Binûn

Enfâl Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ (٢٠) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (٢١) إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ (٢٢) وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ (٢٠) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (٢١) إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ (٢٢) وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣) } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resulüne itaat edin; [Kur'an'ı] işitip dururken ondan yüz çevirmeyin. 'İşittik' dedikleri halde işitmeyenler gibi de olmayın. Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, [gerçeği] akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir. Eğer Allah onlarda bir hayır görseydi elbette onlara işittirirdi. Onlara işittirseydi bile yine de yüz çevirir ve arkalarını dönerlerdi.”

أَمْرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْمُؤْمِنِينَ بِطَاعَتِهِ، وَطَاعَةِ رَسُولِهِ، وَنَهَاهُمْ عَنِ التَّوَلِّي عَنْ رَسُولِهِ، فَالضَّمِيرُ فِي عَنْهُ عَائِدٌ إِلَى الرَّسُولِ، لِأَنَّ طَاعَةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ هِيَ مِنْ طَاعَةِ الله، ومَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الضَّمِيرُ رَاجَعًا إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ وَقِيلَ:

Allah Sübhânehu müminlere Kendisine ve Resulüne itaat etmeyi emretmiş, Resulünden yüz çevirmeyi ise yasaklamıştır. { عَنْهُ } ifadesindeki zamir Resul'e aittir; çünkü Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat Allah'a itaattendir. Nitekim { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim Resul'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur.” buyrulmuştur. Bu zamirin, { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } “Oysa hoşnut edilmeye en layık olan Allah ve Resulüdür.” ayetinde olduğu gibi, hem Allah'a hem de Resulüne dönük olması da muhtemeldir. Şöyle de denilmiştir:

الضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى الْأَمْرِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ أَطِيعُوا، وَأَصْلُ تَوَلَّوْا: تَتَوَلَّوْا، فَطُرِحَتْ إِحْدَى التَّاءَيْنِ، هَذَا تَفْسِيرُ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِ الْخِطَابِ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَبِهِ قَالَ الْجُمْهُورُ وَقِيلَ: إِنَّهُ خِطَابٌ لِلْمُنَافِقِينَ، وَالْمَعْنَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بِأَلْسِنَتِهِمْ فَقَطْ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا وَإِنْ كَانَ مُحْتَمَلًا عَلَى بُعْدٍ فَهُوَ ضَعِيفٌ جِدًّا، لِأَنَّ الله وصف من خاطبه في هَذِهِ الْآيَةِ بِالْإِيمَانِ وَهُوَ التَّصْدِيقُ، وَالْمُنَافِقُونَ لَا يَتَّصِفُونَ مِنَ التَّصْدِيقِ بِشَيْءٍ، وَأَبْعَدُ مِنْ هَذَا مَنْ قَالَ: الْخِطَابُ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ، فَإِنَّهُ أَجْنَبِيٌّ مِنَ الْآيَةِ، وَجُمْلَةُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَالْمَعْنَى: وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ مِنَ الْحُجَجِ وَالْبَرَاهِينِ، وَتُصَدِّقُونَ بِهَا ولستم كالصمّ البكم وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ، أَوِ الْمُنَافِقُونَ، أَوِ الْيَهُودُ، أَوِ الْجَمِيعُ مِنْ هَؤُلَاءِ، فَإِنَّهُمْ يَسْمَعُونَ بِآذَانِهِمْ مِنْ غَيْرِ فَهْمٍ وَلَا عَمَلٍ، فَهُمْ كَالَّذِي لَمْ يَسْمَعْ أَصْلًا، لِأَنَّهُ لَمْ يَنْتَفِعْ بِمَا سَمِعَهُ. ثُمَّ أَخْبَرَ سبحانه بأنّ شَرَّ

Zamir, { أَطِيعُوا } ifadesinin delalet ettiği emre dönüktür. { تَوَلَّوْا } kelimesinin aslı «تَتَوَلَّوْا» olup iki te harfinden biri hazfedilmiştir. Bu, hitabın müminlere yönelik olduğu zahirine göre yapılan ayetin tefsiridir ve cumhurun görüşü de budur. Bir görüşe göre bu hitap münafıklaradır ve anlamı: «Ey sadece dilleriyle iman edenler!» şeklindedir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu görüş, uzak bir ihtimal olarak mümkün olsa da son derece zayıftır; çünkü Allah bu ayette hitap ettiklerini tasdik etmek anlamına gelen iman ile nitelemiştir; oysa münafıklar tasdikten hiçbir şeyle nitelenemezler. Bundan daha da uzak olanı ise hitabın İsrailoğullarına olduğunu söyleyenlerin görüşüdür; zira bu görüş ayetin bağlamına yabancıdır. { وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ } cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir. Anlamı: «Size okunan delilleri ve hüccetleri işitip onları tasdik ediyorken [ve sizler sağırlar ve dilsizler gibi değilken yüz çevirmeyin]». { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا } “'İşittik' diyenler gibi olmayın”; bunlar müşrikler, münafıklar, Yahudiler veya hepsidir. Zira onlar kulaklarıyla işitirler fakat ne anlarlar ne de amel ederler. Dolayısıyla işittiklerinden faydalanmadıkları için hiç işitmemiş kimse gibidirler. Sonra [Allah] Sübhânehu en kötü

الدَّوَابِّ أَيْ: مَا دَبَّ عَلَى الْأَرْضِ عِنْدَ اللَّهِ أَيْ: فِي حُكْمِهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ أَيِ: الَّذِينَ لَا يَسْمَعُونَ، وَلَا يَنْطِقُونَ، وُصِفُوا بِذَلِكَ مَعَ كَوْنِهِمْ مِمَّنْ يَسْمَعُ وَيَنْطِقُ، لِعَدَمِ انْتِفَاعِهِمْ بِالسَّمْعِ وَالنُّطْقِ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ مَا فِيهِ النَّفْعُ لَهُمْ فَيَأْتُونَهُ، وَمَا فِيهِ الضَّرَرُ عَلَيْهِمْ فَيَجْتَنِبُونَهُ، فَهُمْ شَرُّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ، لِأَنَّهَا تُمَيِّزُ بَعْضَ تَمْيِيزٍ، وَتَفَرِّقُ بَيْنَ مَا يَنْفَعُهَا وَيَضُرُّهَا وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ أَيْ: فِي هَؤُلَاءِ الصُّمِّ الْبُكْمِ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ سَمَاعًا يَنْتَفِعُونَ بِهِ، وَيَتَعَقَّلُونَ عِنْدَهُ الْحُجَجَ وَالْبَرَاهِينَ. قَالَ الزَّجَّاجُ لَأَسْمَعَهُمْ جَوَابَ كُلِّ مَا سَأَلُوا عَنْهُ وَقِيلَ: لَأَسْمَعَهُمْ كَلَامَ الْمَوْتَى الَّذِينَ طَلَبُوا إِحْيَاءَهَمْ، لِأَنَّهُمْ طَلَبُوا إِحْيَاءَ قُصَيِّ بْنِ كِلَابٍ، وَغَيْرِهِ لِيَشْهَدُوا بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ لِأَنَّهُ قَدْ سَبَقَ فِي عِلْمِهِ أَنَّهُمْ لَا يُؤَمِّنُونَ وَجُمْلَةُ وَهُمْ مُعْرِضُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ.

canlıların, yani yeryüzünde debelenen varlıkların Allah katında -yani O'nun hükmünde- { الصُّمُّ الْبُكْمُ } “sağırlar ve dilsizler” olduğunu, yani işitmeyen ve konuşmayan kimseler olduğunu bildirmiştir. İşitip konuştukları halde bu şekilde nitelenmişlerdir; çünkü işitme ve konuşmalarından faydalanmamaktadırlar. { الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ } “akletmeyen kimselerdir”; kendilerine fayda verecek şeyleri akledip yapmazlar, kendilerine zarar verecek şeyleri de akledip onlardan sakınmazlar. Bu yüzden onlar Allah katında canlıların en kötüsüdür; zira diğer canlılar bir dereceye kadar temyiz kabiliyetine sahiptir ve kendilerine fayda verenle zarar vereni birbirinden ayırt ederler. { وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ } “Eğer Allah onlarda”, yani bu sağır ve dilsizlerde { خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ } “bir hayır görseydi elbette onlara işittirirdi”; yani kendisiyle faydalanacakları ve yanında hüccetleri ve delilleri akledebilecekleri bir işitme sağlardı. Zeccâc: «Sordukları her şeyin cevabını onlara işittirirdi» demiştir. Bir görüşe göre: «Diriltilmesini istedikleri ölülerin sözlerini onlara işittirirdi» denilmiştir; çünkü onlar Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine şahitlik etsinler diye Kusayy b. Kilâb ve başkalarının diriltilmesini istemişlerdi. { وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “Onlara işittirseydi bile yine de yüz çevirir ve arkalarını dönerlerdi”; çünkü O'nun ezelî ilminde onların iman etmeyecekleri kesinleşmişti. { وَهُمْ مُعْرِضُونَ } cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ قَالَ: غَاضِبُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فِي قَوْلِهِ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الْآيَةَ قَالَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي فُلَانٍ وَأَصْحَابٍ لَهُ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالْبُخَارِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ قَالَ: هُمْ نَفَرٌ مِنْ قُرَيْشٍ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ قَالَ: لَا يَتَّبِعُونَ الْحَقَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي النَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ وَقَوْمِهِ، ولعله المكنّى بعنه بِفُلَانٍ فِيمَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِ عَلِيٍّ ﵁. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ فِي قَوْلِهِ وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ أَيْ: لَأَنْفَذَ لَهُمْ قَوْلَهُمُ الَّذِي قَالُوا بِأَلْسِنَتِهِمْ، وَلَكِنَّ الْقُلُوبَ خَالَفَتْ ذَلِكَ مِنْهُمْ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ:

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ } sözü hakkında: «Öfkelidirler» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Ali b. Ebî Tâlib'den { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu ayet falan kişi ve arkadaşları hakkında inmiştir.» Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ } sözü hakkında: «Onlar Kureyş'ten Benî Abdiddâr'dan bir gruptur» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, ondan { الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ } sözü hakkında: «Hakka uymazlar» dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu ayet Nadr b. Hâris ve kavmi hakkında inmiştir.» Nitekim daha önce geçen Ali radıyallâhu anh'ın sözündeki kinaye ile kastedilen kişi de muhtemelen odur. İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim, Urve b. ez-Zübeyr'den { وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ } sözü hakkında: «Yani dilleriyle söyledikleri sözü onların lehine geçerli kılardı, ancak kalpleri buna muhalefet etmiştir» dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh, İkrime'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

قَالُوا نَحْنُ صُمٌّ عَمَّا يَدْعُونَا إِلَيْهِ مُحَمَّدٌ لَا نَسْمَعُهُ، بُكْمٌ لَا نُجِيبُهُ فِيهِ بِتَصْدِيقٍ، قُتِلُوا جِمَيِعًا بأحد، وكانوا أصحاب اللواء يوم أحد.

Onlar: «Muhammed'in bizi davet ettiği şeye karşı sağırız, onu işitmeyiz; dilsiziz, onu tasdik ederek cevap vermeyiz» dediler. Hepsi Uhud'da öldürüldü ve Uhud günü sancaktarlar onlardı.

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٢٤ الى ٢٥]

[Enfâl Suresi (8), Ayetler: 24-25]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤) وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢٥)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤) وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢٥) } “Ey iman edenler! Sizi size hayat verecek şeylere çağırdığı zaman Allah'a ve Resulüne icabet edin. Bilin ki şüphesiz Allah, kişi ile kalbi arasına girer ve muhakkak O'nun huzurunda toplanacaksınız. Bir de öyle bir fitneden sakının ki, o içinizden sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmaz. Bilin ki şüphesiz Allah'ın cezası çok çetindir.”

الْأَمْرُ هُنَا بِالِاسْتِجَابَةِ مُؤَكِّدٌ لِمَا سَبَقَ مِنَ الْأَمْرِ بِالطَّاعَةِ، وَوَحَّدَ الضَّمِيرَ هُنَا حَيْثُ قَالَ إِذا دَعاكُمْ كما وحده في قوله وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ فِي وَجْهِ ذَلِكَ، وَالِاسْتِجَابَةُ: الطَّاعَةُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ مَعْنَى اسْتَجِيبُوا: أَجِيبُوا، وَإِنْ كَانَ اسْتَجَابَ: يَتَعَدَّى بِاللَّامِ، وَأَجَابَ: بِنَفْسِهِ كما في قوله: يا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ ، وقد يتعدّى بنفسه كما في قول الشاعر :

Buradaki icabet emri, daha önce geçen itaat emrini pekiştirmektedir. Allah Teâlâ, { وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ } “ondan yüz çevirmeyin” kavlinde olduğu gibi, burada da { إِذا دَعاكُمْ } “sizi çağırdığı zaman” buyurarak zamiri tekil getirmiştir; bunun gerekçesine dair açıklamayı daha önce takdim etmiştik. İsticâbet: İtaattir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: { اسْتَجِيبُوا } ifadesinin anlamı { أَجِيبُوا } (cevap verin / icabet edin) demektir; her ne kadar *istecebe* (اسْتَجَابَ) fiili lâm (ل) harf-i ceriyle geçişli (müteaddî) olup, *ecâbe* (أَجَابَ) fiili ise { يا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ } “Ey kavmimiz! Allah'ın davetçisine icabet edin” ayetinde olduğu gibi bizzat [harf-i cersiz] geçişli olsa da böyledir. Bazen [istecebe fiili de] şairin şu sözünde olduğu gibi bizzat geçişli olabilir:

وَدَاعٍ دَعَا يَا مَنْ يُجِيبُ إِلَى النَّدَى ... فَلَمْ يَسْتَجِبْهُ عِنْدَ ذَاكَ مُجِيبُ

«Ve bir davetçi seslendi: 'Ey cömertliğe icabet eden kimse!' / O anda hiçbir cevap veren ona icabet etmedi.»

إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ اللَّامُ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ اسْتَجِيبُوا أَيِ: اسْتَجِيبُوا لِمَا يُحْيِيكُمْ إِذَا دَعَاكُمْ، وَلَا مَانِعَ من أن تكون متعلقة بدعا، أَيْ: إِذَا دَعَاكُمْ إِلَى مَا فِيهِ حَيَاتُكُمْ مِنْ عُلُومِ الشَّرِيعَةِ، فَإِنَّ الْعِلْمَ حَيَاةٌ، كَمَا أَنَّ الْجَهْلَ مَوْتٌ، فَالْحَيَاةُ هُنَا: مُسْتَعَارَةٌ لِلْعِلْمِ، قَالَ الْجُمْهُورُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: الْمَعْنَى اسْتَجِيبُوا لِلطَّاعَةِ وما تضمّنه القرآن من أوامر ونواه، فَفِيهِ الْحَيَاةُ الْأَبَدِيَّةُ، وَالنِّعْمَةُ السَّرْمَدِيَّةُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ لِما يُحْيِيكُمْ الْجِهَادُ، فَإِنَّهُ سَبَبُ الْحَيَاةِ فِي الظَّاهِرِ، لِأَنَّ الْعَدُوَّ إِذَا لَمْ يُغْزَ غَزَا، وَيُسْتَدَلُّ بِهَذَا الْأَمْرِ بِالِاسْتِجَابَةِ عَلَى أَنَّهُ:

{ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ } ifadesindeki lam harf-i ceri, { اسْتَجِيبُوا } sözüne müteallıktır; yani: Sizi çağırdığı zaman size hayat veren şeye icabet edin demektir. { دَعا } fiiline müteallık olmasına da bir engel yoktur; yani: Şeriat ilimlerinden hayatınızın kendisinde olduğu şeye sizi çağırdığı zaman [icabet edin] demektir. Zira ilim bir hayattır, cehalet ise ölümdür; dolayısıyla buradaki hayat, ilim için istiare edilmiştir. Müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: Anlam, itaate ve Kur'an'ın içerdiği emir ve yasaklara icabet edindir; zira ebedî hayat ve daimi nimet bundadır. { لِما يُحْيِيكُمْ } sözüyle kastedilenin cihat olduğu da söylenmiştir; zira cihat zahiren hayatın sebebidir; çünkü düşmana karşı savaşılmazsa düşman savaş açar. İcabet etmeye yönelik bu emirden şu hükme varılır:

يَجِبُ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ إِذَا بَلَغَهُ قَوْلُ اللَّهِ، أَوْ قَوْلُ رَسُولِهِ فِي حُكْمٍ مِنَ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ أَنْ يُبَادِرَ إِلَى الْعَمَلِ بِهِ كَائِنًا مَا كَانَ، وَيَدَعَ مَا خَالَفَهُ مِنَ الرَّأْيِ، وَأَقْوَالِ الرِّجَالِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الشَّرِيفَةِ أَعْظَمُ بَاعِثٍ عَلَى الْعَمَلِ بِنُصُوصِ الْأَدِلَّةِ، وَتَرْكِ التَّقَيُّدِ بِالْمَذَاهِبِ، وَعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِمَا يُخَالِفُ مَا فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ كَائِنًا مَا كَانَ. قَوْلُهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ قِيلَ مَعْنَاهُ: بَادِرُوا إِلَى الِاسْتِجَابَةِ، قَبْلَ أَنْ لَا تَتَمَكَّنُوا مِنْهَا، بِزَوَالِ الْقُلُوبِ الَّتِي تَعْقِلُونَ بِهَا، بِالْمَوْتِ الَّذِي كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَيْكُمْ وَقِيلَ مَعْنَاهُ: إِنَّهُ خَافَ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَ بَدْرٍ كَثْرَةَ الْعَدُوِّ، فَأَعْلَمَهُمُ اللَّهُ أَنَّهُ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ، بِأَنْ يُبَدِّلَهُمْ بَعْدَ الْخَوْفِ أَمْنًا، وَيُبَدِّلَ عَدُوَّهُمْ مِنَ الْأَمْنِ خَوْفًا وَقِيلَ:

Şer'î hükümlerden herhangi birinde Allah'ın veya Resulünün bir sözü her kime ulaşırsa, ne olursa olsun derhal onunla amel etmeye koşması; ona muhalif olan reyi ve şahısların sözlerini terk etmesi her Müslümana vaciptir. Bu yüce ayette, delillerin lafızlarıyla amel etmeye, mezheplere bağımlı kalmayı bırakmaya ve her ne olursa olsun Kitap ve Sünnet'e aykırı olan şeylere itibar etmemeye yönelik en büyük teşvik bulunmaktadır. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } sözü hakkında şöyle denilmiştir: Anlamı, Allah'ın size takdir ettiği ölüm sebebiyle aklettiğiniz kalplerin yok olmasıyla icabet etmeye güç yetiremez hale gelmeden önce icabete koşun demektir. Şöyle de denilmiştir: Müslümanlar Bedir günü düşmanın çokluğundan korkmuşlardı; Allah da kişi ile kalbi arasına gireceğini, yani korkunun ardından onlara güven vereceğini ve düşmanlarının güvenini de korkuya dönüştüreceğini bildirmiştir. Şöyle de denilmiştir:

هُوَ مِنْ بَابِ التَّمْثِيلِ لِقُرْبِهِ سُبْحَانَهُ مِنَ الْعَبْدِ كَقَوْلِهِ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُ مُطَّلِعٌ عَلَى ضَمَائِرِ الْقُلُوبِ لَا تَخْفَى عَلَيْهِ مِنْهَا خَافِيَةٌ. وَاخْتَارَ ابْنُ جَرِيرٍ أَنَّ هَذَا مِنْ بَابِ الْإِخْبَارِ مِنَ اللَّهِ ﷿، بِأَنَّهُ أَمْلَكُ لِقُلُوبِ عِبَادِهِ مِنْهُمْ، وَأَنَّهُ يَحُولُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهَا إِذَا شَاءَ، حَتَّى لَا يُدْرِكَ الْإِنْسَانُ شَيْئًا إِلَّا بِمَشِيئَتِهِ ﷿، وَلَا يَخْفَاكَ أَنَّهُ لَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ الْآيَةِ عَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْمَعَانِي وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ مَعْطُوفٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّكُمْ مَحْشُورُونَ إِلَيْهِ وَهُوَ مُجَازِيكُمْ بِالْخَيْرِ خَيْرًا، وَبِالشَّرِّ شَرًّا، قَالَ الْفَرَّاءُ: وَلَوِ اسْتَأْنَفْتَ فَكَسَرْتَ هَمْزَةَ أَنَّهُ لَكَانَ صَوَابًا، وَلَعَلَّ مُرَادَهُ: أَنَّ مِثْلَ هَذَا جَائِزٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ. قَوْلُهُ وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً أَيِ: اتَّقُوا فِتْنَةً تَتَعَدَّى الظَّالِمَ، فَتُصِيبُ الصَّالِحَ وَالطَّالِحَ، وَلَا تَخْتَصُّ إِصَابَتُهَا بِمَنْ يُبَاشِرُ الظُّلْمَ مِنْكُمْ.

Bu, { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } “Biz ona şah damarından daha yakınız” ayetinde olduğu gibi, Sübhânehu'nun kula yakınlığını temsil kabilindendir. Anlamı ise O'nun kalplerin gizliliklerine muttali olduğu ve kalplerdeki hiçbir şeyin O'na gizli kalmayacağıdır. İbn Cerîr ise bunun, Allah Azze ve Celle'nin kullarının kalplerine kendilerinden daha çok malik olduğunu ve dilediğinde onlarla kalpleri arasına girip, insanın ancak O Azze ve Celle'nin dilemesiyle bir şeyi idrak edebileceğini bildirmesi kabilinden olduğunu tercih etmiştir. Ayeti bütün bu anlamlara hamletmeye hiçbir engel olmadığı sana gizli değildir. { وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } sözü, { أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } ifadesine matuftur; yani muhakkak O'nun huzurunda toplanacaksınız ve O, iyiliğe iyilikle, kötülüğe de kötülükle karşılık verecektir. Ferrâ şöyle demiştir: «Cümle başı (isti'nâf) yaparak 'ennehû'nun hemzesini kesreli okusan da [innehû desen] doğru olurdu.» Muhtemelen kastettiği, böylesi bir kullanımın Arap dilinde caiz olduğudur. { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } sözü, yani: Sınırı zalimi aşıp iyiye de kötüye de isabet eden ve isabeti sadece içinizden bizzat zulmü işleyenlerle sınırlı kalmayan bir fitneden sakının.

وَقَدِ اخْتَلَفَ النُّحَاةُ فِي دُخُولِ هَذِهِ النُّونِ الْمُؤَكِّدَةِ فِي تُصِيبَنَّ فَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِكَ: انْزِلْ عَنِ الدَّابَّةِ لَا تَطْرَحَنَّكَ، فَهُوَ جَوَابُ الْأَمْرِ بِلَفْظِ النَّهْيِ، أَيْ: إِنْ تَنْزِلْ عَنْهَا لَا تَطْرَحَنَّكَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَجُنُودُهُ أَيْ: إِنْ تَدْخُلُوا لَا يَحْطِمَنَّكُمْ، فَدَخَلَتِ النُّونُ لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى الْجَزَاءِ، وَقَالَ الْمِبْرِّدُ: إِنَّهُ نَهْيٌ بَعْدَ أَمْرٍ. وَالْمَعْنَى: النَّهْيُ لِلظَّالِمِينَ، أَيْ: لَا يَقْرَبَنَّ الظُّلْمَ، وَمِثْلُهُ مَا رُوِيَ عَنْ سِيبَوَيْهِ لَا أَرَيَنَّكَ هَاهُنَا، فَإِنَّ مَعْنَاهُ: لَا تَكُنْ هَاهُنَا، فَإِنَّ مَنْ كَانَ هَاهُنَا رَأَيْتَهُ. وَقَالَ الْجُرْجَانِيُّ:

Nahivciler { تُصِيبَنَّ } kelimesine bu tekit nûnunun dahil olması hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ferrâ şöyle demiştir: Bu, senin «Binek hayvanından in, seni yere atmasın» sözün gibidir; nehiy lafzıyla gelmiş bir emir cevabıdır, yani: «Ondan inersen seni yere atmaz» demektir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bunun gibidir: { ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَجُنُودُهُ } “Yuvalarınıza girin, Süleyman ve orduları sizi ezmesin”; yani: «[Yuvalarınıza] girerseniz sizi ezmezler.» Nûn harfi, ceza (şartın cevabı) anlamı taşıdığı için dahil olmuştur. Müberred ise bunun bir emirden sonra gelen nehiy olduğunu söylemiştir. Anlamı zalimlere yönelik nehiydir; yani: «Zulme yaklaşmasınlar» demektir. Sîbeveyh'ten rivayet edilen «Seni burada görmeyeyim» sözü de böyledir; zira bunun anlamı: «Burada bulunma, çünkü burada olanı görürüm» demektir. Cürcânî ise şöyle demiştir:

إِنَّ: لَا تُصِيبَنَّ، نَهْيٌ فِي مَوْضِعِ وَصْفٍ لِفِتْنَةٍ، وَقَرَأَ عَلِيٌّ وَزَيْدُ بن ثَابِتٍ وَأُبَيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ لَتُصِيبَنَّ عَلَى أَنَّ اللَّامَ جَوَابٌ لِقَسَمٍ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: اتَّقَوْا فِتْنَةً وَاللَّهِ لَتُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً، فَيَكُونُ مَعْنَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ مُخَالِفًا لِمَعْنَى قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ، لِأَنَّهَا تُفِيدُ أَنَّ الْفِتْنَةَ تُصِيبُ الظَّالِمَ خَاصَّةً بِخِلَافِ قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ.

{ لَا تُصِيبَنَّ }, «fitne» kelimesinin sıfatı konumunda bir nehiydir. Ali, Zeyd b. Sâbit, Übey ve İbn Mes'ûd ise lam harfini mahzuf bir yeminin cevabı kabul ederek «لَتُصِيبَنَّ» şeklinde okumuşlardır; takdiri şöyledir: «Bir fitneden sakının ki, Allah'a yemin olsun aranızdan özellikle zulmedenlere isabet edecektir.» Bu durumda bu kıraatin manası cemaatin kıraatinin manasından farklı olur; çünkü cemaat kıraatinin aksine fitnenin sadece zalime isabet edeceğini ifade eder.

وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَمِنْ شِدَّةِ عِقَابِهِ أَنَّهُ يُصِيبُ بِالْعَذَابِ من لم يباشر أسبابه، وقد وردت

{ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Bilin ki şüphesiz Allah, cezası pek çetin olandır.” O'nun cezasının çetinliğindendir ki, [bizzat] sebeplerine girişmemiş kimseye de azabı isabet ettirir. Nitekim Kur'an...

الْآيَاتُ الْقُرْآنِيَّةُ بِأَنَّهُ لَا يُصَابُ أَحَدٌ إِلَّا بِذَنْبِهِ، وَلَا يُعَذَّبُ إِلَّا بِجِنَايَتِهِ، فَيُمْكِنُ حَمْلُ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْعُقُوبَاتِ الَّتِي تَكُونُ بِتَسْلِيطِ الْعِبَادِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ، وَيُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ خَاصَّةً بِالْعُقُوبَاتِ الْعَامَّةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ لَمْ يَظْلِمُوا قَدْ تَسَبَّبُوا لِلْعُقُوبَةِ بِأَسْبَابٍ، كَتَرْكِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، فَتَكُونُ الْإِصَابَةُ الْمُتَعَدِّيَةُ لِلظَّالِمِ إِلَى غَيْرِهِ مُخْتَصَّةً بِمَنْ تَرَكَ مَا يَجِبُ عَلَيْهِ عِنْدَ ظُهُورِ الظُّلْمِ.

ayetleri, hiç kimsenin kendi günahı olmaksızın musibete uğramayacağı ve kendi cürmü olmaksızın azap görmeyeceği şeklinde varid olmuştur. Dolayısıyla bu ayetteki durum, kulların birbirine musallat edilmesiyle gerçekleşen cezalara hamledilebilir; yine bu ayetin umumi cezalar hakkında özel olması da muhtemeldir, doğrusunu Allah bilir. Şöyle de denilebilir: Zulmetmeyen kimseler, emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkeri (iyiliği emredip kötülükten sakındırmayı) terk etmek gibi sebeplerle cezaya zemin hazırlamışlardır; dolayısıyla zalimi aşıp başkasına da ulaşan bu isabet, zulüm ortaya çıktığında üzerine düşen görevi terk eden kimselere özgü olur.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ قَالَ: لِلْحَقِّ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ: قَالَ: هُوَ هَذَا الْقُرْآنُ فِيهِ الْحَيَاةُ وَالثِّقَةُ وَالنَّجَاةُ وَالْعِصْمَةُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ فِي قَوْلِهِ: إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ أَيْ: لِلْحَرْبِ الَّتِي أَعَزَّكُمُ اللَّهُ بِهَا بَعْدَ الذُّلِّ، وَقَوَّاكُمْ بِهَا بَعْدَ الضَّعْفِ، وَمَنَعَكُمْ بِهَا مِنَ الْعَذَابِ بَعْدَ الْقَهْرِ مِنْهُمْ لَكُمْ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدِ بْنِ الْمُعَلَّى قَالَ: «كُنْتُ أُصَلِّي فِي الْمَسْجِدِ فَدَعَانِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَلَمْ أُجِبْهُ، ثُمَّ أَتَيْتُهُ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنِّي كُنْتُ أُصَلِّي، فَقَالَ: أَلَمْ يَقُلِ اللَّهُ تَعَالَى اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ» .

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ } sözü hakkında: «Hakka [çağırdığı zaman]» dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «O, bu Kur'an'dır; onda hayat, güven, kurtuluş ve dünyada da ahirette de korunma vardır.» İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim, Urve b. ez-Zübeyr'den { إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ } sözü hakkında: «Yani Allah'ın zilletten sonra sizi kendisiyle aziz kıldığı, zayıflıktan sonra kendisiyle güçlendirdiği ve onların size tahakkümünden sonra kendisiyle azaptan koruduğu savaşa [çağırdığı zaman]» dediğini rivayet etmişlerdir. Sahih'te Ebû Saîd b. el-Muallâ'nın hadisinden şu rivayet sabit olmuştur: «Mescitte namaz kılıyordum, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni çağırdı ama cevap veremedim. Sonra yanına gelip: 'Ey Allah'ın Resulü! Namaz kılıyordum' dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Allah Teâlâ: { اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ } “Sizi çağırdığı zaman Allah'a ve Resulüne icabet edin” demedi mi?'»

الْحَدِيثَ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ الْآيَةَ تَعُمُّ كُلَّ دُعَاءٍ مِنَ اللَّهِ أَوْ مِنْ رَسُولِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ قَالَ: يَحُولُ بَيْنَ الْمُؤْمِنِ وَبَيْنَ الْكُفْرِ وَمَعَاصِي اللَّهِ، وَيَحُولُ بَيْنَ الْكَافِرِ وَبَيْنَ الْإِيمَانِ وَطَاعَةِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: عِلْمُهُ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ حَتَّى يَتْرُكَهُ لَا يَعْقِلُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي الْآيَةِ قَالَ: فِي الْقُرْبِ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْبَزَّارُ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ مُطَرِّفٍ قَالَ: قُلْتُ لِلزُّبَيْرِ: يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ! ضَيَّعْتُمُ الْخَلِيفَةَ حَتَّى قُتِلَ، ثُمَّ جِئْتُمْ تَطْلُبُونَ بِدَمِهِ. قَالَ الزُّبَيْرُ: إِنَّا قَرَأْنَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَلَمْ نَكُنْ نَحْسَبُ أَنَّا أَهْلُهَا حَتَّى وَقَعَتْ فِينَا حَيْثُ وَقَعَتْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: قَرَأَ الزُّبَيْرُ وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً قَالَ: الْبَلَاءُ وَالْأَمْرُ الَّذِي هُوَ كَائِنٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الْحَسَنِ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَلِيٍّ وَعُثْمَانَ وَطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ نَزَلَتْ فِي أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ خَاصَّةً وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: نَزَلَتْ فِي أَهْلِ بَدْرٍ خَاصَّةً، فَأَصَابَتْهُمْ يَوْمَ الْجَمَلِ فَاقْتَتَلُوا، فَكَانَ مِنَ الْمَقْتُولِينَ طَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ، وَهُمَا مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: تُصِيبُ الظَّالِمَ، وَالصَّالِحَ عَامَّةً. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هِيَ مِثْلُ. يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ حَتَّى يَتْرُكَهُ لَا يَعْقِلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: أَمَرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ لَا يُقِرُّوا الْمُنْكَرَ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ فَيَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِالْعَذَابِ وَقَدْ وَرَدَتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ الْكَثِيرَةُ بِأَنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ إِذَا لَمْ يَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ، وَيَنْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ

Hadisin devamı vardır ve bunda, zikrettiğimiz üzere ayetin Allah'tan veya Resulünden gelen her daveti kapsadığına delil bulunmaktadır. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, çeşitli yollardan İbn Abbâs'ın { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Mümin ile küfür ve Allah'a isyan arasına girer; kâfir ile de iman ve Allah'a itaat arasına girer.» İbn Ebî Hâtim, Rebî' b. Enes'ten bu ayet hakkında: «O'nun ilmi kişi ile kalbi arasına girer» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den bu ayet hakkında: «Kişi ile kalbi arasına girer ve sonunda onu akledemez halde bırakır» dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, Hasan'dan bu ayet hakkında: «O'na yakınlığı hususundadır» dediğini rivayet etmiştir. Ahmed, Bezzâr, İbnü'l-Münzir, İbn Merdeveyh ve İbn Asâkir, Mutarrif'ten şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Zübeyr'e: «Ey Ebû Abdillâh! Halifeyi sahipsiz bırakıp öldürülmesine sebep oldunuz, sonra da kanını talep etmeye geldiniz!» dedim. Zübeyr şöyle dedi: «Biz Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir, Ömer ve Osman zamanında { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } ayetini okurduk da başımıza gelene kadar bunun muhatabının biz olduğumuzu hiç sanmazdık.» İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Zübeyr { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } ayetini okudu ve: «Bu, meydana gelecek olan bela ve hadisedir» dedi. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Hasan'dan bu ayet hakkında: «Ali, Osman, Talha ve Zübeyr hakkında inmiştir» dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, Dahhâk'tan: «Özellikle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı hakkında inmiştir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Özellikle Bedir ehli hakkında indi; Cemel gününde onlara isabet etti ve birbirleriyle savaştılar. Öldürülenler arasında her ikisi de Bedir ehlinden olan Talha ve Zübeyr de vardı.» İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den bu ayet hakkında: «Genel olarak hem zalime hem de saliha isabet eder» dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den de benzerini rivayet etmiştir. Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «O, { يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } 'kişi ile kalbi arasına girip sonunda onu akledemez hale getirmesi' gibidir.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah müminlere, aralarında kötülüğün yerleşmesine meydan vermemelerini emretti; aksi takdirde Allah azabı hepsine birden yayar.» Nitekim bu ümmet iyiliği emretmeyip kötülükten sakındırmadığı zaman

عمهم الله بعذاب من عنده.

Allah'ın Kendi katından bir azap ile onları toptan kuşatacağına dair pek çok sahih hadis varid olmuştur.

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٢٦ الى ٢٨]

[Enfâl Suresi (8), Ayetler: 26-28]

وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآواكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٢٦) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٧) وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٨)

{ وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآواكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٢٦) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٧) وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٨) } “Hatırlayın o zamanı ki, siz yeryüzünde azdınız, hor ve hakir görülüyordunuz; insanların sizi kapıp götürmesinden korkuyordunuz da O sizi barındırdı, yardımıyla destekledi ve temiz şeylerden rızıklandırdı; ta ki şükredesiniz. Ey iman edenler! Allah'a ve Resulüne hıyanet etmeyin; [böylece] bile bile kendi emanetlerinize de hıyanet etmiş olursunuz. Bilin ki mallarınız ve çocuklarınız ancak birer imtihandır ve büyük mükâfat şüphesiz Allah katındadır.”

الْخِطَابُ بِقَوْلِهِ: وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ لِلْمُهَاجِرِينَ، أَيِ: اذكروا وقت قلتكم، ومُسْتَضْعَفُونَ خَبَرٌ ثَانٍ لِلْمُبْتَدَأِ، وَالْأَرْضُ: هِيَ أَرْضُ مَكَّةَ، وَالْخَطْفُ: الْأَخْذُ بِسُرْعَةٍ، وَالْمُرَادُ بِالنَّاسِ: مُشْرِكُو قُرَيْشٍ وَقِيلَ: فَارِسُ وَالرُّومُ فَآواكُمْ يُقَالُ: آوَى إِلَيْهِ بِالْمَدِّ وَبِالْقَصْرِ بِمَعْنَى: انْضَمَّ إِلَيْهِ. فَالْمَعْنَى: ضَمَّكُمُ اللَّهُ إِلَى الْمَدِينَةِ أَوْ إِلَى الْأَنْصَارِ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ أَيْ: قُوَاكُمْ بِالنَّصْرِ فِي مُوَاطِنِ الْحَرْبِ الَّتِي مِنْهَا يَوْمُ بَدْرٍ، أَوْ قَوَّاكُمْ بِالْمَلَائِكَةِ يَوْمَ بَدْرٍ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا الْغَنَائِمُ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ أَيْ: إِرَادَةَ أَنْ تَشْكُرُوا هَذِهِ النِّعَمَ الَّتِي أَنْعَمَ بِهَا عَلَيْكُمْ، وَالْخَوْنُ أَصْلُهُ كَمَا فِي الْكَشَّافِ: النَّقْصُ، كَمَا أَنَّ الْوَفَاءَ التَّمَامُ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي ضِدِّ الْأَمَانَةِ وَالْوَفَاءِ، لِأَنَّكَ إِذَا خُنْتَ الرَّجُلَ فِي شَيْءٍ فَقَدْ أَدْخَلْتَ عَلَيْهِ النُّقْصَانَ وَقِيلَ مَعْنَاهُ: الْغَدْرُ وَإِخْفَاءُ الشَّيْءِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ نَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْ أَنْ يَخُونُوهُ بِتَرْكِ شَيْءٍ مِمَّا افْتَرَضَهُ عَلَيْهِمْ، أَوْ يَخُونُوا رَسُولَهُ بِتَرْكِ شَيْءٍ مِمَّا أَمَّنَهُمْ عَلَيْهِ، أَوْ بِتَرْكِ شَيْءٍ مِمَّا سَنَّهُ لَهُمْ، أَوْ يَخُونُوا شَيْئًا مِنَ الْأَمَانَاتِ الَّتِي اؤْتُمِنُوا عَلَيْهَا، وَسُمِّيَتْ أَمَانَاتٍ لِأَنَّهُ يُؤْمَنُ مَعَهَا مِنْ مَنْعِ الْحَقِّ، مَأْخُوذَةٌ مِنَ الْأَمْنِ، وَجُمْلَةُ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ خِيَانَةٌ فَتَفْعَلُونَ الْخِيَانَةَ عَنْ عَمْدٍ، أَوْ وأنتم مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ لَا مَنْ أَهْلِ الْجَهْلِ، ثُمَّ قَالَ: وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ

{ وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ } sözündeki hitap Muhacirlere yöneliktir; yani: Sayınızın az olduğu zamanı hatırlayın. { مُسْتَضْعَفُونَ } mübtedanın ikinci haberidir. «el-Ard» (yeryüzü/toprak), Mekke toprağıdır. «Hataf» (kapıp kaçırmak), bir şeyi hızla çekip almaktır. «en-Nâs» (insanlar) ile kastedilen Kureyş müşrikleridir; Fars ve Rumlar olduğu da söylenmiştir. { فَآواكُمْ } ifadesine gelince; [Arapçada] hem med ile hem de kasr ile (âvâ ve evâ) «ona katıldı/sığındı» anlamında kullanılır. Buna göre mana: «Allah sizi Medine'ye veya Ensar'ın yanına kattı» demektir. { وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ } yani: Bedir gününün de aralarında bulunduğu savaş meydanlarında sizi zaferle güçlendirdi veya Bedir günü sizi meleklerle destekledi. { وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } ki ganimetler de bunlardandır. { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } yani: Size lütfettiği bu nimetlere şükredesiniz diye. «el-Havn» (hıyanet) kelimesinin aslı, Keşşâf'ta belirtildiği üzere noksanlıktır; nitekim vefa da tamamlamaktır. Sonra emanet ve vefanın zıttı anlamında kullanılmıştır; zira bir kimseye bir hususta hıyanet ettiğin zaman ona eksiklik vermiş olursun. Bunun anlamının kalleşlik ve bir şeyi gizlemek olduğu da söylenmiştir; Yüce Allah'ın { يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ } “[Allah] gözlerin hain bakışını bilir” ayeti de bundandır. Allah, üzerlerine farz kıldığı şeylerden herhangi birini terk ederek Kendisine hıyanet etmelerini, kendilerine emanet ettiği veya onlar için sünnet kıldığı şeylerden birini terk ederek Resulüne hıyanet etmelerini yahut kendilerine tevdi edilen emanetlerden herhangi birine hıyanet etmelerini yasaklamıştır. Bunlara «emanet» denilmesinin sebebi, hak sahibinin hakkından alıkonulmasından emin olunmasıdır; emn (güven) kökünden türemiştir. { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } cümlesi hâl olarak mahallen mansubdur; yani: O fiilin hıyanet olduğunu bile bile hıyaneti kasten yaparsınız veya sizler cahillerden değil, ilim ehlindensiniz [demektir]. Sonra şöyle buyurmuştur: { وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ }

لِأَنَّهُمْ سَبَبُ الْوُقُوعِ فِي كَثِيرٍ مِنَ الذُّنُوبِ، فَصَارُوا مِنْ هَذِهِ الْحَيْثِيَّةِ مِحْنَةً يَخْتَبِرُ اللَّهُ بِهَا عِبَادَهُ، وَإِنْ كَانُوا مِنْ حَيْثِيَّةٍ أُخْرَى زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، كَمَا فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ

çünkü onlar pek çok günaha düşmenin sebebidirler. Bu bakımdan, her ne kadar diğer bir ayette belirtildiği üzere dünya hayatının süsü olsalar da Allah'ın kullarını kendileriyle sınadığı birer mihnet (imtihan) olmuşlardır. { وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “ve büyük mükâfat şüphesiz Allah katındadır.”

فَآثِرُوا حَقَّهُ عَلَى أَمْوَالِكُمْ وَأَوْلَادِكُمْ، لِيَحْصُلَ لَكُمْ مَا عِنْدَهُ مِنَ الْأَجْرِ الْمَذْكُورِ.

O halde O'nun katındaki söz konusu mükâfata nail olabilmek için O'nun hakkını mallarınıza ve evlatlarınıza tercih ediniz.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ قَالَ: كَانَ هَذَا الْحَيُّ مِنَ الْعَرَبِ أَذَلَّ النَّاسِ ذُلًّا، وَأَشْقَاهُ عَيْشًا، وَأَجْوَعَهُ بُطُونًا، وَأَعْرَاهُ جُلُودًا، وَأَبْيَنَهُ ضَلَالَةً، مَنْ عَاشَ عَاشَ شَقِيًّا، وَمَنْ مَاتَ مِنْهُمْ رُدِّيَ فِي النَّارِ، يُؤَكَلُونَ وَلَا يَأْكُلُونَ، لَا وَاللَّهِ مَا نَعْلَمُ قَبِيلًا مِنْ حَاضِرِي الْأَرْضِ يَوْمَئِذٍ كَانَ أَشَرَّ مَنْزِلًا مِنْهُمْ، حَتَّى جَاءَ اللَّهُ بِالْإِسْلَامِ، فَمَكَّنَ بِهِ فِي الْبِلَادِ، وَوَسَّعَ بِهِ فِي الرِّزْقِ، وَجَعَلَهُمْ بِهِ مُلُوكًا عَلَى رِقَابِ النَّاسِ، وَبِالْإِسْلَامِ أَعْطَى اللَّهُ مَا رَأَيْتُمْ، فَاشْكُرُوا لِلَّهِ نِعَمَهُ، فَإِنَّ رَبَّكُمْ مُنْعِمٌ يُحِبُّ الشُّكْرَ، وَأَهْلُ الشُّكْرِ فِي مَزِيدٍ مِنَ اللَّهِ ﷿. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ قَالَ: فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِمَكَّةَ فَآواكُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ وهب فِي قَوْلِهِ: يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ قَالَ: النَّاسُ إِذْ ذاك فارس والروم.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ } “Hatırlayın ki bir zamanlar siz az idiniz...” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Araplardan bu kabile, insanların zillet bakımından en zelili, maişet bakımından en bedbahtı, karın bakımından en açı, ten/elbise bakımından en çıplağı ve sapıklık bakımından en belirgin olanıydı. Onlardan yaşayan bedbaht olarak yaşar, ölen ise ateşe atılırdı. Başkaları tarafından yenilirler, kendileri yiyemezlerdi. Hayır, Allah'a yemin olsun ki o gün yeryüzünde yurt tutanlardan makam ve durum bakımından onlardan daha şerli hiçbir topluluk bilmiyoruz. Nihayet Allah İslam'ı getirdi; onunla beldelerde hâkimiyet sağladı, rızkı genişletti ve onları onun vesilesiyle insanlar üzerine hükümdarlar kıldı. Allah, gördüğünüz [bütün] bu şeyleri İslam ile verdi. O hâlde Allah'ın nimetlerine şükrediniz; zira Rabbiniz nimet verendir, şükrü sever; şükür ehline ise Allah azze ve celle katından fazlası vardır.» İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, { يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ } “İnsanların sizi kapıp kaçırmasından [korkuyordunuz]” buyruğu hakkında: «[Bu,] Cahiliye döneminde Mekke'de idi; ardından [Allah] sizi İslam'a sığındırdı» demiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Vehb'den rivayet ettiğine göre o, { يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ } “İnsanların sizi kapıp kaçırmasından [korkuyordunuz]” buyruğu hakkında: «O vakit insanlar Fars ve Rum idi» demiştir.

وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالدَّيْلَمَيُّ فِي مُسْنَدِ الْفِرْدَوْسِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ:

Ebû'ş-Şeyh, Ebû Nuaym ve Müsnedü'l-Firdevs'te Deylemî, İbn Abbâs'tan, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu hakkında rivayet etmişlerdir:

وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَمَنِ النَّاسُ؟ قَالَ: أَهْلُ فَارِسَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: فَآواكُمْ قَالَ: إِلَى الْأَنْصَارِ بِالْمَدِينَةِ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ قَالَ: يَوْمَ بَدْرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ خَرَجَ مِنْ مَكَّةَ فَأَتَى جِبْرِيلُ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: إِنِ أَبَا سُفْيَانَ بِمَكَانِ كَذَا وَكَذَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ فِي مَكَانِ كَذَا وَكَذَا فَاخْرُجُوا إِلَيْهِ وَاكْتُمُوا، فَكَتَبَ رَجُلٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ إِلَى أَبِي سُفْيَانَ إِنَّ مُحَمَّدًا يُرِيدُكُمْ فَخُذُوا حِذْرَكُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فِي أَبِي لُبَابَةَ بْنِ عَبْدِ الْمُنْذِرِ، سَأَلُوهُ يَوْمَ قُرَيْظَةَ مَا هَذَا الْأَمْرُ؟ فَأَشَارَ إِلَى حَلْقِهِ أَنَّهُ الذَّبْحُ فَنَزَلَتْ. قَالَ أَبُو لُبَابَةَ: مَا زَالَتْ قَدَمَايَ حَتَّى عَلِمْتُ أَنِّي خُنْتُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ. وَأَخْرَجَ سُنَيْدٌ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ نَحْوَهُ بِأَطْوَلَ مِنْهُ وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الْكَلْبِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَ أَبَا لُبَابَةَ إِلَى قُرَيْظَةَ وَكَانَ حَلِيفًا لَهُمْ، فَأَوْمَأَ بِيَدِهِ أَنَّهُ الذَّبْحُ فَنَزَلَتْ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي أَبِي لُبَابَةَ وَنَسَخَتْهَا الْآيَةُ الَّتِي فِي بَرَاءَةٌ وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَا تَخُونُوا اللَّهَ قَالَ:

{ وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ } [ayeti hakkında] şöyle denildi: «Ey Allah'ın Resulü! İnsanlar kimlerdir?» Buyurdu ki: «Fars ehlidir.» İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den { فَآواكُمْ } sözü hakkında: «Medine'de Ensar'ın yanına», { وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ } sözü hakkında: «Bedir günü» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh, Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etmişlerdir ki Ebû Süfyân Mekke'den çıkınca Cebrâil Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ebû Süfyân falan ve falan yerdedir» dedi. Bunun üzerine Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ebû Süfyân falan ve falan yerdedir, onun üzerine çıkın ve bunu gizli tutun» buyurdu. Münafıklardan bir adam Ebû Süfyân'a: «Muhammed sizin peşinizdedir, tedbirinizi alın» diye yazdı. Bunun üzerine Allah { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ } ayetini indirdi. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Abdullah b. Ebî Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bu { لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ } ayeti Ebû Lübâbe b. Abdilmünzir hakkında indi. Kurayza günü ona: 'Bu iş nedir?' diye sordular; o da boğazına işaret ederek boğazlanmak olduğunu belirtti; bunun üzerine ayet indi.» Ebû Lübâbe şöyle demiştir: «Daha ayaklarım yerinden oynamadan Allah'a ve Resulüne hıyanet ettiğimi anladım.» Süneyd ve İbn Cerîr, Zührî'den bunun benzerini daha uzun olarak rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, Kelbî'den şöyle rivayet etmiştir: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Lübâbe'yi Kurayzaoğullarına gönderdi -ki kendisi onların müttefiki idi-; o da eliyle boğazlanmak olduğunu işaret etti, bunun üzerine ayet indi. Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu ayet Ebû Lübâbe hakkında inmiş, Berâe (Tevbe) suresindeki { وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ } ayeti de onun hükmünü neshetmiştir.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { لَا تَخُونُوا اللَّهَ } sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

بِتَرْكِ فَرَائِضِهِ وَالرَّسُولَ بِتَرْكِ سُنَنِهِ، وَارْتِكَابِ مَعْصِيَتِهِ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ يَقُولُ: لَا تُنْقِصُوهَا، وَالْأَمَانَةُ: الْأَعْمَالُ الَّتِي ائْتَمَنَ اللَّهُ عَلَيْهَا الْعِبَادَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي قَتْلِ عُثْمَانَ، وَلَعَلَّ مُرَادَهُ أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ مَا يَدْخُلُ تَحْتَ عُمُومِهَا قَتْلَ عُثْمَانَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشيخ عن يزيد بن حَبِيبٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُوَ الْإِخْلَالُ بِالسِّلَاحِ في المغازي، ولعل مراده أن هذا يَنْدَرِجُ تَحْتَ عُمُومِهَا.

«Farzlarını terk ederek [Allah'a hıyanet etmeyin]; sünnetini terk ederek ve ona isyan ederek [de] { وَالرَّسُولَ } Resule [hıyanet etmeyin]. { وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ } buyruğu ise: Onları eksiltmeyin demektir; emanet, Allah'ın kullarına tevdi ettiği amellerdir.» İbn Cerîr, Mugîre b. Şu'be'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu ayet Osman'ın öldürülmesi hakkında indi.» Muhtemelen onun kastı, ayetin umumuna giren şeylerden birinin de Osman'ın öldürülmesi olduğudur. Ebû'ş-Şeyh, Yezîd b. Habîb'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu, gazvelerde silah hususunda gevşeklik göstermektir.» Muhtemelen onun kastı da bunun ayetin umumunun kapsamına girdiğidir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشيخ عن ابن مسعود قَالَ: مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَهُوَ يَشْتَمِلُ عَلَى فِتْنَةٍ. لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «İçinizden fitneye bulaşmamış hiç kimse yoktur. Çünkü Allah: { أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ } “Mallarınız ve çocuklarınız ancak birer fitnedir” buyurmaktadır.

فَمَنِ اسْتَعَاذَ مِنْكُمْ فَلْيَسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنْ مُضِلَّاتِ الْفِتَنِ.

Dolayısıyla sizden kim sığınacaksa saptırıcı fitnelerden Allah'a sığınsın.»

وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنِ ابن زيد في الآية قال: فتنة الأخبار اختبرهم، وقرأ: وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً .

Bunlar İbn Zeyd'den ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «İmtihan fitnesidir, onları sınamıştır.» Ve şu ayeti okudu: { وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً } “Sizi bir fitne (deneme) olarak şer ve hayırla imtihan ederiz”.

[سورة الأنفال (٨) : آية ٢٩]

[Enfâl Suresi (8), Ayet: 29]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩) } “Ey iman edenler! Eğer Allah'tan sakınırsanız O size hakkı batıldan ayıran bir nur (furkan) verir, kötülüklerinizi örter ve sizi bağışlar. Allah büyük lütuf sahibidir.”

جَعَلَ سُبْحَانَهُ التَّقْوَى شَرْطًا فِي الْجَعْلِ الْمَذْكُورِ، مَعَ سَبْقِ عِلْمِهِ بِأَنَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ لَا يَتَّقُونَ، جَرْيًا عَلَى مَا يُخَاطِبُ بِهِ النَّاسُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَالتَّقْوَى: اتِّقَاءُ مُخَالَفَةِ أَوَامِرِهِ وَالْوُقُوعِ فِي مَنَاهِيهِ. والفرقان: ما يفرق به

Sübhânehu [ve Teâlâ], insanların birbiriyle hitaplaşma tarzına uygun olarak, onların sakınıp sakınmayacaklarını önceden bilmesine rağmen takvayı söz konusu kılınış için bir şart yapmıştır. Takva; O'nun emirlerine aykırı davranmaktan ve yasaklarına düşmekten sakınmaktır. Furkan ise kendisiyle ayrım yapılan şeydir;

بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يَجْعَلُ لَهُمْ مِنْ ثَبَاتِ الْقُلُوبِ، وَثُقُوبِ الْبَصَائِرِ، وَحُسْنِ الْهِدَايَةِ مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَهُمَا عِنْدَ الِالْتِبَاسِ وَقِيلَ: الْفُرْقَانُ: الْمَخْرَجُ مِنَ الشُّبَهَاتِ، وَالنَّجَاةُ مِنْ كُلِّ ما يخافونه، ومنه قول الشاعر:

hak ile batılın birbirinden ayırt edildiği şeydir. Anlamı şudur: Şüphe anında hak ile batılı birbirinden ayırt edebilecekleri kalp sebatı, basiret keskinliği ve güzel bir hidayet onlara bahşeder. Şöyle de denilmiştir: Furkan; şüphelerden bir çıkış yolu ve korktukları her şeyden bir kurtuluştur. Nitekim şairin şu sözü de bundandır:

مالك مِنْ طُولِ الْأَسَى فُرْقَانُ ... بَعْدَ قَطِينٍ رَحَلُوا وَبَانُوا

«Göçüp ayrılan bir topluluğun ardından / Uzun kederden sana bir kurtuluş yoktur.»

وَمِنْهُ قَوْلُ الْآخَرِ:

Bir başka şairin şu sözü de bundandır:

وَكَيْفَ أُرَجَّى الْخُلْدَ وَالْمَوْتُ طَالِبِي ... وَمَا لِي مِنْ كَأْسِ الْمَنِيَّةِ فُرْقَانُ

«Ölüm beni ararken nasıl ebedilik umarım / Benim için ecel kadehinden bir kurtuluş yokken.»

وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمُرَادُ بِالْفُرْقَانِ: الْفَتْحُ وَالنَّصْرُ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: الْفُرْقَانُ الْفَصْلُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، وَبِمَثَلِهِ قَالَ ابْنُ زَيْدٍ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْفُرْقَانُ: النَّجَاةُ، وَيُؤَيِّدُ تَفْسِيرُ الْفُرْقَانِ بِالْمَخْرَجِ وَالنَّجَاةِ، قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَبِهِ قَالَ مُجَاهِدٌ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ. وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ أَيْ: يَسْتُرُهَا حَتَّى تَكُونَ غَيْرَ ظَاهِرَةٍ وَيَغْفِرْ لَكُمْ مَا اقْتَرَفْتُمْ مِنَ الذُّنُوبِ وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالسَّيِّئَاتِ: الصَّغَائِرُ، وَبِالذُّنُوبِ الَّتِي تُغْفَرُ: الْكَبَائِرُ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَنَّهُ يَغْفِرُ لَهُمْ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الذُّنُوبِ وَمَا تَأَخَّرَ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ فَهُوَ الْمُتَفَضِّلُ عَلَى عِبَادِهِ بِتَكْفِيرِ السَّيِّئَاتِ وَمَغْفِرَةِ الذُّنُوبِ.

Ferrâ şöyle demiştir: «Furkan ile kastedilen fetih ve zaferdir.» İbn İshak: «Furkan, hak ile batılın arasını ayırmaktır» demiştir; İbn Zeyd de benzerini söylemiştir. Süddî: «Furkan, kurtuluştur» demiştir. Furkan'ın çıkış yolu ve kurtuluş olarak tefsir edilmesini Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً } “Kim Allah'tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu sağlar” buyruğu da desteklemektedir; Mücâhid ve Mâlik b. Enes de bu görüştedir. { وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ } yani: Görünmez olacak şekilde onları örter. { وَيَغْفِرْ لَكُمْ } işlediğiniz günahları bağışlar. Şöyle de denilmiştir: Kötülükler (seyyiat) ile kastedilen küçük günahlar, bağışlanan günahlar (zünûb) ile kastedilen ise büyük günahlardır. Anlamın, onların geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlayacağı şeklinde olduğu da söylenmiştir. { وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } kötülükleri örtmek ve günahları bağışlamak suretiyle kullarına büyük lütufta bulunan O'dur.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً قَالَ:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً } sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

هُوَ الْمَخْرَجُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: هُوَ النَّجَاةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هُوَ النّصر.

«O, çıkış yoludur.» İbn Cerîr ondan: «O, kurtuluştur» dediğini de rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İkrime'den de aynısını rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh ise İbn Abbâs'tan: «O, zaferdir» dediğini rivayet etmişlerdir.

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٣٠ الى ٣٣]

[Enfâl Suresi (8), Ayetler: 30-33]

وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٣٠) وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٣١) وَإِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٢) وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣)

{ وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٣٠) وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٣١) وَإِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٢) وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣) } “Hani inkâr edenler seni bağlayıp hapsetmek veya öldürmek ya da sürmek için sana tuzak kuruyorlardı. Onlar tuzak kuruyorlardı, Allah da tuzaklarını bozuyordu. Allah tuzak bozanların en hayırlısıdır. Ayetlerimiz kendilerine okunduğu zaman: 'İşittik, dilesek biz de bunun benzerini elbette söylerdik; bu öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' derlerdi. Hani onlar: 'Allahım! Eğer bu gerçekten senin katından ise başımıza gökten taş yağdır veya bize acı bir azap ver' demişlerdi. Oysa sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi. Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir.”

قَوْلُهُ: وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا الظَّرْفُ مَعْمُولٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ. أَيْ: وَاذْكُرْ يَا مُحَمَّدُ وَقْتَ مَكْرِ الْكَافِرِينَ بِكَ، أَوْ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ وَاذْكُرُوا ذَكَّرَ اللَّهُ رَسُولَهُ هَذِهِ النِّعْمَةَ الْعُظْمَى الَّتِي أَنْعَمَ بِهَا عَلَيْهِ، وَهِيَ نَجَاتُهُ مِنْ مَكْرِ الْكَافِرِينَ وكيدهم، كما سيأتي بيانه لِيُثْبِتُوكَ أي: يُثْبِتُوكَ بِالْجِرَاحَاتِ كَمَا قَالَ ثَعْلَبُ وَأَبُو حَاتِمٍ وغيرهما، وعنه قول الشاعر:

{ وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا } sözündeki zarf, mahzuf bir fiilin mefulüdür; yani: «Ey Muhammed! İnkâr edenlerin sana tuzak kurduğu vakti hatırla» demektir ya da daha önce geçen { وَاذْكُرُوا } sözüne matuftur. Allah, Resulüne bahşettiği bu en büyük nimeti, yani kâfirlerin tuzağından ve hilesinden kurtulmasını -birazdan açıklanacağı üzere- ona hatırlatmıştır. { لِيُثْبِتُوكَ } yani: Sa'leb, Ebû Hâtim ve diğerlerinin dediği gibi «seni yaralarla kıpırdayamaz hale getirmek için» demektir; nitekim şairin şu sözü de bu manadadır:

فقلت ويحكما مَا فِي صَحِيفَتِكُمْ ... قَالُوا الْخَلِيفَةُ أَمْسَى مُثْبَتًا وَجِعًا

«Dedim ki: Yazıklar olsun size, sahifenizde ne var? / Dediler ki: Halife kıpırdayamaz, acı çeker bir hale geldi.»

وَقِيلَ: الْمَعْنَى لِيَحْبِسُوكَ، يُقَالُ: أَثْبَتَهُ: إِذَا حبسه وقيل ليوثقوك، ومنه: فَشُدُّوا الْوَثاقَ . وَقَرَأَ الشَّعْبِيُّ «لِيُبَيِّتُوكَ» مِنَ الْبَيَاتِ. وَقُرِئَ لِيُثبِّتُوكَ بِالتَّشْدِيدِ أَوْ يُخْرِجُوكَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ، أَيْ: يُخْرِجُوكَ مِنْ مَكَّةَ الَّتِي هِيَ بَلَدُكَ وَبَلَدُ أَهْلِكَ. وَجُمْلَةُ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ مُسْتَأْنَفَةٌ، والمكر:

[Bir görüşe göre] bunun anlamının «seni hapsetmeleri için» olduğu söylenmiştir. Nitekim bir kimse birini hapsettiğinde «أَثْبَتَهُ» (onu hapsetti/alıkoydu) denir. «Seni sımsıkı bağlamaları için» manasına geldiği de söylenmiştir; { فَشُدُّوا الْوَثاقَ } “Bağı sımsıkı bağlayın” [ayeti] de bu köktendir. Şa'bî, [gece baskını anlamına gelen] el-beyât (الْبَيَات) kökünden hareketle «لِيُبَيِّتُوكَ» şeklinde okumuştur. [Şeddeli olarak] «لِيُثَبِّتُوكَ» şeklinde de okunmuştur. { أَوْ يُخْرِجُوكَ } [ifadesi] ise öncesine matuftur; yani: «Seni memleketin ve ehlinin memleketi olan Mekke'den çıkarsınlar [diye]» demektir. { وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ } cümlesi müsteneftir (yeni bir başlangıç cümlesidir). Mekr ise:

التَّدْبِيرُ فِي الْأَمْرِ فِي خُفْيَةٍ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يُخْفُونَ مَا يُعِدُّونَهُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْمَكَايِدِ، فَيُجَازِيهِمُ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ، وَيَرِدُّ كَيْدَهُمْ فِي نُحُورِهِمْ، وَسُمِّيَ مَا يَقَعُ مِنْهُ تَعَالَى: مَكْرًا، مُشَاكَلَةً كَمَا فِي نَظَائِرِهِ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ أَيِ: الْمُجَازِينَ لِمَكْرِ الْمَاكِرِينَ بِمِثْلِ فِعْلِهِمْ، فَهُوَ يُعَذِّبُهُمْ عَلَى مَكْرِهِمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ، فَيَكُونُ ذَلِكَ أَشَدَّ ضَرَرًا عَلَيْهِمْ وَأَعْظَمَ بَلَاءً مِنْ مَكْرِهِمْ. قَوْلُهُ: وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا أَيِ الَّتِي تَأْتِيهِمْ بِهَا وَتَتْلُوهَا عَلَيْهِمْ قالُوا تَعَنُّتًا وَتَمَرُّدًا وَبُعْدًا عَنِ الْحَقِّ قَدْ سَمِعْنا مَا تَتْلُوهُ عَلَيْنَا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا الَّذِي تَلَوْتَهُ عَلَيْنَا، قِيلَ: إِنَّهُمْ قَالُوا هَذَا تَوَهُّمًا مِنْهُمْ أَنَّهُمْ يَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ، فَلَمَّا رَامُوا أَنْ يقولوا مثله عجزوا عنه، ثم قال عِنَادًا وَتَمَرُّدًا: إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ أَيْ: مَا يَسْتَطِرُهُ الْوَرَّاقُونَ مِنْ أَخْبَارِ الْأَوَّلِينَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ مُسْتَوْفًى وَإِذْ قالُوا أَيْ: وَاذْكُرْ إِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ بِنَصْبِ الْحَقِّ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ كَانَ، وَالضَّمِيرُ لِلْفَصْلِ، وَيَجُوزُ الرَّفْعُ، قَالَ الزَّجَّاجُ: وَلَا أَعْلَمُ أَحَدًا قَرَأَ بِهَا، وَلَا اخْتِلَافَ بَيْنَ النَّحْوِيِّينَ فِي إِجَازَتِهَا، وَلَكِنَّ الْقِرَاءَةَ سُنَّةٌ، وَالْمَعْنَى: إِنْ كَانَ الْقُرْآنُ الَّذِي جَاءَنَا بِهِ مُحَمَّدٌ هُوَ الْحَقُّ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا قَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةُ مُبَالَغَةٌ فِي الْجُحُودِ وَالْإِنْكَارِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يُقَالُ: أَمْطَرَ: فِي الْعَذَابِ، وَمَطَرَ: فِي الرَّحْمَةِ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: قَدْ كَثُرَ الْإِمْطَارُ فِي مَعْنَى الْعَذَابِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ سَأَلُوا أَنْ يُعَذَّبُوا بِالرَّجْمِ بِالْحِجَارَةِ مِنَ السَّمَاءِ أَوْ بِغَيْرِهَا مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ الشَّدِيدِ، فَأَجَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ

Bir işte gizlice tedbir almaktır. Anlamı şudur: Onlar Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem için hazırladıkları hileleri gizlerler; Allah da buna karşılık onlara ceza verir ve tuzaklarını kendi aleyhlerine çevirir. Yüce Allah'tan sâdır olan fiile benzerlik kabilinden (müşâkele) -benzerlerinde olduğu gibi- «mekr» adı verilmiştir. { وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } yani: Tuzak kuranların tuzaklarına kendi fiilleri cinsinden en güzel karşılığı verendir. O, hiç farkında olmadıkları bir yerden tuzakları sebebiyle onları cezalandırır; bu da onlar için kendi tuzaklarından çok daha şiddetli bir zarar ve çok daha büyük bir bela olur. { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا } sözü, yani: Kendilerine getirdiğin ve onlara okuduğun ayetler [okunduğu zaman]; inatla, haddi aşarak ve haktan uzaklaşarak şöyle { قالُوا } dediler: { قَدْ سَمِعْنا } “İşittik”, bize okuduğun şeyleri; { لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا } “dilesek biz de bunun benzerini elbette söylerdik”, yani bize okuduğun bu şeyin benzerini. Şöyle denilmiştir: Onlar bunu, buna güç yetirebileceklerini zannettikleri için söylemişlerdi; ancak benzerini söylemeye kalkıştıklarında bundan aciz kaldılar. Sonra inat ve taşkınlık göstererek şöyle dediler: { إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “bu öncekilerin masallarından başka bir şey değildir”; yani kâtiplerin öncekilerin haberlerinden yazdıkları şeylerdir; bunun açıklaması daha önce eksiksiz olarak geçmişti. { وَإِذْ قالُوا } yani: Şöyle dedikleri vakti de hatırla: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ } “Allahım! Eğer bu gerçekten senin katından ise”; «el-Hakku» kelimesi «kâne»nin haberi olarak nasb ile okunmuştur; aradaki zamir ise fasıl zamiridir. Merfû okunması da caizdir. Zeccâc şöyle demiştir: «Merfû okuyan birini bilmiyorum; nahivciler arasında bunun caiz olduğunda ihtilaf yoktur, ancak kıraat sünnettir.» Anlamı şudur: Eğer Muhammed'in bize getirdiği bu Kur'an hak ise { فَأَمْطِرْ عَلَيْنا } “başımıza yağdır”; bu sözü inkâr ve inatlarında aşırıya kaçtıkları için söylemişlerdir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «'Emtara' azap hakkında, 'matara' ise rahmet hakkında kullanılır.» Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «İmtâr (yağdırma) lafzı azap anlamında çokça kullanılmıştır.» { أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “veya bize acı bir azap ver”; gökten taş yağdırılarak veya şiddetli azap türlerinden başka bir azapla cezalandırılmayı istemişlerdir. Bunun üzerine Allah onlara şu sözüyle cevap vermiştir: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ }

يَا مُحَمَّدُ فِيهِمْ مَوْجُودٌ فَإِنَّكَ مَا دُمْتَ فِيهِمْ فَهُمْ فِي مُهْلَةٍ مِنَ الْعَذَابِ الَّذِي هُوَ الِاسْتِئْصَالُ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ رُوِيَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ فِي الطَّوَافِ غُفْرَانَكَ، أَيْ:

«Ey Muhammed! Sen onların içindeyken [Allah onlara azap edecek değildir]»; çünkü sen onların içinde bulunduğun sürece onlar köklerini kazıyıcı o azaptan mühlet içindedirler. { وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir.” Onların tavaf esnasında «Ğufrâneke» (Bağışlamanı dileriz) dedikleri rivayet edilmiştir; yani:

وَمَا كَانَ الله معذبهم في حال كونهم يستغفرونه وَقِيلَ: الْمَعْنَى: لَوْ كَانُوا مِمَّنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُهُ لَمْ يُعَذِّبْهُمْ، وَقِيلَ: إِنَّ الِاسْتِغْفَارَ رَاجِعٌ إِلَى الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ هُمْ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ، أَيْ: وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَفِيهِمْ مَنْ يَسْتَغْفِرُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَلَمَّا خَرَجُوا مِنْ بَيْنِ أَظْهُرِهِمْ عَذَّبَهُمْ بِيَوْمِ بَدْرٍ وَمَا بَعْدَهُ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَفِي أَصْلَابِهِمْ مَنْ يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ.

Kendileri O'ndan bağışlanma diledikleri bir halde iken Allah onlara azap edecek değildi. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, eğer Allah'a iman edip O'ndan bağışlanma dileyen kimselerden olsalardı onlara azap etmezdi demektir. Şöyle de denilmiştir: İstiğfar, aralarında bulunan Müslümanlara aittir; yani aralarında Müslümanlardan bağışlanma dileyenler varken Allah onlara azap edecek değildi; nitekim onlar aralarından çıkınca Bedir günü ve sonrasında onlara azap etmiştir. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Onların soylarından Allah'tan bağışlanma dileyecek kimseler var olduğu sürece Allah onlara azap edecek değildi.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَأَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الدَّلَائِلِ، وَالْخَطِيبُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا قَالَ: تَشَاوَرَتْ قُرَيْشٌ لَيْلَةً بِمَكَّةَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِذَا أَصْبَحَ فَأَثْبِتُوهُ بِالْوِثَاقِ، يُرِيدُونَ النَّبِيَّ ﷺ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلِ اقْتُلُوهُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلْ أَخْرِجُوهُ، فَأَطْلَعَ اللَّهُ نَبِيَّهُ عَلَى ذَلِكَ، فَبَاتَ عَلِيٌّ عَلَى فِرَاشِ النَّبِيِّ ﷺ حَتَّى لَحِقَ بِالْغَارِ، فَلَمَّا أَصْبَحُوا ثَارُوا إِلَيْهِ، فَلَمَّا رَأَوْهُ عَلِيًّا رَدَّ اللَّهِ مَكْرَهُمْ فَقَالُوا: أَيْنَ صَاحِبُكَ هَذَا؟ فَقَالَ: لَا أَدْرِي، فَاقْتَصُّوا أَثَرَهُ، فَلَمَّا بَلَغُوا الْجَبَلَ اخْتَلَطَ عَلَيْهِمْ، فَصَعِدُوا فِي الْجَبَلِ، فَمَرُّوا بِالْغَارِ، فَرَأَوْا عَلَى بَابِهِ نَسْجَ الْعَنْكَبُوتِ، فَقَالُوا: لَوْ دَخَلَ هُنَا لَمْ يَكُنْ نَسْجُ الْعَنْكَبُوتِ عَلَى بَابِهِ، فَمَكَثَ فِيهِ ثَلَاثَ لَيَالٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَذَكَرَ الْقِصَّةَ بِأَطْوَلَ مِمَّا هُنَا.

Abdurrezzâk, Ahmed, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh, Delâil'de Ebû Nuaym ve Hatîb, İbn Abbâs'tan { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Hani o inkâr edenler sana tuzak kuruyorlardı” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Kureyş bir gece Mekke'de istişare etti. Bazıları: «Sabah olunca onu bağlayıp hapsedin» dediler —bununla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastediyorlardı—. Bazıları: «Hayır, onu öldürün» dedi. Bazıları da: «Hayır, onu sürgün edin» dedi. Allah, Peygamberini bundan haberdar etti. Ali, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem mağaraya ulaşıncaya kadar onun yatağında geceledi. Sabah olunca ona doğru hücum ettiler. [Yataktakinin] Ali olduğunu görünce Allah onların tuzaklarını boşa çıkardı. «Şu arkadaşın nerede?» dediler. O da: «Bilmiyorum» dedi. Bunun üzerine onun izini sürdüler. Dağa vardıklarında izler birbirine karıştı. Dağa çıktılar ve mağaranın önünden geçtiler. Mağaranın kapısında örümcek ağı gördüler ve: «Eğer buraya girmiş olsaydı kapısında örümcek ağı bulunmazdı» dediler. [Peygamber] orada üç gece kaldı. İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû Nuaym ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan bu kıssayı buradakinden daha uzun olarak rivayet etmişlerdir.

وَفِيهَا ذِكْرُ الشَّيْخِ النَّجْدِيِّ أَيْ: إِبْلِيسَ وَمَشُورَتِهِ عَلَيْهِمْ عِنْدَ اجْتِمَاعِهِمْ فِي دَارِ النَّدْوَةِ لِلْمُشَاوَرَةِ فِي أَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَنَّ أَبَا جَهْلٍ أَشَارَ بِأَنْ يَأْخُذُوا مِنْ كُلِّ قَبِيلَةٍ مِنْ قَبَائِلِ قُرَيْشٍ غُلَامًا وَيُعْطُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ سَيْفًا ثم

Bu rivayette Necidli yaşlı adamdan, yani İblis'ten ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumu hakkında istişare etmek üzere Dâru'n-Nedve'de toplandıklarında onlara verdiği akıldan da bahsedilmektedir. Ebû Cehil, Kureyş kabilelerinin her birinden birer genç alıp her birine bir kılıç vermelerini, sonra da

يَضْرِبُونَهُ ضَرْبَةَ رَجُلٍ وَاحِدٍ، فَإِذَا قَتَلُوهُ تَفَرَّقَ دمه في القبائل، فقال الشيخ الجندي: هَذَا وَاللَّهِ هُوَ الرَّأْيُ، فَتَفَرَّقُوا عَلَى ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أبي حاتم وأبو الشيخ عن عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ قَالَ: لَمَّا ائْتَمَرُوا بِالنَّبِيِّ ﷺ لِيُثْبِتُوهُ أَوْ يَقْتُلُوهُ أَوْ يُخْرِجُوهُ قَالَ لَهُ عَمُّهُ أَبُو طَالِبٍ: هَلْ تَدْرِي مَا ائْتَمَرُوا بِكَ؟ قَالَ: يُرِيدُونَ أَنْ يَسْجُنُونِي أَوْ يَقْتُلُونِي أَوْ يُخْرِجُونِي، قَالَ: مَنْ حَدَّثَكَ بِهَذَا؟ قَالَ: رَبِّي، قَالَ:

ona tek bir adamın vuruşu gibi hep birlikte vurmalarını, böylece onu öldürdüklerinde kanının kabileler arasında dağılacağını teklif etti. Necidli yaşlı adam: «Vallahi doğru görüş budur» dedi ve bu karar üzerine dağıldılar. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Ubeyd b. Umeyr'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i hapsetmek, öldürmek veya sürgün etmek için aralarında anlaştıklarında amcası Ebû Tâlib ona: «Senin hakkında ne kararlaştırdıklarını biliyor musun?» dedi. O da: «Beni hapsetmek, öldürmek veya sürgün etmek istiyorlar» buyurdu. Ebû Tâlib: «Bunu sana kim haber verdi?» dedi. «Rabbim» buyurdu. Bunun üzerine Ebû Tâlib:

نِعْمَ الرَّبُّ رَبُّكَ، اسْتَوْصِ بِهِ خَيْرًا، قَالَ: أَنَا أَسْتَوْصِي بِهِ؟ بَلْ هُوَ يَسْتَوْصِي بِي. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى عَنْهُ. وَهَذَا لَا يَصِحُّ، فَقَدْ كَانَ أَبُو طَالِبٍ مَاتَ قَبْلَ وَقْتِ الْهِجْرَةِ بِسِنِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ جرير فِي قَوْلِهِ وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا قال: قال عكرمة هي مكية. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم وأبو الشيخ عن عطاء في قوله لِيُثْبِتُوكَ يَعْنِي: لِيُوثِقُوكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: قَتَلَ النَّبِيُّ ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ صبرا عقبة بن أبي معيط، وطعيمة ابن عَدِيٍّ، وَالنَّضْرَ بْنَ الْحَارِثِ وَكَانَ الْمِقْدَادُ أَسَرَ النَّضْرَ، فَلَمَّا أُمِرَ بِقَتْلِهِ قَالَ الْمِقْدَادُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَسِيرِي، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: إِنَّهُ كَانَ يَقُولُ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَا يَقُولُ، قَالَ: وَفِيهِ أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةَ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا، وَهَذَا مُرْسَلٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي النَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: قَالَ أَبُو جَهْلِ بْنُ هِشَامٍ: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ الْآيَةَ، فَنَزَلَتْ وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ الْآيَةَ.

«Rabbin ne güzel Rabdir! O'nun hakkında hep hayır tavsiyesinde bulun» dedi. O da: «Ben mi O'nun hakkında hayır tavsiyesinde bulunacağım? Bilakis O bana hayrı emreder» buyurdu. İbn Cerîr bunu başka bir yoldan ondan rivayet etmiştir. Fakat bu rivayet sahih değildir; zira Ebû Tâlib hicret vaktinden yıllar önce vefat etmişti. İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Cerîr'den rivayetle { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Hani o inkâr edenler sana tuzak kuruyorlardı” ayeti hakkında şöyle dedi: İkrime bunun Mekkî olduğunu söyledi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Atâ'dan { لِيُثْبِتُوكَ } “seni bağlayıp hapsetmek” ifadesi hakkında «yani seni sımsıkı bağlamak için» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh, Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü Ukbe b. Ebî Muayt'ı, Tuayme b. Adiyy'i ve Nadr b. el-Hâris'i esir olarak öldürttü. Nadr'ı Mikdâd esir almıştı. Onun öldürülmesi emredilince Mikdâd: «Ey Allah'ın Resûlü! O benim esirimdir» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «O, Allah'ın Kitabı hakkında o dediklerini söylüyordu» buyurdu. [Râvi] dedi ki: { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا } “Ayetlerimiz onlara okunduğu zaman...” ayeti onun hakkında inmiştir; bu rivayet mürseldir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den ayetin Nadr b. el-Hâris hakkında indiğini rivayet etmişlerdir. Buhârî, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh ve Beyhakî, Enes b. Mâlik'ten şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ebû Cehil b. Hişâm: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ } “Allahım! Eğer bu gerçekten senin katından ise...” ayetini söyledi. Bunun üzerine { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ } “Allah onlara azap edecek değildir...” ayeti indi.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي أَبِي جَهْلٍ، وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي الْآيَةِ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي النَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ، وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ عَطَاءٍ نَحْوَهُ وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ وَيَقُولُونَ: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ. لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكَ هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ. وَيَقُولُونَ: غُفْرَانُكَ غُفْرَانُكَ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ الْآيَةَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ فِيهِمْ أَمَانَانِ: النَّبِيُّ ﷺ، وَالِاسْتِغْفَارُ فَذَهَبَ النَّبِيُّ ﷺ وَبَقِيَ الِاسْتِغْفَارُ.

Abd b. Humeyd, Katâde'den ayetin Ebû Cehil hakkında indiğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den ayetin Nadr b. el-Hâris hakkında indiğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den de aynısını rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Atâ'dan benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Müşrikler Kâbe'yi tavaf ederken: «Lebbeyk Allâhümme lebbeyk, senin hiçbir ortağın yoktur; ancak sahibi olduğun ve onun sahip olduğu her şeye de mâlik olduğun bir ortak müstesnadır» derler ve: «Ğufrâneke ğufrâneke (Bağışlamanı dileriz, bağışlamanı dileriz)» derlerdi. Bunun üzerine Allah: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ } “Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir” ayetini indirdi. İbn Abbâs dedi ki: «Onların arasında iki güvence vardı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve istiğfar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gitti, istiğfar ise kaldı.»

وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَضَعَّفَهُ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيَّ أَمَانَيْنِ لِأُمَّتِي وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ الْآيَةَ. فَإِذَا مَضَيْتُ تَرَكْتُ فِيهِمُ الِاسْتِغْفَارَ» . وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: كَانَ فِيكُمْ أَمَانَانِ مَضَى أَحَدُهُمَا وَبَقِيَ الْآخَرُ، قَالَ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ نَحْوَهُ أَيْضًا، وَالْأَحَادِيثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي مُطْلَقِ الِاسْتِغْفَارِ كَثِيرَةٌ جِدًّا، مَعْرُوفَةٌ فِي كُتُبِ الْحَدِيثِ.

Tirmizî, zayıf olduğunu belirterek Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah bana ümmetim için iki güvence indirdi: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ } “Allah onlara azap edecek değildir...” ayetidir. Ben gidince aralarında istiğfarı bırakmış olurum.» Ebü'ş-Şeyh, Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Ebû Hüreyre'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Aranızda iki güvence vardı; birisi gitti, diğeri ise kaldı» dedi ve { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ } “Allah onlara azap edecek değildir...” ayetini okudu. Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Ebü'ş-Şeyh, Taberânî, İbn Merdeveyh, Hâkim ve İbn Asâkir de Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den benzerini rivayet etmişlerdir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den mutlak manada istiğfar hakkında gelen hadisler pek çok olup hadis kitaplarında bilinmektedir.

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٣٤ الى ٣٧]

[el-Enfâl Suresi (8), Ayetler 34-37]

وَما لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٤) وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (٣٦) لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٣٧)

{ وَما لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Onlar Mescid-i Haram'dan menederlerken ve onun dost ve koruyucuları da değillerken Allah onlara ne diye azap etmesin? Onun dost ve koruyucuları ancak takva sahipleridir, fakat onların çoğu bilmezler.” (34) { وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “Onların Beyt'in yanındaki namazları da ıslık çalmak ve el çırpmaktan başka bir şey değildi. O halde küfretmekte olduğunuzdan ötürü tadın azabı!” (35) { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ } “Şüphesiz inkâr edenler mallarını Allah yolundan menetmek için harcarlar; bunu harcayacaklar da, sonra bu kendilerine bir yürek acısı olacak, sonra da mağlup edileceklerdir. İnkâr edenler cehenneme toplanacaklardır.” (36) { لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Ta ki Allah murdarı temizden ayırsın, murdarı birbiri üstüne koyup hepsini yığsın da cehenneme koysun. İşte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.” (37)

قَوْلُهُ: وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ لَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانِهِ أَنَّ الْمَانِعَ مِنْ تَعْذِيبِهِمْ هُوَ الْأَمْرَانِ الْمُتَقَدِّمَانِ: وُجُودُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ ظُهُورِهِمْ، وَوُقُوعُ الِاسْتِغْفَارِ. ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ، أَعْنِي: كُفَّارَ مَكَّةَ مُسْتَحِقُّونَ لِعَذَابِ اللَّهِ لِمَا ارْتَكَبُوا مِنَ الْقَبَائِحِ. وَالْمَعْنَى: أَيُّ شَيْءٍ لَهُمْ يَمْنَعُ مِنْ تَعْذِيبِهِمْ؟ قَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّ أَنْ زَائِدَةٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: لَوْ كَانَ كَمَا قَالَ لَرَفَعَ يُعَذِّبَهُمْ، وَجُمْلَةُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: وَمَا يَمْنَعُ مِنْ تَعْذِيبِهِمْ؟ وَالْحَالُ أَنَّهُمْ يَصُدُّونَ النَّاسَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، كَمَا وَقَعَ مِنْهُمْ عَامُ الْحُدَيْبِيَةِ مِنْ مَنْعِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابِهِ مِنَ الْبَيْتِ. وَجُمْلَةُ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهَا حَالٌ مِنْ فَاعِلِ يَصُدُّونَ وَهَذَا كَالرَّدِّ لِمَا كَانُوا يَقُولُونَهُ مِنْ أَنَّهُمْ وُلَاةُ الْبَيْتِ. وَأَنَّ أَمْرَهُ مُفَوَّضٌ إِلَيْهِمْ، ثُمَّ قَالَ مُبَيِّنًا لِمَنْ لَهُ ذَلِكَ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ أَيْ: مَا أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا مَنْ كَانَ فِي عِدَادِ الْمُتَّقِينَ لِلشِّرْكِ وَالْمَعَاصِي وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ ذَلِكَ، وَالْحُكْمُ عَلَى الْأَكْثَرِينَ بِالْجَهْلِ يُفِيدُ أَنَّ الْأَقَلِّينَ يَعْلَمُونَ وَلَكِنَّهُمْ يُعَانِدُونَ. قَوْلُهُ وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً الْمُكَاءُ: الصَّفِيرُ مِنْ مَكَا يَمْكُو مُكَاءً، وَمِنْهُ قَوْلُ عَنْتَرَةَ:

{ وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ } “Allah onlara ne diye azap etmesin?” ifadesine gelince: Allah Subhânehu kendilerine azap edilmesine engel olan iki hususun daha önce geçen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in aralarında bulunması ve istiğfarın vuku bulması olduğunu belirttikten sonra, bu kâfirlerin —yani Mekke kâfirlerinin— işledikleri çirkinlikler sebebiyle Allah'ın azabını hak ettiklerini zikretmiştir. Anlamı şudur: Kendilerine azap edilmesini engelleyecek neyleri var ki? Ahfeş, «en» edatının zâid olduğunu söylemiştir. Nahhâs ise: «Eğer onun dediği gibi olsaydı 'yuazzibuhum' fiilini merfû okurdu» demiştir. { وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Onlar Mescid-i Haram'dan menederlerken” cümlesi hal konumunda nasb mahallindedir; yani: Onlar insanları Mescid-i Haram'dan menederlerken kendilerine azap edilmesini ne engeller ki? Nitekim Hudeybiye senesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını Beytullah'tan menetmişlerdi. { وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ } “ve onun dost ve koruyucuları da değillerken” cümlesi 'yasuddûne' fiilinin failinden hal olarak nasb mahallindedir. Bu, onların kendilerinin Beytullah'ın yöneticileri ve işinin kendilerine bırakılmış olduğu yönündeki iddialarına bir ret mahiyetindedir. Sonra bu yetkinin kime ait olduğunu açıklayarak şöyle buyurmuştur: { إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ } “Onun dost ve koruyucuları ancak takva sahipleridir”; yani şirkten ve günahlardan korunan takva sahipleri zümresinde olanlardan başkası O'nun velîleri değildir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler”; bunu bilmezler. Çoğunluğun cehaletle nitelenmesi, azınlığın bildiğini fakat inat ettiğini ifade eder. { وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً } “Onların Beyt'in yanındaki namazları da ıslık çalmak ve el çırpmaktan başka bir şey değildi” ifadesinde geçen el-Mukâ' (الْمُكَاءُ), «mekâ yemkû mukâen» kökünden gelip ıslık çalmak demektir. Antere'nin şu sözü de bundandır:

وحليل غانية تركت مجدّلا ... تَمْكُو فَرِيصَتُهُ كَشِدْقِ الْأَعْلَمِ

«Ve nice güzel kadının kocasını yere serilmiş bıraktım ki ... boyun damarı üst dudağı yarık kimsenin dudağı gibi ıslık sesi çıkarır (ses verir).»

أَيْ تُصَوِّتُ. وَمِنْهُ: مَكَتِ اسْتُ الدَّابَّةِ: إِذَا نَفَخَتْ بِالرِّيحِ، قِيلَ الْمُكَاءُ: هُوَ الصَّفِيرُ عَلَى لَحْنِ طَائِرٍ أَبْيَضَ بِالْحِجَازِ يُقَالُ لَهُ الْمُكَّاءُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Yani ses çıkarır. «Meket istu'd-dâbbeh» (binek yel üfürdü) denilmesi de bundandır. Mukâ'nın, Hicaz'da bulunan ve «el-mükkâ'» denilen beyaz bir kuşun ötüşü tarzında ıslık çalmak olduğu da söylenmiştir. Şair şöyle demiştir:

إِذَا غَرَّدَ الْمُكَّاءُ فِي غَيْرِ دَوْحَةٍ ... فَوَيْلٌ لِأَهْلِ الشَّاءِ وَالْحُمُرَاتِ

«Mükkâ kuşu büyük ağaçların dışında öttüğü zaman ... vay koyun ve eşek sahiplerinin haline!»

وَالتَّصْدِيَةُ: التَّصْفِيقُ، يُقَالُ: صَدَّى يُصَدِّي تصدية: إذا صفق، ومنه قول عمرو بْنُ الْإِطْنَابَةِ:

et-Tasdiye (التَّصْدِيَةُ) ise el çırpmak (alkışlamak) demektir. Bir kimse el çırptığında «saddâ yusaddî tasdiyeten» denir. Amr b. el-Itnâbe'nin şu sözü de bundandır:

وَظَلُّوا جَمِيِعًا لَهُمْ ضَجَّةٌ ... مُكَاءٌ لَدَى الْبَيْتِ بِالتَّصْدِيَةِ

«Hepsi bir gürültü içinde kaldılar ... Beyt'in yanında ıslık çalarak ve el çırparak.»

أَيْ: بِالتَّصْفِيقِ وَقِيلَ الْمُكَاءُ: الضَّرْبُ بِالْأَيْدِي، وَالتَّصْدِيَةُ: الصِّيَاحُ وَقِيلَ الْمُكَاءُ: إِدْخَالُهُمْ أَصَابِعَهُمْ فِي أَفْوَاهِهِمْ، وَالتَّصْدِيَةُ: الصَّفِيرُ وَقِيلَ التَّصْدِيَةُ: صَدُّهُمْ عَنِ الْبَيْتِ قِيلَ: وَالْأَصْلُ عَلَى هَذَا تَصْدِدَةٌ فَأُبْدِلُ مِنْ إِحْدَى الدَّالَيْنِ يَاءٌ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يُصَفِّرُونَ وَيُصَفِّقُونَ عِنْدَ الْبَيْتِ، الَّذِي هُوَ مَوْضِعٌ لِلصَّلَاةِ وَالْعِبَادَةِ، فَوَضَعُوا ذَلِكَ مَوْضِعَ الصَّلَاةِ، قَاصِدِينَ بِهِ أَنْ يَشْغَلُوا الْمُصَلِّينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الصَّلَاةِ، وَقُرِئَ بِنَصْبِ صَلَاتَهُمْ عَلَى أَنَّهَا خَبَرُ كَانَ، وَمَا بَعْدَهُ اسْمُهَا. قَوْلُهُ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ هَذَا الْتِفَاتٌ إِلَى مُخَاطَبَةِ الْكُفَّارِ تَهْدِيدًا لَهُمْ وَمُبَالَغَةً فِي إِدْخَالِ الرَّوْعَةِ فِي قُلُوبِهِمْ، وَالْمُرَادُ بِهِ: عَذَابُ الدُّنْيَا كَيَوْمِ بَدْرٍ، وَعَذَابُ الْآخِرَةِ. قَوْلُهُ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَمَّا فَرَغَ سُبْحَانَهُ

Yani el çırparak. Mukâ'nın el vurmak, tasdiyenin ise bağırmak olduğu da söylenmiştir. Mukâ'nın parmaklarını ağızlarına sokmak, tasdiyenin ise ıslık çalmak olduğu da söylenmiştir. Tasdiyenin onları Beyt'ten engellemek (seddetmek) olduğu da söylenmiştir; buna göre kelimenin aslı «tasdidetün» olup iki dâl harfinden biri yâ harfine dönüştürülmüştür. Ayetin anlamı şudur: Müşrikler namaz ve ibadet mahalli olan Beyt'in yanında ıslık çalar ve el çırparlardı; bunu namaz yerine koymuşlar ve bununla namaz kılan Müslümanları namazdan meşgul edip şaşırtmayı amaçlamışlardı. «Salâtehum» kelimesi, «kâne»nin haberi olarak nasb ile de okunmuştur; ondan sonrası ise ismidir. { فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “O halde küfretmekte olduğunuzdan ötürü tadın azabı!” ifadesi, kâfirlere bir tehdit olmak ve kalplerine korku salmakta mübalağa etmek üzere hitaba yapılan bir iltifattır. Bununla kastedilen, Bedir günü gibi dünya azabı ve ahiret azabıdır. { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Şüphesiz inkâr edenler mallarını Allah yolundan menetmek için harcarlar” ifadesine gelince: Allah Subhânehu

مِنْ شَرْحِ أَحْوَالِ هَؤُلَاءِ الْكَفَرَةِ فِي الطَّاعَاتِ الْبَدَنِيَّةِ أَتْبَعَهَا شَرْحَ أَحْوَالِهِمْ فِي الطَّاعَاتِ الْمَالِيَّةِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ غَرَضَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ فِي إِنْفَاقِ أَمْوَالِهِمْ هُوَ الصَّدُّ عَنْ سَبِيلِ الْحَقِّ بِمُحَارَبَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَجَمْعِ الْجُيُوشِ لِذَلِكَ، وَإِنْفَاقِ أَمْوَالِهِمْ عَلَيْهَا، وَذَلِكَ كَمَا وَقَعَ مِنْ كُفَّارِ قُرَيْشٍ يَوْمَ بَدْرٍ، وَيَوْمَ أُحُدٍ، وَيَوْمَ الْأَحْزَابِ، فَإِنَّ الرُّؤَسَاءَ كَانُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ عَلَى الْجَيْشِ ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنِ الْغَيْبِ عَلَى وَجْهِ الْإِعْجَازِ، فَقَالَ: فَسَيُنْفِقُونَها أَيْ: سَيَقَعُ مِنْهُمْ هَذَا الْإِنْفَاقُ ثُمَّ تَكُونُ عَاقِبَةُ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ إِنْفَاقُهُمْ حَسْرَةً عَلَيْهِمْ، وكأن ذات الأموال تنقلب حسرة وتصير ندما، ثُمَّ آخر الأمر يُغْلَبُونَ كَمَا وَعَدَ اللَّهُ بِهِ فِي مِثْلِ قوله كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي. وَمَعْنَى (ثُمَّ) فِي الْمَوْضِعَيْنِ: إِمَّا التَّرَاخِي فِي الزَّمَانِ، لِمَا بَيْنَ الْإِنْفَاقِ الْمَذْكُورِ، وَبَيْنَ ظُهُورِ دَوْلَةِ الْإِسْلَامِ مِنَ الِامْتِدَادِ، وَإِمَّا التَّرَاخِي فِي الرُّتْبَةِ، لِمَا بَيْنَ بَذْلِ الْمَالِ، وَعَدَمِ حُصُولِ الْمَقْصُودِ مِنَ الْمُبَايَنَةِ، ثُمَّ قَالَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ أَيِ: اسْتَمَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ، لِأَنَّ مِنْ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ الْمَذْكُورِينَ سَابِقًا مَنْ أَسْلَمَ وَحَسُنَ إِسْلَامُهُ، أَيْ: يُسَاقُونَ إِلَيْهَا لَا إِلَى غَيْرِهَا، ثُمَّ بَيَّنَ الْعِلَّةَ الَّتِي لِأَجْلِهَا فَعَلَ بِهِمْ مَا فَعَلَهُ فَقَالَ: لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ أَيِ: الْفَرِيقَ الْخَبِيثَ مِنَ الْكُفَّارِ مِنَ الْفَرِيقِ الطَّيِّبِ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ أَيْ: يَجْعَلَ فَرِيقَ الْكُفَّارِ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً عِبَارَةٌ عَنِ الجمع والضم، أي: يجمع بعضهم إلى بَعْضٍ، وَيَضُمَّ بَعْضَهُمْ إِلَى بَعْضٍ، حَتَّى يَتَرَاكَمُوا لِفَرْطِ ازْدِحَامِهِمْ، يُقَالُ: رَكَمَ الشَّيْءَ يَرْكُمُهُ: إِذَا جَمَعَهُ وَأَلْقَى بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ أُولئِكَ إِلَى الْفَرِيقِ الْخَبِيثِ هُمُ الْخاسِرُونَ أَيِ: الْكَامِلُونَ فِي الْخُسْرَانِ وَقِيلَ: الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ: صِفَةٌ لِلْمَالِ، وَالتَّقْدِيرُ: يَمِيزَ الْمَالَ الْخَبِيثَ الَّذِي أَنْفَقَهُ الْمُشْرِكُونَ، مِنَ الْمَالِ الطَّيِّبِ الَّذِي أَنْفَقَهُ الْمُسْلِمُونَ، فَيَضُمَّ تِلْكَ الْأَمْوَالَ الْخَبِيثَةَ بَعْضَهَا إِلَى بَعْضٍ فيلقيه فِي جَهَنَّمَ، وَيُعَذِّبَهُمْ بِهَا، كَمَا فِي قَوْلِهِ تعالى: فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَاللَّامُ عَلَى هَذَا مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً، وَعَلَى الْأَوَّلِ:

bu kâfirlerin bedeni ibadetlerdeki durumlarını açıklamayı bitirince, ardından mali ibadetlerdeki durumlarını açıklamıştır. Anlamı şudur: Bu kâfirlerin mallarını harcamaktaki gayeleri, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşarak, bunun için ordular toplayarak ve bunlara mallarını harcayarak hak yoldan menetmektir. Nitekim Kureyş kâfirlerinden Bedir günü, Uhud günü ve Ahzâb günü böyle vaki olmuştur; çünkü reisler orduya mallarını harcıyorlardı. Sonra Allah Subhânehu gaybı bir mucize şeklinde haber vererek şöyle buyurdu: { فَسَيُنْفِقُونَها } “Bunu harcayacaklar da”; yani onlardan bu harcama gerçekleşecektir. { ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً } “sonra bu kendilerine bir yürek acısı olacak”; yani bu işin akıbeti, harcamalarının kendileri için bir hasret olması şeklinde bitecektir. Sanki malların kendisi hasrete inkılap edecek ve pişmanlığa dönüşecektir. { ثُمَّ يُغْلَبُونَ } “sonra da mağlup edileceklerdir”; yani işin sonunda Allah'ın { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Allah: 'Andolsun ben ve elçilerim galip geleceğiz' diye yazmıştır” gibi sözlerinde vaat ettiği üzere mağlup edileceklerdir. Her iki yerdeki «summe» (ثُمَّ) lafzının anlamı; ya zikredilen harcama ile İslam devletinin ortaya çıkışı arasındaki sürenin uzaması sebebiyle zamandaki terâhî (gecikme) içindir veya malı sarf etmekle maksadın gerçekleşmemesi arasındaki zıtlık sebebiyle mertebedeki terâhî içindir. Sonra şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ } “İnkâr edenler cehenneme toplanacaklardır”; yani küfür üzere devam edenler; zira daha önce zikredilen bu kâfirlerden Müslüman olup İslam'ı güzelleşen kimseler de olmuştur. Yani başka bir yere değil, sadece oraya sevk edileceklerdir. Sonra onlara yaptığını ne sebeple yaptığının illetini açıklayarak şöyle buyurdu: { لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ } “Ta ki Allah murdarı ayırsın”; yani kâfirlerden olan murdar fırkayı, { مِنَ الطَّيِّبِ } “temizden”; yani müminler fırkasından ayırsın, { وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ } “murdarı birbiri üstüne koysun”; yani murdar kâfirler fırkasını birbiri üstüne koysun, { فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً } “hepsini yığsın”; bu, toplama ve bir araya getirme ifadesidir; yani aşırı izdihamdan dolayı üst üste yığılıncaya kadar onları birbirine toplayıp birleştirsin. Bir şeyi toplayıp birbiri üstüne koyduğu zaman «rakame'ş-şey'e yerkumuhû» denir. { أُولئِكَ } “İşte onlar” sözüyle murdar fırkaya işaret edilmektedir. { هُمُ الْخاسِرُونَ } “hüsrana uğrayanların ta kendileridir”; yani hüsranda tam olanlardır. «el-Habîs» ve «et-Tayyib» kelimelerinin malın sıfatı olduğu da söylenmiştir; buna göre takdir şöyledir: Müşriklerin harcadığı murdar malı, Müslümanların harcadığı temiz maldan ayırsın, sonra o murdar malları birbirine katıp cehenneme atsın ve Allah Teâlâ'nın: { فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ } “Bunlarla alınları, yanları ve sırtları dağlanacaktır” ayetinde olduğu gibi onlarla kendilerine azap etsin. Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «Buna göre lâm harfi { ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً } sözüne mütallıktır; birinci görüşe göre ise:

ب: يُحْشَرُونَ وأُولئِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا. انْتَهَى.

«yuhşerûn» fiiline mütallıktır; 'ülâike' ise inkâr edenlere işarettir.» Keşşâf'ın sözü bitti.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ ثُمَّ اسْتَثْنَى أَهْلَ الشِّرْكِ فَقَالَ وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ قَالَ: عَذَابُهُمْ فَتْحُ مَكَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَأَبُو حَاتِمٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيُكَذِّبُونَ رُسُلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ فِي قَوْلِهِ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَيْ: مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَعَبَدَهُ، أَنْتَ وَمَنِ اتَّبَعَكَ، وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ الَّذِينَ يَخْرُجُونَ مِنْهُ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ عِنْدَهُ، أَيْ:

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir” ayetini, sonra da şirk ehlini istisna ederek { وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ } “Allah onlara ne diye azap etmesin?” buyurduğunu rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, Saîd b. Cübeyr'den { وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ } “Allah onlara ne diye azap etmesin?” ayeti hakkında: «Onların azabı Mekke'nin fethidir» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn İshâk ve Ebû Hâtim, Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr'den { وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ } “Allah onlara ne diye azap etmesin?” ayetini: «Onlar Allah'ın ayetlerini inkâr edip elçilerini yalanlarken» şeklinde rivayet etmişlerdir. İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim, Urve b. ez-Zübeyr'den { وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Onlar Mescid-i Haram'dan menederlerken” ayeti hakkında: «Yani Allah'a iman edip O'na ibadet eden kimseyi; seni ve sana tabi olanları [menederlerken]. { وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ } “ve onun dost ve koruyucuları da değillerken. Onun dost ve koruyucuları ancak takva sahipleridir”; oradan çıkan ve onun yanında namazı kılanlar; yani

أَنْتَ وَمَنْ آمَنَ بِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ قَالَ: مَنْ كَانُوا حَيْثُ كَانُوا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: كَانَتْ قُرَيْشٌ يُعَارِضُونَ النَّبِيَّ ﷺ فِي الطَّوَافِ وَيَسْتَهْزِئُونَ وَيُصَفِّرُونَ وَيُصَفِّقُونَ، فَنَزَلَتْ وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ

sen ve sana iman edenlerdir» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den { إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ } “Onun dost ve koruyucuları ancak takva sahipleridir” ayeti hakkında: «Nerede olurlarsa olsunlar, kim olursa olsunlar» dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Kureyş, tavafta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in karşısına çıkar, alay eder, ıslık çalar ve el çırparlardı; bunun üzerine { وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً } “Onların Beyt'in yanındaki namazları da ıslık çalmak ve el çırpmaktan başka bir şey değildi” ayeti indi. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh,

وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالضِّيَاءُ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَتْ قُرَيْشٌ يَطُوفُونَ بِالْكَعْبَةِ عُرَاةً تُصَفِّرُ وَتُصَفِّقُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً قَالَ: وَالْمُكَاءُ: الصَّفِيرُ، إِنَّمَا شُبِّهُوا بِصَفِيرِ الطَّيْرِ، وَتَصْدِيَةً: التَّصْفِيقُ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ فيهم قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: الْمُكَاءُ: الصَّفِيرُ، وَالتَّصْدِيَةُ: التَّصْفِيقُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ: الْمُكَاءُ: إِدْخَالُ أَصَابِعِهِمْ فِي أَفْوَاهِهِمْ، وَالتَّصْدِيَةُ: الصَّفِيرُ، يَخْلِطُونَ بِذَلِكَ كُلِّهِ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ صَلَاتَهُ.

[ve] İbn Merdûye ve Ziyâ el-Makdisî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kureyş, Kâbe'yi çıplak olarak, ıslık çalarak ve el çırparak tavaf ederdi; bunun üzerine Allah { وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً } “Onların Beyt'in yanındaki namazları da ıslık çalmak ve el çırpmaktan başka bir şey değildi” ayetini indirdi. Dedi ki: el-Mukâ' ıslık çalmaktır; onlar kuşların ötüşüne benzetilmişlerdir. et-Tasdiye ise el çırpmaktır. Allah onlar hakkında { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ } “De ki: Allah'ın ziynetini kim haram kıldı?” ayetini indirdi. İbnü'l-Münzir de İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmiştir. Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir de yine ondan benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Ömer'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «el-Mukâ' ıslık çalmak, et-tasdiye ise el çırpmaktır.» İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «el-Mukâ' parmaklarını ağızlarına sokmalarıdır, et-tasdiye ise ıslık çalmaktır; bütün bunlarla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in namazını karıştırmaya çalışırlardı.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ. قَالَ: الْمُكَاءُ: الصَّفِيرُ، عَلَى نَحْوِ طَيْرٍ أَبْيَضَ يُقَالُ لَهُ: الْمُكَّاءُ بِأَرْضِ الْحِجَازِ، وَالتَّصْدِيَةُ: التَّصْفِيقُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ إِلَّا مُكاءً قَالَ: كَانُوا يُشَبِّكُونَ أَصَابِعَهُمْ وَيُصَفِّرُونَ فِيهِنَّ وَتَصْدِيَةً قَالَ: صَدُّهُمُ النَّاسَ.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «el-Mukâ', Hicaz bölgesinde el-mükkâ' denilen beyaz bir kuşun ötüşü tarzında ıslık çalmaktır; et-tasdiye ise el çırpmaktır.» İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Saîd b. Cübeyr'den { إِلَّا مُكاءً } “ancak bir ıslık” ifadesi hakkında: «Parmaklarını birbirine kenetler ve içlerinden ıslık çalarlardı»; { وَتَصْدِيَةً } “ve el çırpmak” hakkında ise: «İnsanları engellemeleriydi» dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ عَلَى الشِّمَالِ، وَهُوَ قَوْلُهُ وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً فَالْمُكَاءُ: مِثْلُ نَفْخِ الْبُوقِ، وَالتَّصْدِيَةُ: طَوَافُهُمْ عَلَى الشِّمَالِ.

Abd b. Humeyd, İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Müşrikler Beyt'i sol taraftan tavaf ederlerdi; { وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً } “Onların Beyt'in yanındaki namazları da ıslık çalmak ve el çırpmaktan başka bir şey değildi” ayeti budur. el-Mukâ' boru üfürmek gibidir; et-tasdiye ise sol taraftan tavaf etmeleridir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ قَالَ: يَعْنِي أَهْلَ بَدْرٍ، عَذَّبَهُمُ اللَّهُ بِالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، كُلُّهُمْ مِنْ طَرِيقِهِ: قَالَ: حدّثني الزهري ومحمد بن يحيى بن حيان وعاصم ابن عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ وَالْحُسَيْنُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرٍو قَالُوا: لَمَّا أُصِيبَتْ قُرَيْشٌ يَوْمَ بَدْرٍ وَرَجَعَ فَلُّهُمْ إِلَى مَكَّةَ وَرَجَعَ أَبُو سُفْيَانَ بِعِيرِهِ، مَشَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي رَبِيعَةَ وَعِكْرِمَةُ بْنُ أَبِي جَهِلٍ وَصَفْوَانُ بْنُ أُمَيَّةَ فِي رِجَالٍ مَنْ قُرَيْشٍ أُصِيبَ آبَاؤُهُمْ، فَكَلَّمُوا أَبَا سُفْيَانَ وَمَنْ كَانَتْ لَهُ فِي تِلْكَ الْعِيرِ مِنْ قُرَيْشٍ تِجَارَةٌ فَقَالُوا: يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ إِنَّ مُحَمَّدًا قَدْ وَتَرَكُمْ وَقَتَلَ خِيَارَكُمْ، فَأَعِينُوا بِهَذَا الْمَالِ عَلَى حَرْبِهِ فَلَعَلَّنَا أَنْ نُدْرِكَ مِنْهُ ثَأْرًا. فَفَعَلُوا، فَفِيهِمْ كَمَا ذَكَرَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَنْزَلَ اللَّهُ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِلَى وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَبِي سُفْيَانَ بْنِ حَرْبٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ وَغَيْرُهُمْ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي أَبِي سُفْيَانَ، أَنْفَقَ عَلَى مُشْرِكِي قُرَيْشٍ يَوْمَ أُحُدٍ أَرْبَعِينَ أُوقِيَّةً مِنْ ذَهَبٍ، وَكَانَتِ الْوُقِيَّةُ يَوْمَئِذٍ اثْنَيْنِ وَأَرْبَعِينَ مِثْقَالًا مَنْ ذَهَبٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ شِمْرِ بْنِ عَطِيَّةَ فِي قَوْلِهِ لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ قَالَ: يَمِيزَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كَانَ مِنْ عَمَلٍ صَالِحٍ فِي الدُّنْيَا، ثُمَّ تُؤْخَذُ الدُّنْيَا بِأَسْرِهَا فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Dahhâk'ten { فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “İnkâr etmeniz sebebiyle azabı tadın!” ayeti hakkında: «Bedir ehlini kastetmektedir; Allah onlara öldürülme ve esir edilme ile azap etmiştir» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de Beyhakî -hepsi de onun kanalıyla- rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Bana Zührî, Muhammed b. Yahyâ b. Habbân, Âsım b. Ömer b. Katâde ve el-Huseyn b. Abdirrahmân b. Amr rivayet edip dediler ki: Bedir günü Kureyş hezimete uğrayıp kaçanları Mekke'ye döndüğünde ve Ebû Süfyân da kervanıyla geri geldiğinde; Abdullah b. Ebî Rebîa, İkrime b. Ebî Cehil ve Safvân b. Ümeyye, Kureyş'ten babaları öldürülen adamlarla birlikte yürüdüler; Ebû Süfyân ve o kervanda ticareti bulunan Kureyşlilerle konuşup şöyle dediler: «Ey Kureyş topluluğu! Muhammed sizi zarara uğrattı ve hayırlılarınızı öldürdü. Bu malla onunla savaşmaya yardım edin, umulur ki ondan intikamımızı alırız.» Onlar da bunu yaptılar. İbn Abbâs'ın belirttiği üzere onlar hakkında Allah Teâlâ { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Şüphesiz inkâr edenler mallarını Allah yolundan alıkoymak için harcarlar” ayetinden { وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ } “ve inkâr edenler cehenneme toplanacaklardır” kısmına kadar indirdi. İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan: «Bu ayet Ebû Süfyân b. Harb hakkında indi» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den benzerini rivayet etmişlerdir. Bunlar ve başkaları Saîd b. Cübeyr'den de benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Hakem b. Uteybe'den bu ayet hakkında: «Ebû Süfyân hakkında indi; Uhud günü Kureyş müşriklerine kırk ukıyye altın harcadı; o günlerde bir ukıyye kırk iki miskal altındı» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Şimr b. Atıyye'den { لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ } “Allah murdarı temizden ayırsın diye” ayeti hakkında: «Kıyamet günü dünyada yapılan iyi amelleri ayırır, sonra dünyanın tamamı alınıp cehenneme atılır» dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً قال: يجمعه جميعا.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den { فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً } “hepsini üst üste yığsın” ayeti hakkında: «Hepsini bir araya toplar» dediğini rivayet etmişlerdir.

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٣٨ الى ٤٠]

[el-Enfâl Suresi (8), Ayetler 38-40]

قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ (٣٨) وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩) وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠)

{ قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ (٣٨) وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩) وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠) } “İnkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse, geçmişte olanlar kendilerine bağışlanır. Şayet dönerlerse, evvelkilerin sünneti geçmişti. Fitne kalmayıncaya ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer vazgeçerlerse, şüphesiz Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir. Eğer yüz çevirirlerse, bilin ki Allah sizin mevlanızdır. O ne güzel mevla, ne güzel yardımcıdır!” (38-40)

أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يَقُولَ لِلْكُفَّارِ هَذَا الْمَعْنَى، وَسَوَاءٌ قَالَهُ بِهَذِهِ الْعِبَارَةِ أَوْ غَيْرِهَا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَوْ كَانَ كَمَا قَالَ الْكِسَائِيُّ: إِنَّهُ فِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قُلْ لِلَّذِينِ كَفَرُوا إِنْ تَنْتَهُوا يَعْنِي بِالتَّاءِ الْمُثَنَّاةِ مِنْ فَوْقٍ لِمَا تَأَدَّتِ الرِّسَالَةُ إِلَّا بِتِلْكَ الْأَلْفَاظِ بِعَيْنِهَا. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: أَيْ: قُلْ لِأَجْلِهِمْ هَذَا الْقَوْلَ، وَهُوَ إِنْ يَنْتَهُوا وَلَوْ كَانَ بِمَعْنَى: خَاطِبْهُمْ، لَقِيلَ: إِنْ تَنْتَهُوا يَغْفِرُ لَكُمْ، وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَنَحْوُهُ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ خَاطَبُوا بِهِ غَيْرَهُمْ لِأَجْلِهِمْ لِيَسْمَعُوهُ، أَيْ:

Allah Sübhânehu, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e kâfirlere bu manayı söylemesini emretmiştir; bunu ister bu lafızla ister başka bir lafızla söylesin [fark etmez]. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Eğer Kisâî'nin dediği gibi Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında üstten iki noktalı te ile { قُلْ لِلَّذِينِ كَفَرُوا إِنْ تَنْتَهُوا } 'İnkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerseniz' şeklinde olsaydı, risalet ancak bizzat o lafızlarla tebliğ edilmiş olurdu.» Keşşâf'ta ise şöyle denilmiştir: Yani onlar adına bu sözü söyle; o da { إِنْ يَنْتَهُوا } 'Eğer vazgeçerlerse' ifadesidir. Şayet 'onlara hitap et' anlamında olsaydı, İbn Mes'ûd'un kıraatinde olduğu gibi: 'Eğer vazgeçerseniz size bağışlanır' denilirdi. Bunun bir benzeri de { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ } “İnkâr edenler iman edenler için: 'Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, ona ulaşmakta bizi geçemezlerdi' dediler” ayetidir; onlar duysunlar diye onlar adına başkasına hitap etmişlerdir, yani:

إِنْ يَنْتَهُوا عَمَّا هُمْ عَلَيْهِ مِنْ عَدَاوَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقِتَالِهِ بِالدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ لَهُمْ مِنَ الْعَدَاوَةِ، انْتَهَى. وَقِيلَ مَعْنَاهُ: إِنْ يَنْتَهُوا عَنِ الْكُفْرِ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالْحَامِلُ على هذا جواب الشرط:

Eğer İslam'a girerek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan düşmanlıklarından ve onunla savaşmaktan vazgeçerlerse, geçmişte yaptıkları düşmanlıklar kendilerine bağışlanır.» Keşşâf'ın sözü bitti. Anlamının: «Eğer küfürden vazgeçerlerse» olduğu da söylenmiştir. İbn Atıyye: «Buna sevk eden şey şartın cevabıdır» demiştir:

يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ، وَمَغْفِرَةُ مَا قَدْ سَلَفَ لَا تَكُونُ إِلَّا لِمُنْتَهٍ عَنِ الْكُفْرِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْإِسْلَامَ يَجُبُّ مَا قَبْلُهُ وَإِنْ يَعُودُوا إِلَى الْقِتَالِ وَالْعَدَاوَةِ، أَوْ إِلَى الْكُفْرِ الَّذِي هُمْ عَلَيْهِ، وَيَكُونُ الْعَوْدُ بِمَعْنَى الِاسْتِمْرَارِ فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ هَذِهِ الْعِبَارَةٌ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى الْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ وَالتَّمْثِيلِ بِمَنْ هَلَكَ مِنَ الْأُمَمِ فِي سَالِفِ الدَّهْرِ بِعَذَابِ اللَّهِ أَيْ: قَدْ مَضَتْ سُنَّةُ اللَّهِ فِيمَنْ فَعَلَ مِثْلَ فِعْلِ هَؤُلَاءِ مِنَ الْأَوَّلِينَ مِنَ الْأُمَمِ أَنْ يُصِيبَهُ بِعَذَابٍ، فَلْيَتَوَقَّعُوا مِثْلَ ذَلِكَ وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ أَيْ: كُفْرٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا فِي الْبَقَرَةِ مُسْتَوْفًى فَإِنِ انْتَهَوْا عَمَّا ذُكِرَ فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مَا وَقَعَ مِنْهُمْ مِنَ الِانْتِهَاءِ، وَإِنْ تَوَلَّوْا عَمَّا أُمِرُوا بِهِ مِنَ الِانْتِهَاءِ، فَاعْلَمُوا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ أَيْ: نَاصِرُكُمْ عَلَيْهِمْ نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ فَمَنْ وَالَاهُ فَازَ، وَمِنْ نَصَرَهُ غَلَبَ.

{ يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } “geçmişte olanlar kendilerine bağışlanır”; zira geçmişin bağışlanması ancak küfürden vazgeçen kimse için olur. Bu ayette İslam'ın kendisinden öncekini yok ettiğine delil vardır. { وَإِنْ يَعُودُوا } “Şayet dönerlerse”; savaşa ve düşmanlığa ya da üzerinde bulundukları küfre dönerlerse —ki dönmek devam etmek manasındadır— { فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ } “evvelkilerin sünneti geçmişti”; bu ifade, geçmiş zamanlarda Allah'ın azabıyla helak olan ümmetler örnek gösterilerek tehdit ve korkutmayı içermektedir. Yani evvelki ümmetlerden bunların yaptıklarının benzerini yapanlar hakkında Allah'ın onları bir azaba uğratma sünneti geçmişti; öyleyse onlar da benzerini beklesinler. { وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın”; yani küfür kalmayıncaya kadar; bunun tefsiri Bakara Suresi'nde etraflıca geçmişti. { فَإِنِ انْتَهَوْا } “Eğer vazgeçerlerse”; zikredilen şeylerden vazgeçerlerse, { فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “şüphesiz Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir”; onlardan gerçekleşen vazgeçme O'na gizli kalmaz. Şayet emrolundukları vazgeçişten { وَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse”, { فَاعْلَمُوا } “bilin ki” ey müminler! { أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ } “Allah sizin mevlanızdır”; yani onlara karşı sizin yardımcınızdır. { نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ } “O ne güzel mevla, ne güzel yardımcıdır!”; O'nu dost edinen kurtulur, O'nun yardım ettiği galip gelir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ قَالَ: فِي قُرَيْشٍ وَغَيْرِهَا يَوْمَ بَدْرٍ، وَالْأُمَمُ قَبْلَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ: لَمَّا جَعَلَ اللَّهُ الْإِسْلَامَ فِي قَلْبِي أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَقُلْتُ: ابْسُطْ يَدَكَ فَلْأُبَايِعْكَ، فَبَسَطَ يمينه فقبضت يدي، قال: مالك؟ قُلْتُ: أَرَدْتُ أَنْ أَشْتَرِطَ، قَالَ: «تَشْتَرِطُ مَاذَا» ؟ قُلْتُ: أَنْ تَسْتَغْفِرَ لِي، قَالَ:

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den { فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ } “evvelkilerin sünneti geçmişti” ayeti hakkında: «Bedir günü Kureyş ve diğerleri ile onlardan önceki ümmetler hakkında [geçmiştir]» dediğini rivayet etmişlerdir. Ahmed ve Müslim, Amr b. el-Âs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Allah kalbime İslam'ı koyunca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Elini uzat, sana biat edeyim» dedim. Sağ elini uzattı, ben ise elimi çektim. «Sana ne oldu?» buyurdu. «Bir şart koşmak istedim» dedim. «Ne şart koşacaksın?» buyurdu. «Benim için bağışlanma dilemeni» dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu:

«أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ الْإِسْلَامَ يَهْدِمُ مَا كَانَ قَبْلَهُ؟ وَأَنَّ الْهِجْرَةَ تَهْدِمُ مَا كَانَ قَبْلَهَا؟ وَأَنَّ الْحَجَّ يَهْدِمُ مَا كَانَ قَبْلَهُ» .

«Bilmez misin ki İslam kendisinden öncekini yıkar [yok eder]? Hicret kendisinden öncekini yıkar? Hac da kendisinden öncekini yıkar?»

وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «الْإِسْلَامُ يَجُبُّ مَا قَبْلَهُ، وَالتَّوْبَةُ تَجُبُّ مَا قَبْلَهَا» . وَقَدْ فَسَّرَ كَثِيرٌ مِنَ السَّلَفِ قَوْلَهُ تَعَالَى فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ بِمَا مَضَى فِي الْأُمَمِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِنْ عَذَابِ مَنْ قَاتَلَ الْأَنْبِيَاءَ وَصَمَّمَ عَلَى الْكُفْرِ، وَقَالَ السُّدِّيُّ وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ يَوْمَ بَدْرٍ. وَفَسَّرَ جُمْهُورُ السَّلَفِ الْفِتْنَةَ الْمَذْكُورَةَ هُنَا بِالْكُفْرِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: بَلَغَنِي عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ وَغَيْرِهِ مِنْ عُلَمَائِنَا حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ حَتَّى لا يفتن مسلم عن دينه.

Sahîh'te İbn Mes'ûd'un hadisinden rivayetle sabit olmuştur ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İslam kendisinden öncekini silip süpürür [yok eder], tevbe de kendisinden öncekini silip süpürür [yok eder].» Selefin birçoğu, Yüce Allah'ın { فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ } “evvelkilerin sünneti geçmişti” buyruğunu, geçmiş ümmetlerde peygamberlerle savaşan ve küfürde direten kimselerin azaba uğraması şeklinde tefsir etmiştir. es-Süddî ve Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: "Ayetle kastedilen Bedir günüdür." Selefin cumhuru ise burada zikredilen fitneyi küfür olarak tefsir etmiştir. Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Bana Zührî'den, [o da] Urve b. ez-Zübeyr ve âlimlerimizden diğer kimselerden rivayetle ulaştığına göre { حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “hiçbir fitne kalmayıncaya...” [ifadesi], hiçbir Müslüman dininden saptırılıp fitneye düşürülmeyinceye kadar [demektir].

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٤١ الى ٤٢]

[el-Enfâl Suresi (8), Ayetler 41-42]

وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤١) إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ (٤٢)

{ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤١) إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ (٤٢) } “Ve bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'a, Resul'e, akrabaya, yetimlere, yoksullara ve yolcuya aittir; eğer Allah'a ve hakkı batıldan ayıran o günde, iki topluluğun karşılaştığı günde kulumuza indirdiğimize iman etmişseniz. Allah her şeye kadirdir. Hani siz vadinin yakın kenarında idiniz, onlar da uzak kenarında idiler; kervan ise sizden daha aşağıda idi. Eğer sözleşmiş olsaydınız, sözleşme vaktinde ihtilafa düşerdiniz; fakat Allah, yapılması gereken bir emri yerine getirmek için, helak olan açık bir delille helak olsun, yaşayan da açık bir delille yaşasın diye [bunu yaptı]. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (41-42)

لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالْقِتَالِ بِقَوْلِهِ: وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَكَانَتِ الْمُقَاتَلَةُ مَظَنَّةَ حُصُولِ الْغَنِيمَةِ ذَكَرَ حُكْمَ الْغَنِيمَةِ، وَالْغَنِيمَةُ قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ أَصْلَهَا: إِصَابَةُ الْغَنَمِ مِنَ الْعَدُوِّ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَتْ فِي كُلِّ مَا يُصَابُ مِنْهُمْ، وَقَدْ تُسْتَعْمَلُ فِي كُلِّ مَا يُنَالُ بِسَعْيٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Allah Subhânehu: { وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” sözüyle savaşı emredince ve savaş da ganimet elde etme yeri olunca, ganimetin hükmünü zikretti. Daha önce belirttiğimiz gibi el-Ganîme (الْغَنِيمَةُ) kelimesinin aslı: düşmandan koyun/davar (ganem) elde etmektir; daha sonra onlardan elde edilen her şey hakkında kullanılmıştır. Bazen bir çabayla elde edilen her şey hakkında da kullanılır; nitekim şairin şu sözü bundandır:

وَقَدْ طَوَّفْتُ فِي الْآفَاقِ حَتَّى ... رَضِيتُ مِنَ الْغَنِيمَةِ بِالْإِيَابِ

«Ufukları öyle dolaştım ki ... sonunda ganimet olarak sağ salim dönmeye razı oldum.»

وَمِثْلُهُ قَوْلُ الْآخَرِ:

Bir diğerinin şu sözü de bunun gibidir:

ومُطْعَمُ الغُنْمِ يَومَ الغُنْمِ مُطْعَمُهُ ... أَنَّى تَوَجَّه وَالْمَحْرُومُ مَحْرُومُ

«Ganimet günü ganimetten rızıklanan kimse nereye yönelirse yönelsin rızıklanır, mahrum olan ise mahrumdur.»

وَأَمَّا مَعْنَى الْغَنِيمَةِ فِي الشَّرْعِ، فَحَكَى الْقُرْطُبِيُّ الِاتِّفَاقَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ: مَالِ الْكُفَّارِ إِذَا ظَفَرَ بِهِمُ الْمُسْلِمُونَ عَلَى وَجْهِ الْغَلَبَةِ وَالْقَهْرِ. قَالَ: وَلَا تَقْتَضِي اللُّغَةُ هَذَا التَّخْصِيصَ، وَلَكِنْ عُرْفَ الشَّرْعِ قَيَّدَ اللَّفْظَ بِهَذَا النَّوْعِ. وَقَدِ ادَّعَى ابن عبد البر الإجماع على هذه الآية بعد قوله: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ وَأَنَّ أَرْبَعَةَ أَخْمَاسِ الْغَنِيمَةِ مَقْسُومَةٌ عَلَى الغانمين، وأن قوله: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ نَزَلَتْ حِينَ تَشَاجَرَ أَهْلُ بَدْرٍ فِي غَنَائِمِ بَدْرٍ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ أَوَّلَ السورة وقيل إنها أعني قوله:

Ganimetin şer'î anlamına gelince: Kurtubî, Allah Teâlâ'nın: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Ve bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şey...” kavlinden kastedilenin, Müslümanların galibiyet ve galebe yoluyla kâfirlere üstün gelerek elde ettikleri mallar olduğu hususunda ittifak bulunduğunu nakletmiştir. Dedi ki: Lügat bu tahsisi gerektirmez; ancak şeriatın örfü bu lafzı bu türe bağlamıştır. İbn Abdilberr, { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } “Sana ganimetleri soruyorlar” ayetinden sonra gelen bu ayet üzerinde ve ganimetin beşte dördünün ganimet sahiplerine taksim edileceği hususunda icma olduğunu, surenin başında geçtiği üzere { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } “Sana ganimetleri soruyorlar” kavlinin ise Bedir ehli Bedir ganimetleri hakkında tartıştığı zaman indiğini iddia etmiştir. Denildi ki:

يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ مُحْكَمَةٌ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ، وَأَنَّ الْغَنِيمَةَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَيْسَتْ مَقْسُومَةً بَيْنَ الْغَانِمِينَ وَكَذَلِكَ لِمَنْ بَعْدَهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ، حَكَاهُ الْمَاوَرْدِيُّ عَنْ كَثِيرٍ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ، قَالُوا: وَلِلْإِمَامِ أَنْ يُخْرِجَهَا عَنْهُمْ، وَاحْتَجُّوا بِفَتْحِ مَكَّةَ وَقِصَّةِ حُنَيْنٍ، وَكَانَ أَبُو عُبَيْدَةَ يَقُولُ: افْتَتَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَكَّةَ عَنْوَةً وَمَنَّ عَلَى أَهْلِهَا فَرَدَّهَا عَلَيْهِمْ وَلَمْ يُقَسِّمْهَا وَلَمْ يَجْعَلْهَا فَيْئًا، وَقَدْ حَكَى الْإِجْمَاعَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ أَرْبَعَةَ أَخْمَاسِ الْغَنِيمَةِ لِلْغَانِمِينَ، وَمِمَّنْ حَكَى ذَلِكَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ وَالدَّاوُدِيُّ وَالْمَازِرِيُّ وَالْقَاضِي عِيَاضٌ وَابْنُ الْعَرَبِيِّ، وَالْأَحَادِيثُ الْوَارِدَةُ فِي قِسْمَةِ الْغَنِيمَةِ بَيْنَ الْغَانِمِينَ وَكَيْفِيَّتِهَا كَثِيرَةٌ جِدًّا. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ فِيمَا أَعْلَمُ أن قوله تعالى:

{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } “Sana ganimetleri soruyorlar” ayeti muhkemdir, mensuh değildir; ganimet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir, ganimeti alanlar arasında taksim edilmez ve ondan sonraki devlet başkanları için de böyledir. Mâverdî bunu Mâlikîlerin çoğundan nakletmiştir; onlar: «Devlet başkanının onu onlardan alma yetkisi vardır» demişler ve Mekke'nin fethi ile Huneyn kıssasını delil getirmişlerdir. Ebû Ubeyde şöyle derdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi zorla (anveten) fethetti, halkına lütufta bulunup [mallarını] onlara geri verdi; onu taksim etmedi ve fey de kılmadı. İlim ehlinden bir topluluk ganimetin beşte dördünün ganimet sahiplerine ait olduğu hususunda icma nakletmiştir; bunu nakledenler arasında İbnü'l-Münzir, İbn Abdilberr, Dâvûdî, Mâzerî, Kâdî İyâz ve İbnü'l-Arabî bulunmaktadır. Ganimetin ganimeti alanlar arasında taksimi ve bunun keyfiyeti hakkında gelen hadisler pek çoktur. Kurtubî şöyle demiştir: «Bildiğim kadarıyla hiç kimse Allah Teâlâ'nın:

يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ الْآيَةَ نَاسِخٌ لِقَوْلِهِ: وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ الْآيَةَ، بَلْ قَالَ الْجُمْهُورُ:

{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } “Sana ganimetleri soruyorlar” ayetinin { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Ve bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şey...” kavlini nesh ettiğini söylememiştir; bilakis cumhur:

إِنَّ قَوْلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ نَاسِخٌ، وَهُمُ الَّذِينَ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِمُ التَّحْرِيفُ وَلَا التَّبْدِيلُ لِكِتَابِ اللَّهِ. وَأَمَّا قِصَّةُ فَتْحِ مَكَّةَ فَلَا حُجَّةَ فِيهَا لِاخْتِلَافِ الْعُلَمَاءِ فِي فَتْحِهَا، قَالَ: وَأَمَّا قِصَّةُ حُنَيْنٍ فَقَدْ عَوَّضَ الْأَنْصَارَ لَمَّا قَالُوا: تُعْطِي الْغَنَائِمَ قُرَيْشًا وَتَتْرُكُنَا وَسُيُوفُنَا تَقْطُرُ مِنْ دِمَائِهِمْ نَفْسِهِ، فَقَالَ لَهُمْ: «أَمَّا تَرْضَوْنَ أَنْ يَرْجِعَ النَّاسُ بِالدُّنْيَا وَتَرْجِعُونَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى بُيُوتِكُمْ» كَمَا فِي مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ، وَلَيْسَ لِغَيْرِهِ أَنْ يَقُولَ هَذَا الْقَوْلَ، بَلْ

{ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Ve bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şey...” kavlinin nâsih olduğunu söylemiştir; onlar da Allah'ın Kitabı hakkında tahrif ve tebdilleri caiz olmayan kimselerdir. Mekke'nin fethi kıssasına gelince, fethi hakkındaki âlimlerin ihtilafından dolayı bunda bir delil yoktur.» Dedi ki: «Huneyn kıssasına gelince; Ensâr: 'Ganimetleri Kureyş'e veriyor da kılıçlarımızdan onların kanları damlarken bizi bırakıyor' dediklerinde bizzat kendisini onlara karşılık vermiş ve onlara: 'İnsanlar dünyalıkla dönerken sizin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile evlerinize dönmenize razı olmaz mısınız?' buyurmuştur; nitekim bu Müslim ve diğerlerinde geçmektedir. Ondan başkası için bu sözü söylemek caiz değildir; bilakis

ذَلِكَ خَاصٌّ بِهِ. قَوْلُهُ أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ يَشْمَلُ كُلَّ شَيْءٍ يَصْدُقُ عَلَيْهِ اسْمُ الغنيمة ومِنْ شَيْءٍ بَيَانٌ لِمَا الْمَوْصُولَةِ، وَقَدْ خَصَّصَ الْإِجْمَاعُ مِنْ عُمُومِ الْآيَةِ الْأُسَارَى. فَإِنَّ الْخِيَرَةَ فِيهَا إِلَى الْإِمَامِ بِلَا خِلَافٍ.

bu sadece ona hastır.» { أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Ganimet olarak aldığınız herhangi bir şey” ifadesi üzerine ganimet ismi uyan her şeyi kapsar. { مِنْ شَيْءٍ } “herhangi bir şey” ifadesi mevsûl olan «mâ»yı açıklamaktadır. İcma, esirleri ayetin umumundan tahsis etmiştir; zira esirler hakkındaki tercih yetkisi hilafsız olarak devlet başkanına aittir.

وَكَذَلِكَ سَلَبُ الْمَقْتُولِ إِذَا نَادَى بِهِ الْإِمَامُ وَقِيلَ: كَذَلِكَ الْأَرْضُ الْمَغْنُومَةُ. وَرَدَ بِأَنَّهُ لَا إِجْمَاعَ عَلَى الْأَرْضِ.

Aynı şekilde devlet başkanı ilan ettiği takdirde öldürülenin üzerindeki mallar (seleb) da böyledir. Ganimet olarak elde edilen arazinin de böyle olduğu söylenmiştir; ancak arazi konusunda icma olmadığı belirtilerek bu reddedilmiştir.

قَوْلُهُ: فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ قَرَأَ النَّخَعِيُّ فَإِنَّ لِلَّهِ بِكَسْرِ أَنَّ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا عَلَى أَنَّ: أَنَّ وَمَا بَعْدَهَا مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَحَقٌّ أَوْ فَوَاجِبٌ أَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ.

{ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “beşte biri mutlaka Allah'a aittir” ifadesini Nehaî «enne»nin kesresi ile «fe-inne lillâhi» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise fetha ile okumuşlardır; buna göre «enne» ve sılası mübtedadır, haberi ise mahzuftur. Takdiri: «Beşte birinin Allah'a ait olması bir haktır veya vaciptir» şeklindedir.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي كَيْفِيَّةِ قِسْمَةِ الْخُمُسِ عَلَى أَقْوَالٍ سِتَّةٍ: الْأَوَّلُ: قَالَتْ طَائِفَةٌ: يُقَسَّمُ الْخُمُسُ عَلَى سِتَّةٍ، فَيُجْعَلُ السُّدُسُ لِلْكَعْبَةِ. وَهُوَ الَّذِي لِلَّهِ، وَالثَّانِي: لِرَسُولِ اللَّهِ، وَالثَّالِثُ: لِذَوِي الْقُرْبَى، وَالرَّابِعُ:

Âlimler beşte birin (humus) taksim edilme keyfiyeti hususunda altı görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Bir topluluk dedi ki: Beşte bir altıya bölünür; altıda biri Kâbe'ye verilir ki Allah'a ait olan budur; ikincisi Resûlullah'a, üçüncüsü akrabaya, dördüncüsü

لِلْيَتَامَى، وَالْخَامِسُ: لِلْمَسَاكِينِ، وَالسَّادِسُ: لِابْنِ السَّبِيلِ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَهُ أَبُو الْعَالِيَةِ وَالرَّبِيعُ: إِنَّهَا تُقَسَّمُ الْغَنِيمَةَ عَلَى خَمْسَةٍ، فَيُعْزَلُ مِنْهَا سَهْمٌ وَاحِدٌ، وَيُقَسَّمُ أَرْبَعَةٌ عَلَى الْغَانِمِينَ، ثُمَّ يَضْرِبُ يَدَهُ فِي السَّهْمِ الَّذِي عَزَلَهُ فَمَا قَبَضَهُ مِنْ شَيْءٍ جَعَلَهُ لِلْكَعْبَةِ، ثُمَّ يُقَسِّمُ بقية السهم الذي عزله على خمسة للرسول ومن بعده الآية. الْقَوْلُ الثَّالِثُ: رُوِيَ عَنْ زَيْنِ الْعَابِدِينَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الْخُمُسَ لَنَا، فَقِيلَ لَهُ: إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَقَالَ: يَتَامَانَا وَمَسَاكِينِنَا وَأَبْنَاءِ سَبِيلِنَا. الْقَوْلُ الرَّابِعُ: قَوْلُ الشَّافِعِيِّ: إِنَّ الْخُمُسَ يُقَسَّمُ عَلَى خَمْسَةٍ، وَإِنَّ سَهْمَ اللَّهِ، وَسَهْمَ رَسُولِهِ وَاحِدٌ يُصْرَفُ فِي مَصَالِحِ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْأَرْبَعَةُ الْأَخْمَاسُ عَلَى الْأَرْبَعَةِ الْأَصْنَافِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَةِ. الْقَوْلُ الْخَامِسُ: قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ: إِنَّهُ يُقَسَّمُ الْخُمُسُ عَلَى ثَلَاثَةٍ: الْيَتَامَى، وَالْمَسَاكِينُ، وَابْنُ السَّبِيلِ، وَقَدِ ارْتَفَعَ حُكْمُ قَرَابَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِمَوْتِهِ كَمَا ارْتَفَعَ حُكْمُ سَهْمِهِ. قَالَ: وَيَبْدَأُ مِنَ الْخُمُسِ بِإِصْلَاحِ الْقَنَاطِرِ وَبِنَاءِ الْمَسَاجِدِ وَأَرْزَاقِ الْقُضَاةِ وَالْجُنْدِ. وَرُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنِ الشَّافِعِيِّ. الْقَوْلُ السَّادِسُ: قَوْلُ مَالِكٍ: إِنَّهُ مَوْكُولٌ إِلَى نَظَرِ الْإِمَامِ وَاجْتِهَادِهِ، فَيَأْخُذُ مِنْهُ بِغَيْرِ تَقْدِيرٍ، وَيُعْطِي مِنْهُ الْغُزَاةَ بِاجْتِهَادٍ، وَيَصْرِفُ الْبَاقِيَ فِي مَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَبِهِ قَالَ الْخُلَفَاءُ الْأَرْبَعَةُ وَبِهِ عَمِلُوا، وَعَلَيْهِ يَدُلُّ قوله ﷺ «مالي مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ إِلَّا الْخُمُسُ. وَالْخُمُسُ مَرْدُودٌ عَلَيْكُمْ» فَإِنَّهُ لَمْ يُقَسِّمْهُ أَخْمَاسًا وَلَا أَثْلَاثًا. وَإِنَّمَا ذَكَرَ مَا فِي الْآيَةِ مِنْ ذِكْرِهِ عَلَى وَجْهِ التَّنْبِيهِ عَلَيْهِمْ. لِأَنَّهُمْ مِنْ أهل مَنْ يُدْفَعُ إِلَيْهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ مُحْتَجًّا لِهَذَا القول:

yetimlere, beşincisi yoksullara, altıncısı ise yolculara verilir. İkinci görüş: Ebü'l-Âliye ve Rebî' demiştir ki: Ganimet beşe bölünür, ondan bir pay ayrılır ve dört pay ganimeti alanlara taksim edilir. Sonra ayırdığı paya elini daldırır ve eline geçen ne varsa onu Kâbe'ye ayırır. Sonra ayırdığı payın kalanını ayetteki sıraya göre Resûl'e ve sonrakilere beş pay olarak taksim eder. Üçüncü görüş: Zeynelâbidîn Ali b. el-Hüseyin'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Beşte bir (humus) bizedir.» Ona: «Allah { وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } 'yetimlere, yoksullara ve yolcuya' buyuruyor» denilince: «Bizim yetimlerimiz, bizim yoksullarımız ve bizim yolcularımızdır» demiştir. Dördüncü görüş: Şâfiî'nin görüşüdür: Beşte bir beşe bölünür; Allah'ın payı ile Resûlünün payı birdir ve müminlerin maslahatlarına sarf edilir; kalan dört pay ise ayette zikredilen dört sınıfa taksim edilir. Beşinci görüş: Ebû Hanîfe'nin görüşüdür: Beşte bir üç sınıfa taksim edilir: Yetimler, yoksullar ve yolcular; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatıyla kendi hissesinin hükmü kalktığı gibi akrabasının hissesinin hükmü de kalkmıştır. Dedi ki: Beşte birden köprülerin imarına, mescidlerin inşasına, kadıların ve ordunun maaşlarına başlanır. Şâfiî'den de buna benzer bir rivayet gelmiştir. Altıncı görüş: Mâlik'in görüşüdür: Bu, devlet başkanının görüşüne ve içtihadına bırakılmıştır; ondan belirli bir miktar olmaksızın alır, içtihadına göre gazilere verir ve kalanını Müslümanların maslahatlarına harcar. Kurtubî şöyle demiştir: «Dört halife bunu söylemiş ve bununla amel etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Allah'ın size fey olarak verdiklerinden beşte birden başka bir şeyim yoktur; o beşte bir de yine size geri döndürülmektedir' sözü buna delalet eder; zira o bunu ne beş paya ne de üç paya bölmüştür. Ayette bu zümrelerin zikredilmesi ise kendilerine mal verilecek ehil kimseler olduklarına dikkat çekmek içindir.» Zeccâc bu görüşü savunarak şöyle demiştir:

قال الله تعالى يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَجَائِزٌ بِإِجْمَاعٍ أَنْ يُنْفَقَ فِي غَيْرِ هَذِهِ الْأَصْنَافِ إِذَا رَأَى ذَلِكَ. قَوْلُهُ وَلِذِي الْقُرْبى قِيلَ: إِعَادَةُ اللَّامِ فِي ذِي الْقُرْبَى دُونَ مِنْ بَعْدِهِمْ، لِدَفْعِ تَوَهُّمِ اشْتِرَاكِهِمْ فِي سَهْمِ النَّبِيِّ ﷺ.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: Hayırdan ne infak ederseniz o, ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolcular içindir.” [Devlet başkanı] uygun gördüğü takdirde bu sınıfların dışındakilere de harcama yapılması icma ile caizdir. Âyetteki { وَلِذِي الْقُرْبى } “ve akrabaya” ifadesine gelince; onlardan sonrakilere değil de sadece 'zi'l-kurbâ'ya lâm harf-i cerrinin tekrar getirilmesinin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in payına onların da ortak olduğu vehmini ortadan kaldırmak için olduğu söylenmiştir.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْقُرْبَى عَلَى أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ أَنَّهُمْ قُرَيْشٌ كُلُّهَا. رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ بَعْضِ السَّلَفِ، وَاسْتُدِلَّ بِمَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ لَمَّا صَعِدَ الصَّفَّا جَعَلَ يَهْتِفُ بِبُطُونِ قُرَيْشٍ كُلِّهَا قَائِلًا: يَا بَنِي فُلَانٍ يَا بَنِي فُلَانٍ.

Âlimler akraba (el-kurbâ) konusunda çeşitli görüşlere ayrılmışlardır: Birincisi: Onlar Kureyş'in tamamıdır. Bu görüş bazı selef âlimlerinden rivayet edilmiş ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen; Safâ tepesine çıktığında Kureyş'in bütün boylarına: «Ey falan oğulları! Ey falan oğulları!» diyerek seslendiği haberiyle delil getirilmiştir.

وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَمُسْلِمُ بْنُ خَالِدٍ: هُمْ بَنُو هَاشِمٍ وَبَنُو الْمُطَّلِبِ لِقَوْلِهِ ﷺ «إِنَّمَا بَنُو هَاشِمٍ وَبَنُو الْمُطَّلِبِ شَيْءٌ وَاحِدٌ. وَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ» وَهُوَ فِي الصَّحِيحِ، وَقِيلَ: هُمْ بَنُو هَاشِمٍ خَاصَّةً، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَغَيْرُهُمْ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ وَمُجَاهِدٍ. قَوْلُهُ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ قَالَ الزَّجَّاجُ عَنْ فِرْقَةٍ: إِنِ الْمَعْنَى فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلَاكُمْ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ، وَقَالَتْ

Şâfiî, Ahmed, Ebû Sevr, Mücâhid, Katâde, İbn Cüreyc ve Müslim b. Hâlid şöyle demişlerdir: «Onlar, Benî Hâşim ve Benî Muttalib'dir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «إِنَّمَا بَنُو هَاشِمٍ وَبَنُو الْمُطَّلِبِ شَيْءٌ وَاحِدٌ. وَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ» «Benî Hâşim ve Benî Muttalib ancak tek bir şeydir» buyurmuş ve parmaklarını birbirine kenetlemiştir.» Bu rivayet Sahîh'te yer almaktadır. Bir görüşe göre onlar yalnızca Benî Hâşim'dir; Mâlik, es-Sevrî, el-Evzâî ve başkaları bu görüşü benimsemiş olup bu, Ali b. el-Hüseyin ile Mücâhid'den de rivayet edilmiştir. { إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ } “Eğer Allah'a iman etmişseniz...” kavline gelince; ez-Zeccâc bir gruptan naklen şöyle demiştir: Anlam; «Eğer Allah'a iman etmişseniz, biliniz ki Allah sizin mevlânızdır» şeklindedir. Diğer [bir fırka ise şöyle] demiştir: