الدُّنْيَا فَضَرَبْتَهَا حَتَّى جَعَلْتَهَا مِثْلَ جَنَاحِ الذُّبَابِ لَمْ يُرَ الْمَاءُ مِنْ وَرَائِهَا، وَلَكِنْ قَوَارِيرَ الجنة ببياض الْفِضَّةِ فِي صَفَاءِ الْقَوَارِيرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: لَيْسَ فِي الْجَنَّةِ شَيْءٌ إِلَّا وَقَدْ أَعْطَيْتُمْ فِي الدُّنْيَا شِبْهَهُ إِلَّا قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: قَدَّرُوها تَقْدِيراً قَالَ: أَتَوْا بِهَا عَلَى قَدْرِ الْفَمِ لَا يُفَضِّلُونَ شَيْئًا وَلَا يَشْتَهُونَ بَعْدَهَا شَيْئًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا قَدَّرُوها تَقْدِيراً قَالَ: قَدَّرَتْهَا السُّقَاةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَهَنَّادٌ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، عَنِ ابْنِ عَمْرٍو قَالَ: إِنَّ أَدْنَى أَهْلِ الْجَنَّةِ مَنْزِلًا مَنْ يَسْعَى عَلَيْهِ أَلْفُ خَادِمٍ كُلُّ خَادِمٍ عَلَى عَمَلٍ لَيْسَ عَلَيْهِ صَاحِبُهُ، وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: إِذا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً.
dünya gümüşünden bir parça gümüş alıp onu sinek kanadı gibi [ince] oluncaya kadar dövseydin, arkasındaki su görünmezdi. Fakat cennet kadehleri, gümüş beyazlığında olup cam berraklığındadır.» İbn Ebî Hâtim yine ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Cennetteki her şeyin bir benzeri dünyada size verilmiştir, gümüşten billur kadehler müstesna.» Firyâbî de yine ondan { قَدَّرُوها تَقْدِيراً } “Onu kendilerine göre ölçüp takdir etmişlerdir” ayeti hakkında: «Onu ağzın ölçüsüne göre getirirler; ne bir şey artırırlar ne de ondan sonra bir şey arzu ederler» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir yine ondan { قَدَّرُوها تَقْدِيراً } “Onu kendilerine göre ölçüp takdir etmişlerdir” hakkında: «Sâkiler onu takdir etmiştir» dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Mübârek, Hünnâd, Abd b. Humeyd ve el-Ba's'ta Beyhakî, İbn Amr'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Cennet ehlinin derece bakımından en aşağı olanı, etrafında bin hizmetçinin koşturduğu kimsedir ki her bir hizmetçi diğerinin yapmadığı bir işle meşguldür.» Ve şu ayeti okudu: { إِذا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً } “Onları gördüğünde saçılmış inciler sanırsın.”
[سورة الإنسان (٧٦) : الآيات ٢٣ الى ٣١]
[İnsân Suresi (76), Ayetler 23-31]
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلاً (٢٣) فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً (٢٤) وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلاً (٢٥) وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلاً طَوِيلاً (٢٦) إِنَّ هؤُلاءِ يُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَيَذَرُونَ وَراءَهُمْ يَوْماً ثَقِيلاً (٢٧)
“(23) Şüphesiz Kur'an'ı sana parça parça indiren biziz, biz. (24) O halde Rabbinin hükmüne sabret ve onlardan hiçbir günahkâra veya nankör kâfire itaat etme! (25) Sabah akşam Rabbinin adını an! (26) Gecenin bir kısmında O'na secde et ve geceleyin uzun uzadıya O'nu tesbih et! (27) Şüphesiz bunlar çabuk geçen [dünyayı] severler ve önlerindeki zorlu bir günü terk edip bırakırlar.”
نَحْنُ خَلَقْناهُمْ وَشَدَدْنا أَسْرَهُمْ وَإِذا شِئْنا بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ تَبْدِيلاً (٢٨) إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً (٢٩) وَما تَشاؤُنَ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (٣٠) يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (٣١)
“(28) Onları biz yarattık ve eklemlerini sımsıkı bağladık. Dilediğimiz zaman da onların benzerleriyle değiştiririz. (29) Şüphesiz bu bir öğüttür; artık dileyen Rabbine giden bir yol tutar. (30) Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz. Şüphesiz Allah Alîm'dir, Hakîm'dir. (31) O, dilediğini rahmetine girdirir. Zalimlere gelince, onlar için acı bir azap hazırlamıştır.”
قَوْلُهُ: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلًا أَيْ: فَرَّقْنَاهُ فِي الْإِنْزَالِ وَلَمْ نُنْزِلْهُ جُمْلَةً وَاحِدَةً. وَقِيلَ:
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلًا } “Şüphesiz Kur'an'ı sana parça parça indiren biziz, biz” buyruğu, yani: Onu indirişte parça parça yaptık ve onu toptan bir kerede indirmedik, demektir. Şöyle de denilmiştir:
الْمَعْنَى: نَزَّلْنَاهُ عَلَيْكَ وَلَمْ تَأْتِ بِهِ مِنْ عِنْدِكَ كَمَا يَدَّعِيهِ الْمُشْرِكُونَ فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ أَيْ: لِقَضَائِهِ، وَمِنْ حُكْمِهِ وَقَضَائِهِ تَأْخِيرُ نَصْرِكَ إِلَى أَجَلٍ اقْتَضَتْهُ حِكْمَتُهُ. قِيلَ: وَهَذَا مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً أَيْ: لَا تُطِعْ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ مُرْتَكِبٍ لِإِثْمٍ وَغَالٍ فِي كُفْرٍ، فَنَهَاهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنْ ذَلِكَ.
Anlam şudur: Müşriklerin iddia ettiği gibi sen onu kendiliğinden getirmedin, onu sana biz indirdik. { فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ } “O halde Rabbinin hükmüne sabret” yani: O'nun kazasına [sabret]. O'nun hüküm ve kazasından biri de sana yardım etmeyi hikmetinin gerektirdiği bir vakte kadar ertelemektir. Bunun kılıç ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir. { وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً } “ve onlardan hiçbir günahkâra veya nankör kâfire itaat etme!” Yani: Günah işleyen ve küfürde haddi aşan kimselerin hiçbirine itaat etme. Allah Sübhânehû onu bundan nehyetmiştir.
قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ الْأَلِفَ هُنَا آكُدُ مِنَ الْوَاوِ وَحْدَهَا لِأَنَّكَ إِذَا قُلْتَ: لَا تُطِعْ زَيْدًا وَعَمْرًا، فَأَطَاعَ أَحَدَهُمَا كَانَ غَيْرَ عَاصٍ لِأَنَّهُ أَمَرَهُ أَنْ لَا يُطِيعَ الِاثْنَيْنِ، فَإِذَا قَالَ: لَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنْ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَهْلٌ أَنْ يُعْصَى، كَمَا أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ: لَا تُخَالِفِ الْحَسَنَ أَوْ ابْنَ سِيرِينَ، فَقَدْ قُلْتَ إِنَّهُمَا أَهْلٌ أَنْ يُتَّبَعَا، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَهْلٌ أَنْ يُتَّبَعَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: «أَوْ» هُنَا بِمَنْزِلَةِ لَا، كَأَنَّهُ قَالَ: وَلَا كَفُورًا. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:
Zeccâc şöyle demiştir: "Buradaki elif ('ev' kelimesi / 'veya' bağlacı) tek başına vâv bağlacından daha tekitlidir. Çünkü sen: 'Zeyd'e ve Amr'a itaat etme' dediğinde, şayet ikisinden birine itaat ederse asi sayılmaz; zira ona ikisine birden [birlikte] itaat etmemesini emretmiştir. Fakat: 'Onlardan hiçbir günahkâra veya nankör kâfire itaat etme' dediğinde bu, ikisinden her birinin itaatsizlik edilmeye layık olduğuna delalet eder. Nitekim sen: 'Hasan'a veya İbn Sîrîn'e muhalefet etme' dediğinde, ikisinin de uyulmaya layık olduğunu ve ikisinden her birinin uyulması gereken kimseler olduğunu söylemiş olursun." Ferrâ ise şöyle demiştir: "Buradaki 'ev' (أَوْ), 'lâ' (لَا) mesabesindedir; sanki 've lâ kefûrâ' (ve hiçbir nankör kâfire [de itaat etme]) demiştir." Şöyle de denilmiştir:
آثِماً عُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ، وَبِقَوْلِهِ: أَوْ كَفُوراً الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ لِأَنَّهُمَا قَالَا لِلنَّبِيِّ ﷺ: ارْجِعْ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ وَنَحْنُ نُرْضِيكَ بِالْمَالِ وَالتَّزْوِيجِ وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا أَيْ: دُمْ عَلَى ذِكْرِهِ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: صَلِّ لِرَبِّكَ أَوَّلَ النَّهَارِ وَآخِرَهُ، فَأَوَّلُ النَّهَارِ صَلَاةُ الصُّبْحِ، وَآخِرُهُ صَلَاةُ الْعَصْرِ وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ أَيْ: صَلِّ الْمَغْرِبَ وَالْعَشَاءَ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ الصَّلَاةُ فِي بَعْضِهِ مِنْ غَيْرِ تَعْيِينٍ، وَمِنْ:
{ آثِماً } “günahkâr” ifadesinden kasıt Utbe b. Rebîa, { أَوْ كَفُوراً } “veya nankör kâfir” ifadesinden kasıt ise Velîd b. Mugîre'dir; çünkü ikisi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Bu işten vazgeç, biz seni mal ve evlilikle razı ederiz" demişlerdi. { وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا } “Sabah akşam Rabbinin adını an!” yani: Bütün vakitlerde O'nu zikretmeye devam et. Şöyle de denilmiştir: Anlamı; günün başında ve sonunda Rabbin için namaz kıl, demektir. Günün başı sabah namazı, sonu ise ikindi namazıdır. { وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ } “Gecenin bir kısmında O'na secde et” yani: Akşam ve yatsı namazını kıl. Bir belirleme olmaksızın gecenin bir kısmında namaz kılmanın kastedildiği de söylenmiştir. Buradaki 'min' (مِنْ) edatı:
لِلتَّبْعِيضِ عَلَى كُلِّ تَقْدِيرٍ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا أَيْ: نَزِّهْهُ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ الذِّكْرُ بِالتَّسْبِيحِ سَوَاءٌ كَانَ فِي الصَّلَاةِ أَوْ فِي غَيْرِهَا. وَقِيلَ: الْمُرَادُ التَّطَوُّعُ فِي اللَّيْلِ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُهُ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ. وَقِيلَ: الْأَمْرُ لِلنَّدْبِ. وَقِيلَ: هُوَ مَخْصُوصٌ بِالنَّبِيِّ ﷺ إِنَّ هؤُلاءِ يُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ
her hâlükârda teb'îz (kısmîlik bildirmek) içindir. { وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا } “ve geceleyin uzun uzadıya O'nu tesbih et!” yani: O'nu şanına yakışmayan şeylerden tenzih et. Buna göre kastedilen, gerek namazda gerekse namaz dışında tesbih ile zikretmektir. Geceleyin nafile namaz kılmanın kastedildiği de söylenmiştir. İbn Zeyd ve başkaları: "Bu ayet beş vakit namaz ile neshedilmiştir" demişlerdir. Emrin mendupluk bildirdiği de söylenmiştir. Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus olduğu da söylenmiştir. { إِنَّ هؤُلاءِ يُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ } “Şüphesiz bunlar çabuk geçen [dünyayı] severler”
يَعْنِي كُفَّارَ مَكَّةَ وَمَنْ هُوَ مُوَافِقٌ لَهُمْ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يُحِبُّونَ الدَّارَ الْعَاجِلَةَ، وَهِيَ دَارُ الدُّنْيَا وَيَذَرُونَ وَراءَهُمْ يَوْماً ثَقِيلًا أَيْ: يَتْرُكُونَ وَيَدَعُونَ وَرَاءَهُمْ، أَيْ: خَلْفَهُمْ أَوْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَأَمَامَهُمْ يَوْمًا شَدِيدًا عَسِيرًا، وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَسُمِّيَ ثَقِيلًا لِمَا فِيهِ مِنَ الشَّدَائِدِ وَالْأَهْوَالِ. ومعنى كونه يَذَرُونَهُ وَرَاءَهُمْ: أَنَّهُمْ لَا يَسْتَعِدُّونَ لَهُ وَلَا يَعْبَئُونَ بِهِ، فَهُمْ كَمَنَ يَنْبِذُ الشَّيْءَ وَرَاءَ ظَهْرِهِ تَهَاوُنًا بِهِ وَاسْتِخْفَافًا بِشَأْنِهِ، وَإِنْ كَانُوا فِي الْحَقِيقَةِ مُسْتَقْبِلِينَ لَهُ وَهُوَ أَمَامَهُمْ نَحْنُ خَلَقْناهُمْ أَيِ: ابْتَدَأْنَا خَلْقَهُمْ مِنْ تُرَابٍ، ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ، ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ إِلَى أَنْ كَمُلَ خَلْقَهُمْ، وَلَمْ يَكُنْ لِغَيْرِنَا فِي ذَلِكَ عَمَلٌ وَلَا سَعْيٌ لَا اشْتِرَاكًا وَلَا اسْتِقْلَالًا وَشَدَدْنا أَسْرَهُمْ الْأَسْرُ: شِدَّةُ الْخَلْقِ، يُقَالُ: شَدَّ اللَّهُ أَسْرَ فُلَانٍ: أَيْ قَوَّى خَلْقَهُ. قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ وَغَيْرُهُمْ: شَدَدْنَا خَلْقَهُمْ. قَالَ الْحَسَنُ: شَدَدْنَا أَوْصَالَهُمْ بَعْضًا إِلَى بَعْضٍ بِالْعُرُوقِ وَالْعَصَبِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: يُقَالُ فَرَسٌ شَدِيدُ الْأَسْرِ، أَيِ: الْخَلْقِ. قَالَ لَبِيدٌ:
Mekke kâfirlerini ve onlara muvafık olanları kastetmektedir. Mana şudur: Onlar peşin olan yurdu, yani dünya yurdunu severler. { وَيَذَرُونَ وَراءَهُمْ يَوْماً ثَقِيلًا } “ve önlerindeki zorlu bir günü terk edip bırakırlar.” Yani: Şiddetli ve çetin bir gün olan kıyamet gününü arkalarında veya önlerinde bırakıp terk ederler. İçindeki şiddetler ve dehşet verici haller sebebiyle o gün 'ağır/zorlu' diye isimlendirilmiştir. Onu arkalarında bırakmalarının manası şudur: Onlar o gün için hazırlanmaz ve ona aldırış etmezler; dolayısıyla onu önemsemeyerek ve hafife alarak arkalarına atan kimse gibidirler; gerçi hakikatte onu karşılamaktadırlar ve o onların önündedir. { نَحْنُ خَلَقْناهُمْ } “Onları biz yarattık” yani: Onların yaratılışını önce topraktan, sonra nutfeden, sonra alakadan, sonra mudgadan başlattık ve nihayet yaratılışları tamamlandı. Bu hususta bizden başkasının ne ortaklaşa ne de tek başına hiçbir ameli ve gayreti olmamıştır. { وَشَدَدْنا أَسْرَهُمْ } “ve eklemlerini sımsıkı bağladık.” el-Asr (الْأَسْر), yaratılışın muhkem ve sağlam olmasıdır. "Şeddellâhu esra fülân" denilir ki: "Allah falancanın yaratılışını kuvvetli kıldı" demektir. Mücâhid, Katâde, Mukâtil ve başkaları: "Yaratılışlarını muhkem kıldık" demişlerdir. Hasan: "Onların eklemlerini damarlar ve sinirlerle birbirine sımsıkı bağladık" demiştir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: "Ferasun şedîdü'l-asr" denilir ki, yaratılışı/yapısı sağlam at demektir. Lebîd şöyle demiştir:
سَاهِمُ الْوَجْهِ شَدِيدٌ أَسْرُهُ ... مُشْرِفُ الْحَارِكِ محبوك الكتد
"Yüzü zayıf, yapısı pek sağlamdır / Omuz başı yüksek, sırtı muhkem düğümlenmiştir."
وَقَالَ الْأَخْطَلُ:
Ahtal da şöyle demiştir:
مِنْ كُلِّ مُجْتَنِبٍ شَدِيدٍ أَسْرُهُ ... سَلِسِ الْقِيَادِ تَخَالُهُ مُخْتَالَا
"Yanları geniş, yapısı pek sağlam her bir [attan] / Sevk ve idaresi kolaydır, onu çalımlı yürür sanırsın."
وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْأُسَرُ الْقُوَّةُ، وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ الْإِسَارِ، وَهُوَ الْقَدُّ الَّذِي تُشَدُّ بِهِ الْأَقْتَابُ. وَمِنْهُ قَوْلُ ابْنُ أحمر يصف فرسا:
İbn Zeyd şöyle demiştir: "el-User (الْأُسَر) güç/kuvvet demektir; türeyişi ise semerlerin bağlandığı deri kayış anlamına gelen el-isâr (الْإِسَار) kelimesindendir." İbn Ahmer'in bir atı nitelerken söylediği şu söz de bu kabildendir:
يمشي بأوظفة شداد أسرها ... صمّ السّنابك لا تقي بِالْجُدْجُدِ
"Yapısı sağlam bacaklar üzerinde yürür / Tırnakları serttir, taşlık arazide dahi korunmaya ihtiyaç duymaz."
وَإِذا شِئْنا بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ تَبْدِيلًا أَيْ: لَوْ شِئْنَا لَأَهْلَكْنَاهُمْ وَجِئْنَا بِأَطْوَعَ لِلَّهِ مِنْهُمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى:
{ وَإِذا شِئْنا بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ تَبْدِيلًا } “Dilediğimiz zaman da onların benzerleriyle değiştiririz.” Yani: Dileseydik onları helak eder, yerlerine Allah'a onlardan daha itaatkâr olanları getirirdik. Şöyle de denilmiştir: Mana;
مَسَخْنَاهُمْ إِلَى أَسْمَجِ صُورَةٍ وَأَقْبَحِ خِلْقَةٍ إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ يَعْنِي إِنَّ هَذِهِ السُّورَةَ تَذْكِيرٌ وَمَوْعِظَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا أي: طريقا يتوصّل بِهِ إِلَيْهِ، وَذَلِكَ بِالْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ، وَالْمُرَادُ: إِلَى ثوابه أو إلى جنّته وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ أي: وما تشاؤون أَنْ تَتَّخِذُوا إِلَى اللَّهِ سَبِيلًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ، فَالْأَمْرُ إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ لَيْسَ إِلَيْهِمْ، وَالْخَيْرُ وَالشَّرُّ بِيَدِهِ، لَا مَانِعَ لِمَا أَعْطَى، وَلَا مُعْطِيَ لِمَا مَنَعَ، فَمَشِيئَةُ الْعَبْدِ مُجَرَّدَةٌ لَا تَأْتِي بِخَيْرٍ وَلَا تَدْفَعُ شَرًّا، وَإِنْ كَانَ يُثَابُ عَلَى الْمَشِيئَةِ الصَّالِحَةِ، وَيُؤْجَرُ عَلَى قَصْدِ الْخَيْرِ كَمَا فِي حَدِيثِ: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ، وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى» . قَالَ الزجاج: أي لستم تشاؤون إِلَّا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً فِي أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ، أَيْ: بَلِيغُ الْعَلَمِ وَالْحِكْمَةِ يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ أَيْ: يُدْخِلُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ أَنْ يُدْخِلَهُ فِيهَا، أَوْ يُدْخِلُ فِي جَنَّتِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ. قَالَ عَطَاءٌ: مَنْ صَدَقَتْ نِيَّتُهُ أَدْخَلَهُ جَنَّتَهُ وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً انْتِصَابُ الظَّالِمِينَ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ، أَيْ: يُعَذِّبُ الظَّالِمِينَ، نُصِبَ الظَّالِمِينَ لِأَنَّ مَا قَبْلَهُ مَنْصُوبٌ، أَيْ: يُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ في رحمته ويعذب الظالمين، أي: المشركين،
Onları en çirkin surete ve en kaba yaratılışa dönüştürürdük [demektir]. { إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ } “Şüphesiz ki bu bir öğüttür”; yani şüphesiz bu sure bir hatırlatma ve öğüttür. { فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } “Artık dileyen Rabbine bir yol tutar”; yani O'na ulaştıran bir yol tutar ki bu da iman ve itaat iledir. Kastedilen: O'nun sevabına veya cennetine [giden yoldur]. { وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz”; yani Allah dilemedikçe siz Allah'a giden bir yol tutmayı dileyemezsiniz. Emir, onların elinde değil Sübhân olan Allah'a aittir. Hayır da şer de O'nun elindedir; O'nun verdiğine engel olacak, vermediğini de verebilecek hiçbir kimse yoktur. Kulun tek başına dilemesi ne bir hayır getirir ne de bir şerri defeder; her ne kadar salih dilemeden ötürü sevap verilse ve hayrı kastettiği için mükafatlandırılsa da. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ، وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى» «Ameller ancak niyetlere göredir ve herkese ancak niyet ettiği şey vardır.» Zeccâc şöyle demiştir: Yani siz ancak Allah'ın dilemesiyle dileyebilirsiniz. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir”; emrinde ve nehyinde [böyledir], yani ilmi ve hikmeti son derece kemaldedir. { يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ } “O, dilediğini rahmetine sokar”; yani kimi rahmetine sokmayı dilerse onu oraya sokar ya da kullarından dilediğini cennetine girdirir. Atâ şöyle demiştir: Niyeti sadık olan kimseyi cennetine sokar. { وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Zalimlere gelince, onlar için elem verici bir azap hazırlamıştır.” 'ez-Zâlimîn' (الظَّالِمِينَ) kelimesinin nasbı (üstün olması), öncesinin delalet ettiği gizli bir fiil sebebiyledir; yani 'zalimlere azap eder' [takdirindedir]. 'ez-Zâlimîn' kelimesi kendisinden önceki mansub (üstün) olduğu için nasb kılınmıştır; yani: 'Dilediğini rahmetine sokar ve zalimlere -yani müşriklere- azap eder' [demektir].
وَيَكُونُ «أَعَدَّ لَهُمْ» تَفْسِيرًا لِهَذَا الْمُضْمَرِ، وَالِاخْتِيَارُ النَّصْبُ وَإِنَّ جَازَ الرَّفْعُ، وَبِالنَّصْبِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ. وَقَرَأَ أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ بِالرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَوَجْهُهُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ بَعْدَهُ فِعْلٌ يَقَعُ عَلَيْهِ.
ve { أَعَدَّ لَهُمْ } “onlar için hazırlamıştır” ifadesi de bu gizli fiilin tefsiri olur. Merfû (ötre) olması caiz olsa da tercih edilen nasbtır (üstün okunmasıdır); cumhur da nasb ile okumuştur. Ebân b. Osmân ise mübteda (özne) olarak ref' ile okumuştur; bunun gerekçesi de kendisinden sonra üzerine vaki olacak bir fiilin bulunmayışıdır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَشَدَدْنا أَسْرَهُمْ قَالَ: خَلَقَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَشَدَدْنا أَسْرَهُمْ قَالَ: هي المفاصل.
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { وَشَدَدْنا أَسْرَهُمْ } “ve eklemlerini sımsıkı bağladık” hakkında: «Yaratılışlarını [sağlam kıldık]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Ebû Hureyre'den { وَشَدَدْنا أَسْرَهُمْ } “ve eklemlerini sımsıkı bağladık” hakkında: «Onlar eklemlerdir» dediğini rivayet etmiştir.