Binûn

Kıyâmet Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَاسْتَمَعْ لَهُ وأنصت ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ أن نبيّه بِلِسَانِكَ، وَفِي لَفْظٍ: عَلَيْنَا أَنْ نَقْرَأَهُ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَعْدَ ذَلِكَ إِذَا أَتَاهُ جِبْرِيلُ أَطْرَقَ. وَفِي لَفْظٍ: اسْتَمِعْ، فَإِذَا ذَهَبَ قَرَأَهُ كَمَا وَعَدَهُ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فَإِذا قَرَأْناهُ

«"Onu dinle ve kulak ver." { ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ } “Sonra onu açıklamak da şüphesiz bize aittir” [ayeti ise]; "Onu senin dilinle açıklamamız [bize aittir]" demektir.» Bir lafızda: «Onu [sana] okutmak bize aittir» [şeklindedir]. Bundan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl kendisine geldiğinde başını eğerdi. Bir lafızda: «Dinlerdi, o gittiğinde ise Allah'ın kendisine vadettiği gibi onu okurdu» [denmiştir]. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan { فَإِذا قَرَأْناهُ } [ayeti hakkında],

قَالَ: بَيَّنَّاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ

şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Onu açıkladığımız zaman, { فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ } “onun okunuşuna uy”»

يَقُولُ:

[İbn Abbâs] der ki:

اعْمَلْ بِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ قَالَ: عُجِّلَتْ لَهُمُ الدُّنْيَا شَرُّهَا وَخَيْرُهَا، وَغُيِّبَتِ الْآخِرَةِ.

«Onunla amel et [demektir].» Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de İbn Mes'ûd'dan { كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ } “Hayır! Doğrusu siz peşin olanı (dünyayı) seviyorsunuz” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Onlara şerriyle ve hayrıyla dünya peşin verilmiş, ahiret ise gayb kılınmıştır.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ قَالَ: نَاعِمَةٌ. وَأَخْرَجَ ابن المنذر، والآجري في الشريعة، واللالكائي فِي السُّنَّةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الرُّؤْيَةِ، عَنْهُ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ قَالَ: يَعْنِي حُسْنَهَا إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ قَالَ: نَظَرَتْ إِلَى الْخَالِقِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ قَالَ:

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler parıl parıldır” ayeti hakkında: «Nimet içindedir» dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, eş-Şerîa'da el-Âcurrî, es-Sünne'de el-Lâlekâî ve er-Rü'ye'de el-Beyhakî ondan { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ } hakkında: «Güzelliğini kastetmektedir», { إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } “Rablerine bakarlar” hakkında da: «Yaratıcı'ya bakmıştır» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye de ondan { إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

تَنْظُرُ إِلَى وَجْهِ رَبِّهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ- إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ قَالَ: يَنْظُرُونَ إِلَى رَبِّهِمْ بِلَا كَيْفِيَّةٍ وَلَا حَدٍّ مَحْدُودٍ وَلَا صِفَةٍ مَعْلُومَةً» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ النَّاسُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ؟ قَالَ:

«Rablerinin vechine bakarlar.» İbn Merdûye, Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ - إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler parıl parıldır; Rablerine bakarlar” [ayetleri hakkında] şöyle buyurmuştur: «Hiçbir keyfiyet, belirlenmiş bir sınır ve bilinen bir vasıf olmaksızın Rablerine bakarlar.» Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir: İnsanlar: «Ey Allah'ın Resûlü, kıyamet günü Rabbimizi görecek miyiz?» dediler. O da şöyle buyurdu:

«هَلْ تُضَارُّونَ فِي الشَّمْسِ لَيْسَ دُونَهَا سَحَابٌ؟ قَالُوا: لَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: فَهَلْ تُضَارُّونَ فِي الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ لَيْسَ دُونَهُ سَحَابٌ؟ قَالُوا: لَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: فَإِنَّكُمْ تَرَوْنَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذَلِكَ» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ نَحْوَهُ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ أَحَادِيثَ الرُّؤْيَةِ مُتَوَاتِرَةٌ فَلَا نُطِيلُ بِذِكْرِهَا، وَهِيَ تَأْتِي فِي مُصَنَّفٍ مُسْتَقِلٍّ، وَلَمْ يَتَمَسَّكْ مَنْ نَفَاهَا وَاسْتَبْعَدَهَا بِشَيْءٍ يَصْلُحُ لِلتَّمَسُّكِ بِهِ لَا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَلَا مِنْ سُنَّةِ رَسُولِهِ.

«"Önünde bulut yokken güneşi görmede bir zahmet çeker misiniz/birbirinize zarar verir misiniz?" "Hayır, ey Allah'ın Resûlü" dediler. "Peki, önünde bulut yokken dolunay gecesinde ayı görmede bir zahmet çeker misiniz?" buyurdu. "Hayır, ey Allah'ın Resûlü" dediler. Buyurdu ki: "Şüphesiz siz kıyamet günü O'nu işte böyle göreceksiniz."» Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Hureyre hadisinden benzerini rivayet etmişlerdir. Biz rü'yet (Allah'ın görülmesi) hadislerinin mütevâtir olduğunu daha önce belirtmiştik; bu sebeple onları zikrederek sözü uzatmıyoruz. Bunlar müstakil bir eserde gelecektir. O'nun görülmesini inkâr eden ve bunu imkânsız/uzak gören kimseler, ne Allah'ın Kitabı'ndan ne de Resûlü'nün sünnetinden tutunulmaya elverişli hiçbir delile dayanamamışlardır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ أَدْنَى أَهْلِ الْجَنَّةِ مَنْزِلَةً لَمَنْ يُنْظَرُ إِلَى جِنَانِهِ وَأَزْوَاجِهِ وَنَعِيمِهِ وَخَدَمِهِ وَسُرُرِهِ مَسِيرَةَ أَلْفِ سَنَةٍ، وَأَكْرَمُهُمْ عَلَى اللَّهِ مَنْ يَنْظُرُ إِلَى وَجْهِهِ غَدْوَةً وَعَشِيَّةً، ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ- إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ» . وأخرجه أَحْمَدُ فِي الْمُسْنَدِ مِنْ حَدِيثِهِ بِلَفْظِ: «إِنَّ أَفْضَلَهُمْ مَنْزِلَةً لَيَنْظُرُ فِي وَجْهِ اللَّهِ كُلَّ يَوْمٍ مَرَّتَيْنِ» . وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: «قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَرَى رَبَّنَا، قَالَ: هَلْ تَرَوْنَ الشَّمْسَ فِي يَوْمٍ لَا غَيْمَ فِيهِ، وَتَرَوْنَ الْقَمَرَ فِي لَيْلَةٍ لَا غَيْمَ فِيهَا؟ قُلْنَا: نَعَمْ، قَالَ: فَإِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ ﷿، حتى إن أحدكم

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, Dârekutnî, Hâkim, İbn Merdûye ve Beyhakî, İbn Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Cennetliklerin mertebece en aşağı olanı; bahçelerine, eşlerine, nimetlerine, hizmetçilerine ve tahtlarına bin yıllık mesafeden bakan kimsedir. Allah katında onların en değerlisi ise sabah akşam O'nun vechine bakan kimsedir.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ - إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler parıl parıldır; Rablerine bakarlar” [ayetlerini] okudu. Ahmed Müsned'de onun hadisinden şu lafızla rivayet etmiştir: «Onların derece bakımından en üstünü, her gün iki defa Allah'ın vechine bakar.» Nesâî, Dârekutnî —ki sahih olduğunu belirtmiştir— ve Ebû Nuaym, Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir: «Dedik ki: Ey Allah'ın Resûlü, Rabbimizi görecek miyiz? Şöyle buyurdu: "Bulutsuz bir günde güneşi ve bulutsuz bir gecede ayı görüyor musunuz?" "Evet" dedik. Buyurdu ki: "Şüphesiz siz Rabbiniz Azze ve Celle'yi göreceksiniz. Hatta biriniz

ليحاضره رَبَّهُ مُحَاضَرَةً، فَيَقُولُ: عَبْدِي هَلْ تَعْرِفُ ذَنْبَ كَذَا وَكَذَا؟ فَيَقُولُ: أَلَمْ تَغْفِرْ لِي؟ فَيَقُولُ: بمغفرتي صرت إلى هذا» .

Rabbiyle yüz yüze konuşacak; [Rabbi ona]: 'Ey kulum! Falan ve falan günahını biliyor musun?' diyecektir. O da: 'Beni bağışlamadın mı?' diyecek, [Rabbi de]: 'İşte benim bağışlamam sayesinde bu makama ulaştın' buyuracaktır.»

[سورة القيامة (٧٥) : الآيات ٢٦ الى ٤٠]

[Kıyâme Suresi (75), Ayetler 26-40]

كَلاَّ إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ (٢٦) وَقِيلَ مَنْ راقٍ (٢٧) وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ (٢٨) وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ (٢٩) إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ (٣٠)

{ كَلاَّ إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ (٢٦) وَقِيلَ مَنْ راقٍ (٢٧) وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ (٢٨) وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ (٢٩) إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ (٣٠) } “Hayır! [Can] köprücük kemiklerine dayandığı, 'Kimdir tedavi edecek/okuyacak olan?' dendiği, [can çekişen] bunun ayrılık olduğunu anladığı ve bacak bacağa dolaştığı zaman; o gün sevk yeri yalnızca Rabbinedir!”

فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى (٣١) وَلكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٣٢) ثُمَّ ذَهَبَ إِلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى (٣٣) أَوْلى لَكَ فَأَوْلى (٣٤) ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى (٣٥)

{ فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى (٣١) وَلكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٣٢) ثُمَّ ذَهَبَ إِلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى (٣٣) أَوْلى لَكَ فَأَوْلى (٣٤) ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى (٣٥) } “O, ne doğrulamış ne de namaz kılmıştı; aksine yalanlamış ve yüz çevirmişti. Sonra da çalım satarak ailesine gitmişti. Sana lâyıktır [o azap], lâyık! Sonra sana lâyıktır [o azap], lâyık!”

أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً (٣٦) أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى (٣٧) ثُمَّ كانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى (٣٨) فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى (٣٩) أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى (٤٠)

{ أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً (٣٦) أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى (٣٧) ثُمَّ كانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى (٣٨) فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى (٣٩) أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى (٤٠) } “İnsan başıboş bırakılacağını mı sanır? O, dökülen meniden bir damla su (nutfe) değil miydi? Sonra bir alaka (embriyo) olmuş, derken [Allah onu] yaratıp biçimlendirmişti. Ondan iki cinsi; erkeği ve dişiyi var etti. Peki bunları yapan, ölüleri diriltmeye kadir değil midir?”

قَوْلُهُ: كَلَّا رَدْعٌ وَزَجْرٌ، أَيْ: بَعِيدٌ أَنْ يُؤْمِنَ الْكَافِرُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ اسْتَأْنَفَ، فَقَالَ: إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ أَيْ: بَلَغَتِ النَّفْسُ أَوِ الرُّوحُ التَّرَاقِيَ، وَهِيَ جَمْعُ تَرْقُوَةٍ، وَهِيَ عظم بين نقرة النَّحْرِ وَالْعَاتِقِ، وَيُكَنَّى بِبُلُوغِ النَّفْسِ التَّرَاقِي عَنِ الْإِشْفَاءِ عَلَى الْمَوْتِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ وَقِيلَ:

{ كَلَّا } sözü bir caydırma ve azarlamadır; yani kâfirin kıyamet gününe inanması uzaktır. Sonra söze yeniden başlayarak şöyle buyurmuştur: { إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ } “[Can] köprücük kemiklerine dayandığı [zaman]”; yani nefis veya ruh terâkîye ulaştığında. Terâkî (تَرَاقِي), terkuve (تَرْقُوَة) kelimesinin çoğuludur; o da boyun çukuru ile omuz arasındaki kemiktir. Ruhun köprücük kemiklerine dayanması ifadesi, ölümün eşiğine gelmekten kinayedir. Bunun bir benzeri de: { فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } “Hele can boğaza dayandığı zaman” kavlidir. Şöyle de denilmiştir:

مَعْنَى كَلَّا حَقًّا، أَيْ: حَقًّا أَنَّ الْمَسَاقَ إِلَى اللَّهِ إِذَا بَلَغَتِ التَّرَاقِيَ، وَالْمَقْصُودُ تَذْكِيرُهُمْ شِدَّةَ الْحَالِ عِنْدَ نُزُولِ الْمَوْتِ. قَالَ دريد بن الصّمّة:

{ كَلَّا } lafzının manası "gerçekten/şüphesiz" demektir; yani can köprücük kemiklerine dayandığında sevk yerinin Allah'a olacağı bir gerçektir. Maksat, ölüm indiğindeki durumun şiddetini onlara hatırlatmaktır. Dureyd b. es-Sımme şöyle demiştir:

وربّ كريهة دافعت عنهم ... وَقَدْ بَلَغَتْ نُفُوسُهُمُ التَّرَاقِيَ

«Nice zorlu/sıkıntılı durumları onlardan savuşturdum... Oysa canları köprücük kemiklerine dayanmıştı.»

وَقِيلَ مَنْ راقٍ

{ وَقِيلَ مَنْ راقٍ } “'Kimdir tedavi edecek/okuyacak olan?' dendiği [zaman]”

أَيْ: قَالَ مَنْ حَضَرَ صَاحِبُهَا: مَنْ يَرْقِيهِ وَيَشْتَفِي بَرُقْيَتِهِ؟ .. قَالَ قَتَادَةُ: الْتَمَسُوا لَهُ الْأَطِبَّاءَ فَلَمْ يُغْنُوا عَنْهُ مِنْ قَضَاءِ اللَّهِ شَيْئًا، وَبِهِ قَالَ أَبُو قِلَابَةَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Yani onun başında bulunanlar: «Kim ona rukye yapar/okur da onun rukyesiyle şifa bulur?» demişlerdir. Katâde şöyle demiştir: «Onun için hekimler aradılar; fakat Allah'ın takdirine karşı ona hiçbir fayda sağlayamadılar.» Ebû Kılâbe de bu görüştedir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

هل للفتى من بنات الدّهر من واق ... أَمْ هَلْ لَهُ مِنْ حِمَامِ الْمَوْتِ مِنْ راق

«Zamanın musibetlerine karşı yiğidi koruyacak bir koruyucu var mıdır? Yoksa ölüm eceline karşı ona [şifa verecek] bir okuyucu/tedavi edici var mıdır?»

وَقَالَ أَبُو الْجَوْزَاءِ: هُوَ مِنْ رَقَى يَرْقَى إِذَا صَعِدَ، وَالْمَعْنَى: مَنْ يَرْقَى بِرُوحِهِ إِلَى السَّمَاءِ أَمَلَائِكَةُ الرَّحْمَةِ أَمْ مَلَائِكَةُ الْعَذَابِ؟ وَقِيلَ: إِنَّهُ يَقُولُ ذَلِكَ مَلَكُ الْمَوْتِ، وَذَلِكَ أَنَّ نَفْسَ الْكَافِرِ تَكْرَهُ الْمَلَائِكَةُ قُرْبَهَا وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ أَيْ: وَأَيْقَنَ الَّذِي بَلَغَتْ رُوحُهُ التَّرَاقِي أَنَّهُ الْفِرَاقُ مِنَ الدُّنْيَا وَمِنَ الْأَهْلِ وَالْمَالِ وَالْوَلَدِ وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ أَيِ: الْتَفَّتْ سَاقُهُ بِسَاقِهِ عِنْدَ نُزُولِ الْمَوْتِ بِهِ. وَقَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: الْمَعْنَى تَتَابَعَتْ عَلَيْهِ الشَّدَائِدُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُمَا سَاقَاهُ إِذَا الْتَفَّتَا فِي الْكَفَنِ. وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: الْتَفَّتْ سَاقُ الْكَفَنِ بِسَاقِ الميت، وقيل: ماتت رجلاه ويبست ساقاه فلم تَحْمِلَاهُ، وَقَدْ كَانَ جَوَّالًا عَلَيْهِمَا. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: اجْتَمَعَ عَلَيْهِ أَمْرَانِ شَدِيدَانِ: النَّاسُ يُجَهِّزُونَ جَسَدَهُ، وَالْمَلَائِكَةُ يُجَهِّزُونَ رُوحَهُ. وَبِهِ قَالَ ابْنُ زَيْدٍ. وَالْعَرَبُ لَا تَذْكُرُ السَّاقَ إِلَّا فِي الشَّدَائِدِ الْكِبَارِ، وَالْمِحَنِ الْعِظَامِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: قَامَتِ الْحَرْبُ عَلَى سَاقٍ. وَقِيلَ: السَّاقُ الْأَوَّلُ تَعْذِيبُ رُوحِهِ عِنْدَ خُرُوجِ نَفْسِهِ، وَالسَّاقُ الْآخِرُ شِدَّةُ الْبَعْثِ وَمَا بَعْدَهُ إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ أَيْ: إِلَى خَالِقِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْمَرْجِعُ، وَذَلِكَ جَمْعُ الْعِبَادِ إِلَى اللَّهِ يُسَاقُونَ إِلَيْهِ فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى أي: لم يصدّق بالرسالة

Ebû’l-Cevzâ şöyle demiştir: Bu, yükseldi manasındaki rakiya-yerkâ (رَقَى يَرْقَى) fiilindendir. Anlamı şudur: «Onun ruhunu semaya kim yükseltecek; rahmet melekleri mi yoksa azap melekleri mi?» Bir görüşe göre bunu ölüm meleği söyler. Zira melekler kâfirin ruhuna yaklaşmaktan hoşlanmazlar. { وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ } “Ve [can çekişen kişi] bunun [artık] ayrılık vakti olduğunu anladığında”; yani ruhu köprücük kemiklerine dayanan kimse, bunun dünyadan, aileden, maldan ve evlattan ayrılık olduğunu kesin olarak bildiğinde. { وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ } “Ve bacak bacağa dolaştığında”; yani ölüm başına geldiğinde bacağı bacağına dolandığında. Müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: Bunun anlamı, sıkıntıların onun üzerine birbiri ardınca gelmesidir. Hasan[-ı Basrî]: «O ikisi, kefenin içinde birbirine dolandığı zaman [ölünün] iki bacağıdır» demiştir. Zeyd b. Eslem: «Kefenin parçası ölünün bacağına dolandı» demiştir. Bir görüşe göre: «İki ayağı ölmüş, iki bacağı kurumuş ve üzerlerinde gezip dolaşırken artık onu taşıyamaz olmuştur.» Dahhâk şöyle demiştir: «Onun başına iki çetin durum bir arada gelmiştir: İnsanlar onun bedenini [defne] hazırlarken melekler de ruhunu hazırlarlar.» İbn Zeyd de bu görüştedir. Araplar 'bacak' (es-sâk) kelimesini ancak büyük felaketlerde ve çetin musibetlerde zikrederler; nitekim onların: «Savaş bütün şiddetiyle kızıştı / bacak üzerine kalktı (قَامَتِ الْحَرْبُ عَلَى سَاقٍ)» sözleri de bu kabildendir. Bir görüşe göre: «İlk bacak (sıkıntı), canı çıkarken ruhunun azap görmesi; son bacak ise yeniden dirilişin ve sonrasının şiddetidir.» { إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ } “O gün sevk ediliş yalnızca Rabbinedir”; yani kıyamet günü dönüş ancak senin Yaratıcınadır. Bu da kulların Allah'ın huzurunda toplanıp O'na doğru sevk edilmeleridir. { فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى } “O ne doğruladı ne de namaz kıldı”; yani risaleti (peygamberliği) doğrulamadı,

وَلَا بِالْقُرْآنِ، وَلَا صَلَّى لِرَبِّهِ، وَالضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى الْإِنْسَانِ الْمَذْكُورِ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ. قَالَ قَتَادَةُ: فَلَا صَدَّقَ بِكِتَابِ اللَّهِ وَلَا صَلَّى لِلَّهِ، وَقِيلَ: فَلَا آمَنَ بِقَلْبِهِ وَلَا عَمِلَ بِبَدَنِهِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ لَا بِمَعْنَى لَمْ، وَكَذَا قَالَ الْأَخْفَشُ:

Kur'an'ı da [tasdik etmedi] ve Rabbi için namaz da kılmadı. Zamir, bu surenin başında zikredilen insana dönmektedir. Katâde: «Ne Allah'ın Kitabı'nı doğruladı ne de Allah için namaz kıldı» demiştir. Bir görüşe göre: «Ne kalbiyle iman etti ne de bedeniyle amel etti» [demektir]. Kisâî, lâ (لَا) edatının lem (لَمْ) manasında olduğunu söylemiştir. Ahfeş de şöyle demiştir:

وَالْعَرَبُ تَقُولُ: لَا ذَهَبَ، أَيْ: لَمْ يَذْهَبْ، وَهَذَا مُسْتَفِيضٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَمِنْهُ:

Araplar: Lâ zehebe (لَا ذَهَبَ) derler ki bu; Lem yezheb (لَمْ يَذْهَبْ - gitmedi) demektir. Bu kullanım Arap kelamında yaygındır; nitekim şu beyitte de böyledir:

إِنْ تَغْفِرِ اللَّهُمَّ تَغْفِرْ جَمًّا ... وأيّ عبد لك لا أَلَمَّا

«Allahım! Bağışlarsan pek çok [günahı] bağışlarsın... Zira senin hangi kulun günaha bulaşmamıştır ki?»

وَلكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى أَيْ: كَذَّبَ بِالرَّسُولِ وَبِمَا جَاءَ بِهِ، وَتَوَلَّى عَنِ الطَّاعَةِ وَالْإِيمَانِ ثُمَّ ذَهَبَ إِلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى أَيْ: يَتَبَخْتَرُ وَيَخْتَالُ فِي مِشْيَتِهِ افْتِخَارًا بِذَلِكَ. وَقِيلَ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْمَطِيِّ وَهُوَ الظَّهْرُ، وَالْمَعْنَى: يَلْوِي مَطَاهُ. وَقِيلَ: أَصْلُهُ يَتَمَطَّطُ، وَهُوَ التَّمَدُّدُ وَالتَّثَاقُلُ، أَيْ: يَتَثَاقَلُ وَيَتَكَاسَلُ عَنِ الدَّاعِي إِلَى الْحَقِّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى - ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى أَيْ: وَلِيَكَ الْوَيْلَ، وَأَصْلُهُ أَوْلَاكَ اللَّهُ مَا تَكْرَهُهُ، وَاللَّامُ مَزِيدَةٌ كَمَا فِي رَدِفَ لَكُمْ وهذا تهديد شديد، والتكرير للتأكيد، أي: يتكرر عَلَيْكَ ذَلِكَ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ.

{ وَلكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } “Aksine yalanlamış ve yüz çevirmişti”; yani Resûl'ü ve getirdiklerini yalanlamış, itaatten ve imandan yüz çevirmişti. { ثُمَّ ذَهَبَ إِلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى } “Sonra da çalım satarak ailesine gitmişti”; yani bununla övünerek yürüyüşünde böbürlenip çalım satarak [gitti]. Bir görüşe göre bu [kelime], sırt manasına gelen el-matâ (الْمَطِيّ) kelimesinden alınmıştır; mana: "Sırtını gerip bükerek [yürümek]" demektir. Bir görüşe göre de aslı yetemattatu (يَتَمَطَّطُ) olup esnemek/gerinmek ve ağırlaşmaktır; yani hakka çağırana karşı ağırlık koyup tembellik eder. { أَوْلى لَكَ فَأَوْلى - ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى } “Sana lâyıktır [o azap], lâyık! Sonra sana lâyıktır [o azap], lâyık!”; yani helak sana yaklaşmıştır. Aslı; "Allah sana hoşlanmadığın şeyi yaklaştırsın" demektir. { رَدِفَ لَكُمْ } ayetinde olduğu gibi lâm harfi fazlalıktır (zâidedir). Bu, şiddetli bir tehdittir; tekrar edilmesi ise tekit içindir; yani bu azap sana defalarca tekrarlanacaktır.

قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِيَدِ أَبِي جَهْلٍ، ثُمَّ قَالَ: أَوْلى لَكَ فَأَوْلى فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ: بِأَيِّ شَيْءٍ تُهَدِّدُنِي لَا تَسْتَطِيعُ أَنْتَ وَلَا رَبُّكَ أَنْ تَفْعَلَا بِي شَيْئًا، وَإِنِّي لَأَعَزُّ أَهْلِ هَذَا الْوَادِي، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: الْوَيْلُ لَكَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْخَنْسَاءِ:

Vâhidî demiştir ki: Müfessirler şöyle dediler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Cehil'in elinden tuttu, sonra: { أَوْلى لَكَ فَأَوْلى } buyurdu. Ebû Cehil de: «Beni ne ile tehdit ediyorsun? Ne sen ne de Rabbin bana bir şey yapmaya güç yetirebilirsiniz! Şüphesiz ben bu vadinin en izzetli/güçlü insanıyım» dedi. Bunun üzerine bu ayet indi. Bir görüşe göre manası: «Yazıklar olsun sana / helak sana olsun» demektir. Hansâ'nın şu sözü de bundandır:

هَمَمْتُ بِنَفْسِي كل الهموم ... فَأَوْلَى لِنَفْسِي أَوْلَى لَهَا

«Nefsim için her türlü kederi dert edindim... Yazıklar olsun nefsime, yazıklar olsun ona!»

وَعَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهُ الْوَيْلُ، قِيلَ: هُوَ مِنَ الْمَقْلُوبِ كَأَنَّهُ قِيلَ: أَوَيْلٌ لَكَ، ثُمَّ أَخَّرَ الْحَرْفَ الْمُعْتَلَّ. قِيلَ: وَمَعْنَى التَّكْرِيرِ لِهَذَا اللَّفْظِ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ، وَالْوَيْلُ لَكَ حَيًّا، وَالْوَيْلُ لَكَ مَيْتًا، وَالْوَيْلُ لَكَ يَوْمَ الْبَعْثِ، وَالْوَيْلُ لَكَ يَوْمَ تَدْخُلُ النَّارَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِنَّ الذَّمَّ لَكَ أَوْلَى لَكَ مِنْ تَرْكِهِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَنْتَ أَوْلَى وَأَجْدَرُ بِهَذَا الْعَذَابِ قَالَهُ ثَعْلَبٌ. وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: أَوْلَى فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَعْنَاهُ مُقَارَبَةُ الْهَلَاكِ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: كَأَنَّهُ يَقُولُ: قَدْ وَلِيتُ الْهَلَاكَ وَقَدْ دَانَيْتَهُ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْوَلِيِّ، وَهُوَ الْقُرْبُ، وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:

Bunun "veyl" (helak/yazıklar olsun) olduğu görüşüne göre; maklûb (harf sırası değişmiş) olduğu, sanki "e-veylun leke" (أَوَيْلٌ لَكَ) denildiği, sonra illetli harfin sona tehir edildiği söylenmiştir. Bu lafzın dört defa tekrarlanmasının manası hakkında şöyle denilmiştir: «Yaşarken sana helak olsun, ölüyken sana helak olsun, diriliş gününde sana helak olsun ve cehenneme girdiğin gün sana helak olsun.» Şöyle de denilmiştir: Mana; «Seni yermek, yermemekten daha uygundur/evlâdır.» Bir diğer görüşe göre: «Sen bu azaba daha lâyık ve müstahaksın» demektir; bunu Sa'leb söylemiştir. Asmaî ise şöyle demiştir: «Arap kelamında evlâ (أَوْلَى) lafzının anlamı helake yaklaşmaktır.» Müberred: «Sanki: Helake yaklaştın ve ona iyice yanaştın demektedir. Aslı ise yakınlık manasındaki el-vely (الْوَلِيّ) kelimesindendir» demiştir. Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:

فَأَوْلَى أَنْ يَكُونَ لَكَ الْوَلَاءُ

«Dostluğun/velayetin sana ait olması yakındır.»

أَيْ: قَارِبَ أَنْ يَكُونَ لَكَ، وَأَنْشَدَ أَيْضًا:

Yani: Sana ait olması yaklaştı [demektir]. Yine şu beyti de inşad etmiştir:

أَوْلَى لِمَنْ هَاجَتْ لَهُ أَنْ يُكَمَّدَا

«İçinde [aşk ateşi] tutuşan kimsenin kederlenmesi pek yakındır.»

أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً أَيْ: هَمَلًا، لَا يُؤْمَرُ وَلَا يُنْهَى، وَلَا يُحَاسَبُ وَلَا يُعَاقَبُ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: مَعْنَاهُ الْمُهْمَلُ، وَمِنْهُ إِبِلٌ سُدًى، أَيْ: تَرْعَى بِلَا رَاعٍ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَيَحْسَبُ أَنْ يُتْرَكَ فِي قَبْرِهِ كَذَلِكَ أَبَدًا لَا يُبْعَثُ. وَجُمْلَةُ أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى مُسْتَأْنَفَةٌ، أَيْ: أَلَمْ يَكُ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ قَطْرَةً مِنْ مَنِيٍّ يُرَاقُ فِي الرَّحِمِ، وَسْمِي الْمَنِيُّ مَنِيًّا لِإِرَاقَتِهِ، وَالنُّطْفَةُ: الْمَاءُ الْقَلِيلُ، يُقَالُ: نَطَفَ الماء إذا قطر.

{ أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً } “İnsan başıboş bırakılacağını mı sanır?” Yani; kendisine emredilmeyecek, yasak getirilmeyecek, hesaba çekilmeyecek ve cezalandırılmayacak şekilde başıboş [bırakılacağını mı sanır]? es-Süddî şöyle demiştir: Bunun anlamı 'ihmal edilmiş / başıboş bırakılmış' olandır. Nitekim çobansız otlayan [develer için] ibülün süden (إِبِلٌ سُدًى) [başıboş develer] denilir. Bir görüşe göre de mana: [İnsan], kabrinde ebediyen bu şekilde bırakılıp yeniden diriltilmeyeceğini mi sanır? { أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى } “O, dökülen meniden bir nutfe (sperm) değil miydi?” cümlesi müste'nefedir (yeni bir başlangıç cümlesidir). Yani; o insan, rahme dökülen meniden bir damla değil miydi? Meni, [rahme] akıtıldığı/döküldüğü için bu isimle adlandırılmıştır. Nutfe (النُّطْفَةُ) ise az sudur. Nitekim su damladığı zaman netafe’l-mâü (نَطَفَ الْمَاءُ) denilir.

قَرَأَ الْجُمْهُورُ أَلَمْ يَكُ بِالتَّحْتِيَّةِ عَلَى إِرْجَاعِ الضَّمِيرِ إِلَى الْإِنْسَانِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الِالْتِفَاتِ إِلَيْهِ تَوْبِيخًا لَهُ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَيْضًا: تُمْنَى بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ لِلنُّطْفَةِ. وَقَرَأَ حَفْصٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَمُجَاهِدٌ وَيَعْقُوبُ بِالتَّحْتِيَّةِ عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ لِلْمَنِيِّ، وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنْ أَبِي عَمْرٍو، وَاخْتَارَهَا أَبُو حَاتِمٍ ثُمَّ كانَ عَلَقَةً أَيْ: كَانَ بَعْدَ النُّطْفَةِ عَلَقَةً، أَيْ: دَمًا فَخَلَقَ أَيْ: فَقَدَّرَ بِأَنْ جَعَلَهَا مُضْغَةً مُخَلَّقَةً فَسَوَّى أَيْ: فَعَدَّلَهُ وَكَمَّلَ نَشْأَتَهُ وَنَفَخَ فِيهِ الرُّوحَ فَجَعَلَ مِنْهُ أَيْ: حَصَّلَ مِنَ الْإِنْسَانِ، وَقِيلَ: مِنَ الْمَنِيِّ الزَّوْجَيْنِ أَيِ: الصِّنْفَيْنِ مِنْ نَوْعِ الْإِنْسَانِ. ثُمَّ بَيَّنَ ذَلِكَ فَقَالَ: الذَّكَرَ وَالْأُنْثى أَيِ: الرَّجُلُ وَالْمَرْأَةُ أَلَيْسَ ذلِكَ أي: أليس ذَلِكَ الَّذِي أَنْشَأَ هَذَا الْخَلْقَ الْبَدِيعَ وَقَدَرَ عَلَيْهِ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى أَيْ: يُعِيدُ الْأَجْسَامَ بِالْبَعْثِ كَمَا كَانَتْ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا فَإِنَّ الْإِعَادَةَ أَهْوَنُ مِنَ الِابْتِدَاءِ، وَأَيْسَرُ مُؤْنَةً مِنْهُ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ: بِقادِرٍ وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ: يَقْدِرُ فِعْلًا مُضَارِعًا، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: يُحْيِيَ بِنَصْبِهِ بِأَنْ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ وَالْفَيَّاضُ بْنُ غَزَوَانَ بِسُكُونِهَا تَخْفِيفًا، أَوْ عَلَى إِجْرَاءِ الْوَصْلِ مَجْرَى الْوَقْفِ كَمَا مَرَّ فِي مَوَاضِعَ.

Cumhur, zamirin insana dönmesi sebebiyle { أَلَمْ يَكُ } lafzını ye harfiyle (yâ ile) okumuştur. Hasan ise onu azarlamak amacıyla muhataba iltifat sanatı yaparak te harfiyle (tâ ile) [elem tekü] okumuştur. Cumhur yine zamirin nutfeye ait olması sebebiyle { تُمْنَى } lafzını te harfiyle okumuştur. Hafs, İbn Muhaysın, Mücâhid ve Ya'kûb ise zamirin meniye ait olması sebebiyle ye harfiyle [yümnâ] okumuşlardır; bu kıraat Ebû Amr'dan da rivayet edilmiş ve Ebû Hâtim tarafından tercih edilmiştir. { ثُمَّ كانَ عَلَقَةً } “Sonra bir alaka (embriyo) olmuştu”; yani nutfeden sonra alaka, yani bir kan pıhtısı olmuştu. { فَخَلَقَ } “Derken yarattı”; yani onu şekillenmiş bir et parçası (mudğa-i muhalleka) yaparak takdir etti. { فَسَوَّى } “Biçimlendirdi”; yani onu düzeltip yaratılışını tamamladı ve ona ruh üfledi. { فَجَعَلَ مِنْهُ } “Ondan var etti”; yani insandan var etti —meniden de denilmiştir—. { الزَّوْجَيْنِ } “İki cinsi”; yani insan türünün iki sınıfını. Sonra bunu açıklayarak şöyle buyurmuştur: { الذَّكَرَ وَالْأُنْثى } “Erkeği ve dişiyi”; yani erkek ve kadını. { أَلَيْسَ ذلِكَ } “Peki bunları yapan değil midir?”; yani bu eşsiz yaratılışı var eden ve buna güç yetiren Zat değil midir? { بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى } “Ölüleri diriltmeye kadir [değil midir]?”; yani dünyada olduğu gibi bedenleri yeniden dirilişle iade etmeye [kadir değil midir]? Zira yeniden yaratmak baştan yaratmaktan daha kolay ve külfetsizdir. Cumhur { بِقادِرٍ } şeklinde okumuştur; Zeyd b. Ali ise muzari fiil olarak 'yakdiru' şeklinde okumuştur. Cumhur { يُحْيِيَ } lafzını 'en' edatıyla nasb ederek okumuştur. Talha b. Süleyman ve Feyyâz b. Gazvân ise hafifletmek amacıyla veya muhtelif yerlerde geçtiği üzere vaslı vakıf yerine koyarak sükûn ile [yuhyî] okumuşlardır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَقِيلَ مَنْ راقٍ

İbn Ebi'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَقِيلَ مَنْ راقٍ } “'Kimdir tedavi edecek/okuyacak olan?' dendiği [zaman]” kavli hakkında,

قَالَ: تَنْتَزِعُ نَفْسُهُ حَتَّى إِذَا كَانَتْ فِي تَرَاقِيهِ، قِيلَ: مَنْ يَرْقَى بِرُوحِهِ مَلَائِكَةَ الرَّحْمَةِ أَوْ مَلَائِكَةَ الْعَذَابِ؟

şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Ruhu çekilip köprücük kemiklerine dayandığı zaman: 'Onun ruhunu kim yükseltecek; rahmet melekleri mi yoksa azap melekleri mi?' denir.»

وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ قَالَ: التفت عليه الدنيا والآخرة وَمَلَائِكَةُ الْعَذَابِ أَيُّهُمْ يَرْقَى بِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ ابن حميد عنه وَقِيلَ مَنْ راقٍ

{ وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ } “Ve bacak bacağa dolaştığı zaman” hakkında ise: «Dünya ile ahiret birbirine dolaşmıştır; azap melekleri hangisinin onunla yükseleceğini [bekler]» demiştir. Abd b. Humeyd ondan { وَقِيلَ مَنْ راقٍ } [ayeti] hakkında,

قال: مَنْ رَاقٍ يَرْقِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ يَقُولُ: آخِرُ يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ الدنيا وأوّل يوم من أيام الآخرة، فتلتقي الشِّدَّةُ بِالشِّدَّةِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا يَتَمَطَّى قَالَ: يَخْتَالُ.

şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Tedavi eden/okuyan bir kimse var mıdır?» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan { وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ } “Ve bacak bacağa dolaştığı zaman” hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Dünya günlerinin sonuncusu ile ahiret günlerinin ilki [birbirine kavuşur]; Allah'ın merhamet ettikleri müstesna şiddet şiddetle karşılaşır.» İbn Ebî Hâtim ondan { يَتَمَطَّى } “çalım satarak” hakkında: «Kibirlenip böbürlenir» dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: سألت ابن عباس عن قوله: أَوْلى لَكَ فَأَوْلى أَشَيْءٌ قَالَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَبِي جَهْلٍ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ، أَمْ أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ؟ قَالَ: بَلْ قَالَهُ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ، ثُمَّ أَنْزَلَهُ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً قَالَ: هَمَلًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ عَنْ صَالِحِ أَبِي الْخَلِيلِ قَالَ: «كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى قَالَ: سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبَلَى» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى قال الرسول ﷺ: «سُبْحَانَكَ رَبِّي وَبَلَى» . وَأَخْرَجَ ابْنُ النَّجَّارِ فِي تَارِيخِهِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ عِنْدَ قِرَاءَتِهِ لِهَذِهِ الْآيَةِ: «بَلَى وَأَنَا عَلَى ذَلِكَ مِنَ الشَّاهِدَيْنِ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ قَرَأَ مِنْكُمْ وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ فَانْتَهَى إِلَى آخِرِهَا» : أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ فَلْيَقُلْ: بَلَى وَأَنَا عَلَى ذَلِكَ مِنَ الشَّاهِدِينَ. وَمَنْ قرأ: لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ فانتهى

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, el-Hâkim (ve sahih olduğunu belirtmiştir) ve İbn Merdûye'nin Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a { أَوْلى لَكَ فَأَوْلى } “Gerektir sana (o bela), gerek!” ayetini sordum: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ebû Cehil'e kendiliğinden söylediği bir söz müdür, yoksa Allah mı ona bunu emretmiştir?" O da: «Bilakis, onu kendiliğinden söylemiş, sonra da Allah [ayet olarak] indirmiştir» dedi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre { أَنْ يُتْرَكَ سُدىً } “başıboş bırakılacağını [mı sanır?]” [ifadesi] hakkında: «Başıboş [hesapsız ve cezasız]» demiştir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Enbârî'nin Sâlih Ebü'l-Halîl'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem { أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى } “Bunu yapan, ölüleri diriltmeye kadir değil midir?” ayetini okuduğu zaman: «Sübhâneke'llâhümme ve belâ (Seni tenzih ederim Allahım, evet [buna elbette kadirsin])» derdi.» İbn Merdûye'nin Berâ b. Âzib'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى } “Bunu yapan, ölüleri diriltmeye kadir değil midir?” ayeti indiği zaman Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sübhâneke Rabbî ve belâ (Seni tenzih ederim Rabbim, evet [buna elbette kadirsin])» buyurdu. İbnü'n-Neccâr Târîh'inde Ebû Ümâme'den rivayet ettiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu ayeti okuduğunda şöyle buyurduğunu işitmiştir: «Belâ ve ene alâ zâlike mine'ş-şâhidîn (Evet [buna kadirdir] ve ben de buna şahitlik edenlerdenim).» Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbnü'l-Münzir, el-Hâkim (ve sahih olduğunu belirtmiştir), İbn Merdûye ve Beyhakî'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sizden kim { وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ } “Tîn'e ve zeytûna andolsun” [suresini] okur da sonundaki { أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ } “Allah, hüküm verenlerin en adili değil midir?” [ayetine] ulaşırsa: 'Belâ ve ene alâ zâlike mine'ş-şâhidîn (Evet [öyledir] ve ben de buna şahitlik edenlerdenim)' desin. Kim de { لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününe yemin ederim ki” [suresini okur da]...»

إِلَى قَوْلِهِ: أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى فَلْيَقُلْ: بَلَى، وَمَنْ قَرَأَ: وَالْمُرْسَلاتِ عُرْفاً فَبَلَغَ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ فَلْيَقُلْ: آمَنَّا بِاللَّهِ» وَفِي إِسْنَادِهِ رَجُلٌ مَجْهُولٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا قَرَأْتَ: لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَبَلَغْتَ أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى فقل: بلى» .

... { أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى } “Bunu yapan, ölüleri diriltmeye kādir değil midir?” ayetine kadar [okursa]: «Evet [kâdirdir]» desin. Kim de { وَالْمُرْسَلاتِ عُرْفاً } “Andolsun birbiri ardınca gönderilenlere” [suresini] okur da { فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ } “Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?” [ayetine] ulaşırsa: «Allah'a iman ettik» desin.» Bu rivayetin isnadında meçhul bir râvi bulunmaktadır. İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «{ لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ } “Yemin ederim kıyamet gününe” [suresini] okuyup da { أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى } “Bunu yapan, ölüleri diriltmeye kādir değil midir?” [ayetine] ulaştığın zaman: «Evet [kâdirdir]» de.»