6282. Metin
صَرَّحَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ بِأَنَّهَا مَدَنِيَّةٌ، وَلَمْ يَسْتَثْنُوا مِنْهَا شَيْئًا، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ وَعِكْرِمَةُ وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَعَطَاءٌ. وَقَدْ رُوِيَ مِثْلُ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَخْرَجَهُ النَّحَّاسُ فِي نَاسِخِهِ، وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ:
Müfessirlerin çoğu bu sûrenin Medenî olduğunu açıkça belirtmiş ve ondan hiçbir âyeti istisna etmemişlerdir. Hasan[-ı Basrî], İkrime, Câbir b. Zeyd ve Atâ da bu görüştedir. İbn Abbâs'tan da bunun bir benzeri rivayet edilmiştir. Bunu en-Nehhâs en-Nâsih'inde, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye ondan rivayet etmişlerdir; şöyle demiştir:
6283. Metin
سُورَةُ الْأَنْفَالِ نَزَلَتْ بِالْمَدِينَةِ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ أَيْضًا عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَالْبُخَارِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:
«Enfâl Sûresi Medine'de indi.» İbn Merdûye bunu Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet etmiştir. İbn Merdûye yine bunu Zeyd b. Sâbit'ten de rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, Buhârî, İbnü'l-Münzir, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
6284. Metin
نَزَلَتْ فِي بَدْرٍ. وَفِي لَفْظٍ تِلْكَ سُورَةُ بَدْرٍ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ هِيَ مَدَنِيَّةٌ إِلَّا سَبْعَ آيَاتٍ مِنْ قَوْلِهِ:
«Bedir hakkında indi.» Bir lafızda ise: «O, Bedir sûresidir.» [şeklindedir]. Kurtubî şöyle demiştir: İbn Abbâs, «Şu âyetinden itibaren yedi âyet müstesna sûre Medenîdir:
6285. Metin
وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى آخَرِ سَبْعِ آيَاتٍ، وَجُمْلَةُ آيَاتِ هَذِهِ السُّورَةِ سِتٌّ وَسَبْعُونَ آيَةً، وَقَدْ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَقْرَأُ بِهَا فِي صَلَاةِ الْمَغْرِبِ، كَمَا أَخْرَجَهُ الطَّبَرَانِيُّ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ عن أبي أيوب. وأخرج أيضا عن زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ مِنَ الْمَغْرِبِ بِسُورَةِ الْأَنْفَالِ.
{ وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Hani kâfirler sana tuzak kuruyorlardı...” âyetinden itibaren yedi âyetin sonuna kadar» demiştir. Bu sûrenin âyetlerinin toplamı yetmiş altı âyettir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Taberânî'nin Ebû Eyyûb'dan sahih bir senetle rivayet ettiği gibi, akşam namazında bu sûreyi okurdu. Yine Zeyd b. Sâbit'ten rivayet edildiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem akşamın iki rekâtında Enfâl Sûresi'ni okurdu.
6286. Metin
﷽
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla
6287. Metin
[سورة الأنفال (٨) : آية ١]
[Enfâl Sûresi (8), Âyet 1]
6288. Metin
﷽
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla
6289. Metin
يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١)
{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١) } “Sana ganimetleri soruyorlar. De ki: Ganimetler Allah'a ve Resûl'e aittir. O halde Allah'tan korkun, aranızı düzeltin ve eğer müminler iseniz Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin.”
6290. Metin
الْأَنْفَالُ: جَمْعُ نَفَلٍ مُحَرَّكًا، وَهُوَ: الْغَنِيمَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَنْتَرَةَ:
el-Enfâl (الْأَنْفَالُ), harekeli olarak Nefel (نَفَل) kelimesinin çoğuludur; o da Ganîmet (الْغَنِيمَةُ) demektir. Antere'nin şu sözü de bundandır:
6291. Metin
إِنَّا إِذَا احْمَرَّ الْوَغَى نَرْوِي الْقَنَا ... وَنَعُفُّ عِنْدَ مَقَاسِمِ الْأَنْفَالِ
Savaş kızıştığı zaman mızrakları [kana] doyururuz ... Ganimetlerin taksiminde ise tokgözlü davranırız.
6292. Metin
أَيِ: الْغَنَائِمِ، وَأَصْلُ النَّفَلِ: الزِّيَادَةُ، وَسُمِّيَتِ الْغَنِيمَةُ بِهِ لِأَنَّهَا زِيَادَةٌ فِيمَا أَحِلَّ اللَّهُ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ مِمَّا كَانَ مُحَرَّمًا عَلَى غَيْرِهِمْ، أَوْ لِأَنَّهَا زِيَادَةٌ عَلَى مَا يَحْصُلُ لِلْمُجَاهِدِ مِنْ أَجْرِ الْجِهَادِ، وَيُطْلَقُ النَّفَلُ عَلَى مَعَانٍ أخر منها: اليمين، والانتفاء، وَنَبْتٌ مَعْرُوفٌ. وَالنَّافِلَةُ التَّطَوُّعُ لِكَوْنِهَا زَائِدَةً عَلَى الْوَاجِبِ. وَالنَّافِلَةُ: وُلَدُ الْوَلَدِ، لِأَنَّهُ زِيَادَةٌ عَلَى الْوَلَدِ وَكَانَ سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ: اخْتِلَافُ الصَّحَابَةِ ﵃ فِي يَوْمِ بَدْرٍ كَمَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ فَنَزَعَ اللَّهُ مَا غَنِمُوهُ مِنْ أَيْدِيهِمْ وَجَعَلَهُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ، فَقَالَ: قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ أَيْ حُكْمُهَا مُخْتَصٌّ بِهِمَا يُقَسِّمُهَا بَيْنَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَلَيْسَ لَكُمْ حُكْمٌ فِي ذَلِكَ.
Yani: Ganimetlerin [taksiminde demektir]. Nefel kelimesinin aslı, fazlalık/ziyadelik demektir. Ganimete bu isim, Allah'ın bu ümmete başkalarına haram kıldığı şeylerden bir fazlalık olarak helal kılması sebebiyle yahut mücahide cihat sevabından hasıl olan şeye bir fazlalık olması sebebiyle verilmiştir. Nefel başka anlamlara da gelir, bunlardan bazıları: Yemin, nesebi inkâr etmek ve bilinen bir bitkidir. Nâfile ise farzın üzerine fazlalık olduğu için nafile ibadettir. Nâfile ayrıca torun demektir; çünkü evladın üzerine bir fazlalıktır. Âyetin nüzul sebebi ise: Bedir gününde sahâbenin -radıyallâhu anhum- ileride açıklanacağı üzere ihtilaf etmeleridir. Bunun üzerine Allah, elde ettikleri ganimeti ellerinden çekip aldı ve onu Allah'a ve Resûl'e tahsis etti. Şöyle buyurdu: { قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ } “De ki: Ganimetler Allah'a ve Resûl'e aittir.” Yani onun hükmü bu ikisine mahsustur; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu Allah Teâlâ'nın emri doğrultusunda aranızda taksim eder, bu hususta sizin bir hükmünüz yoktur.
6293. Metin
وَقَدْ ذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ إِلَى أَنَّ الْأَنْفَالَ كَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ خَاصَّةً لَيْسَ لِأَحَدٍ فِيهَا شَيْءٌ حَتَّى نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ. ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِالتَّقْوَى، وَإِصْلَاحِ ذَاتِ الْبَيْنِ، وَطَاعَةِ اللَّهِ وَالرَّسُولِ بِالتَّسْلِيمِ لِأَمْرِهِمَا، وَتَرْكِ الِاخْتِلَافِ الَّذِي وَقَعَ بَيْنَهُمْ، ثُمَّ قَالَ: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ أَيِ: امْتَثِلُوا هَذِهِ الْأَوَامِرَ الثَّلَاثَةَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ، وَفِيهِ مِنَ التَّهْيِيجِ وَالْإِلْهَابِ مَا لَا يَخْفَى، مَعَ
Sahâbe ve tâbiînden bir topluluk, Enfâl'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e özel olduğu, Allah Teâlâ'nın: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “Bilin ki ganimet aldığınız şeylerin beşte biri muhakkak Allah'a aittir...” âyeti inene kadar onda hiç kimsenin bir hakkı bulunmadığı görüşüne varmıştır. Sonra onlara takvayı, aralarını düzeltmeyi, onların emirlerine boyun eğerek Allah'a ve Resûl'e itaat etmeyi ve aralarında meydana gelen ihtilafı bırakmayı emretti. Ardından: { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer müminler iseniz” buyurdu. Yani: Eğer Allah'a inanıyorsanız bu üç emri yerine getirin. Bunda,
6294. Metin
كَوْنِهِمْ فِي تِلْكَ الْحَالِ عَلَى الْإِيمَانِ فَكَأَنَّهُ قَالَ: إِنَّ كُنْتُمْ مُسْتَمِرِّينَ عَلَى الْإِيمَانِ بِاللَّهِ، لِأَنَّ هَذِهِ الثَّلَاثَةَ الْأُمُورَ الَّتِي هِيَ تَقْوَى اللَّهِ، وَإِصْلَاحُ ذَاتِ الْبَيْنِ، وَطَاعَةُ اللَّهِ وَالرَّسُولِ، لَا يَكْمُلُ الْإِيمَانُ بِدُونِهَا، بَلْ لَا يَثْبُتُ أَصْلًا لِمَنْ لَمْ يَمْتَثِلْهَا، فَإِنَّ مَنْ لَيْسَ بِمُتَّقٍ وَلَيْسَ بِمُطِيعٍ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ لَيْسَ بِمُؤْمِنٍ.
o anda iman üzere bulunmalarıyla birlikte, gizli kalmayacak derecede bir teşvik ve harekete geçirme vardır. Sanki şöyle buyurmuştur: Eğer Allah'a imanda sebat ediyorsanız [bunu yapın]; zira Allah'tan korkmak, arayı düzeltmek ve Allah'a ve Resûlü'ne itaat etmekten ibaret olan bu üç husus olmadan iman kemale ermez; bilakis bunları yerine getirmeyen kimse için iman aslen sabit olmaz. Çünkü muttakî olmayan ve Allah'a ve Resûlü'ne itaat etmeyen kimse mümin değildir.
6295. Metin
وَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: سَأَلْتُ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ عَنِ الْأَنْفَالِ فَقَالَ: فِينَا أَصْحَابَ بَدْرٍ نَزَلَتْ حِينَ اخْتَلَفْنَا فِي النَّفَلِ، وَسَاءَتْ فِيهِ أَخْلَاقُنَا. فَانْتَزَعَهُ اللَّهُ مِنْ أَيْدِينَا وَجَعَلَهُ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ، فَقَسَّمَهُ رَسُولُ اللَّهِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ عَنْ بَوَاءٍ، يَقُولُ: عَنْ سَوَاءٍ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَأَحْمَدُ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَشَهِدْتُ مَعَهُ بَدْرًا، فَالْتَقَى النَّاسُ فَهَزَمَ اللَّهُ الْعَدُوَّ، فَانْطَلَقَتْ طَائِفَةٌ فِي آثَارِهِمْ يَهْزِمُونَ وَيَقْتُلُونَ، وَأَكَبَّتْ طَائِفَةٌ عَلَى الْعَسْكَرِ يَحُوزُونَهُ وَيَجْمَعُونَهُ، وَأَحْدَقَتْ طَائِفَةٌ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَا يُصِيبُ الْعَدُوُّ مِنْهُ غِرَّةً، حَتَّى إِذَا كَانَ اللَّيْلُ وَفَاءَ النَّاسُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ، قَالَ الَّذِينَ جَمَعُوا الْغَنَائِمَ: نَحْنُ حَوَيْنَاهَا وَجَمَعْنَاهَا فَلَيْسَ لِأَحَدٍ فِيهَا نَصِيبٌ، وَقَالَ الَّذِينَ خَرَجُوا فِي طَلَبِ الْعَدُوِّ: لَسْتُمْ بِأَحَقَّ بِهَا مِنَّا نَحْنُ نَفَيْنَا عَنْهُ الْعَدُوَّ وَهَزَمْنَاهُمْ، وَقَالَ الَّذِينَ أَحْدَقُوا بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: لَسْتُمْ بِأَحَقَّ بِهَا مِنَّا نَحْنُ أَحْدَقْنَا بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَخِفْنَا أَنْ يُصِيبَ الْعَدُوُّ مِنْهُ غِرَّةً فَاشْتَغَلْنَا به، فنزلت يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ قَسَّمَهَا رسول الله ﷺ بين الْمُسْلِمِينَ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا أَغَارَ فِي أَرْضِ الْعَدُوِّ نَفَلَ الرُّبُعَ، وَإِذَا أَقْبَلَ رَاجِعًا وَكُلَّ النَّاسِ نَفَلَ الثُّلُثَ، وَكَانَ يَكْرَهُ الْأَنْفَالَ وَيَقُولُ: لِيَرُدَّ قَوِيُّ الْمُسْلِمِينَ عَلَى ضَعِيفِهِمْ. وَأَخْرَجَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ فِي مُسْنَدِهِ، وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَرِيَّةً فَنَصَرَهَا اللَّهُ وَفَتَحَ عَلَيْهَا، فَكَانَ مَنْ آتَاهُ بِشَيْءٍ نَفَلَهُ مِنَ الْخُمْسِ، فَرَجَعَ رِجَالٌ كَانُوا يَسْتَقْدِمُونَ وَيَقْتُلُونَ وَيَأْسِرُونَ وَتَرَكُوا الْغَنَائِمَ خَلْفَهُمْ، فَلَمْ يَنَالُوا مِنَ الْغَنَائِمِ شَيْئًا، فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَا بَالُ رِجَالٍ مِنَّا يَسْتَقْدِمُونَ وَيَأْسِرُونَ، وَتَخَلَّفَ رِجَالٌ لَمْ يَصِلُوا بِالْقِتَالِ فَنَفَلْتَهُمْ بِالْغَنِيمَةِ؟ فَسَكَتَ رَسُولُ الله ﷺ ونزل يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ الْآيَةَ، فَدَعَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «رَدُّوا مَا أَخَذْتُمْ، وَاقْتَسِمُوا بِالْعَدْلِ وَالسَّوِيَّةِ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ بِذَلِكَ، فَقَالُوا: قَدْ أَنْفَقْنَا وَأَكَلْنَا، فَقَالَ: احْتَسِبُوا ذَلِكَ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! قَدْ شَفَانِي اللَّهُ الْيَوْمَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَهَبْ لِي هَذَا السَّيْفَ، فَقَالَ: «إِنَّ هَذَا السَّيْفَ لَا لَكَ وَلَا لِي، ضَعْهُ، فَوَضَعْتُهُ، ثُمَّ رَجَعْتُ قُلْتُ: عَسَى يُعْطَى هَذَا السَّيْفَ الْيَوْمَ مَنْ لَا يُبْلِي بَلَائِي إِذَا رَجُلٌ يَدْعُونِي مِنْ وَرَائِي، قُلْتُ: قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ فِيَّ شَيْئًا؟ قَالَ: كُنْتَ سَأَلْتَنِي هَذَا السَّيْفَ وَلَيْسَ هُوَ لِي، وَإِنَّهُ قَدْ وُهِبَ لِي فَهُوَ لك» وأنزل الله هذه الآية يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ وَفِي لَفْظٍ لِأَحْمَدَ أَنَّ سَعْدًا قَالَ: لَمَّا قُتِلَ أَخِي يَوْمَ بَدْرٍ وَقَتَلْتُ سَعِيدَ بْنَ الْعَاصِ وَأَخَذْتُ سَيْفَهُ وَكَانَ يُسَمَّى ذَا الْكَنِيفَةِ فَأَتَيْتُ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ ذَكَرَ نَحْوَ مَا تَقَدَّمَ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ
Ahmed, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, Ebû'ş-Şeyh, Hâkim, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî, Ebû Ümâme'den rivayet etmiştir: «Ubâde b. es-Sâmit'e Enfâl hakkında sordum, şöyle dedi: Nefel hakkında ihtilafa düştüğümüz ve bu hususta ahlakımız bozulduğu vakit biz Bedir ehli hakkında indi. Allah onu elimizden çekip aldı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e verdi. Resûlullah da onu Müslümanlar arasında eşit olarak paylaştırdı.» Saîd b. Mansûr, Ahmed, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî, Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etmiştir; şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktık ve onunla Bedir'de bulundum. İnsanlar karşılaştı ve Allah düşmanı hezimete uğrattı. Bir grup onların peşine düşüp hezimete uğratıyor ve öldürüyordu; bir grup ordugâha yönelip ganimetleri toplayıp muhafaza ediyordu; bir grup da düşman gafil avlamasın diye Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in etrafını sarmıştı. Gece olup insanlar birbirine dönünce, ganimetleri toplayanlar: 'Biz onları kuşattık ve topladık, onda hiç kimsenin payı yoktur' dediler. Düşmanı takibe çıkanlar: 'Siz ona bizden daha layık değilsiniz; düşmanı oradan biz uzaklaştırdık ve onları biz hezimete uğrattık' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in etrafını saranlar ise: 'Siz ona bizden daha layık değilsiniz; biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in etrafını sardık, düşmanın onu gafil avlamasından korktuk ve onunla meşgul olduk' dediler. Bunun üzerine { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ } “Sana ganimetleri soruyorlar. De ki: Ganimetler Allah'a ve Resûl'e aittir” âyeti indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu Müslümanlar arasında paylaştırdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem düşman arazisine akın yaptığında dörtte birini ilave [nefel] verir; geri dönerken ve insanlar yorgun düştüğünde üçte birini ilave verirdi. Nefelleri kerih görür ve: 'Müslümanların güçlüsü zayıfına geri versin' derdi.» İshâk b. Râhûye Müsned'inde, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Ebû Eyyûb el-Ensârî'den rivayet etmiştir; şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyye gönderdi. Allah onlara yardım etti ve fetih nasip etti. Oraya bir şey getiren kimseye beşte birden nefel veriyordu. İleri atılıp öldüren ve esir alan, ganimetleri ise arkalarında bırakan bazı adamlar döndüler ve ganimetlerden hiçbir şey alamadılar. 'Ey Allah'ın Resûlü! Bizden bazı adamlar öne atılıp esir alırken, savaşa katılmayan adamlar geride kaldılar da onlara ganimetten ilave pay mı verdin?' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu ve: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } “Sana ganimetleri soruyorlar” âyeti indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları çağırıp: 'Aldığınızı geri verin, adaletle ve eşitçe taksim edin; zira Allah size bunu emrediyor' buyurdu. 'Biz harcadık ve yedik' dediler. Şöyle buyurdu: 'Bunu [sevap] sayın.'» Ahmed, Ebû Dâvûd, sahih olduğunu belirterek Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Hilye'de Ebû Nuaym, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî, Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet etmiştir; şöyle dedi: Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bugün Allah müşriklere karşı gönlüme şifa verdi, şu kılıcı bana bağışla.' Şöyle buyurdu: 'Bu kılıç ne senindir ne de benimdir, onu bırak.' Ben de onu bıraktım. Sonra geri döndüm ve: 'Olur ya, bugün bu kılıç benim gösterdiğim yararlılığı göstermeyen birine verilir' dedim. O anda arkamdan bir adam beni çağırdı. 'Allah benim hakkımda bir şey mi indirdi?' dedim. Buyurdu ki: 'Benden bu kılıcı istemiştin, o bana ait değildi. O bana bağışlandı, artık o senindir.' Ve Allah şu âyeti indirdi: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } “Sana ganimetleri soruyorlar...” Ahmed'in bir lafzında Sa'd şöyle demiştir: 'Kardeşim Bedir günü öldürüldüğünde, ben de Saîd b. el-Âs'ı öldürdüm ve Zü'l-Kuteyfe denilen kılıcını aldım. Onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdim.' Sonra önceki rivayetin benzerini zikretti. Bu hadis
6296. Metin
عَنْ سَعْدٍ مِنْ وُجُوهٍ أُخَرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ: أَنَّ النَّاسَ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ الْغَنَائِمَ يوم بدر فنزلت يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ. وأخرج ابن مردويه عَنْهُ قَالَ: لَمْ يَنْفَلِ النَّبِيُّ ﷺ بعد إذ نزلت عليه يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ إِلَّا مِنَ الْخُمُسِ فَإِنَّهُ نَفَلَ يَوْمَ خَيْبَرَ مِنَ الْخُمُسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ حِبَّانَ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:
Sa'd'dan başka yollarla da rivayet edilmiştir. İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden rivayet etmiştir: İnsanlar Bedir günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ganimetleri istediler; bunun üzerine { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } “Sana ganimetleri soruyorlar...” [âyeti] indi. İbn Merdûye ondan şunu rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } “Sana ganimetleri soruyorlar...” [âyeti] indikten sonra beşte bir (humus) haricinde nefel vermedi. Nitekim Hayber günü beşte birden nefel verdi. İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Hibbân, Ebû'ş-Şeyh, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; şöyle demiştir: Bedir günü olunca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
6297. Metin
«مَنْ قَتَلَ قَتِيلًا فَلَهُ كَذَا وَكَذَا، وَمَنْ أَسَرَ أَسِيرًا فَلَهُ كَذَا وَكَذَا، فَأَمَّا الْمَشْيَخَةُ فَثَبَتُوا تَحْتَ الرَّايَاتِ، وَأَمَّا الشُّبَّانُ فَسَارَعُوا إِلَى الْقَتْلِ وَالْغَنَائِمِ، فَقَالَتِ الْمَشْيَخَةُ لِلشُّبَّانِ: أَشْرِكُونَا مَعَكُمْ فَإِنَّا كُنَّا لَكُمْ رِدَءًا، وَلَوْ كَانَ مِنْكُمْ شَيْءٌ لَلَجَأْتُمْ إِلَيْنَا، فَاخْتَصَمُوا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فنزلت يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ الْآيَةَ، فَقَسَّمَ النَّبِيُّ ﷺ الْغَنَائِمَ بَيْنَهُمْ بِالسَّوِيَّةِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قوله: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قَالَ: الْأَنْفَالُ الْمَغَانِمُ، كَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ خَالِصَةً لَيْسَ لِأَحَدٍ مِنْهَا شَيْءٌ مَا أَصَابَ مِنْ سَرَايَا الْمُسْلِمِينَ مِنْ شَيْءٍ أَتَوْهُ بِهِ، فَمَنْ حَبَسَ مِنْهُ إِبْرَةً أَوْ سِلْكًا فَهُوَ غُلُولٌ، فَسَأَلُوا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِنَّ يعطيهم منها شيئا فأنزل الله يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِي جَعَلْتُهَا وَلِرَسُولِي لَيْسَ لَكُمْ فِيهَا شَيْءٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ الْآيَةَ، ثُمَّ قَسَّمَ ذَلِكَ الْخُمُسَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَجَعَلَ أَرْبَعَةَ أَخْمَاسِ النَّاسِ فِيهِ سَوَاءً، لِلْفَرَسِ سَهْمَانِ، وَلِصَاحِبِهِ سَهْمٌ، وَلِلرَّاجِلِ سَهْمٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قال: هي الغنائم، ثُمَّ نَسَخَهَا وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ مَالِكٌ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالنَّحَّاسُ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَجُلًا يَسْأَلُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنِ الْأَنْفَالِ فَقَالَ: الْفَرَسُ مِنَ النَّفَلِ وَالسَّلَبُ مِنَ النَّفَلِ، فَأَعَادَ الْمَسْأَلَةَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذَا مِثْلُ ضُبَيْعٍ الَّذِي ضَرَبَهُ عُمَرُ وَفِي لَفْظٍ: فَقَالَ: مَا أَحْوَجَكَ أَنْ يُصْنَعَ بِكَ كَمَا صَنَعَ عُمَرُ بِضُبَيْعٍ الْعِرَاقِيِّ، وَكَانَ عُمَرُ ضَرَبَهُ حَتَّى سَالَتِ الدِّمَاءُ عَلَى عَقِبَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: الْأَنْفَالُ الْمَغَانِمُ، أُمِرُوا أَنْ يُصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِهِمْ فِيهَا فَيَرُدَّ الْقَوِيُّ عَلَى الضَّعِيفِ.
«Kim birini öldürürse ona şu ve şu vardır; kim bir esir alırsa ona şu ve şu vardır.» Yaşlılar sancakların altında sabit kaldılar; gençler ise öldürmeye ve ganimetlere koştular. Yaşlılar gençlere: «Bizi de kendinize ortak edin, zira biz sizin için bir dayanak idik; şayet başınıza bir şey gelseydi bize sığınırdınız» dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştılar; bunun üzerine { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } “Sana ganimetleri soruyorlar...” âyeti indi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ganimetleri aralarında eşit olarak paylaştırdı. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } “Sana ganimetleri soruyorlar...” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Enfâl ganimetlerdir. Bunlar sırf Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aitti, onlardan hiç kimseye bir pay yoktu; Müslümanların seriyyelerinden elde edilen her şeyi ona getirirlerdi. Kim ondan bir iğne veya bir iplik alıkoyarsa bu ganimete hıyanettir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendilerine ondan bir şey vermesini istediler. Bunun üzerine Allah { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ } “Sana ganimetleri soruyorlar. De ki: Ganimetler...” -yani onu Ben kendime ve Resûlüme kıldım, onda sizin hiçbir şeyiniz yoktur- { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ } “Allah'tan korkun ve aranızı düzeltin...” sözünden { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer müminler iseniz” sözüne kadar indirdi. Sonra Allah: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Bilin ki ganimet aldığınız şeylerin...” âyetini indirdi. Sonra o beşte biri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, akrabalara, yetimlere, yoksullara ve Allah yolundaki muhacirlere taksim etti. İnsanların beşte dört kısmını ise onda eşit kıldı; ata iki pay, sahibine bir pay, yayaya da bir pay [tahsis etti].» Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } “Sana ganimetleri soruyorlar” sözü hakkında: «Bunlar ganimetlerdir, sonra bunu { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Bilin ki ganimet aldığınız şeylerin...” âyeti neshetti» dediğini rivayet etmiştir. Mâlik, İbn Ebî Şeybe, Ebû Ubeyd, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, en-Nehhâs, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Kâsım b. Muhammed'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bir adamın İbn Abbâs'a enfâli sorduğunu işittim; o: «At nefildendir, [öldürülenin üzerindeki] eşya (seleb) nefildendir» dedi. Adam soruyu tekrarlayınca İbn Abbâs: «Bu, Ömer'in dövdüğü Subeyğ gibidir» dedi. Bir lafızda ise şöyle dedi: «Ömer'in Iraklı Subeyğ'e yaptığı gibi sana da yapılmasını ne kadar hak ediyorsun!» Ömer onu topuklarından kan akıncaya kadar dövmüştü. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Enfâl ganimetlerdir; aralarında bunu düzeltmeleri, güçlünün zayıfa [payından] geri vermesi emrolundu.»
6298. Metin
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالنَّحَّاسُ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عطاء في قوله: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قَالَ: هُوَ مَا شَذَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ إِلَى الْمُسْلِمِينَ بِغَيْرِ قِتَالٍ، مِنْ عَبْدٍ أَوْ دَابَّةٍ أَوْ مَتَاعٍ فَذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ يَصْنَعُ بِهِ مَا شَاءَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: أَرْسَلْنَا إلى سعيد ابن الْمُسَيَّبِ نَسْأَلُهُ عَنِ الْأَنْفَالِ فَقَالَ: تَسْأَلُونِي عَنِ الْأَنْفَالِ وَإِنَّهُ لَا نَفَلَ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ سَعِيدٍ أَيْضًا قَالَ: مَا كَانُوا يَنْفُلُونَ إِلَّا مِنَ الْخُمُسِ وَرَوَى عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: لَا نَفَلَ فِي غَنَائِمِ الْمُسْلِمِينَ إِلَّا فِي خُمُسِ الْخُمُسِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ أَمِيرًا مِنَ الْأُمَرَاءِ أَرَادَ أَنْ يُنَفِّلَهُ قَبْلَ أَنْ يُخَمِّسَهُ فَأَبَى أَنَسٌ أَنْ يَقْبَلَهُ حَتَّى يُخَمِّسَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن الشعبي
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, en-Nehhâs ve Ebû'ş-Şeyh, Atâ'dan { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } “Sana ganimetleri soruyorlar” âyeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «O, savaş olmaksızın müşriklerden Müslümanlara geçen köle, binek hayvanı veya eşya gibi şeylerdir; bu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir, onda dilediğini yapar.» İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Muhammed b. Amr'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Saîd b. el-Müseyyeb'e adam gönderip enfâl hakkında sorduk. Şöyle dedi: «Bana enfâli mi soruyorsunuz? Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra hiçbir nefel yoktur.» Abdürrezzâk da yine Saîd'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Onlar ancak beşte birden nefel verirlerdi.» Abdürrezzâk ondan ayrıca: «Müslümanların ganimetlerinde beşte birin beşte biri dışında nefel yoktur» dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk Enes'ten şunu rivayet etmiştir: Emirlerden bir emir, beşte birini ayırmadan önce ona nefel vermek istedi; Enes ise beşte birini ayırıncaya kadar onu kabul etmeye yanaşmadı. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Şa'bî'den
6299. Metin
في قوله: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قَالَ: مَا أَصَابَتِ السَّرَايَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَالنَّحَّاسُ فِي نَاسِخِهِ عَنْ مُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ قَالَ: كَانَتِ الْأَنْفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ حَتَّى نَسَخَهَا آيَةُ الْخُمُسِ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ الْمُفْرَدِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ قَالَ: هَذَا تَخْرِيجٌ مِنَ اللَّهِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَتَّقُوا اللَّهَ وَأَنْ يُصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِهِمْ حَيْثُ اخْتَلَفُوا فِي الْأَنْفَالِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مَكْحُولٍ قَالَ: كَانَ صَلَاحُ ذَاتِ بَيْنِهِمْ أَنْ رُدَّتِ الْغَنَائِمُ، فَقُسِّمَتْ بَيْنَ مَنْ ثَبَتَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَبَيْنَ مَنْ قَاتَلَ وَغَنِمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ قَالَ: طَاعَةُ الرَّسُولِ: اتّباع الكتاب والسّنّة.
{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } “Sana ganimetleri soruyorlar” sözü hakkında: «Seriyyelerin elde ettiği şeylerdir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve Nâsih'inde en-Nehhâs, Mücâhid ve İkrime'den şöyle dediklerini rivayet etmiştir: «Enfâl, beşte bir (humus) âyeti olan { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Bilin ki ganimet aldığınız şeylerin...” âyeti onu neshedene kadar Allah'a ve Resûl'e aitti.» İbn Ebî Şeybe, el-Edebü'l-Müfred'de Buhârî, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: { وَأَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ } “Aranızı düzeltin” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu, ganimetler hususunda ihtilaf ettiklerinde Allah'tan korkmaları ve aralarını düzeltmeleri için Allah'tan müminlere bir yönlendirmedir/öğüttür.» İbn Ebî Hâtim, Mekhûl'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Aralarının düzelmesi, ganimetlerin geri verilip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında sabit kalanlar ile savaşıp ganimeti elde edenler arasında taksim edilmesiyle olmuştur.» İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan Allah Teâlâ'nın: { وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin” sözü hakkında: «Resûl'e itaat; Kitap ve Sünnet'e uymaktır» dediğini rivayet etmiştir.
6300. Metin
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٢ الى ٤]
[Enfâl Sûresi (8), Âyetler 2-4]
6301. Metin
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٢) الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣) أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٤)
{ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٢) الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣) أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٤) } “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir; O'nun âyetleri kendilerine okunduğu zaman onların imanlarını artırır ve yalnız Rablerine tevekkül ederler. Onlar namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler. İşte onlar gerçek müminlerin ta kendileridir. Onlar için Rableri katında dereceler, bir bağışlanma ve değerli bir rızık vardır.”
6302. Metin
الْوَجَلُ: الْخَوْفُ وَالْفَزَعُ، وَالْمُرَادُ: أَنَّ حُصُولَ الْخَوْفِ مِنَ اللَّهِ وَالْفَزَعِ مِنْهُ عِنْدَ ذِكْرِهِ هُوَ شَأْنُ الْمُؤْمِنِينَ الْكَامِلِي الْإِيمَانِ، الْمُخْلِصِينَ لِلَّهِ، فَالْحَصْرُ بِاعْتِبَارِ كَمَالِ الْإِيمَانِ لَا بِاعْتِبَارِ أَصْلِ الْإِيمَانِ. قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ:
el-Vecel (الْوَجَلُ); korku ve ürperti demektir. Kastedilen şudur: Allah anıldığı vakit O'ndan korkup ürpermenin meydana gelmesi, imanı kâmil olan, Allah için ihlaslı müminlerin şanıdır; dolayısıyla hasr (sınırlama) imanın aslı itibariyle değil, imanın kemali itibariyledir. Müfessirlerden bir topluluk şöyle demiştir:
6303. Metin
هَذِهِ الْآيَةُ مُتَضَمِّنَةٌ لِلتَّحْرِيضِ عَلَى طَاعَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِيمَا أَمَرَ بِهِ مِنْ قِسْمَةِ الْغَنَائِمِ، وَلَا يَخْفَاكَ أَنَّ هَذَا وَإِنْ صَحَّ إِدْرَاجُهُ تَحْتَ مَعْنَى الْآيَةِ مِنْ جِهَةِ: أَنَّ وَجَلَ الْقُلُوبِ عِنْدَ الذَّكَرِ وَزِيَادَةَ الْإِيمَانِ عِنْدَ تِلَاوَةِ آيَاتِ اللَّهِ يَسْتَلْزِمَانِ امْتِثَالَ مَا أَمَرَ بِهِ سُبْحَانَهُ مِنْ كَوْنِ الْأَنْفَالِ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ، وَلَكِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ مَقْصُودَ الْآيَةِ هُوَ إِثْبَاتُ هَذِهِ الْمَزِيَّةِ لِمَنْ كَمُلَ إِيمَانُهُ مِنْ غَيْرِ تَقْيِيدٍ بِحَالٍ دُونَ حَالٍ، وَلَا بِوَقْتٍ دُونَ وَقْتٍ، وَلَا بِوَاقِعَةٍ دُونَ وَاقِعَةٍ، وَالْمُرَادُ مِنْ تِلَاوَةِ آيَاتِهِ: تِلَاوَةُ الْآيَاتِ الْمُنَزَّلَةِ، أَوِ التَّعْبِيرُ عَنْ بَدِيعِ صَنْعَتِهِ وَكَمَالِ قُدْرَتِهِ فِي آيَاتِهِ التَّكْوِينِيَّةِ بِذِكْرِ خَلْقِهَا الْبَدِيعِ وَعَجَائِبِهَا الَّتِي يَخْشَعُ عِنْدَ ذِكْرِهَا الْمُؤْمِنُونَ. قِيلَ: وَالْمُرَادُ بِزِيَادَةِ الْإِيمَانِ، هُوَ زِيَادَةُ انْشِرَاحِ الصَّدْرِ، وَطُمَأْنِينَةُ الْقَلْبِ، وَانْثِلَاجُ الْخَاطِرِ عِنْدَ تِلَاوَةِ الْآيَاتِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِزِيَادَةِ الْإِيمَانِ: زِيَادَةُ الْعَمَلِ، لِأَنَّ الْإِيمَانَ شَيْءٌ وَاحِدٌ لَا يَزِيدُ وَلَا يَنْقُصُ، وَالْآيَاتُ الْمُتَكَاثِرَةُ، وَالْأَحَادِيثُ الْمُتَوَاتِرَةُ، تَرُدُّ ذَلِكَ وَتَدْفَعُهُ وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ لَا عَلَى غَيْرِهِ، وَالتَّوَكُّلُ عَلَى اللَّهِ: تَفْوِيضُ الْأَمْرِ إِلَيْهِ فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ، وَالْمَوْصُولُ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ وَصْفٌ لِلْمَوْصُولِ الَّذِي قَبْلَهُ، أَوْ بَدَلٌ مِنْهُ، أَوْ بَيَانٌ لَهُ، أَوْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْمَدْحِ، وَخَصَّ إِقَامَةَ الصَّلَاةِ وَالصَّدَقَةَ لِكَوْنِهِمَا أَصْلَ الْخَيْرِ وَأَسَاسَهُ، وَ «مِنْ» فِي مِمَّا لِلتَّبْعِيضِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ إِلَى الْمُتَّصِفِينَ بِالْأَوْصَافِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَهُوَ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ أَيْ:
Bu âyet, ganimetlerin taksimi konusunda emrettiği hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaate teşviki içermektedir. Şüphesiz bu durum, zikir esnasında kalplerin ürpermesi ve Allah'ın âyetleri okunduğunda imanın artmasının Enfâl'in Allah'a ve Resûl'e ait olduğuna dair O'nun emrinin yerine getirilmesini gerektirmesi cihetiyle âyetin manası altına dâhil edilmesi sahih olsa da, zâhir olan şudur ki: Âyetin maksadı, bir hal diğer halden, bir vakit diğer vakitten ve bir hadise diğer hadiseden ayırt edilmeksizin imanı kâmil olan kimseler için bu faziletin sabit olduğunu bildirmektir. Âyetlerinin okunmasından maksat: İndirilen âyetlerin okunması yahut tekvînî âyetlerindeki eşsiz sanatının ve mükemmel kudretinin, zikredildiğinde müminlerin huşû duyduğu o harika yaratılışı ve acayiplikleri zikredilerek ifade edilmesidir. Şöyle de denilmiştir: İmanın artmasından maksat, âyetler okunduğunda göğsün ferahlığının, kalbin huzurunun ve gönlün rahatlığının artmasıdır. Yine denilmiştir ki: İmanın artmasından maksat amelin artmasıdır; zira iman artıp eksilmeyen tek bir şeydir. Pek çok âyet ve mütevâtir hadisler ise bu [görüşü] reddetmekte ve bertaraf etmektedir. { وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “Yalnız Rablerine tevekkül ederler”, başkasına değil. Allah'a tevekkül: Bütün işlerde emri O'na havale etmektir. { الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ } “Onlar namazı dosdoğru kılarlar” sözündeki ism-i mevsûl, kendisinden önceki mevsûlün sıfatı, bedeli veya beyanı olarak ref mahallindedir; yahut övgü üzere nasb mahallindedir. Namazın ikame edilmesini ve sadakayı tahsis etmesi, bu ikisinin hayrın aslı ve esası olması sebebiyledir. { مِمَّا } ifadesindeki «min» teb'îz (kısmiyet) içindir. { أُولئِكَ } sözüyle yapılan işaret ise önceki vasıflarla nitelenen kimseleredir; bu mübtedadır, haberi ise: { هُمُ الْمُؤْمِنُونَ } “onlar müminlerdir” ifadesidir, yani:
6304. Metin
أَنَّ هَؤُلَاءِ هُمُ الْكَامِلُونَ الْإِيمَانِ، الْبَالِغُونَ فيه إلى أعلى درجاته وأقصى غاياته وحَقًّا مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ، أَيْ: حَقَّ ذَلِكَ حَقًّا، أَوْ صِفَةُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ إِيمَانًا حَقًّا، ثُمَّ ذَكَرَ مَا أَعَدَّ لِمَنْ كَانَ جَامِعًا بَيْنَ هَذِهِ الْأَوْصَافِ مِنَ الْكَرَامَةِ فَقَالَ: لَهُمْ دَرَجاتٌ أَيْ: مَنَازِلُ خَيْرٍ وَكَرَامَةٍ وَشَرَفٍ فِي الْجَنَّةِ كَائِنَةٌ عند ربهم، وفي كونها عنده سبحانه: تَشْرِيفٍ لَهُمْ وَتَكْرِيمٍ وَتَعْظِيمٍ وَتَفْخِيمٍ، وَجُمْلَةُ لَهُمْ
İşte bunlar, imanı kâmil olan, imanda onun en yüksek derecelerine ve en nihai gayelerine ulaşan kimselerdir. { حَقًّا } kelimesi, { هُمُ الْمُؤْمِنُونَ } cümlesinin mazmununu tekit eden bir masdardır; yani: Bu hak olarak gerçekleşti demektir. Yahut hazfedilmiş bir masdarın sıfatıdır; yani: Onlar hakkıyla iman etmiş müminlerdir demektir. Sonra bu vasıfları kendisinde toplayan kimse için ikramdan hazırladığı şeyi zikrederek şöyle buyurdu: { لَهُمْ دَرَجاتٌ } “Onlar için dereceler vardır”, yani cennette Rableri katında bulunan hayır, ikram ve şeref menzilleri vardır. Bunun O'nun katında olması: Onlar için bir şereflendirme, ikram, tazim ve yüceltmedir. { لَهُمْ }
6305. Metin
دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ خَبَرٌ ثَانٍ لِ أُولئِكَ أو مستأنفة جوابا لسؤال مقدر، وَمَغْفِرَةٌ مَعْطُوفٌ عَلَى دَرَجَاتٍ، أَيْ: مَغْفِرَةٌ لِذُنُوبِهِمْ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ يُكْرِمُهُمُ اللَّهُ بِهِ مِنْ وَاسِعِ فَضْلِهِ وَفَائِضِ جُودِهِ.
{ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında dereceler vardır” cümlesi, { أُولئِكَ } için ikinci bir haberdir yahut takdirî bir sorunun cevabı olarak müstear / müstakil bir cümledir. { وَمَغْفِرَةٌ } “ve bir bağışlanma” ifadesi «dereceler» üzerine matuftur, yani günahları için bir bağışlanmadır. { وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “ve değerli bir rızık” ise geniş lütfundan ve bol cömertliğinden Allah'ın onlara ikram edeceği [rızıktır].
6306. Metin
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ قَالَ: فَرَقَتْ قُلُوبُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: الْمُنَافِقُونَ لَا يَدْخُلُ قُلُوبَهُمْ شَيْءٌ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ عِنْدَ أَدَاءِ فَرَائِضِهِ، وَلَا يُؤْمِنُونَ بِشَيْءٍ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ، وَلَا يَتَوَكَّلُونَ عَلَى اللَّهِ، وَلَا يَصِلُونَ إِذَا غَابُوا، وَلَا يُؤَدُّونَ زَكَاةَ أَمْوَالِهِمْ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ أَنَّهُمْ لَيْسُوا بِمُؤْمِنِينَ، ثُمَّ وَصَفَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ فَأَدَّوْا فَرَائِضَهُ. وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ مِنْ طَرِيقِ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ قَالَتْ: إِنَّمَا الْوَجَلُ فِي الْقَلْبِ كَاحْتِرَاقِ السَّعَفَةِ يَا شَهْرُ بْنَ حَوْشَبٍ، أَمَا تَجِدُ قَشْعْرِيرَةً؟ قُلْتُ: بَلَى، قَالَتْ: فَادْعُ عِنْدَهَا فَإِنَّ الدُّعَاءَ يُسْتَجَابُ عِنْدَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ قَالَ: قَالَ فُلَانٌ:
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: { وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } “Kalpleri ürperir” sözü hakkında: «Kalpleri korkup titredi» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim yine ondan bu âyet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Münafıkların kalplerine, Allah'ın farzlarını eda ederken O'nun zikrinden hiçbir şey girmez; Allah'ın âyetlerinden hiçbir şeye iman etmezler, Allah'a tevekkül etmezler, [insanların gözünden] kaybolduklarında namaz kılmazlar ve mallarının zekâtını vermezler. Bunun üzerine Allah onların mümin olmadıklarını haber verdi, sonra müminleri vasfederek şöyle buyurdu: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir” ve O'nun farzlarını eda ederler.» Hakîm et-Tirmizî, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Şehr b. Havşeb tarikiyle Ümmü'd-Derdâ'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Ey Şehr b. Havşeb! Kalpteki ürperti ancak hurma dalının [ateşte birden] parlayıp yanması gibidir. Bir ürperti hissetmiyor musun?» Ben: «Evet» dedim. Şöyle dedi: «Öyle olduğu vakit dua et; zira dua o anda kabul olunur.» Hakîm et-Tirmizî, Sâbit el-Bünânî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Filanca dedi ki:
6307. Metin
إِنِّي لَأَعْلَمُ مَتَى يُسْتَجَابُ لِي؟ قَالُوا: وَمِنْ أَيْنَ لَكَ؟ قَالَ: إِذَا اقْشَعَرَّ جِلْدِي، وَوَجِلَ قَلْبِي، وَفَاضَتْ عَيْنَايَ، فَذَلِكَ حِينَ يُسْتَجَابُ لِي. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: مَا الْوَجَلُ فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِ إِلَّا كَضَرْمَةِ السَّعَفَةِ، فَإِذَا وَجِلَ أَحَدُكُمْ فَلْيَدْعُ عِنْدَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُوَ الرَّجُلُ يُرِيدُ أَنْ يَظْلِمَ، أَوْ يَهُمَّ بِمَعْصِيَةٍ فَيُقَالُ لَهُ اتَّقِ الله فيجل قَلْبُهُ.
«Ben dualarımın ne zaman kabul edildiğini kesinlikle bilirim.» 'Bunu nereden biliyorsun?' dediler. Şöyle dedi: 'Tenim ürperdiği, kalbim titrediği ve gözlerim yaşardığı zaman; işte bu, duamın kabul edildiği andır.' Yine [Hakîm et-Tirmizî], Âişe'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Müminin kalbindeki ürperti, hurma dalının alev alması gibidir; biriniz ürperti hissettiğinde hemen o anda dua etsin.» İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, es-Süddî'den bu âyet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «O, zulmetmek isteyen yahut bir günaha niyetlenen adamdır; kendisine 'Allah'tan kork!' denildiğinde kalbi ürperir.»
6308. Metin
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: زادَتْهُمْ إِيماناً قَالَ: تَصْدِيقًا.
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { زادَتْهُمْ إِيماناً } “onların imanlarını artırır” sözü hakkında: «Tasdiklerini [artırır]» dediğini rivayet etmişlerdir.
6309. Metin
وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ فِي قَوْلِهِ: زادَتْهُمْ إِيماناً قَالَ: خَشْيَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ يَقُولُ: لَا يَرْجُونَ غَيْرَهُ. وَأَخْرَجَا عَنْهُ فِي قَوْلِهِ:
Bunlar Rebî' b. Enes'ten { زادَتْهُمْ إِيماناً } “onların imanlarını artırır” sözü hakkında: «Korkularını [artırır]» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “ve yalnız Rablerine tevekkül ederler” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «O'ndan başkasından ummazlar.» Yine bu ikisi ondan:
6310. Metin
أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا قَالَ: بَرِئُوا مِنَ الْكُفْرِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ حَقًّا قَالَ: خَالِصًا.
{ أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا } “İşte onlar gerçek müminlerin ta kendileridir” sözü hakkında: «Küfürden beri olmuşlardır» dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh ondan { حَقًّا } “gerçek” kelimesi hakkında: «Halis olarak» dediğini rivayet etmiştir.
6311. Metin
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: لَهُمْ دَرَجاتٌ يَعْنِي: فَضَائِلَ وَرَحْمَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشيخ عن مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: لَهُمْ دَرَجاتٌ قَالَ: أَعْمَالٌ رفيعة. وأخرج عبد ابن حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: لَهُمْ دَرَجاتٌ قَالَ: أَهْلُ الْجَنَّةِ بَعْضُهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ، فَيَرَى الَّذِي هُوَ فَوْقُ فَضْلَهُ عَلَى الَّذِي هُوَ أَسْفَلَ مِنْهُ. وَلَا يَرَى الَّذِي هُوَ أَسْفَلُ أَنَّهُ فُضِّلَ عَلَيْهِ أَحَدٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَغْفِرَةٌ قَالَ: بِتَرْكِ الذُّنُوبِ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ قَالَ:
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den { لَهُمْ دَرَجاتٌ } “onlar için dereceler vardır” sözü hakkında: «Yani faziletler ve rahmet [vardır]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { لَهُمْ دَرَجاتٌ } “onlar için dereceler vardır” sözü hakkında: «Yüce amellerdir» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan { لَهُمْ دَرَجاتٌ } “onlar için dereceler vardır” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Cennet ehli birbirinin üstündedir; yukarıda olan, kendisinden aşağıda olana olan üstünlüğünü görür; aşağıda olan ise kimsenin kendisine üstün kılındığını görmez.» İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Zeyd'den { وَمَغْفِرَةٌ } “ve bir bağışlanma” sözü hakkında: «Günahları terk etmekle olur» dediğini, { وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “ve değerli bir rızık” hakkında ise:
6312. Metin
الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: إِذَا سَمِعْتُمُ اللَّهَ يَقُولُ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ فهي الجنة.
«Salih amellerdir» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Allah'ın { وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “ve değerli bir rızık” buyurduğunu işittiğinizde, o cennettir.»
6313. Metin
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٥ الى ٨]
[Enfâl Sûresi (8), Âyetler 5-8]
6314. Metin
كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ (٥) يُجادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَيَّنَ كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ (٦) وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَيُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَيَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرِينَ (٧) لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْباطِلَ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨)
{ كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ (٥) يُجادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَيَّنَ كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ (٦) وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَيُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَيَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرِينَ (٧) لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْباطِلَ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨) } “Nitekim Rabbin seni evinden hak uğruna çıkarmıştı; oysa müminlerden bir grup bundan kesinlikle hoşlanmıyordu. Hak ortaya çıktıktan sonra bile, sanki göz göre göre ölüme sürükleniyorlarmış gibi seninle tartışıyorlardı. Hani Allah size iki topluluktan birinin sizin olacağını vaat ediyordu; siz ise silahsız olanın kendinizin olmasını arzu ediyordunuz. Allah ise kelimeleriyle hakkı gerçekleştirmek ve kâfirlerin ardını kesmek istiyordu. [Bunu da] suçlular hoşlanmasa bile, hakkı gerçekleştirmek ve bâtılı ortadan kaldırmak için [yapıyordu].”
6315. Metin
قوله: كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ قَالَ الزَّجَّاجُ: الْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ أَيِ: الْأَنْفَالُ ثَابِتَةٌ لَكَ كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ أَيْ: مِثْلَ إِخْرَاجِ رَبِّكَ، وَالْمَعْنَى: امْضِ لِأَمْرِكَ فِي الْغَنَائِمِ وَنَفِّلْ مَنْ شِئْتَ وَإِنْ كَرِهُوا، لِأَنَّ بَعْضَ الصَّحَابَةِ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ حِينَ جُعِلَ لِكُلِّ مَنْ أَتَى بِأَسِيرٍ شَيْئًا قَالَ:
Allah Teâlâ'nın: { كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ } “Nitekim Rabbin seni evinden hak uğruna çıkarmıştı” sözü hakkında Zeccâc şöyle demiştir: «Kâf» harfi nasb mahallindedir, yani: Rabbinin seni evinden hak ile çıkardığı gibi enfâl de senin için sabittir; yani Rabbinin çıkarması gibidir. Anlam şudur: Ganimetler hususunda emrini yürüt ve hoşlanmasalar da dilediğine nefel ver. Zira esir getiren herkese bir pay belirlendiğinde sahâbeden bazıları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demişlerdi:
6316. Metin
بَقِيَ أَكْثَرُ النَّاسِ بِغَيْرِ شَيْءٍ، فَمَوْضِعُ الْكَافِ نَصْبٌ كَمَا ذَكَرْنَا، وَبِهِ قَالَ الْفَرَّاءُ وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ قَسَمٌ، أَيْ: وَالَّذِي أَخْرَجَكَ، فَالْكَافُ: بِمَعْنَى الْوَاوِ، وَمَا: بِمَعْنَى الَّذِي. وَقَالَ الْأَخْفَشُ سَعِيدُ بْنُ مَسْعَدَةَ: الْمَعْنَى أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: الْمَعْنَى: أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ وَقِيلَ: كَمَا أَخْرَجَكَ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: لَهُمْ دَرَجاتٌ أَيْ: هَذَا الْوَعْدُ لِلْمُؤْمِنِينَ حَقٌّ فِي الْآخِرَةِ كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ الْوَاجِبُ لَهُ، فَأَنْجَزَ وَعْدَكَ وَظَفَّرَكَ بَعَدُوِّكِ وَأَوْفَى لَكَ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ وَاخْتَارَهُ، وَقِيلَ: الْكَافُ فِي «كَمَا» كَافُ التَّشْبِيهِ عَلَى سَبِيلِ الْمُجَازَاةِ كَقَوْلِ الْقَائِلِ لِعَبْدِهِ: كَمَا وَجَّهْتُكَ إِلَى أَعْدَائِي فَاسْتَضْعَفُوكَ، وَسَأَلْتَ مَدَدًا فَأَمْدَدْتُكَ، وَقَوَّيْتُكَ، وَأَزَحْتُ عِلَّتَكَ، فَخُذْهُمُ الْآنَ، فَعَاقِبْهُمْ وَقِيلَ: إِنَّ الْكَافَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: هَذِهِ الْحَالُ كَحَالِ إِخْرَاجِكَ، يَعْنِي: أَنَّ حَالَهُمْ فِي كَرَاهَةِ مَا رَأَيْتَ مِنْ تَنْفِيلِ الْغُزَاةِ، مِثْلُ حَالِهِمْ فِي كَرَاهَةِ خُرُوجِكَ لِلْحَرْبِ، ذَكَرَهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ، وبالحق مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: إِخْرَاجًا مُتَلَبِّسًا بِالْحَقِّ الَّذِي لَا شُبْهَةَ فِيهِ، وَجُمْلَةُ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: كَمَا أَخْرَجَكَ فِي حَالِ كَرَاهَتِهِمْ لِذَلِكَ، لِأَنَّهُ لَمَّا وَعَدَهُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ: إِمَّا الْعِيرُ أَوِ النَّفِيرُ، رَغِبُوا فِي الْعِيرِ لِمَا فِيهَا مِنَ الْغَنِيمَةِ، وَالسَّلَامَةِ مِنَ الْقِتَالِ، كَمَا سيأتي بيانه، وجملة يُجادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَيَّنَ وما: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهَا حَالٌ بَعْدَ حَالٍ، أَوْ مُسْتَأْنِفَةٌ، جَوَابَ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، وَمُجَادَلَتِهِمْ لِمَا نَدَبَهُمْ إِلَى إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ، وَفَاتَ الْعِيرَ، وَأَمَرَهُمْ بِقِتَالِ النَّفِيرِ، وَلَمْ يَكُنْ مَعَهُمْ كَثِيرُ أُهْبَةٍ، لِذَلِكَ شَقَّ عَلَيْهِمْ، وَقَالُوا: لَوْ أَخْبَرْتَنَا بِالْقِتَالِ لَأَخَذْنَا الْعُدَّةَ وَأَكْمَلْنَا الْأُهْبَةَ، وَمَعْنَى: فِي الْحَقِّ أي: في القتال بعد ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّكَ لَا تَأْمُرُ بِالشَّيْءِ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ، أَوْ بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ اللَّهَ وَعَدَهُمْ بِالظَّفَرِ بِإِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ، وَأَنَّ العير إذا فاتت ظفروا بالنفير، وبَعْدَ ظرف ليجادلونك، وما مصدرية، أي:
«İnsanların çoğu pay alamadan kaldı.» Dolayısıyla zikrettiğimiz üzere «Kâf»ın mahalli nasbdır. Ferrâ da bu görüştedir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: «O bir yemindir, yani: 'Seni çıkaran hakkı için' demektir. 'Kâf' vâv manasında, 'mâ' ise 'ellezî' manasındadır.» el-Ahfeş Saîd b. Mes'ade şöyle demiştir: «Anlam: Rabbinin seni çıkardığı gibi, işte onlar gerçek müminlerin ta kendileridir [şeklindedir].» İkrime ise: «Anlam: Rabbinin seni çıkardığı gibi Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin [demektir]» demiştir. Şöyle de denilmiştir: { كَما أَخْرَجَكَ } ifadesi O'nun: { لَهُمْ دَرَجاتٌ } “Onlar için dereceler vardır” sözüyle irtibatlıdır; yani: Rabbinin seni evinden hak uğruna çıkarması O'nun için nasıl bir hak/gerçek olduysa, sana olan vaadini gerçekleştirip seni düşmanına muzaffer kıldıysa ve sana [verdiği sözü] tastamam yerine getirdiyse, müminlere olan bu vaat de âhirette öyle bir haktır. Bunu en-Nehhâs zikretmiş ve tercih etmiştir. Şöyle de denilmiştir: «Kemâ»daki «Kâf» cezalandırma/karşılık yoluyla teşbih kâfıdır; nitekim bir kimsenin kölesine: «Seni düşmanlarıma gönderdiğimde seni zayıf gördüler, sen de destek istedin, ben de sana destek verdim, seni güçlendirdim ve mazeretini ortadan kaldırdım; öyleyse şimdi onları yakala ve cezalandır» demesi gibidir. Şöyle de denilmiştir: «Kâf», takdiri «Bu durum senin çıkış durumun gibidir» şeklinde olan mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mahallindedir; yani: Savaşa gidenlere ilave pay verme hususunda uygun gördüğün şeyi onların hoş görmeme durumları, savaşa çıkmandan hoşlanmama durumları gibidir. Bunu Keşşâf sahibi zikretmiştir. «bi'l-Hakkı» ifadesi mahzuf bir kelimeye bağlıdır; takdiri: «Şüphe barındırmayan hakka bürünmüş bir çıkışla» şeklindedir. { وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ } “Oysa müminlerden bir grup bundan kesinlikle hoşlanmıyordu” cümlesi hal olarak nasb mahallindedir; yani: Onların bunu hoş görmedikleri bir halde seni çıkardığı gibi [demektir]. Çünkü Allah onlara iki gruptan birini -ya kervanı ya da orduyu- vaat ettiğinde, ileride açıklanacağı üzere, ganimet bulunması ve savaştan selamet olması sebebiyle kervanı arzu etmişlerdi. { يُجادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَيَّنَ } “Hak ortaya çıktıktan sonra bile seninle tartışıyorlardı” cümlesi ise halden sonra bir hal olarak nasb mahallindedir yahut takdirî bir sorunun cevabı olan müstakil bir cümledir. Onların tartışmaları; [Allah] kendilerini iki gruptan birine çağırdığında, kervan kaçıp orduyla savaşmalarını emrettiğinde ve yanlarında yeterli hazırlık bulunmadığı için kendilerine ağır gelmesi sebebiyledir. «Bize savaşı haber verseydin hazırlığımızı yapar ve mühimmatımızı tamamlardık» demişlerdi. { فِي الْحَقِّ } “Hak hakkında” sözünün manası, yani: Senin bir şeyi ancak Allah'ın izniyle emrettiğin kendilerine apaçık belli olduktan sonra veya Allah'ın onlara iki gruptan birine karşı zafer vaat ettiği ve kervan kaçtığında orduya karşı zafer kazanacakları kendilerine apaçık belli olduktan sonra savaş hususunda [seninle tartışıyorlardı] demektir. «Ba'de» kelimesi «yücâdilûneke» fiilinin zarfıdır, «mâ» ise masdariyyedir; yani:
6317. Metin
يجادلونك بعد ما تَبَيَّنَ الْحَقُّ لَهُمْ. قَوْلُهُ: كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ الْكَافُ: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي لَكارِهُونَ أَيْ: حَالُ كَوْنِهِمْ فِي شِدَّةِ فَزَعِهِمْ مِنَ الْقِتَالِ يُشْبِهُونَ حَالَ مَنْ يُسَاقُ لِيُقْتَلُ، وَهُوَ مُشَاهِدٌ لِأَسْبَابِ قَتْلِهِ، نَاظِرٌ إِلَيْهَا، لَا يَشُكُّ فِيهَا. قوله: وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ الظَّرْفُ: مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: وَاذْكُرُوا وَقْتَ وَعَدَ اللَّهُ إِيَّاكُمْ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ، وَأَمَرَهُمْ بذكر الْوَقْتِ مَعَ أَنَّ الْمَقْصُودَ ذِكْرُ مَا فِيهِ مِنَ الْحَوَادِثِ، لِقَصْدِ الْمُبَالَغَةِ، وَالطَّائِفَتَانِ: هُمَا الْعِيرُ والنّفير، وإحدى:
Hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra seninle tartışıyorlar demektir. Allah Teâlâ'nın: { كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ } “Sanki göz göre göre ölüme sürükleniyorlarmış gibi” sözündeki «Kâf», { لَكارِهُونَ } kelimesindeki zamirden hal olarak nasb mahallindedir; yani: Savaştan duydukları şiddetli korku içerisindeki halleri, öldürülmeye götürülen, öldürülme sebeplerine bizzat şahit olan, onlara bakan ve bundan şüphe etmeyen kimsenin haline benzemektedir. Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ } “Hani Allah size iki topluluktan birinin sizin olacağını vaat ediyordu” sözündeki zarf, mahzuf bir fiille mensubdur; yani: Allah'ın size iki gruptan birini vaat ettiği vakti hatırlayın [demektir]. Asıl maksat o vakitte meydana gelen hadiseleri hatırlatmak olduğu halde, mübalağa kastıyla onlara o vakti hatırlamaları emredilmiştir. İki grup: Kervan ve ordu (nefîr)dur. { إِحْدَى }
6318. Metin
هو ثاني مفعولي يعد، وأَنَّها لَكُمْ بَدَلٌ مِنْهُ، بَدَلُ اشْتِمَالٍ، وَمَعْنَاهُ: أَنَّهَا مُسَخَّرَةٌ لَكُمْ، وَأَنَّكُمْ تَغْلِبُونَهَا، وَتَغْنَمُونَ مِنْهَا، وَتَصْنَعُونَ بِهَا مَا شِئْتُمْ مِنْ قَتْلٍ وَأَسْرٍ وَغَنِيمَةٍ، لَا يُطِيقُونَ لَكُمْ دَفْعًا، وَلَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ مِنْكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا، وَفِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ تَذْكِيرٌ لَهُمْ بِنِعْمَةٍ مِنَ النِّعَمِ الَّتِي أَنْعَمَ الله عَلَيْهِمْ. قَوْلُهُ: وَتَوَدُّونَ مَعْطُوفٌ عَلَى يَعِدُكُمُ مِنْ جُمْلَةِ الْحَوَادِثِ الَّتِي أُمِرُوا بِذِكْرِ وَقْتِهَا أَنَّ غَيْرَ ذاتِ الشَّوْكَةِ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ،
kelimesi «ye'ıdu» fiilinin ikinci mef'ûlüdür; { أَنَّها لَكُمْ } ifadesi ise ondan bedel-i iştimaldir. Manası: O grup sizin emrinize amadedir, siz onlara galip geleceksiniz, onlardan ganimet elde edeceksiniz ve öldürme, esir alma ve ganimet olarak onlara dilediğinizi yapacaksınız; size karşı koymaya güç yetiremezler, sizin karşınıza kendileri için ne bir zarar ne de bir fayda sağlayamazlar demektir. Bu cümlede onlara Allah'ın kendilerine bahşettiği nimetlerden bir nimeti hatırlatma vardır. Allah Teâlâ'nın: { وَتَوَدُّونَ } “arzu ediyordunuz” sözü, vakti hatırlatılması emredilen hadiseler cümlesinden olarak «ye'ıduküm» üzerine matuftur. { أَنَّ غَيْرَ ذاتِ الشَّوْكَةِ } “silahsız olanın” [ifadesi], iki gruptan,
6319. Metin
وَهِيَ طَائِفَةُ الْعِيرِ تَكُونُ لَكُمْ دُونَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ، وَهِيَ طَائِفَةُ النَّفِيرِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَيْ غَيْرُ ذَاتِ الْحَدِّ. وَالشَّوْكَةُ: السِّلَاحُ، وَالشَّوْكَةُ: النَّبْتُ الَّذِي لَهُ حَدٌّ، وَمِنْهُ: رَجُلٌ شَائِكُ السِّلَاحِ، أَيْ: حَدِيدُ السِّلَاحِ ثُمَّ يُقْلَبُ فَيُقَالُ شَاكِي السِّلَاحِ فَالشَّوْكَةُ مُسْتَعَارَةٌ مِنْ وَاحِدَةِ الشَّوْكِ، وَالْمَعْنَى: وَتَوَدُّونَ أَنْ تَظْفَرُوا بِالطَّائِفَةِ الَّتِي لَيْسَ مَعَهَا سِلَاحٌ، وَهِيَ طَائِفَةُ الْعِيرِ لِأَنَّهَا غَنِيمَةٌ صَافِيَةٌ عَنْ كَدَرِ الْقِتَالِ إِذْ لَمْ يَكُنْ مَعَهَا مَنْ يَقُومُ بِالدَّفْعِ عَنْهَا. قَوْلُهُ: وَيُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ مَعْطُوفٌ عَلَى تَوَدُّونَ وَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ مَا أُمِرُوا بِذِكْرِ وَقْتِهِ، أَيْ: وَيُرِيدُ اللَّهُ غَيْرَ مَا تُرِيدُونَ، وَهُوَ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِإِظْهَارِهِ لِمَا قَضَاهُ من ظفركم بذات الشوكة.
yani kervan grubunun, silahlı olan ordu grubunun değil sizin olmasını [arzu ediyordunuz]. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Yani keskinliği/gücü olmayan demektir.» Şevke (الشَّوْكَةُ): Silah demektir. Şevke ayrıca keskin uçlu bitkidir; bundan hareketle: Keskin silahlı adama «racülün şâikü's-silâh» denir, sonra harfleri yer değiştirerek «şâki's-silâh» da denilir. Dolayısıyla «şevke» kelimesi tek bir dikenden (şevk) istiare yoluyla alınmıştır. Anlam şudur: Yanında silah bulunmayan gruba -ki o da kervan grubudur- nail olmayı arzu ediyordunuz; zira o, kendisini savunacak kimse bulunmadığı için savaşın meşakkatinden arınmış saf bir ganimettir. Allah Teâlâ'nın: { وَيُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ } “Allah ise kelimeleriyle hakkı gerçekleştirmek istiyordu” sözü, { تَوَدُّونَ } üzerine matuftur ve o da vaktini hatırlamaları emredilen şeyler cümlesindendir; yani: Allah sizin istediğinizden başkasını, yani silahlı gruba karşı zafer kazanmanız hususunda takdir ettiği şeyi ortaya koyarak hakkı gerçekleştirmeyi istiyordu.
6320. Metin
وقتلكم لِصَنَادِيدِهِمْ، وَأَسْرِ كَثِيرٍ مِنْهُمْ، وَاغْتِنَامِ مَا غَنِمْتُمْ مِنْ أَمْوَالِهِمُ الَّتِي أَجَلَبُوا بِهَا عَلَيْكُمْ وَرَامُوا دَفْعَكُمْ بِهَا، وَالْمُرَادُ بِالْكَلِمَاتِ: الْآيَاتُ الَّتِي أَنْزَلَهَا فِي مُحَارَبَةِ ذَاتِ الشَّوْكَةِ، وَوَعْدُكُمْ مِنْهُ بِالظَّفَرِ بِهَا وَيَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرِينَ الدَّابِرُ: الْآخِرُ، وَقَطْعُهُ عِبَارَةٌ عَنِ الِاسْتِئْصَالِ. وَالْمَعْنَى: وَيَسْتَأْصِلُهُمْ جَمِيعًا. قَوْلُهُ: لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْباطِلَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ عِلَّةٌ لِمَا يُرِيدُهُ اللَّهُ، أَيْ: أَرَادَ ذَلِكَ، أَوْ يُرِيدُ ذَلِكَ لِيُظْهِرَ الْحَقَّ وَيَرْفَعَهُ وَيُبْطِلَ الْباطِلَ وَيَضَعَهُ، أَوِ اللَّامُ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ، أَيْ: فَعَلَ ذلك ليحق الحق، وقيل: متعلق بيقطع، وَلَيْسَ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ تَكْرِيرٌ لِمَا قَبْلَهَا لِأَنَّ الْأُولَى لِبَيَانِ التَّفَاوُتِ فِيمَا بَيْنَ الْإِرَادَتَيْنِ، وَهَذِهِ لِبَيَانِ الْحِكْمَةِ الدَّاعِيَةِ إِلَى ذَلِكَ، وَالْعِلَّةِ الْمُقْتَضِيَةِ لَهُ، وَالْمَصْلَحَةِ الْمُتَرَتِّبَةِ عَلَيْهِ، وَإِحْقَاقُ الْحَقِّ: إِظْهَارُهُ، وَإِبْطَالُ الْبَاطِلِ: إِعْدَامُهُ بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ «١» وَمَفْعُولُ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ مَحْذُوفٌ، أَيْ: وَلَوْ كَرِهُوا أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْبَاطِلَ، وَالْمُجْرِمُونَ: هُمُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ قُرَيْشٍ، أَوْ جَمِيعُ طَوَائِفِ الْكُفَّارِ.
[ve] onların ileri gelenlerini öldürmeniz, onlardan pek çoğunu esir almanız ve sizin üzerinize hücum ettikleri ve sizi savuşturmayı amaçladıkları mallarından elde ettiğiniz şeyleri ganimet olarak almanız [suretiyle hakkı gerçekleştirmek istiyordu]. «Kelimeler»den maksat; silahlı olan orduyla savaşma hususunda indirdiği âyetler ve Allah'ın ona karşı zafer kazanacağınıza dair size verdiği vaadidir. { وَيَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerin arkasını kessin/kökünü kazısın [istiyordu]”; Dâbir (الدَّابِرُ): Sonuncu demektir; onun kesilmesi ise kökünü kazımaktan (isti'sal) kinayedir. Anlamı: Onların hepsinin kökünü kazısın [demektir]. Allah Teâlâ'nın: { لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْباطِلَ } “Hakkı gerçekleştirmek ve batılı ortadan kaldırmak için” sözü, Allah'ın dilediği şeyin illetidir (gerekçesidir); yani: Hakkı ortaya çıkarmak ve yüceltmek, batılı ise ortadan kaldırmak ve alçaltmak için bunu diledi veya dilemektedir. Yahut [başındaki] lâm mahzuf bir fiile bağlıdır; yani: Hakkı gerçekleştirmek için bunu yaptı [demektir]. { يَقْطَعَ } fiiline bağlı olduğu da söylenmiştir. Bu cümlede kendisinden öncekine dair bir tekrar yoktur; zira ilki iki irade arasındaki farkı açıklamak içindir, bu ise buna sevk eden hikmeti, bunu gerektiren illeti ve buna terettüp eden maslahatı açıklamak içindir. İhkâku'l-hakk (إِحْقَاقُ الْحَقِّ): Onu ortaya çıkarmak; ibtâlü'l-bâtıl (إِبْطَالُ الْبَاطِلِ) ise onu yok etmektir: { بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ } “Bilakis biz hakkı batılın tepesine indiririz de o, onun beynini parçalar; bir de bakarsın ki o yok olup gitmiştir” «١». { وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ } “Günahkârlar istemese de” âyetinin mefulü mahzuftur; yani: Hakkın gerçekleşmesini ve batılın ortadan kalkmasını istemeseler de [demektir]. el-Mücrimûn (الْمُجْرِمُونَ) ise Kureyş müşrikleridir yahut kâfirlerin bütün fırkalarıdır.
6321. Metin
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: «قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَنَحْنُ بِالْمَدِينَةِ، وَبَلَغَهُ أَنَّ عِيرَ أَبِي سُفْيَانَ قَدْ أَقْبَلَتْ فَقَالَ: مَا تَرَوْنَ فِيهَا لَعَلَّ اللَّهَ يُغْنِمُنَاهَا وَيُسَلِّمُنَا، فَخَرَجْنَا فَلَمَّا سِرْنَا يَوْمًا أَوْ يَوْمَيْنِ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ نَتَعَادَّ، فَفَعَلْنَا فَإِذَا نَحْنُ ثَلَاثُمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ، فَأَخْبَرْنَا النَّبِيَّ ﷺ بِعِدَّتِنَا، فَسُّرَّ بِذَلِكَ وَحَمِدَ اللَّهَ وَقَالَ: عِدَّةُ أَصْحَابِ طَالُوتَ، فَقَالَ: مَا تَرَوْنَ فِي قِتَالِ الْقَوْمِ فَإِنَّهُمْ قَدْ أُخْبِرُوا بِمَخْرَجِكُمْ؟ فَقُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! لَا وَاللَّهِ مَا لَنَا طَاقَةٌ بِقِتَالِ الْقَوْمِ، إِنَّمَا خَرَجْنَا لِلْعِيرِ، ثُمَّ قَالَ: مَا تَرَوْنَ فِي قِتَالِ الْقَوْمِ؟ فَقُلْنَا مِثْلَ ذَلِكَ، فَقَالَ الْمِقْدَادُ: لَا تَقُولُوا كَمَا قَالَ قَوْمُ مُوسَى لِمُوسَى فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ «٢» فَأَنْزَلَ اللَّهُ كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ إِلَى قَوْلِهِ: وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ فَلَمَّا وَعَدَنَا اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ، إِمَّا الْقَوْمُ وَإِمَّا الْعِيرُ، طَابَتْ أَنْفُسُنَا، ثُمَّ إِنَّا اجْتَمَعْنَا مَعَ الْقَوْمِ فَصَفَفْنَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَنْشُدُكَ وَعْدَكَ، فَقَالَ ابْنُ رَوَاحَةَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُشِيرَ عَلَيْكَ- وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَفْضَلُ مِنْ أَنْ يُشِيرَ عَلَيْهِ- إِنِ اللَّهَ أَجَلُّ وَأَعْظَمُ مِنْ أَنْ تنشده وعده. فقال: يا بن رَوَاحَةَ! لَأَنْشُدَنَّ اللَّهَ وَعْدَهُ، فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ، فَأَخَذَ قَبْضَةً مِنَ التُّرَابِ فَرَمَى بِهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي وُجُوهِ الْقَوْمِ فَانْهَزَمُوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى «٣» فَقَتَلْنَا وَأَسَرْنَا، فَقَالَ عُمَرُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَا أَرَى أَنْ يَكُونَ لَكَ أَسْرَى فَإِنَّمَا نَحْنُ دَاعُونَ مُؤَلِّفُونَ، فَقُلْنَا: يَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ إِنَّمَا يَحْمِلُ عُمَرُ عَلَى مَا قَالَ حَسَدٌ لنا، فنام
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin Ebû Eyyûb el-Ensârî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Biz Medine'deyken ve Ebû Süfyân'ın kervanının gelmekte olduğu haberi kendisine ulaştığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize şöyle buyurdu: “Onun hakkında ne dersiniz? Umulur ki Allah onu bize ganimet kılar ve bizi de esenlikte tutar.” Bunun üzerine yola çıktık. Bir veya iki gün yürüdüğümüzde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sayımızı saymamızı emretti. Biz de saydık; meğer üç yüz on üç kişiymişiz. Sayımızı Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verince buna sevindi, Allah'a hamdetti ve: “Tâlût'un adamlarının sayısı kadar!” buyurdu. Ardından: “Düşman topluluğuyla savaşma konusunda ne dersiniz? Çünkü onlar sizin yola çıktığınızdan haberdar edilmişler” buyurdu. Biz: “Ey Allah'ın Resûlü! Hayır, vallahi bizim o toplulukla savaşmaya gücümüz yetmez; biz ancak kervan için çıktık” dedik. Sonra tekrar: “Düşman topluluğuyla savaşma konusunda ne dersiniz?” buyurdu. Biz yine aynı şekilde karşılık verdik. Bunun üzerine Mikdâd şöyle dedi: “Mûsâ'nın kavminin Mûsâ'ya: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ } “Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz işte burada oturup duracağız”2 dediği gibi demeyin!” Bunun üzerine Allah: { كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ } [âyetinden] { وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ } “Hani Allah iki gruptan birinin sizin olacağını size vaad ediyordu” sözüne kadar indirdi. Allah bize iki gruptan birini -ya düşman topluluğunu ya da kervanı- vaad edince gönlümüz ferahladı. Sonra düşman topluluğuyla karşılaştık ve saf tuttuk. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allahım! Senden vaadini [yerine getirmeni] niyaz ediyorum” buyurdu. İbn Revâha: “Ey Allah'ın Resûlü! Sana bir tavsiyede bulunmak istiyorum -oysa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine tavsiyede bulunulmasından çok daha üstündür-: Şüphesiz Allah, Kendisinden vaadini niyaz etmenden çok daha yüce ve uludur” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: “Ey İbn Revâha! Elbette ben Allah'tan vaadini isteyeceğim; zira Allah vaadinden asla caymaz.” Ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir avuç toprak alıp onu düşman topluluğunun yüzlerine doğru fırlattı, onlar da hezimete uğradılar. Bunun üzerine Allah: { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı”3 âyetini indirdi. Biz de [onlardan kimini] öldürdük ve [kimini] esir aldık. Bunun üzerine Ömer: “Ey Allah'ın Resûlü! Senin esirlerinin olmasını uygun görmüyorum; zira biz ancak [hakkı] davet eden ve [gönülleri İslâm'a] ısındıran kimseleriz” dedi. Biz de: “Ey Ensâr topluluğu! Ömer'i bu söylediği söze ancak bize duyduğu kıskançlık sevk etmektedir” dedik. Bunun üzerine uyudu...
6322. Metin
رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ اسْتَيْقَظَ فَقَالَ: ادْعُوا لِي عُمَرَ، فَدُعِيَ لَهُ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَنْزَلَ عَلِيَّ مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى الْآيَةَ» ، وَفِي إِسْنَادِهِ ابْنُ لَهِيعَةَ، وَفِيهِ مَقَالٌ مَعْرُوفٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي الْمُصَنَّفِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى بَدْرٍ حَتَّى إِذَا كَانَ بِالرَّوْحَاءِ خَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ: كَيْفَ تَرَوْنَ؟ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! بَلَغَنَا أَنَّهُمْ كَذَا وَكَذَا ثُمَّ خَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ: كَيْفَ تَرَوْنَ؟ فَقَالَ عُمَرُ مِثْلَ قَوْلِ أَبِي بَكْرٍ، ثُمَّ خَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, sonra uyandı ve: 'Bana Ömer'i çağırın' buyurdu. Ömer çağrıldı; buyurdu ki: 'Allah bana { ما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى } “Hiçbir peygambere esirleri olması yakışmaz...” âyetini indirdi.'» Bunun isnadında İbn Lehîa vardır ve onun hakkında bilinen eleştiriler mevcuttur. İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te ve İbn Merdûye, Muhammed b. Amr b. Alkame b. Vakkâs el-Leysî'den, o babasından, o da dedesinden rivayet etmişlerdir; şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir'e doğru çıktı; Ravhâ'ya vardığında insanlara hitap edip: 'Ne dersiniz?' buyurdu. Ebû Bekir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bize onların şöyle ve şöyle oldukları ulaştı' dedi. Sonra insanlara hitap edip: 'Ne dersiniz?' buyurdu. Ömer de Ebû Bekir'in sözünün benzerini söyledi. Sonra insanlara hitap edip:
6323. Metin
كَيْفَ تَرَوْنَ؟ فَقَالَ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِيَّانَا تُرِيدُ؟ فو الذي أَكْرَمَكَ وَأَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مَا سَلَكْتَهَا قَطُّ، وَلَا لِي بِهَا عِلْمٌ، وَلَئِنْ سِرْتَ حَتَّى تَأْتِيَ بَرْكَ الْغِمَادِ مِنْ ذِي يَمَنٍ لَنَسِيرَنَّ مَعَكَ وَلَا نَكُونَنَّ كَالَّذِينِ قَالُوا لِمُوسَى: فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ «١» وَلَكِنِ اذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتَلَا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَّبِعُونَ، وَلَعَلَّكَ أَنْ تَكُونَ خَرَجْتَ لِأَمْرٍ وَأَحْدَثَ اللَّهُ إِلَيْكَ غَيْرَهُ، فَانْظُرِ الَّذِي أَحْدَثَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَامْضِ لَهُ، فَصِلْ حِبَالَ مَنْ شِئْتَ، وَاقْطَعْ حِبَالَ مَنْ شِئْتَ، وَعَادِ مَنْ شِئْتَ، وَسَالِمْ مَنْ شِئْتَ، وَخُذْ مِنْ أَمْوَالِنَا مَا شِئْتَ، فَنَزَلَ الْقُرْآنُ عَلَى قَوْلِ سَعْدٍ كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ إِلَى قَوْلِهِ: وَيَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرِينَ وَإِنَّمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُرِيدُ الْغَنِيمَةَ مَعَ أَبِي سُفْيَانَ فَأَحْدَثَ اللَّهُ إِلَيْهِ الْقِتَالَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عن مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ قَالَ: كَذَلِكَ يُجَادِلُونَكَ فِي خُرُوجِ الْقِتَالِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ فقال: خُرُوجُ النَّبِيِّ ﷺ إِلَى بَدْرٍ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ قَالَ: لطلب المشركين يُجادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَيَّنَ أَنَّكَ لَا تَصْنَعُ إِلَّا مَا أَمَرَكَ اللَّهُ بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ قَالَ: هِيَ عِيرُ أَبِي سُفْيَانَ، وَدَّ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ أَنَّ الْعِيرَ كَانَتْ لَهُمْ، وَأَنَّ الْقِتَالَ صُرِفَ عَنْهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ وَيَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرِينَ أَيْ: شَأْفَتَهُمْ. وَوَقْعَةُ بَدْرٍ قَدِ اشْتَمَلَتْ عَلَيْهَا كُتُبُ الْحَدِيثِ وَالسِّيَرِ وَالتَّارِيخِ مُسْتَوْفَاةٌ فَلَا نُطِيلُ بِذِكْرِهَا.
'Ne dersiniz?' [diye sordu]. Sa'd b. Muâz: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bizi mi kastediyorsun? Seni üstün kılan ve sana Kitab'ı indirene yemin olsun ki ben oradan hiç geçmedim ve orası hakkında bir bilgim de yoktur. Eğer sen Yemen tarafındaki Berkü'l-Gımâd'a varıncaya kadar yürüyecek olsan biz de mutlaka seninle birlikte yürürüz ve Mûsâ'ya: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ } “Haydi sen ve Rabbin gidin savaşın; biz burada oturuyoruz” «١» diyenler gibi olmayız. Bilakis sen ve Rabbin gidin savaşın, biz de sizinle beraber [ardınızdan] geliyoruz. Belki sen bir iş için yola çıkmıştın da Allah sana bundan başkasını vahyetmiş/ortaya koymuştur. O halde Allah'ın sana vahyettiği şeye bak ve onun gereğini yap! Dilediğin kimseyle bağları kur, dilediğin kimseyle bağları kopar, dilediğin kimseye düşmanlık et, dilediğin kimseyle barış yap ve mallarımızdan dilediğini al' dedi. Bunun üzerine Sa'd'ın sözü doğrultusunda: { كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ } “Nitekim Rabbin seni hak uğruna evinden çıkarmıştı...” âyetinden: { وَيَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerin kökünü kazısın [istiyordu]” sözüne kadar Kur'an indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sadece Ebû Süfyân'la birlikte olan ganimeti [kervanı ele geçirmeyi] istiyordu da Allah ona savaşı bildirdi/takdir etti. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ } sözü hakkında: «İşte böylece savaş için çıkış hususunda seninle tartışıyorlar» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, es-Süddî'den { كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ } sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bedir'e çıkışıdır. { وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ } “Oysa müminlerden bir grup bundan kesinlikle hoşlanmıyordu” sözü hakkında ise: Müşriklerin peşine düşmekten [hoşlanmıyorlardı] dedi. { يُجادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَيَّنَ } “Gerçek apaçık ortaya çıktıktan sonra seninle tartışıyorlar” [âyeti hakkında ise]: Senin ancak Allah'ın sana emrettiği şeyi yaptığın [apaçık ortaya çıktıktan sonra tartışıyorlar dedi].» İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Dahhâk'ten { وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ } “Siz ise güçsüz olanın (silahsız kervanın) sizin olmasını arzu ediyordunuz” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «O, Ebû Süfyân'ın kervanıdır; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı kervanın kendilerinin olmasını ve savaşın kendilerinden savuşturulmasını arzu etmişlerdi.» Abd b. Humeyd, Katâde'den { وَيَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرِينَ } [sözü hakkında]: «Yani onların kökünü kazısın [demektir]» dediğini rivayet etmiştir. Bedir Gazvesi'ni hadis, siyer ve tarih kitapları eksiksiz bir şekilde ihtiva etmiştir, bu yüzden onu zikretmekle [sözü] uzatmıyoruz.
6324. Metin
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٩ الى ١٠]
[Enfâl Sûresi (8), Âyetler 9-10]
6325. Metin
إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ (٩) وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (١٠)
{ إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ (٩) وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (١٠) } “Hani siz Rabbinizden yardım istiyordunuz da O, 'Ben size birbiri ardınca gelen bin melekle yardım edeceğim' diyerek duanızı kabul etmişti. Allah bunu sadece bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla yatışsın diye yapmıştı. Yardım ancak Allah katındandır. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir.”
6326. Metin
قَوْلُهُ: إِذْ تَسْتَغِيثُونَ الظَّرْفُ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، أَيْ: وَاذْكُرُوا وَقْتَ اسْتِغَاثَتِكُمْ وَقِيلَ بَدَلٌ مِنْ وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ مَعْمُولٌ لِعَامِلِهِ وَقِيلَ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَالِاسْتِغَاثَةُ: طَلَبُ الْغَوْثِ، يُقَالُ: اسْتَغَاثَنِي فُلَانٌ فَأَغَثْتُهُ، وَالِاسْمُ: الْغِيَاثُ وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَمَّا عَلِمُوا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ قِتَالِ الطَّائِفَةِ ذَاتِ الشَّوْكَةِ وَهُمُ النَّفِيرُ، كَمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ، وَأَرَادَهُ مِنْهُمْ، وَرَأَوْا كَثْرَةَ عَدَدِ النَّفِيرِ، وَقِلَّةَ عَدَدِهِمُ، اسْتَغَاثُوا بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّ عَدَدَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بدر ألف، وعدد المسلمين ثلاثمائة وَسَبْعَةَ عَشَرَ رَجُلًا، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا رَأَى ذَلِكَ اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ، ثم
Cenâb-ı Hakk'ın: { إِذْ تَسْتَغِيثُونَ } “Hani siz yardım istiyordunuz” kavlindeki zarf, mahzûf bir kelimeye taalluk etmektedir; yani: “[Rabbinizden] yardım dilediğiniz vakti hatırlayın!” demektir. Bir görüşe göre { وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ } ifadesinden bedel olup onun âmiline ma‘mûldür. Bir diğer görüşe göre de { لِيُحِقَّ الْحَقَّ } “Hakkı gerçekleştirmek için” buyruğuna müteallıktır. İstiğâse (الِاسْتِغَاثَةُ), yardım ve imdat istemektir. Nitekim: «فُلَانٌ اسْتَغَاثَنِي فَأَغَثْتُهُ» “Falan kişi benden yardım istedi, ben de ona yardım ettim” denilir; mastar ismi ise el-gıyâstır (الْغِيَاثُ). Âyetin manası şöyledir: Müslümanlar, Allah'ın kendilerine emrettiği ve onlardan istediği üzere, kuvvet ve teçhizat sahibi olan toplulukla yani [Kureyş'in] savaşçı ordusuyla karşılaşmaktan başka çare olmadığını anlayıp bu ordunun mevcudunun çokluğunu, kendilerinin ise azlığını görünce Yüce Allah'a sığınıp O'ndan yardım dilediler. Nitekim Sahîh-i Müslim'de Ömer b. el-Hattâb'dan -radıyallâhu anh- rivayetle sabit olduğuna göre, Bedir günü müşriklerin sayısı bin, Müslümanların sayısı ise üç yüz on yedi adamdı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu görünce kıbleye yöneldi, sonra...1
6327. Metin
مَدَّ يَدَيْهِ فَجَعَلَ يَهْتِفُ بِرَبِّهِ: «اللَّهُمَّ أَنْجِزْ لِي مَا وَعَدْتَنِي، اللَّهُمَّ آتِنِي مَا وَعَدْتَنِي، اللَّهُمَّ إِنْ تُهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةَ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ لَا تُعْبَدْ فِي الْأَرْضِ» الْحَدِيثَ. فَاسْتَجابَ لَكُمْ عَطْفٌ عَلَى تَسْتَغِيثُونَ دَاخِلٌ مَعَهُ فِي التَّذْكِيرِ، وَهُوَ وَإِنْ كَانَ مُسْتَقْبِلًا فَهُوَ بِمَعْنَى الْمَاضِي، وَلِهَذَا عَطَفَ عَلَيْهِ: اسْتَجَابَ. قَوْلُهُ: أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ أَيْ: بِأَنِّي مُمِدُّكُمْ، فَحَذَفَ حَرْفَ الْجَرِّ وَأَوْصَلَ الْفِعْلَ إِلَى الْمَفْعُولِ، وَقُرِئَ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ عَلَى إِرَادَةِ الْقَوْلِ، أَوْ عَلَى أَنَّ فِي، اسْتَجَابَ: مَعْنَى الْقَوْلِ. قَوْلُهُ: مُرْدِفِينَ قَرَأَ نَافِعٌ بِفَتْحِ الدَّالِ اسْمُ مَفْعُولٍ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا اسْمُ فَاعِلٍ، وَانْتِصَابُهُ عَلَى الْحَالِ، وَالْمَعْنَى عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى: أَنَّهُ جَعَلَ بَعْضَهُمْ تَابِعًا لِبَعْضٍ، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ: أَنَّهُمْ جُعِلُوا بَعْضَهُمْ تَابِعًا لِبَعْضٍ وَقِيلَ: إِنَّ مُرْدِفِينَ عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ، نَعْتٌ لِأَلْفٍ، وَقِيلَ: إِنَّهُ عَلَى القراءة الأولى حال من الضمير المنصوب فِي مُمِدُّكُمْ، أَيْ: مُمِدُّكُمْ فِي حَالِ إِرْدَافِكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ رَدَفَ وَأَرْدَفَ بِمَعْنَى وَاحِدٍ، وَأَنْكَرَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ قَالَ لقوله تعالى: تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ «١» وَلَمْ يَقُلِ الْمُرْدَفَةُ، قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَفِي الْآيَةِ قِرَاءَةٌ ثَالِثَةٌ وَهِيَ «مُرُدِّفِينَ» بِضَمِّ الرَّاءِ وَكَسْرِ الدَّالِ مُشَدَّدَةً. وَقِرَاءَةٌ رَابِعَةٌ بِفَتْحِ الرَّاءِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِ. وَقَرَأَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَعَاصِمٌ الْجَحْدَرَيُّ «بِآلَافٍ» جَمْعِ أَلْفٍ، وَهُوَ الْمُوَافِقُ لِمَا تَقَدَّمَ فِي آلِ عِمْرَانَ، وَالضَّمِيرُ فِي وَما جَعَلَهُ اللَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْإِمْدَادِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: أَنِّي مُمِدُّكُمْ، إِلَّا بُشْرى أَيْ: إِلَّا بِشَارَةً لَكُمْ بِنَصْرِهِ، وَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُفَرَّغٌ، أَيْ: مَا جُعِلَ إِمْدَادُكُمْ لِشَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ إِلَّا لِلْبُشْرَى لَكُمْ بِالنَّصْرِ وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ أَيْ: بِالْإِمْدَادِ قُلُوبُكُمْ، وَفِي هَذَا إِشْعَارٌ بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمْ يُقَاتِلُوا، بَلْ أَمَدَّ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ بِهِمْ لِلْبُشْرَى لَهُمْ وَتَطْمِينِ قُلُوبِهِمْ وَتَثْبِيتِهَا، وَاللَّامُ فِي لِتَطْمَئِنَّ: مُتَعَلِّقَةٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ يُقَدَّرُ مُتَأَخِّرًا، أَيْ: وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ فَعَلَ ذَلِكَ لَا لِشَيْءٍ آخَرَ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَا مِنْ عِنْدِ غَيْرِهِ، لَيْسَ لِلْمَلَائِكَةِ فِي ذَلِكَ أَثَرٌ، فَهُوَ النَّاصِرُ عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَلَيْسُوا إِلَّا سَبَبًا مِنْ أَسْبَابِ النَّصْرِ الَّتِي سَبَّبَهَا اللَّهُ لَكُمْ، وَأَمَدَّكُمْ بِهَا إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ لَا يُغَالَبُ حَكِيمٌ فِي كُلِّ أَفْعَالِهِ.
[Peygamber] ellerini uzatıp Rabbine şöyle yalvarmaya başladı: «Allahım! Bana vaat ettiğin şeyi gerçekleştir! Allahım! Bana vaat ettiğin şeyi ver! Allahım! Eğer İslâm ehlinden olan bu topluluğu helak edersen artık yeryüzünde Sana ibadet olunmaz...» -hadisin sonuna kadar-. { فَاسْتَجابَ لَكُمْ } “O da duanızı kabul buyurmuştu” ifadesi, { تَسْتَغِيثُونَ } üzerine matuftur ve hatırlatma (tezkir) kapsamında onunla birliktedir; o muzari (şimdiki/geniş zaman) formunda olsa da mana bakımından mazi (geçmiş zaman) anlamındadır, bu yüzden üzerine { اسْتَجَابَ } mazi fiili atfedilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ } “Şüphesiz ben size bin melekle yardım edeceğim” sözü; yani: «bi-ennî mümüddüküm» (size yardım edeceğim diye) demektir; cer harfi hazfedilmiş ve fiil doğrudan mefule ulaştırılmıştır. Hemzenin kesresiyle (innî) de okunmuştur ki bu, «kavl» (söz) iradesine yahut { اسْتَجَابَ } fiilinde söz manası bulunmasına dayanır. Allah Teâlâ'nın: { مُرْدِفِينَ } “birbiri ardınca gelen” sözünü Nâfi, dâl harfinin fethasıyla (mürdefîn) ism-i mef'ul olarak okumuştur. Diğer kıraat imamları ise dâl harfinin kesrasıyla (mürdifîn) ism-i fail olarak okumuşlardır; mansub oluşu ise hal olmasındandır. Birinci kıraate göre anlam: Allah'ın onların bir kısmını diğerine tabi kılmış olmasıdır; ikinci kıraate göre ise onların birbiri ardınca gelmeleridir. Her iki kıraatte de { مُرْدِفِينَ } kelimesinin «elf» (bin) kelimesinin sıfatı olduğu da söylenmiştir. Yine birinci kıraate göre { مُمِدُّكُمْ } lafzındaki mansub zamirden hal olduğu; yani «size bin meleği ardı ardına kattığı halde yardım edendir» manasında olduğu da söylenmiştir. «Radefe» (رَدَفَ) ile «Erdefe» (أَرْدَفَ) fiillerinin aynı anlamda olduğu da söylenmiştir. Ebû Ubeyde ise bunu reddetmiş ve Allah Teâlâ'nın: { تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ } “Onun ardından bir ikincisi gelecektir” «١» kavlini delil göstererek «el-mürdefe» demediğini belirtmiştir. Sîbeveyhi şöyle demiştir: Âyette üçüncü bir kıraat daha vardır ki o da râ harfinin zammesi ve dâl harfinin şeddeli kesresiyle «müruddifîn» (مُرُدِّفِينَ) okunuşudur. Dördüncü bir kıraat ise râ harfinin fethası ve dâl harfinin şeddesiyle [meraddifîn] okunuşudur. Ca'fer b. Muhammed ve Âsım el-Cahderî ise bunu «elf» kelimesinin çoğulu olarak «bi-âlâfin» (بِآلَافٍ) şeklinde okumuşlardır ki bu, Âl-i İmrân'da geçen ifadelere uygundur. { وَما جَعَلَهُ اللَّهُ } “Allah bunu yapmadı...” ifadesindeki zamir, { أَنِّي مُمِدُّكُمْ } sözünün delalet ettiği yardım etmeye (imdâd) dönmektedir. { إِلَّا بُشْرى } “ancak bir müjde olsun diye”; yani ancak O'nun zaferiyle size bir müjde olsun diye [yaptı]. Bu bir istisnâ-i müferrağdır; yani: Size yardım edilmesi hiçbir şey için değil, sadece size zafer müjdesi olsun ve { وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ } “kalpleriniz bununla yatışsın diye”, yani yardım sebebiyle kalpleriniz mutmain olsun diye yapılmıştır. Bunda meleklerin fiilen savaşmadıklarına, aksine Allah'ın Müslümanlara onları ancak müjde vermek, kalplerini yatıştırmak ve pekiştirmek için bir destek kıldığına dair bir işaret vardır. { لِتَطْمَئِنَّ } kelimesindeki lâm harfi, takdiri sonraya bırakılan mahzuf bir fiile bağlıdır; yani: «Kalpleriniz yatışsın diye bunu yaptı, başka bir şey için değil» [demektir]. { وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Zafer ancak Allah katındandır”, başkasının katından değil; bunda meleklerin hiçbir [aslî] tesiri yoktur; hakiki manada yardım eden (nâsır) ancak O'dur. Onlar ise sadece Allah'ın sizin için sebep kıldığı ve kendileriyle size yardım ettiği zafer sebeplerinden bir sebeptir. { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “Şüphesiz Allah Azîz'dir”, O'na asla üstün gelinemez; { حَكِيمٌ } “Hakîm'dir”, bütün fiillerinde hikmet sahibidir.
6328. Metin
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: نَزَلَ جِبْرِيلُ فِي أَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَنْ مَيْمَنَةِ النَّبِيِّ ﷺ وَفِيهَا أَبُو بَكْرٍ، وَنَزَلَ مِيكَائِيلُ فِي أَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَنْ مَيْسَرَةِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَنَا فِي الْمَيْسَرَةِ. وَأَخْرَجَ سُنَيْدٌ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: مَا أُمِدَّ النَّبِيُّ ﷺ بِأَكْثَرَ مِنْ هَذِهِ الْأَلْفِ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ فِي الْأَنْفَالِ، وَمَا ذَكَرَ الثَّلَاثَةَ الْآلَافَ وَالْخَمْسَةَ الْآلَافَ إِلَّا بُشْرَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مُرْدِفِينَ قَالَ: مُتَتَابِعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ:
İbn Cerîr, Ali'den -radıyallâhu anh- rivayet etmiştir; şöyle dedi: «Cibrîl, içinde Ebû Bekir'in bulunduğu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sağ kanadına bin melekle indi; Mîkâîl ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sol kanadına bin melekle indi, ben de sol kanattaydım.» Süneyd, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Allah'ın Enfâl'de zikrettiği bu bin melekten daha fazlasıyla yardım edilmedi; üç bini ve beş bini ise ancak bir müjde olarak zikretmiştir.» İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { مُرْدِفِينَ } sözü hakkında: «Birbiri ardınca gelenler» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ondan
6329. Metin
مُرْدِفِينَ يَقُولُ: الْمَدَدُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: وَرَاءَ كُلِّ مَلَكٍ مَلَكٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: كَانَ أَلْفٌ مُرْدِفِينَ وَثَلَاثَةُ آلَافٍ مُنْزَلِينَ، فَكَانُوا أَرْبَعَةَ آلَافٍ، وَهُمْ مَدَدُ الْمُسْلِمِينَ فِي ثُغُورِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: مُرْدِفِينَ قَالَ: مُجِدِّينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ:
{ مُرْدِفِينَ } sözü hakkında: «İmdat kuvveti» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh yine ondan bu âyet hakkında: «Her meleğin arkasında bir melek vardı» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Şa'bî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bin melek birbiri ardınca gelenler, üç bin melek ise indirilenler idi; böylece dört bin oldular ve onlar Müslümanların sınır boylarındaki yardımcıları idiler.» İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { مُرْدِفِينَ } sözü hakkında: «Gayret gösterenler» dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
6330. Metin
مُتَتَابِعِينَ أَمَدَّهُمُ اللَّهُ بِأَلْفٍ ثُمَّ بِثَلَاثَةٍ، ثُمَّ أَكْمَلَهُمْ خَمْسَةَ آلَافٍ وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ قَالَ: يَعْنِي نُزُولَ الْمَلَائِكَةِ. قَالَ: وَذُكِرَ لَنَا أَنَّ عُمَرَ قَالَ: أَمَّا يَوْمُ بَدْرٍ فَلَا نَشُكُّ أَنَّ الملائكة
...birbiri ardınca gelenler... Allah onlara [önce] binle, sonra üç binle yardım etti; daha sonra onları beş bine tamamladı. { وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ } “Allah bunu yalnızca size bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla yatışsın diye yaptı” 1 [âyeti hakkında] şöyle dedi: Yani meleklerin inişini [kastediyor]. Dedi ki: Bize rivayet edildiğine göre Ömer şöyle demiştir: «Bedir gününe gelince, meleklerin...
6331. Metin
كَانُوا مَعَنَا وَأَمَّا بَعْدَ ذَلِكَ فَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ مُرْدِفِينَ قَالَ: بَعْضُهُمْ عَلَى أَثَرِ بَعْضٍ.
bizimle beraber olduğunda şüphe etmeyiz; ondan sonrasına gelince onu Allah daha iyi bilir.' İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Zeyd'den { مُرْدِفِينَ } kelimesi hakkında: «Bir kısmı diğerinin ardı sıra gelenler» dediğini rivayet etmişlerdir.
6332. Metin
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ١١ الى ١٤]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler: 11-14]
6333. Metin
إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ وَلِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ (١١) إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ (١٢) ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (١٣) ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ (١٤)
{ إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ وَلِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ (١١) إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ (١٢) ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (١٣) ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ (١٤) } “O zaman [Allah], kendisinden bir güven olmak üzere sizi hafif bir uykuya daldırıyordu ve üzerinize gökten, onunla sizi temizlemek, şeytanın pisliğini (vesvesesini) sizden gidermek, kalplerinizi [güvenle] pekiştirmek ve ayaklarınızı onunla sağlam tutmak için su indiriyordu. (11) Hani Rabbin meleklere şöyle vahyediyordu: «Şüphesiz ben sizinle beraberim; iman edenleri pekiştirip güçlendirin. İnkâr edenlerin kalplerine korku salacağım. Artık vurun boyunların üstüne ve vurun onların her bir parmağına!» (12) Bu, onların Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelip ayrılığa düşmelerindendir. Kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelirse bilsin ki, muhakkak Allah'ın cezası pek çetindir. (13) İşte bu [azap]tır, artık tadın onu! Ve şüphesiz inkârcılar için bir de cehennem azabı vardır. (14)”
6334. Metin
قوله: إِذْ يُغَشِّيكُمُ الظَّرْفُ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ كَالَّذِي قَبْلَهُ، أَوْ بَدَلٌ ثَانٍ مِنْ إِذْ يَعِدُكُمْ، أَوْ مَنْصُوبٌ بالنصر المذكور قبله وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا لَا وَجْهَ لَهُ، ويُغَشِّيكُمُ هِيَ قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ عَلَى أَنَّ الْفَاعِلَ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ هِيَ الْمُطَابِقَةُ لِمَا قَبْلَهَا: أَعْنِي قَوْلَهُ: وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَلِمَا بَعْدَهَا أَعْنِي وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ فَيَتَشَاكَلُ الْكَلَامُ وَيَتَنَاسَبُ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو يَغْشَاكُمْ عَلَى أَنَّ الْفَاعِلَ النُّعَاسُ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ يُغَشِّيكُمُ بِفَتْحِ الْغَيْنِ وَتَشْدِيدِ الشِّينِ، وَهِيَ كَقِرَاءَةِ نَافِعٍ وَأَهْلِ الْمَدِينَةِ فِي إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى اللَّهِ، وَنَصْبِ النُّعَاسِ قَالَ مَكِّيٌّ: وَالِاخْتِيَارُ ضَمُّ الْيَاءِ وَالتَّشْدِيدِ، وَنَصْبُ النُّعَاسَ لِأَنَّ بَعْدَهُ أَمَنَةً مِنْهُ وَالْهَاءُ فِي مِنْهُ: لِلَّهِ فَهُوَ الَّذِي يُغَشَّيهِمُ النُّعَاسَ، وَلِأَنَّ الْأَكْثَرَ عَلَيْهِ، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى وَالثَّالِثَةِ يَكُونُ انْتِصَابُ أَمَنَةً عَلَى أَنَّهَا مَفْعُولٌ لَهُ. وَلَا يَحْتَاجُ فِي ذَلِكَ إِلَى تَأْوِيلٍ وَتَكَلُّفٍ، لِأَنَّ فَاعِلَ الْفِعْلِ الْمُعَلِّلِ وَالْعِلَّةَ وَاحِدٌ بِخِلَافِ انْتِصَابِهَا عَلَى الْعِلَّةِ، بِاعْتِبَارِ الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ فَإِنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَى تَكَلُّفٍ، وَأَمَّا عَلَى جَعْلِ الْأَمَنَةِ مَصْدَرًا فَلَا إِشْكَالَ، يُقَالُ أَمِنَ أَمَنَةً وَأَمْنًا وَأَمَانًا، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَتَضَمَّنُ ذِكْرَ نِعْمَةٍ أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْهِمْ، وَهِيَ أَنَّهُمْ مَعَ خَوْفِهِمْ مِنْ لِقَاءِ الْعَدُوِّ، وَالْمَهَابَةِ لِجَانِبِهِ سَكَّنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَأَمَّنَهَا حَتَّى نَامُوا آمِنِينَ غَيْرَ خَائِفِينَ، وَكَانَ هَذَا النَّوْمُ فِي اللَّيْلَةِ الَّتِي كَانَ الْقِتَالُ فِي غَدِهَا. قِيلَ: وَفِي امْتِنَانِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ بِالنَّوْمِ فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ قَوَّاهُمْ بِالِاسْتِرَاحَةِ عَلَى الْقِتَالِ مِنَ الْغَدِ، الثَّانِي: أَنَّهُ أَمَّنَهُمْ بِزَوَالِ الرُّعْبِ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَقِيلَ: إِنَّ النَّوْمَ غَشِيَهُمْ فِي حَالِ الْتِقَاءِ الصَّفَّيْنِ، وَقَدْ مَضَى فِي يَوْمِ أُحُدٍ نَحْوٌ مَنْ هَذَا فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ. قَوْلُهُ: وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ هَذَا الْمَطَرُ كَانَ بَعْدَ النُّعَاسِ، وَقِيلَ: قَبْلَ النُّعَاسِ. وَحَكَى الزَّجَّاجُ: أَنَّ الْكُفَّارَ يَوْمَ بَدْرٍ سَبَقُوا الْمُؤْمِنِينَ إِلَى مَاءِ بِدْرٍ، فَنَزَلُوا عَلَيْهِ وَبَقِيَ الْمُؤْمِنُونَ لَا مَاءَ لَهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْمَطَرَ لَيْلَةَ بَدْرٍ. وَالَّذِي فِي سِيرَةِ ابْنِ إِسْحَاقَ وَغَيْرِهِ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ هُمُ الَّذِينَ سَبَقُوا إِلَى مَاءِ بَدْرٍ وَأَنَّهُ مَنَعَ قُرَيْشًا مِنَ السَّبْقِ إِلَى الْمَاءِ مَطَرٌ عَظِيمٌ، وَلَمْ يُصِبِ الْمُسْلِمِينَ مِنْهُ إِلَّا مَا شَدَّ لَهُمْ دَهَسَ الْوَادِي «١» ، وَأَعَانَهُمْ على المسير، ومعنى لِيُطَهِّرَكُمْ
Yüce Allah'ın { إِذْ يُغَشِّيكُمُ } sözündeki zarf (zaman bildiren 'iz'), kendisinden önceki gibi takdirî bir fiille mensuptur ya da { إِذْ يَعِدُكُمُ } ifadesinden ikinci bir bedeldir veya öncesinde zikredilen "nasr" (yardım) kelimesiyle mensuptur. Bunun dışında tutarlı bir yönü bulunmayan başka görüşler de ileri sürülmüştür. { يُغَشِّيكُمُ } okuyuşu, fâilin (öznenin) Yüce Allah olması üzere Nâfi‘ ve Medine ehlinin kıraatidir. Bu kıraat, öncesindeki { وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Yardım ancak Allah katındandır” ifadesine ve sonrasındaki { وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ } “ve üzerinize indiriyordu” ifadesine tam olarak uygundur; böylece söz [lafız ve mana bakımından] birbiriyle ahenkli ve uyumlu olur. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise fâilin en-nu‘âs (uyuklama) olması üzere { يَغْشَاكُمُ } şeklinde okumuştur. Geriye kalan kurrâ ise gayn harfinin fethası ve şîn harfinin şeddesiyle { يَغَشَّاكُمُ } şeklinde okumuştur; bu okuyuş da fiilin Allah'a isnat edilmesi ve en-nu‘âs kelimesinin mensup okunması bakımından Nâfi‘ ve Medine ehlinin kıraati gibidir. Mekkî şöyle demiştir: "Tercih edilen; yâ harfinin zammesi, şîn harfinin şeddelenmesi ve 'en-nu‘âse' kelimesinin mensup okunmasıdır. Zira sonrasında { أَمَنَةً مِنْهُ } buyrulmaktadır ve { مِنْهُ } ifadesindeki zamir Allah'a aittir; dolayısıyla onları uyuklama ile bürüyen O'dur. Ayrıca çoğunluğun kıraati de bu yöndedir." Birinci ve üçüncü kıraate göre { أَمَنَةً } kelimesinin nasbı mef‘ûlün leh (sebep bildiren tümleç) olmasından ötürüdür. Bunda herhangi bir tevil ve zorlamaya da gerek yoktur; zira gerekçelendirilen fiilin fâili ile illet (gerekçe) birdir. İkinci kıraate göre illet olarak nasbedilmesi ise böyle değildir; çünkü o bir zorlamaya muhtaçtır. { أَمَنَةً } kelimesinin masdar kabul edilmesine gelince, bunda hiçbir müşkül yoktur; nitekim [Arapçada] "emine emeneten ve emnen ve emânen" denilir. Bu ayet, Allah'ın onlara lütfettiği bir nimeti zikretmektedir; o da düşmanla karşılaşma korkusu ve onlardan duyulan çekinmeye rağmen Allah'ın onların kalplerine sekinet verip onları güvende kılması, nihayetinde korkusuzca ve güven içinde uyumuş olmalarıdır. Bu uyku, ertesi gün savaşın vuku bulduğu gecede idi. Denildi ki: Allah'ın bu gecede onlara uyku bahşetmesinde iki hikmet vardır: Birincisi, istirahat vasıtasıyla ertesi günkü savaşa karşı onları güçlendirmiştir. İkincisi, kalplerindeki korkuyu gidererek onlara güven vermiştir. Uykunun iki safın karşılaştığı sırada onları bürüdüğü de söylenmiştir. Âl-i İmrân Suresi'nde Uhud Günü hakkında buna benzer bir husus geçmişti. Yüce Allah'ın { وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ } “Sizi onunla temizlemek için gökten üzerinize su indiriyordu” sözüne gelince; bu yağmur uyuklamadan sonra idi. Uyuklamadan önce olduğu da söylenmiştir. ez-Zeccâc şöyle aktarmıştır: Bedir günü kâfirler müminlerden önce davranıp Bedir suyuna vardılar ve oraya konuştular, müminler ise susuz kaldı; bunun üzerine Allah, Bedir gecesinde yağmur indirdi. İbn İshâk'ın Sîret'inde ve diğer kaynaklarda yer alan rivayete göre ise Bedir suyuna önceden varanlar müminler idi; Kureyş'in suya önceden ulaşmasını şiddetli bir yağmur engellemişti. Bu yağmurdan Müslümanlara ise sadece vadinin yumuşak zeminini pekiştiren1 ve yürümelerine yardımcı olan miktarı isabet etmişti. { لِيُطَهِّرَكُمْ } sözünün anlamı...
6335. Metin
بِهِ لِيَرْفَعَ عَنْكُمُ الْأَحْدَاثَ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ أَيْ: وَسْوَسَتَهُ لَكُمْ، بِمَا كَانَ قَدْ سَبَقَ إِلَى قُلُوبِهِمْ مِنَ الْخَوَاطِرِ الَّتِي هِيَ مِنْهُ، مِنَ الْخَوْفِ وَالْفَشَلِ، حَتَّى كَانَتْ حَالُهُمْ حَالَ مَنْ يُسَاقُ إِلَى الْمَوْتِ وَلِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ فَيَجْعَلَهَا صَابِرَةً قَوِيَّةً ثَابِتَةً فِي مُوَاطِنِ الْحَرْبِ، وَالضَّمِيرُ فِي بِهِ مِنْ قَوْلِهِ: وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ رَاجِعٌ إِلَى الْمَاءِ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ، أَيْ: يُثَبِّتُ بِهَذَا الْمَاءِ الَّذِي أَنْزَلَهُ عَلَيْكُمْ عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ أَقْدَامَكُمْ فِي مَوَاطِنِ القتال وقيل: الضمير راجع إلى الرابط الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِالْفِعْلِ. قَوْلُهُ: إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ الظَّرْفُ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ خَاصٍّ بِالنَّبِيِّ ﷺ لِأَنَّهُ لَا يَقِفُ عَلَى ذَلِكَ سِوَاهُ، أَيْ: وَاذْكُرْ يَا مُحَمَّدُ وَقْتَ إِيحَاءِ رَبِّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ وَقِيلَ: هُوَ بَدَلٌ مِنْ إِذْ يَعِدُكُمُ كَمَا تَقَدَّمَ، وَلَكِنَّهُ يَأْبَى ذَلِكَ أَنَّ هَذَا لَا يَقِفُ عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ فَلَا يَكُونُ مِنْ جُمْلَةِ النِّعَمِ الَّتِي عَدَّدَهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَقِيلَ: الْعَامِلُ فِيهِ يُثَبِّتَ فَيَكُونُ الْمَعْنَى: يُثَبِّتُ الْأَقْدَامَ وَقْتَ الْوَحْيِ وَلَيْسَ لِهَذَا التَّقْيِيدِ مَعْنَى، وَقِيلَ: الْعَامِلُ فِيهِ لِيَرْبِطَ وَلَا وَجْهَ لِتَقْيِيدِ الرَّبْطِ عَلَى الْقُلُوبِ بِوَقْتِ الْإِيحَاءِ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنِّي مَعَكُمْ بِالنَّصْرِ وَالْمَعُونَةِ، فَعَلَى قِرَاءَةِ الْفَتْحِ لِلْهَمْزَةِ هُوَ مَفْعُولُ يُوحِي وَعَلَى قِرَاءَةِ الْكَسْرِ يَكُونُ بِتَقْدِيرِ الْقَوْلِ. وَمَعْنَى فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا بَشِّرُوهُمْ بِالنَّصْرِ أَوْ ثَبِّتُوهُمْ عَلَى الْقِتَالِ بِالْحُضُورِ مَعَهُمْ، وَتَكْثِيرِ سَوَادِهِمْ، وَهَذَا أَمَرٌ مِنْهُ سُبْحَانَهُ لِلْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ أَوْحَى إِلَيْهِمْ بِأَنَّهُ مَعَهُمْ، وَالْفَاءُ: لِتَرْتِيبِ مَا بَعْدَهَا عَلَى مَا قَبْلَهَا. قَوْلُهُ: سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ قَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَى إِلْقَاءِ الرُّعْبِ فِي آلِ عِمْرَانَ، قِيلَ: هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَفْسِيرٌ لِقَوْلِهِ: أَنِّي مَعَكُمْ. قَوْلُهُ: فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ قِيلَ: الْمُرَادُ الْأَعْنَاقُ أنفسها وفَوْقَ زَائِدَةٌ. قَالَهُ الْأَخْفَشُ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ:
{ بِهِ } sözünün anlamı, «sizden hadesleri (abdest ve gusül gerektiren durumları) gidermek içindir». { وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ } yani şeytanın size vesvesesini; korku ve yılgınlıktan ibaret olup kalplerine daha önce düşen ve neredeyse durumlarını ölüme sürüklenen kimsenin hali kılan düşüncelerini [gidermek içindir]. { وَلِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ } yani savaş meydanlarında kalplerini sabırlı, kuvvetli ve sebatkâr kılmak içindir. { وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ } sözündeki { بِهِ } ifadesinde yer alan zamir, Allah'ın indirdiği suya racidir; yani 'ona ihtiyaç duyduğunuz anda üzerinize indirdiği bu su ile savaş meydanlarında ayaklarınızı sağlam kılsın' demektir. Zamirin, fiilden anlaşılan bağlama/güçlendirme mânasına raci olduğu da söylenmiştir. { إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ } sözündeki zarf, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e has mahzuf bir fiille mansubdur; çünkü bunu ondan başkası bilemez; yani 'Ey Muhammed! Rabbinin meleklere vahyettiği vakti hatırla' demektir. Daha önce geçtiği üzere { إِذْ يَعِدُكُمُ } ifadesinden bedel olduğu da söylenmiştir; ancak Müslümanların bunu doğrudan bilemeyeceği ve dolayısıyla Allah'ın onlara saydığı nimetlerden biri olamayacağı gerekçesiyle bu görüşe itiraz edilmiştir. Amilinin { يُثَبِّتَ } olduğu da söylenmiştir ki buna göre anlam: 'Vahiy vaktinde ayakları sağlam kılar' şeklinde olur; ancak böyle bir sınırlandırmanın anlamı yoktur. Amilinin { لِيَرْبِطَ } olduğu da söylenmiştir; fakat kalpleri güçlendirmenin vahiy vaktiyle sınırlandırılmasının bir dayanağı yoktur. Ayetin anlamı ise: «Ben yardım ve desteğimle sizinle beraberim» demektir. Hemzenin fethasıyla okunduğunda bu ifade { يُوحِي } fiilinin mef'ûlü olur; kesresiyle okunduğunda ise takdirî bir söz (kavl) cümlesi olur. { فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا } sözünün anlamı: «Onları zaferle müjdeleyin» yahut «onların yanında hazır bulunarak ve saflarını çoğaltarak savaşta sebat etmelerini sağlayın» demektir. Bu, Yüce Allah'ın kendileriyle beraber olduğunu vahyettiği meleklere bir emridir. [Cümlenin başındaki] fâ harfi ise sonrasının öncesine tertip edilmesi (sonuç bildirmesi) içindir. { سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } ifadesine gelince; kalplere korku salmanın anlamı daha önce Âl-i İmrân Suresi'nde açıklanmıştı. Bu cümlenin { أَنِّي مَعَكُمْ } sözünün tefsiri olduğu söylenmiştir. { فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ } ifadesinde: Kastedilenin bizzat boyunların kendisi olduğu ve { فَوْقَ } kelimesinin zâid (pekiştirme amaçlı) olduğu söylenmiştir. Bunu Ahfeş ve başkaları söylemiştir. Muhammed b. Yezîd ise şöyle demiştir:
6336. Metin
هَذَا خَطَأٌ، لِأَنَّ فَوْقَ يُفِيدُ مَعْنًى فَلَا يَجُوزُ زِيَادَتُهَا وَلَكِنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُ أُبِيحَ لَهُمْ ضَرْبُ الْوُجُوهِ وَمَا قَرُبَ مِنْهَا وَقِيلَ الْمُرَادُ بِمَا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ: الرُّؤُوسُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بفوق الْأَعْنَاقِ: أَعَالِيهَا لِأَنَّهَا الْمَفَاصِلُ الَّذِي يَكُونُ الضَّرْبُ فِيهَا أَسْرَعَ إِلَى الْقَطْعِ. قِيلَ: وَهَذَا أَمْرٌ لِلْمَلَائِكَةِ، وَقِيلَ: لِلْمُؤْمِنِينَ، وَعَلَى الْأَوَّلِ قِيلَ: هُوَ تَفْسِيرٌ لِقَوْلِهِ:
«Bu yanlıştır; çünkü { فَوْقَ } bir anlam ifade eder, dolayısıyla zâid olması caiz değildir. Bilakis anlam, yüzlere ve yüze yakın yerlere vurmanın onlara mübah kılındığıdır.» Boyunların üstü ile kastedilenin başlar olduğu da söylenmiştir. { فَوْقَ الْأَعْنَاقِ } ile kastedilenin boyunların üst kısımları olduğu da söylenmiştir; zira oralar vurulduğunda kopmanın en hızlı gerçekleştiği eklemlerdir. Bunun meleklere yönelik bir emir olduğu söylendiği gibi, müminlere yönelik olduğu da söylenmiştir. Birinci görüşe göre bu emrin,
6337. Metin
فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا. قَوْلُهُ: وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ قَالَ الزَّجَّاجُ: وَاحِدُ الْبَنَانِ بَنَانَةٌ، وَهِيَ هُنَا الْأَصَابِعُ وَغَيْرُهَا مِنَ الْأَعْضَاءِ، وَالْبَنَانِ مُشْتَقٌّ مِنْ قَوْلِهِمْ: أَبَنَّ الرَّجُلُ بِالْمَكَانِ: إِذَا أَقَامَ بِهِ، لِأَنَّهُ يَعْمَلُ بِهَا مَا يَكُونُ لِلْإِقَامَةِ وَالْحَيَاةِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْبَنَانِ هُنَا: أَطْرَافُ الْأَصَابِعِ مِنَ الْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ، وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الثَّبَاتِ فِي الْحَرْبِ، فَإِذَا ضُرِبَتِ الْبَنَانُ تَعَطَّلَ مِنَ الْمَضْرُوبِ الْقَتَّالُ بِخِلَافِ سَائِرِ الْأَعْضَاءِ. قال عنترة:
{ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenleri pekiştirip güçlendirin” sözünün tefsiri olduğu söylenmiştir. { وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ } “ve vurun onların her bir parmağına” sözüne gelince; Zeccâc şöyle demiştir: Benân kelimesinin tekili benânedir (بَنَانَة); burada kastedilen parmaklar ve diğer uzuvlardır. Benân kelimesi Arapların, kişi bir yerde ikamet ettiği zaman söyledikleri «أَبَنَّ الرَّجُلُ بِالْمَكَانِ» sözünden türetilmiştir; çünkü insan ikamet ve hayat için gereken işleri parmaklarıyla yapar. Burada benân ile el ve ayakların parmak uçlarının kastedildiği de söylenmiştir. Bu ise savaşta sebat etmeyi ifade eden kinâî bir anlatımdır; zira parmak uçlarına vurulduğunda, diğer uzuvların aksine, vurulan kimsenin savaşma kabiliyeti tamamen yok olur. Antere şöyle demiştir:
6338. Metin
وكان فتى الْهَيْجَاءِ يَحْمِي ذِمَارَهَا ... وَيَضْرِبُ عِنْدَ الْكَرْبِ كُلَّ بَنَانِ
«Savaş eridir o, korur canla başla savunulacak olanı... / Ve vurur zor anlarda parmak uçlarına.»
6339. Metin
وَقَالَ عَنْتَرَةُ أَيْضًا:
Antere yine şöyle demiştir:
6340. Metin
وَإِنَّ الْمَوْتَ طَوْعُ يَدِي إِذَا مَا ... وَصَلْتُ بَنَانَهَا بِالْهِنْدُوَانِي
«Ölüm elime boyun eğer ne zaman ki... / Ulaştırsam parmaklarını Hint kılıcına.»
6341. Metin
قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: الْبَنَانُ: الْأَصَابِعُ، ويقال: الأطراف، والإشارة بقوله: لِكَ
İbn Fâris şöyle demiştir: «Benân (بَنَان): Parmaklardır; parmak uçları olduğu da söylenir.» { ذلِكَ } sözüyle yapılan işaret,
6342. Metin
إِلَى مَا وَقَعَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْقَتْلِ، وَدَخَلَ في قلوبهم من الرعب، وهو مبتدأ، وأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ
onların başına gelen öldürülmeye ve kalplerine giren korkuyadır. Bu kelime mübtedadır; { بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } ifadesi ise
6343. Metin
خَبَرُهُ، أَيْ: ذَلِكَ بِسَبَبِ مُشَاقَّتِهِمْ، وَالشِّقَاقُ أَصْلُهُ: أَنْ يَصِيرَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْخَصْمَيْنِ فِي شِقٍّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ ذلك
onun haberidir (yüklemidir); yani 'bu durum onların karşı gelip ayrılığa düşmeleri sebebiyledir'. Şikâk (karşı gelme) kelimesinin aslı: İki hasımdan her birinin ayrı bir tarafta (şakk) yer almasıdır; bunun tahkiki daha önce geçmişti.
6344. Metin
مَنْ يُشاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ
{ وَمَنْ يُشاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelirse bilsin ki, muhakkak Allah'ın cezası pek çetindir”
6345. Metin
لَهُ، يُعَاقِبُهُ بِسَبَبِ مَا وَقَعَ مِنْهُ مِنَ الشِّقَاقِ. قَوْلُهُ: ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ الْإِشَارَةُ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْعُقَابِ، أَوِ الْخِطَابُ هُنَا لِلْكَافِرِينَ، كَمَا أَنَّ الْخِطَابَ فِي قَوْلِهِ: ذلِكُمْ لِلنَّبِيِّ ﷺ أَوْ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لِلْخِطَابِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: ذَلِكُمْ: رَفْعٌ بِإِضْمَارِ الْأَمْرِ أَوِ الْقِصَّةِ، أَيِ: الْأَمْرُ أَوِ الْقِصَّةُ ذَلِكُمْ فَذُوقُوهُ. قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يُضْمِرَ وَاعْلَمُوا. قَالَ فِي الْكَشَّافِ:
ifadesi, Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelene yöneliktir; meydana gelen ayrılığı ve muhalefeti sebebiyle Allah onu cezalandırır. { ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ } sözündeki işaret daha önce geçen cezayadır; yahut buradaki hitap kâfirlere yöneliktir; nitekim { ذلِكُمْ } sözündeki hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya hitaba muhatap olmaya elverişli herkese yöneliktir. Zeccâc şöyle demiştir: «{ ذلِكُمْ } kelimesi 'emir' veya 'kıssa' takdiriyle merfudur; yani: Emir yahut kıssa işte budur, artık onu tadın demektir.» Zeccâc: «'Ve iyi bilin ki' takdirinin yapılması da caizdir» demiştir. el-Keşşâf müellifi ise şöyle demiştir:
6346. Metin
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَصْبًا عَلَى: عَلَيْكُمْ ذَلِكُمْ فَذُوقُوهُ، كَقَوْلِكَ زَيْدًا فَاضْرِبْهُ. قَالَ أَبُو حَيَّانَ: لَا يَجُوزُ تَقْدِيرُ عَلَيْكُمْ، لِأَنَّهُ اسْمُ فِعْلٍ، وأسماء الأفعال لا تضمر، وتشبيهه: بزيدا فَاضْرِبْهُ، غَيْرُ صَحِيحٍ لِأَنَّهُ لَمْ يَقْدِرْ فِيهِ:
«Tıpkı 'Zeyd'i döv' (زَيْدًا فَاضْرِبْهُ) sözünde olduğu gibi, 'üzerinize gereken budur, artık onu tadın' (عَلَيْكُمْ ذَلِكُمْ فَذُوقُوهُ) takdiriyle mansub olması da caizdir.» Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: «{ عَلَيْكُمْ } takdiri yapmak caiz değildir; çünkü o bir isim-fiildir ve isim-fiiller gizlenemez (hazfedilemez). Onun 'Zeyd'i döv' (زَيْدًا فَاضْرِبْهُ) sözüne benzetilmesi de doğru değildir; çünkü orada
6347. Metin
عَلَيْكَ، بَلْ هُوَ مِنْ بَابِ الِاشْتِغَالِ، وَجُمْلَةُ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى مَا قَبْلَهَا، فَتَكُونُ الْإِشَارَةُ عَلَى هَذَا: إِلَى الْعِقَابِ الْعَاجِلِ الَّذِي أُصِيبُوا بِهِ وَيَكُونُ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ: إِشَارَةً إِلَى الْعِقَابِ الْآجِلِ.
{ عَلَيْكَ } takdiri yapılmamıştır, bilakis o iştigâl babındandır.» { وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ } cümlesi ise kendisinden öncekine matuftur; buna göre [ilk] işaret onların çarptırıldığı peşin cezaya, { وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ } “Ve şüphesiz inkârcılar için bir de cehennem azabı vardır” ifadesi ise ahiretteki cezaya işaret etmektedir.
6348. Metin
وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: مَا كَانَ فِينَا فَارِسٌ يَوْمَ بَدْرٍ غَيْرَ الْمِقْدَادِ، وَلَقَدْ رَأَيْتُنَا وَمَا فِينَا إِلَّا نَائِمٌ إِلَّا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي تَحْتَ شَجَرَةٍ حَتَّى أَصْبَحَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: بَلَغَنَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أُنْزِلَتْ فِي الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ بَدْرٍ، فِيمَا أَغْشَاهُمُ اللَّهُ مِنَ النُّعَاسِ أَمَنَةً مِنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أَمَنَةً مِنْهُ قَالَ: أَمْنًا مِنَ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: أَمَنَةً مِنْهُ قَالَ: رَحْمَةً مِنْهُ، أَمَنَةً مِنَ الْعَدِّوِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: النُّعَاسُ فِي الرَّأْسِ، وَالنَّوْمُ فِي الْقَلْبِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: كَانَ النُّعَاسُ أَمَنَةً مِنَ اللَّهِ، وَكَانَ النُّعَاسُ نُعَاسَيْنِ: نُعَاسٌ يَوْمَ بَدْرٍ، وَنُعَاسٌ يَوْمَ أُحُدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ فِي قَوْلِهِ:
Ebû Ya'lâ ve ed-Delâil'de Beyhakî, Ali'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Bedir günü aramızda Mikdâd'dan başka süvari yoktu. Kendimizi öyle bir halde gördüm ki, sabaha kadar bir ağacın altında namaz kılan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müstesna hepimiz uyuyorduk.» İbn Ebî Hâtim, İbn Şihâb'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bize ulaştığına göre bu ayet, Bedir günü müminler hakkında, kendisinden bir güven olmak üzere Allah'ın onları uyuklamaya daldırması hususunda indirilmiştir.» İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { أَمَنَةً مِنْهُ } sözü hakkında: «Allah'tan bir güven» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { أَمَنَةً مِنْهُ } sözü hakkında: «Ondan bir rahmet, düşmandan bir güvencedir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim yine ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Uyuklama baştadır, uyku ise kalptedir.» Abd b. Humeyd yine ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Uyuklama Allah'tan bir güvence idi; bu iki uyuklamadan ibaretti: Biri Bedir günü, diğeri ise Uhud günündeydi.» İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Saîd b. el-Müseyyeb'den
6349. Metin
وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ قَالَ: طَشٌّ «١» كَانَ يَوْمَ بَدْرٍ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: الْمَطَرُ أَنْزَلَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَبْلَ النُّعَاسِ فَأَطْفَأَ بِالْمَطَرِ الْغُبَارَ، وَالْتَبَدَتْ بِهِ الْأَرْضُ، وَطَابَتْ بِهِ أَنْفُسُهُمْ، وَثَبَتَتْ بِهِ أَقْدَامُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ إِسْحَاقَ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: بَعَثَ اللَّهُ السَّمَاءَ وَكَانَ الْوَادِي دَهْسًا، وَأَصَابَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ ما لبد الأرض ولم يمنعهم المسير، وَأَصَابَ قُرَيْشًا مَا لَمْ يَقْدِرُوا عَلَى أَنْ يَرْتَحِلُوا مَعَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ غَلَبُوا المسلمين في أوّل أمرهم على الماء، فظمئ الْمُسْلِمُونَ وَصَلَّوْا مُجْنِبِينَ مُحْدِثِينَ، فَأَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي قُلُوبِهِمُ الْحَزَنَ وَقَالَ أَتَزْعُمُونِ أَنَّ فِيكُمْ نَبِيًّا وَأَنَّكُمْ أَوْلِيَاءُ اللَّهِ وَتُصَلُّونَ مُجْنِبِينَ مُحْدَثِينَ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَ عَلَيْهِمُ الْوَادِي مَاءً، فَشَرِبَ الْمُسْلِمُونَ وَتَطَهَّرُوا، وَثَبَتَتْ أَقْدَامُهُمْ، وَذَهَبَتْ وسوسته. وقد قدّمنا الْمَشْهُورَ فِي كُتُبِ السِّيَرِ الْمُعْتَمِدَةِ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمْ يَغْلِبُوا الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْمَاءِ بَلِ الْمُؤْمِنُونَ هُمُ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَيْهِ مِنَ الِابْتِدَاءِ، وَهَذَا الْمَرْوِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي إِسْنَادِهِ الْعَوْفِيُّ، وَهُوَ ضَعِيفٌ جِدًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أبي حاتم وأبو
{ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ } “ve sizi onunla temizlemek için üzerinize gökten bir su indiriyordu” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: «Bedir günü hafif bir yağmur (taşş)1 yağmıştı.» Yine bu [müellif]ler Mücâhid'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Yağmuru Allah onlara uyuklamadan önce indirdi; böylece yağmurla tozu yatıştırdı, yer onunla sertleşti, gönülleri ferahladı ve ayakları sağlam bastı.» İbn Ebî Hâtim ve İbn İshâk, Urve b. ez-Zübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah gökten yağmur gönderdi; vadi ise gevşek kum idi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabına yeri sertleştirecek ve yürümelerine engel olmayacak miktarda yağdı; Kureyş'e ise [öyle şiddetli] yağdı ki onunla göç edip ilerleyemediler.» İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Müşrikler işin başında suyun başına geçerek Müslümanlara üstünlük sağladılar; Müslümanlar susadılar, cünüp ve abdestsiz olarak namaz kıldılar. Şeytan onların kalplerine hüzün attı ve: 'İçinizde peygamber olduğunu ve Allah'ın dostları bulunduğunuzu iddia ediyorsunuz da cünüp ve abdestsiz olarak mı namaz kılıyorsunuz?' dedi. Bunun üzerine Allah gökten bir su indirdi de vadi üzerlerine sel gibi aktı. Müslümanlar [ondan] içtiler, temizlendiler, ayakları yere sağlam bastı ve şeytanın vesvesesi gitti.» Güvenilir siyer kitaplarında meşhur olan bilginin, müşriklerin suya hâkim olamadıkları, bilakis başından beri suya müminlerin hâkim olduğu şeklinde geçtiğini daha önce belirtmiştik. İbn Abbâs'tan nakledilen bu rivayetin isnadında ise el-Avfî vardır ve o son derece zayıftır. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-
6350. Metin
الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: رِجْزَ الشَّيْطانِ قَالَ: وَسْوَسَتَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ:
Şeyh, Mücâhid'den { رِجْزَ الشَّيْطانِ } sözü hakkında: «Onun vesvesesi» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Katâde'den:
6351. Metin
وَلِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ قَالَ: بِالصَّبْرِ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ قَالَ: كَانَ بَطْنُ الْوَادِي دَهَاسًا، فَلَمَّا مُطِرُوا اشْتَدَّتِ الرَّمْلَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ قَالَ: حَتَّى تَشْتَدَّ عَلَى الرَّمْلِ وَهُوَ كَهَيْئَةِ الْأَرْضِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي تِلْكَ اللَّيْلَةَ وَيَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنْ تُهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةَ لَا تُعْبَدْ» ، وَأَصَابَهُمْ تِلْكَ اللَّيْلَةَ مَطَرٌ شَدِيدٌ فَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: لَمْ تُقَاتِلِ الْمَلَائِكَةُ إِلَّا يَوْمَ بَدْرٍ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ قَالَ: قَالَ لِي أَبِي:
{ وَلِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ } sözü hakkında: «Sabırla [pekiştirmek için]», { وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ } sözü hakkında ise: «Vadinin tabanı gevşek kum idi; yağmur yağınca kum sertleşti» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den { وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ } sözü hakkında: «Kum üzerinde sertleşip tıpkı sert toprak gibi oluncaya kadar» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh, Ali'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gece namaz kılıyor ve şöyle dua ediyordu: 'Allahım! Eğer bu topluluğu helak edersen sana ibadet edilmez!' O gece onlara şiddetli bir yağmur isabet etti; işte { وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ } “ve ayaklarınızı onunla sağlam tutmak için” âyeti budur.» İbn Ebî Şeybe, Mücâhid'den: «Melekler ancak Bedir günü savaştılar» dediğini rivayet etmiştir. Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh, Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf'ten babasının kendisine şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
6352. Metin
يَا بُنَيَّ! لَقَدْ رَأَيْتُنَا يَوْمَ بَدْرٍ وَإِنَّ أَحَدَنَا لَيُشِيرُ بِسَيْفِهِ إِلَى رَأْسِ الْمُشْرِكِ فَيَقَعُ رَأْسُهُ عَنْ جَسَدِهِ قَبْلَ أَنْ يَصِلَ إِلَيْهِ السَّيْفُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ قَالَ: كَانَ النَّاسُ يَوْمَ بَدْرٍ يَعْرِفُونَ قَتْلَى الْمَلَائِكَةِ مِمَّنْ قَتَلُوهُمْ بِضَرْبٍ عَلَى الْأَعْنَاقِ وَعَلَى الْبَنَانِ مِثْلَ سِمَةِ النَّارِ قَدِ احْتَرَقَ بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ يَقُولُ: الرُّؤُوسُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَطِيَّةَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ قَالَ: اضْرِبُوا الْأَعْنَاقَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ يَقُولُ: اضْرِبُوا الرِّقَابَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ قَالَ: يَعْنِي بِالْبَنَانِ: الْأَطْرَافَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَطِيَّةَ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ قال: كلّ مفصل.
«Ey oğulcuğum! Kendimizi Bedir günü öyle bir halde gördüm ki, birimiz kılıcıyla müşriğin başına doğru işaret ederdi de henüz kılıç ona ulaşmadan başı gövdesinden ayrılıp düşerdi.» İbn Ebî Hâtim, Rebî' b. Enes'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bedir günü insanlar, meleklerin öldürdüğü kimseleri kendi öldürdüklerinden; boyunlarında ve parmak uçlarında ateş dağlaması gibi yanmış izler olmasından tanırlardı.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den { فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ } sözü hakkında: «Başlardır» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Atiyye'den { فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ } sözü hakkında: «Boyunlara vurun» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Dahhâk'tan { فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ } sözü hakkında: «Boyunlara vurun» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ } sözü hakkında: «Benân ile kastedilen parmak uçlarıdır» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Atiyye'den { وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ } sözü hakkında: «Her ekleme» dediğini rivayet etmişlerdir.
6353. Metin
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ١٥ الى ١٨]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler: 15-18]
6354. Metin
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ (١٥) وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاَّ مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦) فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٧) ذلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ (١٨)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ (١٥) وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاَّ مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦) فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٧) ذلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ (١٨) } “Ey iman edenler! İnkâr edenlerle toplu bir ordu halinde karşılaştığınız zaman onlara arkalarınızı dönmeyin (kaçmayın). (15) Kim böyle bir günde -savaş taktiği olarak bir tarafa çekilmek veya diğer bir birliğe katılmak hali müstesna- onlara arkasını dönerse, muhakkak ki Allah'tan bir gazaba uğrar; onun varacağı yer cehennemdir. O ne kötü bir varış yeridir! (16) Onları siz öldürmediniz, fakat Allah öldürdü. [Ey Peygamber!] Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı. Bu da müminleri kendi katından güzel bir imtihanla sınamak içindir. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (17) İşte durum böyledir. Bir de Allah, kâfirlerin tuzağını muhakkak boşa çıkarandır. (18)”
6355. Metin
الزَّحْفُ: الدُّنُوُّ قَلِيلًا قَلِيلًا، وَأَصْلُهُ: الِانْدِفَاعُ عَلَى الْإِلْيَةِ، ثُمَّ سُمِّيَ كُلُّ مَاشٍ فِي الْحَرْبِ إِلَى آخَرَ: زَاحِفًا، وَالتَّزَاحُفُ: التَّدَانِي وَالتَّقَارُبُ، تَقُولُ: زَحَفَ إِلَى الْعَدُوِّ زَحْفًا، وَازْدَحَفَ الْقَوْمُ: أَيْ مَشَى بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ، وَانْتِصَابُ زَحْفًا: إِمَّا عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ تَزْحَفُونَ زَحْفًا، أَوْ عَلَى أَنَّهُ حَالٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، أَيْ: حَالَ كَوْنِكُمْ زَاحِفِينَ إِلَى الْكُفَّارِ، أَوْ حَالٌ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا: أَيْ حَالَ كَوْنِ الْكُفَّارِ زَاحِفِينَ إِلَيْكُمْ، أَوْ حَالٌ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ أَيْ مُتَزَاحِفَيْنِ فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ نَهَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَنْهَزِمُوا عَنِ الْكُفَّارِ إِذَا لَقُوهُمْ وَقَدْ دَبَّ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ لِلْقِتَالِ، فَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْعُمُومُ لِكُلِّ الْمُؤْمِنِينَ فِي كُلِّ زَمَنٍ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ إِلَّا حَالَةَ التَّحَرُّفِ وَالتَّحَيُّزِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي نَضْرَةَ وَعِكْرِمَةَ وَنَافِعٍ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَزَيْدِ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ وَالضَّحَّاكِ: أَنَّ تَحْرِيمَ الْفِرَارِ مِنَ الزَّحْفِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مختصّ بيوم
Zehf (الزَّحْفُ): Azar azar yaklaşmaktır; aslı ise kaba etleri üzerinde sürünerek ilerlemektir. Daha sonra savaşta bir diğerine doğru yürüyen herkese «zâhid» (ilerleyen/hücum eden) denilmiştir. Tezahuf (التَّزَاحُفُ): Birbirine yaklaşmak ve yakınlaşmaktır. «زَحَفَ إِلَى الْعَدُوِّ زَحْفًا» (Düşmana doğru yürüdü) ve «ازْدَحَفَ الْقَوْمُ» yani (Topluluk birbirine doğru yürüdü) denir. { زَحْفاً } kelimesinin mansub olması: Ya mahzuf bir fiilin masdarı olmasındandır; yani 'toplu halde hücum edersiniz' demektir; ya müminlerin hali (durum bildiren zarfı) olmasındandır; yani 'sizler kâfirlere doğru hücum edici olduğunuz halde' demektir; ya inkâr edenlerin hali olmasındandır; yani 'kâfirler size doğru hücum edici oldukları halde' demektir; ya da her iki grubun hali olmasındandır; yani 'birbirinize doğru hücum ettiğiniz halde' demektir. { فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ } “onlara arkalarınızı dönmeyin” sözüyle Allah, savaşmak için birbirlerine doğru yaklaştıklarında kâfirlerin önünden hezimete uğrayıp kaçmalarını müminlere yasaklamıştır. Bu ayetin zâhiri, savaş taktiği olarak bir tarafa çekilme ve başka bir birliğe katılma durumu hariç, her zamanda ve her şartta bütün müminler için genel hüküm bildirmesidir. Nitekim Ömer, İbn Ömer, İbn Abbâs, Ebû Hüreyre, Ebû Saîd, Ebû Nadre, İkrime, Nâfi', Hasan[-ı Basrî], Katâde, Zeyd b. Ebî Habîb ve Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre bu ayetteki savaştan kaçmanın haram kılınışı sadece
6356. Metin
بَدْرٍ، وَأَنَّ أَهْلَ بَدْرٍ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ أَنْ يَنْحَازُوا، وَلَوِ انْحَازُوا لَانْحَازُوا إِلَى الْمُشْرِكِينَ، إِذْ لَمْ يَكُنْ فِي الْأَرْضِ يَوْمَئِذٍ مُسْلِمُونَ غَيْرَهُمْ وَلَا لَهُمْ فِئَةٌ إِلَّا النَّبِيُّ ﷺ، فَأَمَّا بَعْدُ ذَلِكَ فَإِنَّ بَعْضَهُمْ فِئَةٌ لِبَعْضٍ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. قَالُوا:
Bedir gününe mahsustur; Bedir ehlinin başka bir tarafa çekilme hakları yoktu; zira çekilselerdi müşriklerin tarafına çekilmiş olurlardı; çünkü o gün yeryüzünde onlardan başka Müslüman yoktu ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den başka sığınacakları bir toplulukları bulunmuyordu. Bundan sonra ise [Müslümanların] bir kısmı diğerinin sığınacağı bir topluluktur. Ebû Hanîfe de bu görüştedir. Şöyle demişlerdir:
6357. Metin
وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ: وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ فَإِنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى يَوْمِ بَدْرٍ وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الضَّعْفِ. وَذَهَبَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُحْكَمَةٌ عَامَّةٌ غَيْرُ خَاصَّةٍ، وَأَنَّ الْفِرَارَ مِنَ الزَّحْفِ مُحَرَّمٌ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْحَرْبِ فِي يَوْمِ بَدْرٍ. وَأُجِيبُ عَنْ قَوْلِ الْأَوَّلِينَ: بِأَنَّ الْإِشَارَةَ فِي يَوْمَئِذٍ إِلَى يَوْمِ بَدْرٍ: بِأَنَّ الْإِشَارَةَ إِلَى يَوْمِ الزَّحْفِ كَمَا يُفِيدُهُ السِّيَاقُ، وَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَآيَةِ الضَّعْفِ، بَلْ هَذِهِ الْآيَةُ مُقَيَّدَةٌ بِهَا، فَيَكُونُ الْفِرَارُ مِنَ الزَّحْفِ مُحَرَّمًا بِشَرْطِ مَا بَيَّنَهُ اللَّهُ فِي آيَةِ الضَّعْفِ، وَلَا وَجْهَ لِمَا ذَكَرُوهُ مِنْ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي الْأَرْضِ يَوْمَ بَدْرٍ مُسْلِمُونَ غَيْرَ مِنْ حَضَرَهَا، فَقَدْ كَانَ فِي الْمَدِينَةِ إِذْ ذَاكَ خَلْقٌ كَثِيرٌ لَمْ يَأْمُرْهُمُ النَّبِيُّ ﷺ بِالْخُرُوجِ، لِأَنَّهُ ﷺ وَمَنْ خَرَجَ مَعَهُ لَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَ فِي الِابْتِدَاءِ أَنَّهُ سَيَكُونُ قِتَالٌ.
Ayetin { وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ } “Kim böyle bir günde onlara arkasını dönerse” sözü de bunu desteklemektedir; çünkü o Bedir gününe bir işarettir. Bu ayetin zaaf (güçsüzlük) ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir. Âlimlerin cumhuru ise bu ayetin muhkem, genel ve özele has kılınmamış olduğu, savaştan kaçmanın kesinlikle haram kılındığı görüşündedir. Bu ayetin Bedir günündeki savaş sona erdikten sonra inmiş olması da bunu teyit etmektedir. İlk görüş sahiplerinin, { يَوْمَئِذٍ } (o günde) ifadesindeki işaretin Bedir gününe olduğu yönündeki sözlerine şöyle cevap verilmiştir: Sözün akışının gösterdiği üzere işaret, [savaşta karşılaşılan] hücum gününedir. Bu ayet ile zaaf ayeti arasında da bir çelişki yoktur; aksine bu ayet onunla takyid edilmiştir (sınırlandırılmıştır). Dolayısıyla savaştan kaçmak, Allah'ın zaaf ayetinde açıkladığı şart dahilinde haramdır. Bedir gününde yeryüzünde oraya katılanlardan başka Müslüman bulunmadığı yönündeki iddialarının da bir dayanağı yoktur; zira o esnada Medine'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in savaşa çıkmalarını emretmediği pek çok insan vardı; çünkü bizzat kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem ve onunla birlikte çıkanlar başlangıçta bir savaşın vuku bulacağını düşünmüyorlardı.
6358. Metin
وَيُؤَيِّدُ هَذَا وُرُودُ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الْمُصَرِّحَةِ بِأَنَّ الْفِرَارَ مِنَ الزَّحْفِ مِنْ جُمْلَةِ الْكَبَائِرِ، كَمَا فِي حَدِيثِ «اجْتَنِبُوا السَّبْعَ الْمُوبِقَاتِ، وَفِيهِ: وَالتَّوَلِّي يَوْمَ الزَّحْفِ» وَنَحْوِهِ مِنَ الْأَحَادِيثِ، وَهَذَا الْبَحْثُ تَطُولُ ذُيُولُهُ وَتَتَشَعَّبُ طُرُقُهُ، وَهُوَ مُبَيَّنٌ فِي مَوَاطِنِهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالْأَدْبَارُ: جَمْعُ دُبُرٍ، وَالْعِبَارَةُ بِالدُّبُرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، مُتَمَكِّنَةٌ فِي الْفَصَاحَةِ لِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ الشَّنَاعَةِ عَلَى الْفَارِّ وَالذَّمِّ لَهُ، قَوْلُهُ: إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ التَّحَرُّفُ: الزَّوَالُ عَنْ جِهَةِ الِاسْتِوَاءِ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا: التَّحَرُّفُ مِنْ جَانِبٍ إِلَى جَانِبٍ فِي الْمَعْرَكَةِ طَلَبًا لمكايد الحرب وخدعا لِلْعَدُوِّ، وَكَمَنَ يُوهِمُ أَنَّهُ مُنْهَزِمٌ لِيَتْبَعَهُ الْعَدُوُّ فَيَكِرَّ عَلَيْهِ وَيَتَمَكَّنَ مِنْهُ، وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنْ مَكَائِدِ الْحَرْبِ فَإِنَّ الْحَرْبَ خُدْعَةٌ.
Savaştan kaçmanın büyük günahlardan olduğunu açıkça belirten sahih hadislerin varlığı da bunu teyit etmektedir; nitekim «Helak edici yedi günahtan kaçınınız» hadisinde: «...ve savaş günü arkasını dönüp kaçmak» ifadesi ve benzeri hadisler yer almaktadır. Bu konunun tahlili uzun ve kolları çoktur; yeri geldiğinde etraflıca açıklanmıştır. İbn Atiyye şöyle demiştir: «el-Edbâr (الْأَدْبَارُ), dübür (دُبُر) kelimesinin çoğuludur. Bu ayette dübür ifadesinin kullanılması, kaçan kimsenin durumunun çirkinliğini ve kınanmasını vurgulaması bakımından son derece beliğdir.» { إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ } sözüne gelince; teharruf (التَّحَرُّفُ): Düzgün doğrultudan sapmaktır. Burada kastedilen ise savaş taktiklerini uygulamak ve düşmanı aldatmak amacıyla savaş alanında bir taraftan diğer tarafa yönelmektir; tıpkı düşmanın kendisini takip etmesini sağlayıp ardından ona geri dönerek üstünlük sağlamak için yenilmiş gibi davranan kimse ve benzeri savaş hileleri gibi. Zira savaş bir hiledir.
6359. Metin
قَوْلُهُ: أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ أَيْ: إِلَى جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ غَيْرِ الْجَمَاعَةِ الْمُقَابِلَةِ لِلْعَدُوِّ، وَانْتِصَابُ مُتَحَرِّفًا ومتحيزا عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ مِنَ الْمُوَلِّينَ، أَيْ: وَمَنْ يُوَلِّهِمْ دُبُرَهُ إِلَّا رَجُلًا مِنْهُمْ مُتَحَرِّفًا أَوْ مُتَحَيِّزًا، وَيَجُوزُ انْتِصَابُهُمَا عَلَى الْحَالِ، وَيَكُونُ حَرْفُ الِاسْتِثْنَاءِ لَغْوًا لَا عَمَلَ لَهُ، وَجُمْلَةُ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ جَزَاءٌ لِلشَّرْطِ.
{ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ } “veya diğer bir birliğe katılmak hali müstesna” sözü, yani düşmanın karşısındaki birlikten başka bir Müslüman cemaatine katılmak demektir. { مُتَحَرِّفًا } ve { مُتَحَيِّزًا } kelimelerinin mansub oluşu, arkasını dönenlerden istisna kılınmalarındandır; yani 'arkasını dönen her kimse -onlardan savaş taktiği uygulayan yahut bir birliğe katılan bir kimse müstesna-...' demektir. Her ikisinin hâl olarak mansub olması da caizdir; bu durumda istisna harfi amel etmeyen lağiv (geçersiz) olur. { فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } “muhakkak ki Allah'tan bir gazaba uğrar” cümlesi ise şartın cevabıdır (sonucudur).
6360. Metin
وَالْمَعْنَى: مَنْ يَنْهَزِمُ وَيَفِرُّ مِنَ الزَّحْفِ فَقَدْ رَجَعَ بِغَضَبٍ كَائِنٍ مِنَ اللَّهِ إِلَّا الْمُتَحَرِّفَ وَالْمُتَحَيِّزَ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ أَيِ: الْمَكَانُ الَّذِي يَأْوِي إِلَيْهِ هُوَ النَّارُ: فَفِرَارُهُ أَوْقَعُهُ إِلَى مَا هُوَ أَشَدُّ بَلَاءً مِمَّا فَرَّ مِنْهُ وَأَعْظَمُ عُقُوبَةً. وَالْمَأْوَى:
Anlamı şudur: Savaş taktiği uygulayan ve bir birliğe katılan müstesna, her kim savaştan hezimete uğrayıp kaçarsa, muhakkak Allah'tan gelen bir gazapla dönmüştür. { وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ } “onun varacağı yer cehennemdir” yani sığınacağı yer ateştir. Kaçışı onu, kaçtığı şeyden daha şiddetli bir belaya ve daha büyük bir cezaya sürüklemiştir. el-Me'vâ (الْمَأْوَى):
6361. Metin
مَا يَأْوِي إِلَيْهِ الْإِنْسَانُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ مَا صَارَ إِلَيْهِ مِنْ عَذَابِ النَّارِ. وَقَدِ اشْتَمَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى هَذَا الْوَعِيدِ الشَّدِيدِ لِمَنْ يَفِرُّ عَنِ الزَّحْفِ، وَفِي ذَلِكَ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ مِنَ الْكَبَائِرِ الْمُوبِقَةِ. قَوْلُهُ: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ الْفَاءُ جَوَابُ شَرْطٍ مُقَدَّرٌ، أَيْ: إِذَا عَرَفْتُمْ مَا قَصَّهُ اللَّهُ عَلَيْكُمْ مِنْ إِمْدَادِهِ لَكُمْ بِالْمَلَائِكَةِ، وَإِيقَاعِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِهِمْ، فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ، بِمَا يَسَّرَهُ لَكُمْ مِنَ الْأَسْبَابِ الْمُوجِبَةِ لِلنَّصْرِ. قَوْلُهُ: وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي هَذَا الرَّمْيِ عَلَى أَقْوَالٍ: فَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ: مَا كَانَ مِنْهُ ﷺ فِي يَوْمِ حُنَيْنٍ، فَإِنَّهُ رَمَى الْمُشْرِكِينَ بِقَبْضَةٍ مِنْ حَصْبَاءِ الْوَادِي فَأَصَابَتْ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ: الرَّمْيَةُ الَّتِي رَمَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أُبَيَّ بْنَ خَلَفٍ بِالْحَرْبَةِ فِي عُنُقِهِ فَانْهَزَمَ وَمَاتَ مِنْهَا وَقِيلَ:
İnsanın sığındığı yerdir. { وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “O ne kötü bir varış yeridir!” sözü ise, varıp ulaştığı cehennem azabının ne kötü olduğunu bildirir. Bu ayet, savaştan kaçan kimse için bu şiddetli tehdidi içermektedir ve bunda onun helak edici büyük günahlardan olduğuna delil vardır. { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ } “Onları siz öldürmediniz, fakat Allah öldürdü” ifadesindeki fâ harfi, takdirî bir şartın cevabıdır; yani: Allah'ın meleklerle size yardım ettiğine ve onların kalplerine korku saldığına dair size anlattığı şeyleri bildiğinizde [anlarsınız ki], onları siz öldürmediniz, fakat zafere götüren sebepleri size kolaylaştırmasıyla onları Allah öldürdü. { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı” sözüne gelince; müfessirler bu atış hakkında farklı görüşler ileri sürmüşlerdir: Mâlik'ten rivayet edildiğine göre bununla kastedilen: Huneyn günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığıdır; zira o gün vadinin çakıllarından bir avuç alıp müşriklere atmış ve bu çakıllar onların her birine isabet etmişti. Bununla kastedilenin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Übey b. Halef'e mızrakla boynuna doğru yaptığı atış olduğu ve onun bu darbeyle hezimete uğrayıp öldüğü de söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise:
6362. Metin
الْمُرَادُ بِهِ: السَّهْمُ الَّذِي رَمَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي حِصْنِ خَيْبَرَ، فَسَارَ فِي الْهَوَاءِ حَتَّى أَصَابَ ابْنَ أَبِي الْحَقِيقِ وَهُوَ عَلَى فِرَاشِهِ، وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ ضَعِيفَةٌ، فَإِنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ عَقِبَ وَقْعَةِ بِدْرٍ. وَأَيْضًا الْمَشْهُورُ فِي كُتُبِ السِّيَرِ
Bununla kastedilen: Hayber kalesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in attığı, havada süzülerek yatağında bulunan İbn Ebi'l-Hukayk'a isabet eden o oktur. Fakat bu görüşler zayıftır; çünkü ayet-i kerime Bedir Savaşı'nın akabinde inmiştir. Ayrıca siyer kitaplarında meşhur olan
6363. Metin
وَالْحَدِيثِ فِي قَتْلِ ابْنِ أَبِي الْحَقِيقِ أَنَّهُ وَقَعَ عَلَى صُورَةٍ غَيْرِ هَذِهِ الصُّورَةِ. وَالصَّحِيحُ كَمَا قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَغَيْرُهُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالرَّمْيِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: هُوَ مَا كَانَ مِنْهُ ﷺ فِي يَوْمِ بَدْرٍ، فَإِنَّهُ أَخَذَ قَبْضَةً مِنْ تُرَابٍ فَرَمَى بِهَا فِي وُجُوهِ الْمُشْرِكِينَ، فَأَصَابَتْ كُلَّ واحد منهم، ودخلت في عينيه ومنخريه وفمه. قَالَ ثَعْلَبٌ: الْمَعْنَى وَما رَمَيْتَ الْفَزَعَ وَالرُّعْبَ فِي قُلُوبِهِمْ إِذْ رَمَيْتَ بِالْحَصْبَاءِ فَانْهَزَمُوا وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى أَيْ:
ve İbn Ebi'l-Hukayk'ın öldürülmesine dair hadislerde yer alan rivayetler, bunun bu şekilden farklı bir surette gerçekleştiğini göstermektedir. İbn İshâk ve diğerlerinin belirttiği üzere sahih olan; bu ayette zikredilen atış ile kastedilenin, Bedir günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı atış olduğudur; zira o, bir avuç toprak alıp müşriklerin yüzlerine doğru fırlatmış, bu toprak onların her birine isabet etmiş, gözlerine, burun deliklerine ve ağızlarına girmiştir. Sa'leb şöyle demiştir: Mânası şudur: Çakılları fırlattığında ve onlar hezimete uğradığında onların kalplerine o dehşet ve korkuyu sen atmadın, { وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “fakat Allah attı” yani:
6364. Metin
أَعَانَكَ وَأَظْفَرَكَ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: رَمَى اللَّهُ لَكَ، أَيْ: أَعَانَكَ وَأَظْفَرَكَ وَصَنَعَ لَكَ. وَقَدْ حَكَى مِثْلَ هَذَا أَبُو عُبَيْدَةَ فِي كِتَابِ الْمَجَازِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْمُبَرِّدُ: الْمَعْنَى: وَما رَمَيْتَ بِقُوَّتِكَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّكَ بِقُوَّةِ اللَّهِ رَمَيْتَ وَقِيلَ الْمَعْنَى: إِنَّ تِلْكَ الرَّمْيَةَ بِالْقَبْضَةِ مِنَ التُّرَابِ الَّتِي رَمَيْتَهَا لَمْ تَرْمِهَا أَنْتَ عَلَى الْحَقِيقَةِ، لِأَنَّكَ لَوْ رَمَيْتَهَا مَا بَلَغَ أَثَرُهَا إِلَّا مَا يَبْلُغُهُ رَمْيُ الْبَشَرِ، وَلَكِنَّهَا كَانَتْ رَمْيَةَ اللَّهِ حَيْثُ أَثَّرَتْ ذَلِكَ الْأَثَرَ الْعَظِيمَ، فَأَثْبَتَ الرَّمْيَةَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِأَنَّ صُورَتَهَا وُجِدَتْ مِنْهُ، وَنَفَاهَا عَنْهُ لِأَنَّ أَثَرَهَا الَّذِي لَا يُطِيقُهُ الْبَشَرُ فِعْلُ اللَّهِ ﷿، فَكَأَنَّ اللَّهَ فَاعِلُ الرَّمْيَةِ عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَكَأَنَّهَا لَمْ تُوجَدْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَصْلًا، هَكَذَا فِي الْكَشَّافِ. قَوْلُهُ:
Sana yardım etti ve seni zafere ulaştırdı. Nitekim Araplar: «رَمَى اللَّهُ لَكَ» derler ki bu; 'Allah sana yardım etti, seni muzaffer kıldı ve senin lehine lütufta bulundu' demektir. Ebû Ubeyde de el-Mecâz adlı kitabında bunun benzerini aktarmıştır. Muhammed b. Yezîd el-Müberred ise şöyle demiştir: Anlamı şudur: 'Attığın zaman kendi kuvvetinle atmadın, lâkin sen Allah'ın kuvvetiyle attın.' Şöyle de denilmiştir: Attığın o bir avuç toprağı hakikatte sen atmadın; zira sen atsaydın onun tesiri ancak beşer atışının ulaştığı yere ulaşırdı; lâkin o derece büyük bir tesir gösterdiği için o ancak Allah'ın atışı idi. Böylece zahirî sureti kendisinden meydana geldiği için atış Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e isnad edilmiş, insanın güç yetiremeyeceği o muazzam tesiri ise Yüce Allah'ın fiili olduğu için kendisinden nefyedilmiştir. Sanki hakikatte o atışı yapan Allah'tır ve sanki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den hiç sâdır olmamış gibidir. el-Keşşâf'ta bu şekilde yer almıştır. Ayetteki:
6365. Metin
وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً الْبَلَاءُ هَاهُنَا: النِّعْمَةُ وَالْمَعْنَى: وَلِيُنْعِمَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِنْعَامًا جَمِيلًا، وَاللَّامُ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ، أَيْ: وَلِلْإِنْعَامِ عَلَيْهِمْ بِنِعَمِهِ الْجَمِيلَةِ فَعَلَ ذَلِكَ لَا لِغَيْرِهِ، أَوِ الْوَاوُ عَاطِفَةٌ لِمَا بَعْدَهَا عَلَى عِلَّةٍ مُقَدَّرَةٍ قَبْلَهَا، أَيْ: وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى لِيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَنًا إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ لِدُعَائِهِمْ عَلِيمٌ بِأَحْوَالِهِمْ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذَلِكُمْ، إِلَى الْبَلَاءِ الْحَسَنِ، وَهُوَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ خَبْرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيِ: الْغَرَضُ ذلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ أَيْ: إِنَّ الْغَرَضَ مِنْهُ سُبْحَانَهُ بِمَا وَقَعَ مِمَّا حَكَتْهُ الْآيَاتُ السَّابِقَةُ إِبْلَاءُ الْمُؤْمِنِينَ وَتَوْهِينُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ وَقِيلَ: الْمُشَارُ إِلَيْهِ الْقَتْلُ وَالرَّمْيُ. وَقَدْ قُرِئَ بِتَشْدِيدِ الْهَاءِ وَتَخْفِيفِهَا مَعَ التَّنْوِينِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِتَخْفِيفِ الْهَاءِ مَعَ الْإِضَافَةِ. وَالْكَيْدُ: الْمَكْرُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ.
{ وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً } “Bu da müminleri kendi katından güzel bir imtihanla sınamak içindir” sözüne gelince; buradaki belâ (الْبَلَاءُ), nimettir. Anlamı ise: 'Ve müminlere güzel bir lütufta bulunmak içindir' şeklindedir. [Cümlenin başındaki] lâm harfi mahzuf bir ifadeye mütallıktır; yani: 'Onlara güzel nimetleriyle lütufta bulunmak için bunu yaptı, başka bir şey için değil.' Veya vâv harfi, kendisinden sonrasını öncesindeki takdirî bir illete bağlamaktadır; yani: 'Fakat Allah kâfirleri helak etmek ve müminleri kendi katından güzel bir nimete erdirmek için attı.' { إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” yani onların dualarını hakkıyla işiten, durumlarını hakkıyla bilendir. { ذَلِكُمْ } sözüyle yapılan işaret 'güzel nimete/lütfa' yöneliktir ve mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref konumundadır; yani 'Maksat işte budur' demektir. { وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ } “Bir de Allah, kâfirlerin tuzağını muhakkak boşa çıkarandır” sözü, yani önceki ayetlerin hikâye ettiği meydana gelen olaylardan Yüce Allah'ın muradı, müminleri güzelce mükâfatlandırmak ve kâfirlerin tuzağını zayıflatıp boşa çıkarmaktır. İşaret edilen şeyin öldürme ve atma olduğu da söylenmiştir. Bu kelime, tenvin ile he harfinin şeddesiyle ve şeddesiz olarak [muvehhinu / mûhinu şeklinde] okunmuştur. Hasan[-ı Basrî] ise he harfinin tahfifi ve izâfet ile [mûhinu keydi şeklinde] okumuştur. Keyd (الْكَيْدُ): Tuzak kurmak, hile yapmaktır; açıklaması daha önce geçmişti.
6366. Metin
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ نَافِعٍ أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ عُمَرٍ قَالَ: إِنَّا قَوْمٌ لَا نَثْبُتُ عِنْدَ قِتَالِ عَدُوِّنَا، وَلَا نَدْرِي مَنِ الْفِئَةُ، أَمَامَنَا أَوْ عَسْكَرُنَا؟ فَقَالَ لِي: الْفِئَةُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقُلْتُ: إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ قَالَ: إِنَّمَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَهْلِ بدر لا لقبلها ولا لبعدها. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالنَّحَّاسُ فِي نَاسِخِهِ، وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ الْآيَةَ قَالَ: إِنَّهَا كَانَتْ لِأَهْلِ بَدْرٍ خَاصَّةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: لَا تَغُرَّنَّكُمْ هَذِهِ الْآيَةُ فَإِنَّمَا كَانَتْ يَوْمَ بَدْرٍ وَأَنَا فِئَةٌ لِكُلِّ مُسْلِمٍ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي أَهْلِ بَدْرٍ خَاصَّةً مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَنْهَزِمُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَيَتْرُكُوهُ. وَقَدْ رُوِيَ اخْتِصَاصُ هَذِهِ الْآيَةِ بِأَهْلِ بَدْرٍ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ وَقَدْ قَدَّمَنَا الْإِشَارَةَ إِلَى ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ يَعْنِي مُسْتَطْرِدًا يُرِيدُ الْكَرَّةَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ يَعْنِي: أَوْ يَنْحَازُ إِلَى أَصْحَابِهِ مِنْ غَيْرِ هَزِيمَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ يَقُولُ: اسْتَوْجَبُوا سَخَطًا مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ فَهَذَا يَوْمَ بدر خاصّة،
Buhârî Tarih'inde, Nesâî, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, Nâfi'den rivayet etmişlerdir ki o, İbn Ömer'e şöyle sordu: «Biz düşmanımızla savaşırken sebat edemeyen bir topluluğuz ve sığınacağımız birlik önümüzdeki grup mu yoksa gerideki karargâhımız mı bilemiyoruz?» Bunun üzerine İbn Ömer bana şöyle dedi: «Sığınacağınız birlik Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir.» Ben: «Allah; { إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ } “İnkâr edenlerle toplu bir ordu halinde karşılaştığınız zaman onlara arkalarınızı dönmeyin” buyuruyor» deyince, o şöyle dedi: «Bu ayet sadece Bedir ehli hakkında inmiştir; ondan öncesi ve sonrası için değildir.» Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Nâsih adlı eserinde Nehhas, Ebû'ş-Şeyh, Hâkim ve İbn Merdeveyh, Ebû Saîd el-Hudrî'den { وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bu, özellikle Bedir ehli içindi.» İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ömer b. el-Hattâb'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bu ayet sizi yanıltmasın; o sadece Bedir günündeydi ve ben her Müslümanın sığınacağı birliğim.» Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Özellikle Bedir ehli hakkında inmiştir; onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bırakıp hezimete uğramaları caiz değildi.» Bu ayetin Bedir ehline has kılındığı Tâbiîn ve sonrakilerden oluşan bir topluluktan rivayet edilmiştir; buna daha önce de işaret etmiştik. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Saîd b. Cübeyr'den { إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ } sözü hakkında: «Yani müşriklere tekrar saldırmak kastıyla bir tarafa çekilen kimse», { أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ } sözü hakkında: «Yani hezimet kastı olmaksızın kendi arkadaşlarına katılan kimse», { فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } sözü hakkında: «Allah'ın gazabını hak etmişlerdir», { وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } sözü hakkında ise: «İşte bu özellikle Bedir günündeydi;
6367. Metin
كأن الله شدّد عَلَى الْمُسْلِمِينَ يَوْمَئِذٍ لِيَقْطَعَ دَابِرَ الْكَافِرِينَ وَهُوَ أوّل قتال قاتلوا فيه الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ.
Allah, kâfirlerin arkasını kesmek için o gün Müslümanlara hükmü ağırlaştırmıştı; bu ise Mekke ehlinden olan müşriklerle savaştıkları ilk savaştı» dediğini rivayet etmişlerdir.
6368. Metin
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أبي حاتم عن الضَّحَّاكِ قَالَ: الْمُتَحَرِّفُ: الْمُتَقَدِّمُ مِنْ أَصْحَابِهِ أَنْ يَرَى عَوْرَةً مِنَ الْعَدُوِّ فَيُصِيبُهَا. وَالْمُتَحَيِّزُ: الْفَارُّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَكَذَلِكَ مَنْ فَرَّ الْيَوْمَ إِلَى أَمِيرِهِ وَأَصْحَابِهِ.
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «el-Müteharrif (savaş taktiği uygulayan): Düşmanda bir açık görüp ona vurmak için arkadaşlarının önüne geçen kimsedir. el-Mütehayyiz (bir birliğe sığınan) ise: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sığınan kimsedir; nitekim bugün de komutanına ve arkadaşlarına sığınan kimse böyledir.»
6369. Metin
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ قَالَ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh, Atâ b. Ebî Rebâh'tan { وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ } sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
6370. Metin
هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِالْآيَةِ الَّتِي فِي الْأَنْفَالِ الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ سَعْدٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ الْمُفْرَدِ وَاللَّفْظُ لَهُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالنَّحَّاسُ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كُنَّا فِي غَزَاةٍ فَحَاصَ النَّاسُ حَيْصَةً، قُلْنَا: كَيْفَ نَلْقَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَقَدْ فَرَرْنَا مِنَ الزَّحْفِ وبؤنا بالغضب؟ فأتينا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَبْلَ صَلَاةِ الْفَجْرِ، فَخَرَجَ فَقَالَ: مَنِ الْقَوْمُ؟ فَقُلْنَا: نَحْنُ الْفَرَّارُونَ، فَقَالَ: لَا، بَلْ أَنْتُمُ الْعَكَّارُونَ «١» ، فَقَبَّلْنَا يَدَهُ فَقَالَ: أَنَا فِئَتُكُمْ وَأَنَا فِئَةُ الْمُسْلِمِينَ، ثُمَّ قَرَأَ إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ. وَقَدْ رُوِيَ فِي تَحْرِيمِ الْفِرَارِ مِنَ الزَّحْفِ، وَأَنَّهُ مِنَ الْكَبَائِرِ أَحَادِيثُ، وَوَرْدَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ أَنَّهُ مِنَ الْكَبَائِرِ، كَمَا أَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابن عباس. وأخرجه ابن أبي شيبة عن ابن عمر. وأخرجه ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وأبو الشيخ عن مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ قَالَ لِأَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ حِينَ قَالَ: هَذَا قَتَلْتُ، وَهَذَا قَتَلْتُ. وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ قَالَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ حِينَ حَصَبَ الْكُفَّارَ.
«Bu ayet, Enfâl Suresi'ndeki { الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ } ayeti ile neshedilmiştir.» Saîd b. Mansûr, İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, lafız kendisine ait olmak üzere el-Edebü'l-Müfred'de Buhârî, Ebû Dâvûd, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, İbn Mâce, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Nehhas, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Ömer'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bir gazvede idik; insanlar savaştan kaçtılar. Biz: 'Savaştan kaçtığımız ve gazaba uğradığımız halde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna nasıl çıkarız?' dedik. Sabah namazından önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldik. Dışarı çıkıp: 'Bu topluluk kimdir?' diye sordu. Biz: 'Biz kaçanlarız' dedik. Bunun üzerine: 'Hayır, bilakis sizler savaşa tekrar dönenlersiniz «١»' buyurdu. Bunun üzerine onun elini öptük. O da: 'Ben sizin birliğinizim ve ben bütün Müslümanların birliğiyim' buyurdu, ardından: { إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ } “-savaş taktiği olarak bir tarafa çekilmek veya diğer bir birliğe katılmak hali müstesna-” ayetini okudu.» Savaştan kaçmanın haram olduğuna ve büyük günahlardan sayıldığına dair hadisler rivayet edilmiştir; ayrıca sahabeden bir topluluktan da bunun büyük günahlardan olduğu nakledilmiştir; nitekim İbn Cerîr bunu İbn Abbâs'tan; İbn Ebî Şeybe, İbn Ömer'den; İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim de Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ } sözü hakkında: «Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı 'Şunu ben öldürdüm, bunu ben öldürdüm' dediğinde onlara hitaben söylenmiştir» dediğini; { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ } sözü hakkında da: «Kâfirlere çakıl taşlarını fırlattığı zaman Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylenmiştir» dediğini rivayet etmişlerdir.
6371. Metin
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ قَالَ: رَمَاهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ بِالْحَصْبَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ سَمِعْنَا صَوْتًا مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ كَأَنَّهُ صَوْتُ حَصَاةٍ وَقَعَتْ فِي طَسْتٍ، وَرَمَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِتِلْكَ الْحَصْبَاءِ وَقَالَ: شَاهَتِ الْوُجُوهُ، فَانْهَزَمْنَا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: سَمِعْتُ صَوْتَ حَصَيَاتٍ وَقَعْنَ مِنَ السَّمَاءِ يَوْمَ بَدْرٍ كَأَنَّهُنَّ وَقَعْنَ فِي طَسْتٍ، فَلَمَّا اصْطَفَّ النَّاسُ أَخَذَهُنَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَرَمَى بِهِنَّ فِي وُجُوهِ الْمُشْرِكِينَ، فَانْهَزَمُوا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى. وأخرج الطبراني وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ لَعَلِيٍّ: نَاوِلْنِي قَبْضَةً مِنْ حَصْبَاءَ، فَنَاوَلَهُ، فَرَمَى بِهَا فِي وُجُوهِ الْقَوْمِ فَمَا بَقِيَ أَحَدٌ مِنَ الْقَوْمِ إلا امتلأت عيناه من الْحَصْبَاءِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ أَخَذَ أُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ يَرْكُضُ فَرَسُهُ حَتَّى دَنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَاعْتَرَضَ رِجَالٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لِأُبَيِّ بْنِ خَلَفٍ لِيَقْتُلُوهُ. فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «اسْتَأْخِرُوا، فَاسْتَأْخَرُوا، فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حربته في يده
Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ }1 [ayeti] hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bedir günü onlara çakıl taşları attı.» İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdeveyh, Hakîm b. Hizâm'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bedir günü olduğunda gökten yere doğru, sanki leğene düşen bir çakıl taşının sesi gibi bir ses işittik. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o çakıl taşlarını attı ve: «Yüzler kara olsun!» buyurdu; bunun üzerine hezimete uğradık. İşte bu, Yüce Allah'ın: { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ } “Attığın zaman da sen atmadın...” ayetidir.» Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh, Câbir'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bedir günü gökten, sanki bir leğene düşüyormuş gibi düşen çakıl taşlarının sesini işittim. İnsanlar saf tutunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları aldı ve müşriklerin yüzlerine doğru fırlattı; bunun üzerine hezimete uğradılar. İşte bu, O'nun: { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” buyruğudur.» Taberânî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] Ali'ye: «Bana bir avuç çakıl taşı uzat» buyurdu. O da uzattı. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] onu o kavmin yüzlerine doğru fırlattı; o kavimden gözleri çakıl taşıyla dolmayan hiç kimse kalmadı. Bunun üzerine şu ayet indi: { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ } “Attığın zaman da sen atmadın”. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. el-Müseyyeb'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Uhud günü olduğunda Übey b. Halef, atını koşturarak Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem kadar yaklaştı. Müslümanlardan bazı kimseler Übey b. Halef'i öldürmek için önüne geçtiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Geri çekilin!» buyurdu; onlar da geri çekildiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mızrağını eline aldı
6372. Metin
فَرَمَى بِهَا أُبَيَّ بْنَ خَلَفٍ وَكَسَرَ ضِلَعًا مِنْ أَضْلَاعِهِ، فَرَجَعَ أُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ إِلَى أَصْحَابِهِ ثَقِيلًا، فَاحْتَمَلُوهُ حِينَ وَلَّوْا قَافِلِينَ، فَطَفِقُوا يَقُولُونَ لَا بَأْسَ، فَقَالَ أُبَيٌّ حِينَ قَالُوا لَهُ ذَلِكَ: وَاللَّهِ لَوْ كَانَتْ بِالنَّاسِ لَقَتَلَتْهُمْ، أَلَمْ يَقُلْ إِنِّي أَقْتُلُكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، فَانْطَلَقَ بِهِ أَصْحَابُهُ يُنْعِشُونَهُ حَتَّى مَاتَ بِبَعْضِ الطَّرِيقِ فَدَفَنُوهُ. قَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ:
onu Übey b. Halef'e fırlattı ve kaburgalarından birini kırdı. Übey b. Halef ağır yaralı halde arkadaşlarının yanına döndü. Geri dönüp çekildikleri esnada onu taşıdılar ve 'Korkulacak bir şey yok' demeye başladılar. Onlar kendisine böyle deyince Übey: 'Vallahi bu yara bütün insanlarda olsaydı onları öldürürdü! O bana: «İnşallah seni öldüreceğim» dememiş miydi?' dedi. Arkadaşları onu ayıltmaya çalışarak yola devam ettiler; nihayet yolun bir kısmında öldü ve onu defnettiler. İbnü'l-Müseyyeb dedi ki:
6373. Metin
وَفِي ذَلِكَ أَنْزَلَ اللَّهُ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالزُّهْرِيِّ نَحْوَهُ، وَإِسْنَادُهُ صَحِيحٌ إِلَيْهِمَا، وَقَدْ أَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَهَذَا الْقَوْلُ عَنْ هَذَيْنِ الْإِمَامَيْنِ غَرِيبٌ جِدًّا، وَلَعَلَّهُمَا أَرَادَا أَنَّ الْآيَةَ تتناولهما بعمومها، وهكذا قال فيما قال عبد الرحمن ابن جُبَيْرٍ كَمَا سَيَأْتِي- وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ عبد الرحمن بن جبير: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ ابْنِ أَبِي الْحَقِيقِ دَعَا بِقَوْسٍ فَرَمَى بها الحصن، فأقبل السهم يهوي حَتَّى قَتَلَ ابْنَ أَبِي الْحَقِيقِ فِي فِرَاشِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ فِي قَوْلِهِ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى أَيْ: لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ بِرَمْيَتِكَ لَوْلَا الَّذِي جَعَلَ اللَّهُ مِنْ نَصْرِكَ وَمَا أَلْقَى فِي صُدُورِ عَدُوِّكَ حَتَّى هَزَمَهُمْ وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً أَيْ: لِيَعْرِفَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ نِعْمَتِهِ عَلَيْهِمْ فِي إِظْهَارِهِمْ عَلَى عَدُوِّهِمْ مَعَ كَثْرَةِ عَدُوِّهِمْ وَقِلَّةِ عَدَدِهِمْ، لِيَعْرِفُوا بذلك حقه، ويشركوا بذلك نعمته.
İşte bunun hakkında Allah: { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ } “Attığın zaman da sen atmadın” ayetini indirdi.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. el-Müseyyeb ve Zührî'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir ve bu ikisine ulaşan senedi sahihtir; Hâkim de bunu el-Müstedrek'te rivayet etmiştir. İbn Kesîr şöyle demiştir: «Bu iki imamdan gelen bu görüş son derece gariptir. Muhtemelen onlar ayetin genel anlamıyla bu olayı da kapsadığını kastetmişlerdir; nitekim geleceği üzere Abdurrahman b. Cübeyr'in sözü hakkında da böyle demiştir.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Abdurrahman b. Cübeyr'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İbn Ebi'l-Hukayk günü bir yay istedi ve onunla kaleye doğru ok attı; ok havada süzülerek geldi ve nihayet yatağında bulunan İbn Ebi'l-Hukayk'ı öldürdü. Bunun üzerine Allah: { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı” ayetini indirdi.» İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim, Urve b. ez-Zübeyr'den { وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } sözü hakkında: «Yani Allah'ın sana sağladığı yardım ve düşmanının kalbine onları hezimete uğratacak şekilde attığı [korku] olmasaydı bu senin atışınla gerçekleşmiş olmazdı. { وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً } “Bu da müminleri kendi katından güzel bir imtihanla sınamak içindir” sözü ise: Düşmanlarının çokluğuna ve kendi sayılarının azlığına rağmen onları düşmanlarına galip kılmak suretiyle üzerlerindeki nimetini müminlere tanıtmak içindir; ta ki bununla O'nun hakkını bilsinler ve bu vesileyle O'nun nimetine şükretsinler» dediğini rivayet etmişlerdir.
6374. Metin
[سورة الأنفال (٨) : آية ١٩]
[Enfâl Suresi (8), Ayet: 19]
6375. Metin
إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ (١٩)
{ إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ (١٩) } “Eğer fetih (zafer) istiyorsanız, işte fetih size geldi. Eğer [inkârdan] vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır. Şayet [düşmanlığa] dönerseniz biz de [cezalandırmaya] döneriz. Topluluğunuz çok da olsa size hiçbir fayda vermez. Şüphesiz Allah müminlerle beraberdir. (19)”
6376. Metin
الِاسْتِفْتَاحُ: طَلَبُ النَّصْرِ، وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي الْمُخَاطَبِينَ بِالْآيَةِ مَنْ هُمْ؟ فَقِيلَ: إِنَّهَا خِطَابٌ لِلْكُفَّارِ تَهَكُّمًا بِهِمْ، وَالْمَعْنَى: إِنْ تَسْتَنْصِرُوا اللَّهَ عَلَى مُحَمَّدٍ، فَقَدْ جَاءَكُمُ النَّصْرُ، وَقَدْ كَانُوا عِنْدَ خُرُوجِهِمْ مِنْ مَكَّةَ سَأَلُوا اللَّهَ أَنْ يَنْصُرَ أَحَقَّ الطَّائِفَتَيْنِ بِالنَّصْرِ فَتَهَكَّمَ اللَّهُ بِهِمْ، وَسَمَّى مَا حَلَّ بِهِمْ مِنَ الْهَلَاكِ نَصْرًا وَمَعْنَى بَقِيَّةِ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ وَإِنْ تَنْتَهُوا عَمَّا كُنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ وَالْعَدَاوَةِ لِرَسُولِ اللَّهِ فَهُوَ أَيِ: الِانْتِهَاءُ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا إِلَى مَا كُنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ وَالْعَدَاوَةِ نَعُدْ بِتَسْلِيطِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْكُمْ وَنَصْرِهِمْ كَمَا سَلَّطْنَاهُمْ وَنَصَرْنَاهُمْ فِي يَوْمِ بَدْرٍ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ أَيْ: جَمَاعَتُكُمْ شَيْئاً وَلَوْ كَثُرَتْ أَيْ:
İstiftâh (الِاسْتِفْتَاحُ): Zafer ve yardım istemektir. Ayette kastedilen muhatapların kimler olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre bu, alay ve kınama yoluyla kâfirlere bir hitaptır; anlamı ise: «Eğer Muhammed'e karşı Allah'tan zafer istiyorsanız, işte [istediğiniz] zafer size geldi!» şeklindedir. Nitekim onlar Mekke'den çıkarken iki gruptan daha haklı olanına yardım etmesini Allah'tan istemişlerdi; bunun üzerine Allah onlarla alay etmiş ve başlarına gelen helaki 'zafer' olarak isimlendirmiştir. Bu görüşe göre ayetin geri kalanının anlamı şöyledir: «Ve eğer üzerinde bulunduğunuz küfürden ve Resûlullah'a düşmanlıktan vazgeçerseniz bu -yani vazgeçmek- sizin için daha hayırlıdır. Şayet üzerinde bulunduğunuz küfre ve düşmanlığa tekrar dönerseniz, biz de Bedir günü üzerinize musallat edip galip kıldığımız gibi müminleri üzerinize musallat edip onlara yardım etmeye döneriz. Ve topluluğunuz -yani cemaatiniz- çok da olsa size hiçbir fayda vermez», yani:
6377. Metin
لَا تُغْنِي عَنْكُمْ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ وَلَوْ فِي حَالِ كَثْرَتِهَا، ثُمَّ قَالَ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ كَانَ اللَّهُ مَعَهُ فَهُوَ الْمَنْصُورُ، وَمَنْ كان الله عليه فهو المخذول. وقرئ بِكَسْرِ إِنَّ وَفَتْحِهَا فَالْكَسْرُ: عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَالْفَتْحُ عَلَى تَقْدِيرِ: وَلِأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ فَعَلَ ذَلِكَ. وَقِيلَ: إِنَّ الْآيَةَ خِطَابٌ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَالْمَعْنَى: إِنْ تَسْتَنْصِرُوا اللَّهَ فَقَدْ جَاءَكُمُ النَّصْرُ فِي يَوْمِ بَدْرٍ، وَإِنْ تَنْتَهُوا عَنْ مَثَلِ مَا فَعَلْتُمُوهُ مِنْ أَخْذِ الْغَنَائِمِ، وَفِدَاءِ الْأَسْرَى قَبْلَ الْإِذْنِ لَكُمْ بِذَلِكَ، فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ، وَإِنْ تَعُودُوا إِلَى مِثْلِ ذَلِكَ، نَعُدْ إِلَى تَوْبِيخِكُمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ الْآيَةَ، وَلَا يَخْفَى أَنَّهُ يَأْبَى هَذَا الْقَوْلَ مَعْنَى وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً وَيَأْبَاهُ أَيْضًا وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَتَوْجِيهُ ذَلِكَ لا يمكن إلا بتكليف وَتَعَسُّفٍ، وَقِيلَ: إِنِ الْخِطَابَ فِي إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَمَا بَعْدَهُ لِلْكَافِرِينَ، وَلَا يَخْفَى مَا فِي هَذَا مِنْ تَفْكِيكِ النَّظْمِ، وُعُودِ الضَّمَائِرِ الْجَارِيَةِ
Hiçbir halükârda, sayıca çok olsalar dahi sizden hiçbir şeyi savamaz. Ardından { وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz Allah müminlerle beraberdir” buyurmuştur; zira Allah kiminle beraberse muzaffer olan odur, Allah kime karşı ise o da yardımsız ve perişan olandır. Bu ifade inne'nin kesresiyle ve fethasıyla [inne / enne şeklinde] okunmuştur; kesre ile okunuşu istînâf (yeni başlangıç) cümlesi olmasındandır, fetha ile okunuşu ise: 'Ve Allah müminlerle beraber olduğu için bunu yaptı' takdirindedir. Ayetin müminlere hitap olduğu da söylenmiştir; buna göre anlam: 'Eğer Allah'tan zafer istiyorsanız, işte Bedir gününde fetih ve zafer size geldi. Şayet size izin verilmeden önce ganimetleri almak ve esirlerden fidye kabul etmek gibi yaptığınız şeylerden vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır. Eğer bunun benzerine dönerseniz, { لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ } ayetinde olduğu gibi biz de sizi azarlamaya döneriz' şeklinde olur. Ancak { وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً } “Topluluğunuz... size hiçbir fayda vermez” sözünün ve yine { وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz Allah müminlerle beraberdir” ifadesinin anlamına bu yorumun uymadığı açıktır; bunu bu şekilde tevil etmek ancak zorlama ve aşırı tevil ile mümkündür. { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ } ifadesindeki hitabın müminlere, sonrasının ise kâfirlere yönelik olduğu da söylenmiştir; ancak bunda söz diziminin bozulması ve tek bir üslup üzere akıp giden
6378. Metin
فِي الْكَلَامِ عَلَى نَمَطٍ وَاحِدٍ إِلَى طَائِفَتَيْنِ مُخْتَلِفَتَيْنِ.
kelamdaki zamirlerin iki farklı gruba döndürülmesi gibi bir sakınca bulunduğu açıktır.
6379. Metin
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ مَنْدَهْ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ثَعْلَبَةَ بْنِ صَغِيرٍ أَنَّ أَبَا جَهْلٍ قَالَ حِينَ الْتَقَى الْقَوْمُ: اللَّهُمَّ! أَقْطَعَنَا لِلرَّحِمِ، وَآتَانَا بِمَا لَا نَعْرِفُ فَأَحْنِهِ الْغَدَاةَ، فَكَانَ ذَلِكَ اسْتِفْتَاحًا مِنْهُ فَنَزَلَتْ إِنْ تَسْتَفْتِحُوا الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطِيَّةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَهْلٍ يَوْمَ بَدْرٍ: اللَّهُمَّ انْصُرْ أَهْدَى الْفِئَتَيْنِ، وَأَفْضَلَ الْفِئَتَيْنِ، وَخَيْرَ الْفِئَتَيْنِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِنْ تَسْتَفْتِحُوا يَعْنِي: الْمُشْرِكِينَ، أَيْ: إِنْ تَسْتَنْصِرُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْمَدَدُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ قَالَ: كُفَّارُ قُرَيْشٍ فِي قَوْلِهِمْ: رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ مُحَمَّدٍ وَأَصْحَابِهِ، فَفَتَحَ بَيْنَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ.
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh, İbn Mende, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Şihâb'dan, o da Abdullah b. Sa'lebe b. Suayr'dan şöyle rivayet etmişlerdir: İki topluluk karşılaştığı zaman Ebû Cehil şöyle dedi: «Allahım! Akrabalık bağını en çok koparanımızı ve bize hiç bilmediğimiz şeyleri getiren kimseyi bu sabah helak et!» İşte bu onun zafer/hüküm istemesiydi; bunun üzerine { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا } ayeti indi. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Atiyye'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ebû Cehil Bedir günü: «Allahım! İki gruptan en doğru yolda olanına, en üstün olanına ve en hayırlı olanına yardım et!» dedi; bunun üzerine bu ayet indi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا } sözü hakkında: «Yani müşrikleri kastediyor; eğer zafer istiyorsanız işte yardım size geldi demektir» dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ } sözü hakkında: «Kureyş kâfirlerinin 'Rabbimiz! Bizimle Muhammed ve ashabı arasında hüküm ver (bizi muzaffer kıl)' sözleri hakkındadır; nitekim Allah Bedir günü aralarında hükmü vermiştir» dediğini rivayet etmişlerdir.
6380. Metin
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ إِنْ تَسْتَفْتِحُوا قَالَ: إِنْ تَسْتَقْضُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْقَضَاءُ فِي يَوْمَ بَدْرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشيخ عن السدي في قَوْلِهِ وَإِنْ تَنْتَهُوا قَالَ: عَنْ قِتَالِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ قَالَ: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا الثَّانِيَةَ، أَفْتَحْ لِمُحَمَّدٍ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ: مَعَ مُحَمَّدٍ وَأَصْحَابِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ يَقُولُ: نَعُدْ لَكُمْ بِالْأَسْرِ وَالْقَتْلِ.
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İkrime'den { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا } sözü hakkında: «Eğer hüküm istiyorsanız, işte Bedir gününde hüküm size geldi» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den { وَإِنْ تَنْتَهُوا } sözü hakkında: «Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmaktan [vazgeçerseniz]», { وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ } sözü hakkında: «Eğer ikinci kez zafer/hüküm isterseniz, Muhammed'e zafer veririm», { وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } sözü hakkında ise: «Muhammed ve ashabı ile beraberdir» dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, Katâde'den { وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ } sözü hakkında: «Sizi esir almaya ve öldürmeye döneriz» dediğini rivayet etmiştir.
6381. Metin
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٢٠ الى ٢٣]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler: 20-23]