' (زَلَقَ) manasında yâ harfinin fethasıyla [leyezlikûneke] şeklinde okumuşlardır. Herevî şöyle demiştir: 'Yani sana olan düşmanlıklarından ötürü gözleriyle seni helak etmek isterler de Allah'ın seni yerleştirdiği makamından ayağını kaydırmaya çalışırlar.' İbn Abbâs, İbn Mes‘ûd, A‘meş, Mücâhid ve Ebû Vâil { لَيُرْهِقُونَكَ } [şeklinde] okumuşlardır ki bu, 'seni helak ederler' demektir. Kelbî şöyle demiştir: '{ لَيُزْلِقُونَكَ }; seni üzerinde bulunduğun risaleti tebliğ vazifesinden vazgeçirirler/çevirirler demektir.' Süddî ve Saîd b. Cübeyr de böyle demiştir. Nadr b. Şümeyl ve Ahfeş: 'Seni fitneye düşürürler' demişlerdir. Ve...
الْحَسَنُ وَابْنُ كَيْسَانَ: لَيَقْتُلُونَكَ. قَالَ الزَّجَّاجُ فِي الْآيَةِ: مَذْهَبُ أَهْلِ اللُّغَةِ وَالتَّأْوِيلُ أَنَّهُمْ مِنْ شِدَّةِ إِبْغَاضِهِمْ وَعَدَاوَتِهِمْ يَكَادُونَ بِنَظَرِهِمْ نَظَرَ الْبَغْضَاءِ أَنْ يَصْرَعُوكَ، وَهَذَا مُسْتَعْمَلٌ فِي الْكَلَامِ، يَقُولُ الْقَائِلُ نَظَرَ إِلَيَّ نَظَرًا يَكَادُ يَصْرَعُنِي، وَنَظَرًا يَكَادُ يَأْكُلُنِي. قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: لَيْسَ يُرِيدُ اللَّهُ أَنَّهُمْ يُصِيبُونَكَ بِأَعْيُنِهِمْ كَمَا يُصِيبُ الْعَائِنُ بِعَيْنِهِ مَا يُعْجِبُهُ، وَإِنَّمَا أَرَادَ أَنَّهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ إِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ نَظَرًا شَدِيدًا بِالْعَدَاوَةِ والبغضاء يكاد يسقطك، كما قال الشاعر:
Hasan ve İbn Keysân: Seni mutlaka öldüreceklerdi, demişlerdir. Zeccâc ayet hakkında şöyle demiştir: Dil ve tevil ehlinin benimsediği görüşe göre; onlar kin ve düşmanlıklarının şiddetinden ötürü, öfkeli bakışlarıyla neredeyse seni yere sereceklerdi. Bu kullanım Arap kelamında mevcuttur; nitekim söz söyleyen kimse 'Bana neredeyse beni yere serecek gibi baktı' ve 'Neredeyse beni yiyecek gibi baktı' der. İbn Kuteybe şöyle demiştir: Allah, nazar değdiren kimsenin beğendiği şeye gözüyle nazar etmesi gibi onların sana nazar değdireceklerini kastetmemiştir; bilakis kastettiği şudur: Sen Kur'an okuduğun vakit, sana düşmanlık ve kinle öyle şiddetli bakarlar ki neredeyse seni yere düşürürler. Nitekim şair şöyle demiştir:
يتقارضون إِذَا الْتَقَوْا فِي مَجْلِسٍ ... نَظَرًا يُزِيلُ مَوَاطِئَ الْأَقْدَامِ
'Bir mecliste karşılaştıklarında birbirlerine öyle bir nazar fırlatırlar ki, [bu bakış] ayakların basacakları yeri bile kaydırır.'
لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ أَيْ: وَقْتَ سَمَاعِهِمْ للقرآن لكراهتهم لذلك أشدّ كراهة، ولما: ظرفية منصوبة بيزلقونك، وَقِيلَ: هِيَ حَرْفٌ، وَجَوَابُهَا مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ أَيْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ كَادُوا يُزْلِقُونَكَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ أَيْ: يَنْسُبُونَهُ إِلَى الْجُنُونِ إِذَا سَمِعُوهُ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: وَما هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ، أَوْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ فَاعِلِ يَقُولُونَ، أَيْ: وَالْحَالُ أَنَّهُ تَذْكِيرٌ وَبَيَانٌ لِجَمِيعِ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ، أَوْ شَرَفٌ لَهُمْ كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ وَقِيلَ:
{ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ } “Zikri (Kur'an'ı) işittikleri zaman”, yani Kur'an'ı işittikleri vakit ondan son derece hoşlanmadıkları için [böyle bakarlar]. { لَمَّا } edatı zarfiyye olup { يُزْلِقُونَكَ } fiiliyle mansuptur. Harf olduğu ve öncesinin delalet etmesinden dolayı cevabının hazfedildiği de söylenmiştir; yani: Zikri işittikleri zaman neredeyse seni kaydıracaklardı. { وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ } “ve: 'O kesinlikle bir delidir' derler.” Yani onu Kur'an okurken işittiklerinde cinnete nispet ederler. Bunun üzerine Allah onlara şu sözüyle cevap vermiştir: { وَمَا هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ } “Hâlbuki o, bütün âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir.” Bu cümle müste'nefe (yeni bir başlangıç) yahut { يَقُولُونَ } fiilinin failinden mahallen mansup bir hâldir; yani: Hâlbuki o [Kur'an], muhtaç oldukları her şey için bir öğüt ve bir açıklamadır; yahut Sübhânehu'nun: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “Şüphesiz o, hem senin için hem kavmin için bir şereftir” buyurduğu gibi onlar için bir şereftir. Şöyle de denilmiştir:
الضَّمِيرُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وإنه مُذَكِّرٌ لِلْعَالَمِينَ أَوْ شَرَفٌ لَهُمْ.
Zamir Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir; o, âlemler için bir hatırlatıcı yahut onlar için bir şereftir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول: «يَكْشِفُ رَبُّنَا عَنْ سَاقِهِ فَيَسْجُدُ لَهُ كُلُّ مُؤْمِنٍ وَمُؤْمِنَةٍ، وَيَبْقَى مَنْ كَانَ يَسْجُدُ فِي الدُّنْيَا رِيَاءً وَسُمْعَةً، فَيَذْهَبُ لِيَسْجُدَ فَيَعُودَ ظَهْرُهُ طَبَقًا وَاحِدًا» وَهَذَا الْحَدِيثُ ثَابِتٌ مِنْ طُرُقٍ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا، وَلَهُ أَلْفَاظٌ فِي بَعْضِهَا طُولٌ، وَهُوَ حَدِيثُ مَشْهُورٌ مَعْرُوفٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَنْدَهْ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَكْشِفُ اللَّهُ ﷿ عَنْ سَاقِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ مَنْدَهْ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَكْشِفُ عَنْ سَاقِهِ ﵎. وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وابن مردويه فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، وَضَعَّفَهُ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْآيَةِ قَالَ: «عَنْ نُورٍ عَظِيمٍ فَيَخِرُّونَ لَهُ سُجَّدًا» . وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ مَنْدَهْ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: يُكْشَفُ عَنْ أَمْرٍ عَظِيمٍ، ثُمَّ قَالَ: قَدْ قَامَتِ الْحَرْبُ عَلَى سَاقٍ. قَالَ: وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: يَكْشِفُ عَنْ سَاقِهِ فَيَسْجُدُ كُلُّ مُؤْمِنٍ، وَيَقْسُو ظَهْرَ الْكَافِرِ فَيَصِيرُ عَظْمًا وَاحِدًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ: يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ قَالَ: إِذَا خَفِيَ عَلَيْكُمْ شَيْءٌ مِنَ الْقُرْآنِ فَابْتَغُوهُ فِي الشِّعْرِ فَإِنَّهُ دِيوَانُ الْعَرَبِ، أَمَا سَمِعْتُمْ قَوْلَ الشَّاعِرِ:
Buhârî ve başkaları Ebû Saîd'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Rabbimiz baldırını açar; bunun üzerine her mümin erkek ve her mümin kadın O'na secde eder. Dünyada gösteriş ve şöhret için secde eden kimse ise kalakalır; secde etmeye gider fakat sırtı tek bir tabakaya (eğilmez tek parça bir kemiğe) dönüşür.» Bu hadis Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda çeşitli yollarla sabittir; bazısı uzun olan lafızları vardır ve meşhur, bilinen bir hadistir. İbn Mende, ayet hakkında Ebû Hüreyre'den: 'Allah azze ve celle baldırını açar' dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Mende, ayet hakkında İbn Mes‘ûd'dan: 'O celle celâluh baldırını açar' dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû Ya‘lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, el-Esmâ ve's-Sıfât'ta İbn Merdûye -zayıf bularak- ve İbn Asâkir, Ebû Mûsâ'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ayet hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Büyük bir nûrdan açar da O'na secdeye kapanırlar.» Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Mende ve Beyhakî, İbrâhim en-Nehaî vasıtasıyla İbn Abbâs'tan ayet hakkında: 'Büyük bir durum açığa çıkarılır' dediğini, sonra da: 'Savaş bütün şiddetiyle koptu (bir bacak üzerine dikildi)' dediğini rivayet etmişlerdir. Dedi ki: İbn Mes‘ûd şöyle demiştir: 'Baldırını açar da her mümin secde eder, kâfirin sırtı ise katılaşır ve tek bir kemik hâline gelir.' Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki; kendisine { يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ } “Baldırın açılacağı gün” buyruğu sorulduğunda şöyle demiştir: 'Kur'an'dan bir şey size kapalı kaldığında onu şiirde arayınız; zira o Arapların divanıdır. Şairin şu sözünü işitmediniz mi:
وَقَامَتِ الْحَرْبُ بِنَا عَلَى سَاقٍ
Ve savaş aramızda bir bacak üzerinde dikildi (tüm şiddetiyle koptu)'
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هذ يَوْمُ كَرْبٍ شَدِيدٍ، رُوِيَ عَنْهُ نَحْوُ هَذَا مِنْ طُرُقٍ أُخْرَى، وَقَدْ أَغْنَانَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ في
İbn Abbâs [şöyle] demiştir: 'Bu, pek şiddetli bir sıkıntı günüdür.' Kendisinden başka yollardan da bunun benzeri rivayet edilmiştir. Şüphesiz Allah Sübhânehu...
تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا صَحَّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَمَا عَرَفْتَ، وَذَلِكَ لَا يَسْتَلْزِمُ تَجْسِيمًا وَلَا تَشْبِيهًا فَلَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ.
öğrendiğin üzere bu ayetin tefsirinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak gelen şeyle bizi başkasına muhtaç bırakmamıştır. Bu durum bir tecsimi (cisimleştirmeyi) ve teşbihi (benzetmeyi) gerektirmez; zira O'nun benzeri hiçbir şey yoktur.
دَعُوا كُلَّ قَوْلٍ عِنْدَ قَوْلِ مُحَمَّدٍ ... فَمَا آمَنَ فِي دِينِهِ كَمُخَاطِرِ
'Muhammed'in sözünün yanında her sözü bırakın... Zira dininde emniyette olan kimse, kendini tehlikeye atan gibi değildir.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَقَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سالِمُونَ قَالَ:
İbnü'l-Münzir, { وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ } “Hâlbuki onlar sapasağlam iken secdeye çağrılıyorlardı” buyruğu hakkında İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmiştir:
هُمُ الْكُفَّارُ يُدْعُونَ فِي الدُّنْيَا وَهُمْ آمِنُونَ فَالْيَوْمَ يُدْعُونَ وَهُمْ خَائِفُونَ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: الرَّجُلُ يَسْمَعُ الْأَذَانَ فَلَا يُجِيبُ الصَّلَاةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ:
Onlar kâfirlerdir; dünyada güvenlik içindeyken çağrılırlardı, bugün ise korku içindeyken çağrılırlar. Beyhakî Şuab'da ondan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Kişi ezanı işitir de namaza icabet etmez.' İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye de yine ondan,
لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ قَالَ: يُنْفِذُونَكَ بأبصارهم.
{ لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ } “neredeyse seni gözleriyle devireceklerdi” buyruğu hakkında: 'Gözleriyle seni delip geçerlerdi' dediğini rivayet etmişlerdir.