فِرْقَةٌ أُخْرَى: إِنَّ إِنْ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ لِأَنَّ قَوْلَهُ وَاعْلَمُوا يَتَضَمَّنُ الْأَمْرَ بِالِانْقِيَادِ وَالتَّسْلِيمِ لِأَمْرِ اللَّهِ فِي الْغَنَائِمِ، فَعَلَّقَ إِنْ بِقَوْلِهِ وَاعْلَمُوا عَلَى هَذَا الْمَعْنَى، أَيْ: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ، فَانْقَادُوا، وَسَلِّمُوا لِأَمْرِ اللَّهِ فِيمَا أَعْلَمَكُمْ بِهِ مِنْ حَالِ قِسْمَةِ الْغَنِيمَةِ.
Diğer bir fırka da şöyle demiştir: «in» (eğer) şart edatı, { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ } “biliniz ki ganimet olarak aldığınız şeyler...” kavline bağlıdır. İbn Atiyye: «Doğru olan da budur; zira { وَاعْلَمُوا } “biliniz” emri, ganimetler konusunda Allah'ın emrine boyun eğip teslim olmayı da içermektedir. Dolayısıyla şart edatı olan «in», { وَاعْلَمُوا } kavline bu anlam üzerinden bağlanmıştır. Yani: Eğer Allah'a iman ediyorsanız, ganimetin taksimi konusunda O'nun size bildirdiği hükmüne boyun eğin ve teslim olun» demiştir.
وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّهُ مُتَعَلِّقٍ بِمَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ وَاعْلَمُوا بِمَعْنَى: إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَاعْلَمُوا أَنَّ الْخُمُسَ مِنَ الْغَنِيمَةِ يَجِبُ التَّقَرُّبُ بِهِ، فَاقْطَعُوا عَنْهُ أَطْمَاعَكُمْ، وَاقْتَنِعُوا بِالْأَخْمَاسِ الْأَرْبَعَةِ، وليس المراد بالعلم المجرد، ولكن العلم المضمن بِالْعَمَلِ، وَالطَّاعَةِ لِأَمْرِ اللَّهِ، لِأَنَّ الْعِلْمَ الْمُجَرَّدَ يَسْتَوِي فِيهِ الْمُؤْمِنُ وَالْكَافِرُ، انْتَهَى. قَوْلُهُ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا مَعْطُوفٌ عَلَى الِاسْمِ الْجَلِيلِ أَيْ: إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَبِمَا أَنْزَلْنَا، ويَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ بَدْرٍ. لِأَنَّهُ فَرَّقَ بَيْنَ أَهْلِ الحق، وأهل الباطل والْجَمْعانِ الْفَرِيقَانِ: مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْكَافِرِينَ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَمِنْ قُدْرَتِهِ الْعَظِيمَةِ نَصْرُ الْفَرِيقِ الْأَقَلِّ عَلَى الْفَرِيقِ الْأَكْثَرِ. قَوْلُهُ:
el-Keşşâf'ta ise şöyle denilmiştir: Bu şart, { وَاعْلَمُوا } “biliniz” ifadesinin delalet ettiği mahzuf [bir kelama] bağlı olup şu anlamdadır: Eğer Allah'a iman etmişseniz bilin ki ganimetin beşte birini vermekle Allah'a yakınlık kazanmak vaciptir; artık gözünüzü ondan çekin ve beşte dörtlük paya kanaat edin. Burada kastedilen sadece yalın bir bilgi değildir; aksine ameli ve Allah'ın emrine itaati de kapsayan bilgidir; zira yalın bilgide mümin ile kâfir eşittir. (Keşşâf'tan nakil bitti). Âyetteki { وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا } “kulumuza indirdiğimize de...” ifadesi, lafza-i celâle atfedilmiştir; yani: «Eğer Allah'a ve indirdiğimize iman etmişseniz...» { يَوْمَ الْفُرْقانِ } “Furkan günü” ifadesiyle Bedir günü kastedilmiştir. Çünkü Allah o gün hak ehli ile batıl ehlinin arasını ayırmıştır. { الْجَمْعانِ } “iki topluluk”tan kasıt Müslümanlar ve kâfirler olmak üzere iki gruptur. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye kadirdir.” Sayıca az olan grubu, sayıca çok olan gruba karşı muzaffer kılması da O'nun yüce kudretindendir.
إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ بِكَسْرِ الْعَيْنِ فِي العدوة، في الموضعين، وقرأ الباقون بالضم فيهما، وإِذْ بَدَلٌ مِنْ يَوْمَ الْفُرْقَانِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَامِلُ مَحْذُوفًا، أَيْ: وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ. وَالْعُدْوَةُ: جَانِبُ الْوَادِي، وَالدُّنْيَا: تَأْنِيثُ الْأَدْنَى. وَالْقُصْوَى: تَأْنِيثُ الْأَقْصَى، مَنْ: دَنَا يَدْنُو، وَقَصَا يَقْصُو، وَيُقَالُ: الْقُصْيَا، وَالْأَصْلُ الْوَاوُ، وَهِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ، وَالْعُدْوَةُ الدُّنْيَا كَانَتْ مِمَّا يَلِي الْمَدِينَةَ، وَالْقُصْوَى كَانَتْ مِمَّا يَلِي مَكَّةَ. وَالْمَعْنَى: وَقْتَ نُزُولِكُمْ بِالْجَانِبِ الْأَدْنَى مِنَ الْوَادِي إِلَى جِهَةِ الْمَدِينَةِ، وَعَدُوُّكُمْ بِالْجَانِبِ الْأَقْصَى مِنْهُ مِمَّا يَلِي مَكَّةَ. وَجُمْلَةُ وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَانْتِصَابُ أَسْفَلَ عَلَى الظَّرْفِ، وَمَحَلُّهُ الرَّفْعُ عَلَى الْخَبَرِيَّةِ، أَيْ: وَالْحَالُ أَنَّ الرَّكْبَ فِي مَكَانٍ أَسْفَلَ مِنَ الْمَكَانِ الَّذِي أَنْتُمْ فِيهِ، وَأَجَازَ الْأَخْفَشُ وَالْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ رَفْعَ أَسْفَلَ عَلَى مَعْنَى أَشَدَّ سُفْلًا مِنْكُمْ، وَالرَّكْبُ:
{ إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى } “Hani siz vadinin yakın yamacında idiniz, onlar ise uzak yamacında idiler” ayetini İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb her iki yerdeki «el-Udve» kelimesinin 'ayn' harfini kesre ile (el-İdve), diğer kurrâ ise zamme ile (el-Udve) okumuşlardır. { إِذْ } “Hani” zarfı, «yevme'l-furkân»dan bedeldir; âmilinin mahzuf olması da caizdir, yani: «Hani siz o vakitte bulunduğunuz zamanı hatırlayın.» el-Udve (الْعُدْوَةُ): Vadinin kenarı ve yamacı demektir. ed-Dünyâ (الدُّنْيَا): «el-Ednâ»nın (daha yakın olan) müennesidir. el-Kusvâ (الْقُصْوَى) ise: «el-Aksâ»nın (daha uzak olan) müennesidir; 'denâ yednû' ve 'kasâ yaksû' fiillerinden türemiştir. «el-Kusyâ» da denir; aslı vâv iledir ve Hicaz ehlinin lügatidir. Yakın yamaç (el-udvetü'd-dünyâ) Medine tarafına bakan taraf, uzak yamaç (el-kusvâ) ise Mekke tarafına bakan taraftı. Anlam şudur: Hani siz vadinin Medine yönüne daha yakın olan yamacına inmiştiniz, düşmanınız ise vadinin Mekke tarafına bakan daha uzak yamacındaydı. { وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ } “Kervan ise sizden daha aşağıda idi” cümlesi hal konumunda olup mansubdur. «Esfele» lafzı zarf olarak mansubdur, mahallen ise haber olarak merfudur; yani: Kervan ise sizin bulunduğunuz yerden daha aşağı bir mekânda bulunuyordu. Ahfeş, Kisâî ve Ferrâ, «esfele» lafzının «sizden daha da aşağıda» anlamında merfû okunmasını caiz görmüşlerdir. er-Rakb (الرَّكْبُ):
جَمْعُ رَاكِبٍ، وَلَا تَقُولُ الْعَرَبُ رَكْبٌ إِلَّا لِلْجَمَاعَةِ الرَّاكِبِي الْإِبِلِ، وَلَا يُقَالُ لِمَنْ كَانَ عَلَى فَرَسٍ وَغَيْرِهَا: رَكْبٌ، وَكَذَا قَالَ ابْنُ فَارِسٍ، وَحَكَاهُ ابْنُ السِّكِّيتِ عَنْ أَكْثَرِ أَهْلِ اللُّغَةِ. وَالْمُرَادُ بِالرَّكْبِ هَاهُنَا: رَكْبُ أَبِي سُفْيَانَ، وَهِيَ: الْمُرَادُ بِالْعِيرِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا فِي مَوْضِعٍ أَسْفَلَ مِنْهُمْ، مِمَّا يَلِي سَاحِلَ الْبَحْرِ. قِيلَ: وَفَائِدَةُ ذِكْرِ هَذِهِ الْحَالَةِ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا، مِنْ كَوْنِهِمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا، وَعَدُوُّهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى، وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْهُمُ الدَّلَالَةُ عَلَى قُوَّةِ شَأْنِ الْعَدُوِّ وَشَوْكَتِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعُدْوَةَ الْقُصْوَى الَّتِي أَنَاخَ بِهَا الْمُشْرِكُونَ كَانَ فِيهَا الْمَاءُ، وَكَانَتْ أَرْضًا لا بأس بِهَا، وَأَمَّا الْعُدْوَةُ الدُّنْيَا فَكَانَتْ رَخْوَةً تَسُوخُ فِيهَا الْأَقْدَامُ وَلَا مَاءَ بِهَا، وَكَانَتِ الْعِيرُ وَرَاءَ ظَهْرِ الْعَدُوِّ مَعَ كَثْرَةِ عَدَدِهِمْ، فَامْتَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ بِنُصْرَتِهِمْ عَلَيْهِمْ، وَالْحَالُ هَذِهِ. قَوْلُهُ وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ أَيْ: لَوْ تَوَاعَدْتُمْ أَنْتُمْ وَالْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ عَلَى أَنْ تَلْتَقُوا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ لِلْقِتَالِ، لَخَالَفَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، فَثَبَّطَكُمْ قِلَّتُكُمْ وَكَثْرَتُهُمْ عَنِ الْوَفَاءِ بِالْمَوْعِدِ وَثَبَّطَهُمْ مَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْمَهَابَةِ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلكِنْ جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَكُمْ فِي هَذَا الْمَوْطِنِ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا أَيْ: حَقِيقًا بِأَنْ يَفْعَلَ مِنْ نَصْرِ أَوْلِيَائِهِ، وَخِذْلَانِ أَعْدَائِهِ، وَإِعْزَازِ دِينِهِ، وَإِذْلَالِ الْكُفْرِ، فَأَخْرَجَ الْمُسْلِمِينَ لِأَخْذِ الْعِيرِ وَغَنِيمَتِهَا عِنْدَ أَنْفُسِهِمْ، وَأَخْرَجَ الْكَافِرِينَ لِلْمُدَافِعَةِ عَنْهَا. وَلَمْ يَكُنْ فِي حِسَابِ الطَّائِفَتَيْنِ أَنْ يَقَعَ هَذَا الِاتِّفَاقُ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ، وَاللَّامُ في
«Râkib»in (binici) çoğuludur. Araplar «rakb» kelimesini sadece deveye binen topluluklar için kullanır; ata veya başka bir bineğe binenlere «rakb» denmez. İbn Fâris böyle demiş, İbnü's-Sikkît de bunu lügat ehlinin çoğunluğundan nakletmiştir. Buradaki «rakb»den kasıt, Ebû Süfyân'ın kervanıdır ki bu da 'el-îr' (ticaret kervanı) olarak adlandırılan gruptur. Çünkü onlar deniz sahiline yakın, Müslümanlardan daha alçak bir mevkide idiler. Müslümanların vadinin yakın yamacında, düşmanlarının uzak yamacında ve kervanın da onlardan daha aşağıda bulunduğu bu durumun zikredilmesindeki gayenin; düşmanın gücünün, kuvvet ve azametinin büyüklüğünü göstermek olduğu söylenmiştir. Zira müşriklerin konakladığı uzak yamaçta su vardı ve zemin muhkem, sağlam bir araziydi. Yakın yamaç ise ayakların içine battığı gevşek [kumluk] bir araziydi ve orada su da yoktu. Ayrıca kervan da düşmanın sayıca çokluğuna rağmen onların arkasında güven altındaydı. İşte Allah Teâlâ, durum böyle iken Müslümanları onlara karşı muzaffer kılmakla kendilerine lütufta bulunmuştur. { وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ } “Eğer sözleşmiş olsaydınız, sözleştiğiniz vakit ve yerde muhakkak ihtilafa düşerdiniz” yani: Siz ve Mekkeli müşrikler savaşmak üzere bu yerde buluşmak için önceden sözleşmiş olsaydınız, birbirinize muhalefet ederdiniz; sizin azlığınız ve onların çokluğu sizi sözü yerine getirmekten alıkoyar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların kalbine düşen heybeti de onları buluşmaktan alıkoyardı. { وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً } “Fakat Allah, yerine getirilmesi gereken bir emri gerçekleştirmek için [sizi karşılaştırdı]” yani dostlarına yardım etmek, düşmanlarını hezimete uğratmak, dinini yüceltip küfrü zelil kılmak şeklinde mutlaka yapılması gereken bir işi yerine getirmek için böyle yaptı. Böylece Allah, Müslümanları kendi hesaplarına göre kervanı ve ganimeti ele geçirmek üzere çıkardı; kâfirleri ise kervanı savunmak üzere çıkardı. Oysa her iki grubun hesabında da işin bu şekilde bir karşılaşmayla cereyan edeceği yoktu. { لِيَقْضِيَ } ifadesindeki lâm harfi,
لِيَقْضِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: جَمَعَهُمْ لِيَقْضِيَ. وَجُمْلَةُ لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ بَدَلٌ مِنَ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، أَيْ: لِيَمُوتَ مَنْ يَمُوتُ عَنْ بَيِّنَةٍ، وَيَعِيشَ عَنْ بَيِّنَةٍ لِئَلَّا يَبْقَى لِأَحَدٍ عَلَى اللَّهِ حجة وقيل: الهلاك والحياة مستعار لِلْكُفْرِ وَالْإِسْلَامِ، أَيْ: لِيَصْدُرَ إِسْلَامُ مَنْ أَسْلَمَ عَنْ وُضُوحِ بَيِّنَةٍ، وَيَقِينٍ بِأَنَّهُ دِينُ الْحَقِّ وَيَصْدُرَ كُفْرُ مَنْ كَفَرَ عَنْ وُضُوحِ بَيِّنَةٍ، لَا عَنْ مُخَالَجَةِ شُبْهَةٍ. قَرَأَ نَافِعٌ وَخَلَفٌ وَسَهْلٌ وَيَعْقُوبُ وَالْبَزِّيُّ وَأَبُو بَكْرٍ مَنْ حَيِيَ بِيَاءَيْنِ عَلَى الْأَصْلِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِيَاءٍ وَاحِدَةٍ عَلَى الْإِدْغَامِ، وَهِيَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ، لِأَنَّهَا كَذَلِكَ وَقَعَتْ فِي الْمُصْحَفِ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ أَيْ: سَمِيعٌ بِكُفْرِ الْكَافِرِينَ، عَلِيمٌ بِهِ، وَسَمِيعٌ بِإِيمَانِ الْمُؤْمِنِينَ، عَلِيمٌ بِهِ.
mahzuf bir fiile bağlıdır, takdiri şöyledir: «Allah [o emri] yerine getirmek için onları bir araya getirdi.» { لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ } “Helak olan apaçık bir delille helak olsun, yaşayan da apaçık bir delille yaşasın diye” cümlesi kendinden önceki cümleden bedeldir. Yani: Ölecek olan apaçık bir delil üzere ölsün, yaşayacak olan da apaçık bir delil üzere yaşasın ki kimsenin Allah'a karşı öne sürecek bir hücceti kalmasın. Helak ve hayat kelimelerinin küfür ve İslam için istiare yoluyla kullanıldığı da söylenmiştir; yani Müslüman olanın İslam'ı apaçık bir delile ve onun hak din olduğuna dair kesin bir yakîne dayansın; kâfir olanın küfrü de herhangi bir şüphenin karışmasıyla değil, apaçık bir delilin ortaya konmasından sonra gerçekleşsin. Nâfi', Halef, Sehl, Ya'kûb, el-Bezzî ve Ebû Bekr, { مَنْ حَيِيَ } lafzını aslı üzere iki ye ile okumuşlar; diğer kurrâ ise idgam yaparak tek ye ile okumuşlardır. Mushaf'ta bu şekilde yazıldığı için Ebû Ubeyd'in tercihi de budur. { وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” yani kâfirlerin küfrünü işitendir, onu bilendir; müminlerin imanını işitendir, onu bilendir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: ثُمَّ وَضَعَ مَقَاسِمَ الْفَيْءِ، فَقَالَ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ بَعْدَ الَّذِي كَانَ مَضَى مِنْ بَدْرٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ.
İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim, Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr'den rivayet etmişlerdir: «Sonra ganimet taksim esaslarını koydu ve Bedir'de cereyan eden hadiselerden sonra: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “Bilin ki ganimet aldığınız şeylerin beşte biri Allah'a aittir...” ayetini sonuna kadar indirdi.»
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ الْجَدَلِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ الْحَسَنَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ابْنَ الْحَنَفِيَّةِ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ قَالَ: هَذَا مِفْتَاحُ كَلَامٍ، لِلَّهِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى فَاخْتَلَفُوا بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي هَذَيْنِ السَّهْمَيْنِ. قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ: سَهْمُ ذِي الْقُرْبَى لِقَرَابَةِ رسول الله، وَقَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ: سَهْمُ ذِي الْقُرْبَى لِقَرَابَةِ الْخَلِيفَةِ، وَقَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ: سَهْمُ النَّبِيِّ ﷺ لِلْخَلِيفَةِ مِنْ بَعْدِهِ، وَاجْتَمَعَ رَأْيُ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى أَنْ يَجْعَلُوا هَذَيْنِ السَّهْمَيْنِ فِي الْخَيْلِ وَالْعُدَّةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَكَانَ ذَلِكَ فِي خِلَافَةِ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا بَعَثَ سَرِيَّةً فَغَنِمُوا، خَمَّسَ الْغَنِيمَةَ فَضَرَبَ ذَلِكَ فِي خُمُسِهِ، ثُمَّ قَرَأَ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ الْآيَةَ، قَالَ قَوْلُهُ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ مِفْتَاحُ كَلَامٍ، لِلَّهِ مَا في السّموات وَمَا فِي الْأَرْضِ، فَجَعَلَ اللَّهُ سَهْمَ اللَّهِ وَالرَّسُولِ وَاحِدًا وَلِذِي الْقُرْبى فَجَعَلَ هَذَيْنِ السَّهْمَيْنِ قُوَّةً فِي الْخَيْلِ وَالسِّلَاحِ، وَجَعْلَ سَهْمَ الْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ لَا يُعْطِيهِ غَيْرَهُمْ، وَجَعَلَ الْأَرْبَعَةَ الْأَسْهُمَ الْبَاقِيَةَ لِلْفَرَسِ سَهْمًا وَلِرَاكِبِهِ سَهْمًا وللراجل سهما. وأخرج ابن جرير وأبو الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: كَانَتِ الْغَنِيمَةُ تُقَسَّمُ عَلَى خَمْسَةِ أَخْمَاسٍ: فَأَرْبَعَةٌ مِنْهَا بَيْنَ مَنْ قَاتَلَ عَلَيْهَا، وَخُمُسٌ وَاحِدٌ يُقَسَّمُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَخْمَاسٍ، فَرُبُعٌ لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي القربى، يَعْنِي قَرَابَةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَمَا كَانَ لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ فَهُوَ لِقَرَابَةِ النَّبِيِّ ﷺ، وَلَمْ يَأْخُذِ النَّبِيُّ ﷺ مِنَ الْخُمُسِ شَيْئًا، وَالرُّبُعُ الثَّانِي لِلْيَتَامَى وَالرُّبُع الثَّالِثُ لِلْمَسَاكِينِ وَالرُّبْعُ الرَّابِعُ لِابْنِ السَّبِيلِ، وَهُوَ الضَّيْفُ الْفَقِيرُ الَّذِي يَنْزِلُ بِالْمُسْلِمِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ الْآيَةَ قَالَ: كَانَ يُجَاءُ بِالْغَنِيمَةِ فَتُوضَعُ، فَيُقَسِّمُهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى خَمْسَةِ أَسْهُمٍ، فَيَعْزِلُ سَهْمًا مِنْهَا وَيُقَسِّمُ أَرْبَعَةَ أَسْهُمٍ بَيْنَ النَّاسِ، يَعْنِي لِمَنْ شَهِدَ الْوَقْعَةَ، ثُمَّ يَضْرِبُ بِيَدِهِ فِي جَمِيعِ السَّهْمِ الَّذِي عَزَلَهُ، فَمَا قَبَضَ عَلَيْهِ مِنْ شَيْءٍ جَعَلَهُ لِلْكَعْبَةِ. فَهُوَ الَّذِي سَمَّى اللَّهُ، لَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ نَصِيبًا فَإِنَّ لِلَّهِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ- ثُمَّ يَعْمِدُ إِلَى بَقِيَّةِ السَّهْمِ فَيُقَسِّمُهُ عَلَى خَمْسَةِ أَسْهُمٍ: سَهْمٌ لِلنَّبِيِّ
Abdurrezzâk, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve Hâkim, Kays b. Müslim el-Celedî'den rivayet etmişlerdir: el-Hasan b. Muhammed b. Ali b. Ebî Tâlib İbnü'l-Hanefiyye'ye, Allah'ın: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “Bilin ki ganimet aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri Allah'a aittir...” kavlini sordum. O şöyle dedi: «Bu, söze bir başlangıçtır; dünya da ahiret de Allah'ındır; { وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى } “ve Resûl'e ve akrabaya aittir”. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra bu iki pay hakkında ihtilaf ettiler. Onlardan biri: 'Akraba payı Resûlullah'ın akrabasınındır' dedi. Bir başkası: 'Akraba payı halifenin akrabasınındır' dedi. Diğeri ise: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in payı kendisinden sonraki halifenindir' dedi. Sonunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının reyi, bu iki payı Allah yolunda kullanılacak atlar ve mühimmata tahsis etme hususunda birleşti. Bu uygulama Ebû Bekir ve Ömer'in hilafetinde böyle devam etti.» İbn Cerîr, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyye gönderip de onlar ganimet elde ettiklerinde ganimeti beşe böler, sonra o beşte biri de paylaştırırdı; sonra: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ } “Bilin ki ganimet aldığınız şeyler...” ayetini okurdu.» Devamla dedi ki: «O'nun { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “beşte biri Allah'a aittir” kavli söze bir başlangıçtır; göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. Allah Teâlâ, Allah ve Resûl'ün payını bir kıldı; { وَلِذِي الْقُرْبى } “ve akrabaya aittir” buyurdu. Bu iki payı at ve silah temini için kuvvet kıldı. Yetimler, yoksullar ve yolcuların payını ise onlardan başkasına vermezdi. Geriye kalan dört payı da ata bir pay, binicisine bir pay ve yayaya bir pay olarak paylaştırdı.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in yine ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Ganimet beş paya bölünürdü: Dört payı onun için savaşanlar arasında taksim edilir, bir payı ise dört kısma ayrılırdı: Dörtte biri Allah'a, Resûl'e ve 'zi'l-kurbâ'ya (yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in akrabasına) aitti; dolayısıyla Allah ve Resûl için olan kısım Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in akrabasına aitti, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise bu beşte birden kendisi için bir şey almazdı. İkinci dörtte bir yetimlere, üçüncü dörtte bir yoksullara, dördüncü dörtte bir ise yolcuya (yani Müslümanların yanına uğrayan fakir misafire) aitti.» İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebü'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre o, { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Bilin ki ganimet aldığınız herhangi bir şey...” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Ganimet getirilip konulur, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu beş paya ayırırdı. Bunlardan bir payı ayırır, dört payı insanlar arasında yani savaşa katılanlara paylaştırırdı. Sonra ayırdığı o payın tamamı içinden elini daldırır, avucuna ne gelirse onu Kâbe'ye ayırırdı. İşte bu, Allah'ın ismini zikrettiği kısımdır; yoksa Allah için bir pay ayırmayınız, çünkü dünya da ahiret de Allah'ındır. Sonra o payın geriye kalan kısmına yönelip onu beş paya taksim ederdi: Bir pay Peygamber
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَسَهْمٌ لِذِي الْقُرْبَى وَسَهْمٌ لِلْيَتَامَى، وَسَهْمٌ لِلْمَسَاكِينِ، وَسَهْمٌ لِابْنِ السَّبِيلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَجْعَلُ سَهْمَ اللَّهِ فِي السِّلَاحِ وَالْكُرَاعِ، وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَفِي كُسْوَةِ الْكَعْبَةِ وَطِيبِهَا وَمَا تَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْكَعْبَةُ، وَيَجْعَلُ سَهْمَ الرَّسُولِ فِي الْكُرَاعِ وَالسِّلَاحِ وَنَفَقَةِ أَهْلِهِ، وَسَهْمَ ذِي الْقُرْبَى لِقَرَابَتِهِ، يَضَعُهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِيهِمْ مَعَ سَهْمِهِمْ مَعَ النَّاسِ، وَلِلْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ ثَلَاثَةُ أَسْهُمٍ يَضَعُهَا رَسُولُ اللَّهِ فِيمَنْ شَاءَ حَيْثُ شَاءَ، لَيْسَ لِبَنِي عَبْدِ الْمَطْلَبِ فِي هَذِهِ الثَّلَاثَةِ الْأَسْهُمِ وَلِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ سهم مع سِهَامِ النَّاسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ قَالَ: سَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ بُرَيْدَةَ عَنْ قَوْلِهِ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ فَقَالَ: الَّذِي لِلَّهِ لِنَبِيِّهِ وَالَّذِي لِلرَّسُولِ لِأَزْوَاجِهِ. وَأَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَمُسْلِمٌ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ نَجْدَةَ كَتَبَ إِلَيْهِ يَسْأَلُهُ عَنْ ذَوِي الْقُرْبَى الَّذِينَ ذَكَرَ اللَّهُ. فَكَتَبَ إِلَيْهِ: إِنَّا كُنَّا نَرَى أَنَّا هُمْ فَأَبَى ذَلِكَ عَلَيْنَا قَوْمُنَا. وَقَالُوا: قُرَيْشٌ كُلُّهَا ذَوُو قُرْبَى. وَزِيَادَةُ قَوْلِهِ: وَقَالُوا قُرَيْشٌ كُلُّهَا، تَفَرَّدَ بِهَا أَبُو مَعْشَرٍ، وَفِيهِ ضَعْفٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ نَجْدَةَ الْحَرُورَيَّ أَرْسَلَ إِلَيْهِ يَسْأَلُهُ عَنْ سَهْمِ ذِي الْقُرْبَى، وَيَقُولُ لِمَنْ تَرَاهُ؟ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ لِقُرْبَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَسَمَهُ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ
sallallâhu aleyhi ve sellem'e, bir pay akrabaya, bir pay yetimlere, bir pay yoksullara ve bir pay da yolcuya aitti.» İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın payını silaha, savaş atlarına, Allah yoluna, Kâbe'nin örtüsüne, kokusuna ve Kâbe'nin ihtiyaç duyduğu şeylere tahsis ederdi. Resûl'ün payını savaş atlarına, silaha ve ailesinin nafakasına harcardı. Akraba payını ise kendi akrabalarına verirdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu payı, onların halkla beraber aldıkları payın yanında onlara dağıtırdı. Yetimler, yoksullar ve yolcular için olan üç payı ise Resûlullah dilediği kimsede dilediği şekilde harcardı; bu üç payda Abdülmuttaliboğullarının bir hakkı yoktu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in de insanların payları arasında [ayrıca] bir payı vardı.» İbn Ebî Hâtim'in Hüseyn el-Muallim'den rivayet ettiğine göre o: «Abdullah b. Büreyde'ye { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ } “beşte biri Allah'a ve Resûl'e aittir” ayetini sordum. O: 'Allah için olan pay peygamberine, Resûl için olan pay ise hanımlarınadır' dedi» demiştir. Şâfiî, Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Müslim, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir: Necde, ona bir mektup yazarak Allah'ın zikrettiği 'zevi'l-kurbâ'nın (akrabaların) kimler olduğunu sormuştu. İbn Abbâs ona şu cevabı yazdı: «Biz onların biz olduğumuz kanaatindeydik; fakat kavmimiz bize bunu kabul etmedi ve: 'Bütün Kureyş akrabadır' dediler.» Onun «ve 'Bütün Kureyş [akrabadır]' dediler» ziyadesini sadece Ebû Ma'şer rivayet etmiştir ki kendisinde zayıflık vardır. İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in başka bir yoldan İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: Harûrî olan Necde, ona adam gönderip 'zi'l-kurbâ' payını sordu ve: «Bunu kime ait görüyorsun?» dedi. İbn Abbâs şöyle dedi: «O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in akrabalarınındır; Resûlullah sallallâhu aleyhi
وَسَلَّمَ، وَقَدْ كَانَ عُمَرُ عَرَضَ عَلَيْنَا مِنْ ذَلِكَ عَرْضًا رَأَيْنَاهُ دُونَ حَقِّنَا فَرَدَدْنَاهُ عَلَيْهِمْ وَأَبَيْنَا أَنْ نَقْبَلَهُ، وَكَانَ عَرَضَ عَلَيْهِمْ أَنْ يُعِينَ نَاكِحَهُمْ وَأَنْ يَقْضِيَ عَنْ غَارِمِهِمْ وَأَنْ يُعْطِيَ فَقِيرَهُمْ وَأَبَى أَنْ يَزِيدَهُمْ عَلَى ذَلِكَ.
ve sellem bunu onlar arasında paylaştırmıştı. Ömer vaktiyle bu paydan bize bir teklifte bulunmuştu; fakat biz onu hakkımızın altında bir miktar gördüğümüz için onlara geri çevirdik ve kabul etmeye yanaşmadık. Onun onlara teklifi ise; evleneceklerine yardım etmek, borçlularının borcunu ödemek ve fakirlerine vermek şeklindeydi ve bundan fazlasını onlara vermeyi reddetmişti.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قال: رَغِبْتُ لَكُمْ عَنْ غُسَالَةِ الْأَيْدِي، لِأَنَّ لَكُمْ فِي خُمُسِ الْخُمُسِ مَا يَكْفِيكُمْ أَوْ يُغْنِيكُمْ» . رَوَاهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ إِبْرَاهِيمِ بْنِ مَهْدِيٍّ الْمِصِّيصِيِّ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَنَشٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنْهُ مَرْفُوعًا، قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنُ الْإِسْنَادِ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ مَهْدِيٍّ هَذَا وَثَّقَهُ أَبُو حَاتِمٍ.
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: «Ben ellerin yıkanıp dökülen kirinden (sadakadan) sizi sakındırdım; zira beşte birin beşte birinde size yetecek yahut sizi zengin kılacak miktar vardır.» İbn Ebî Hâtim bunu İbrâhim b. Mehdî el-Mıssîsî kanalıyla rivayet etti; o dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân babasından, o Haneş'ten, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan merfû olarak rivayet etti. İbn Kesîr: «Bu hadisin isnadı hasendir; bu İbrâhim b. Mehdî'yi Ebû Hâtim sika saymıştır» demiştir.
وَقَالَ: يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ يَأْتِي بِمَنَاكِيرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَسَّمَ سَهْمَ ذَوِي الْقُرْبَى مِنْ خَيْبَرَ عَلَى بَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي الْمُطَّلِبِ، قَالَ: فَمَشَيْتُ أَنَا وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ حَتَّى دَخَلْنَا عَلَيْهِ، فَقُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! هَؤُلَاءِ إِخْوَانُكَ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ لَا نُنْكِرُ فَضْلَهُمْ لِمَكَانِكَ مِنْهُمْ، أَرَأَيْتَ إِخْوَانَنَا مَنْ بَنِي الْمُطَّلِبِ أَعْطَيْتَهُمْ دُونَنَا؟ فَإِنَّمَا نَحْنُ وَهُمْ بِمَنْزِلَةٍ وَاحِدَةٍ فِي النَّسَبِ، فَقَالَ: «إِنَّهُمْ لَمْ يُفَارِقُونَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَالْإِسْلَامِ» . وَقَدْ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَ: آلُ مُحَمَّدٍ الَّذِينَ أُعْطُوا الْخُمُسَ: آلُ عَلِيٍّ، وَآلُ الْعَبَّاسِ، وَآلُ جَعْفَرٍ، وَآلُ عَقِيلٍ.
Yahya b. Maîn ise: «Münker rivayetler getirir» demiştir. İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim, ez-Zührî ve Abdullah b. Ebî Bekr kanalıyla Cübeyr b. Mut'ım'den rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Hayber'deki 'zevi'l-kurbâ' payını Hâşimoğulları ile Muttaliboğulları arasında paylaştırdı. Cübeyr dedi ki: Bunun üzerine ben ve Osman b. Affân yürüyüp onun huzuruna girdik ve şöyle dedik: «Ey Allah'ın Resûlü! Hâşimoğulları senin kardeşlerindir; senin onlardan olmandan dolayı onların faziletini inkâr etmeyiz. Peki Muttaliboğullarından olan kardeşlerimize verip de bizi mahrum etmeni nasıl karşılarsın? Hâlbuki nesep bakımından biz de onlar da bir konumdayız.» Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Şüphesiz onlar ne Cahiliye'de ne de İslam'da bizden ayrılmadılar.» Bunu Müslim de Sahîh'inde rivayet etmiştir. İbn Merdûye'nin Zeyd b. Erkam'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kendilerine humus (beşte bir) verilen Âl-i Muhammed; Âl-i Ali, Âl-i Abbâs, Âl-i Ca'fer ve Âl-i Akîl'dir.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ لِلنَّبِيِّ ﷺ شَيْءٌ وَاحِدٌ مِنَ الْمَغْنَمِ يَصْطَفِيهِ لِنَفْسِهِ، إِمَّا خَادِمٌ وَإِمَّا فَرَسٌ، ثُمَّ يُصِيبُ بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ الْخُمُسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَلَا وَلَّيْتَنِي مَا خَصَّنَا اللَّهُ بِهِ مِنَ الْخُمُسِ؟ فَوَلَّانِيهِ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْهُ قَالَ: وَلَّانِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خُمُسَ الْخُمُسِ فَوَضَعْتُهُ مَوَاضِعَهُ حَيَاةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يَوْمَ الْفُرْقانِ قَالَ: هُوَ يَوْمُ بَدْرٍ، وَبَدْرٌ مَا بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Ganimetten Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat kendisi için seçip ayırdığı tek bir şey olurdu; bu ya bir hizmetçi ya da bir attı; bundan sonra da beşte birden payını alırdı.» İbn Ebî Şeybe ve İbn Merdûye'nin Ali'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın beşte birden bize tahsis ettiği payın idaresini bana vermez misin?» dedim; o da bunun idaresini bana verdi. Hâkim'in rivayet edip sahihlediğine göre Ali şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beşte birin beşte birinin idaresini bana verdi; ben de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Ebû Bekir'in ve Ömer'in hayatları boyunca onu yerli yerine sarf ettim.» İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { يَوْمَ الْفُرْقانِ } “Furkan günü” ifadesi hakkında: «O, Bedir günüdür; Bedir ise Mekke ile Medine arasındadır» demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî,
الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ يَوْمَ الْفُرْقانِ قَالَ: هُوَ يَوْمُ بَدْرٍ، فَرَّقَ اللَّهُ فِيهِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: كَانَتْ لَيْلَةُ الْفُرْقَانِ- لَيْلَةَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فِي صَبِيحَتِهَا- لَيْلَةُ الْجُمُعَةِ لِسَبْعَ عَشْرَةَ مَضَتْ مِنْ رَمَضَانَ، وأخرج عَنْهُ ابْنُ جَرِيرٍ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا قَالَ: الْعُدْوَةِ الدُّنْيَا شَاطِئُ الْوَادِي وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ. قَالَ: أَبُو سُفْيَانَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: الْعُدْوَةُ الدُّنْيَا: شَفِيرُ الْوَادِي الْأَدْنَى، وَالْعُدْوَةُ الْقُصْوَى: شَفِيرُ الْوَادِي الْأَقْصَى.
İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir: O, { يَوْمَ الْفُرْقانِ } “Furkan günü” ifadesi hakkında: «O, Allah'ın hak ile batılın arasını ayırdığı Bedir günüdür» demiştir. İbn Merdûye'nin Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Sabahında iki topluluğun karşılaştığı Furkan gecesi, Ramazan'ın on yedisine denk gelen Cuma gecesiydi.» Bunu İbn Cerîr de ondan rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا } “Hani siz vadinin yakın yamacında idiniz” ayeti hakkında: «Yakın yamaç (el-udvetü'd-dünyâ), vadinin kenarıdır. { وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ } “Kervan ise sizden daha aşağıda idi” ifadesindeki kervan ise Ebû Süfyân'dır» demiştir. İbnü'l-Münzir'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Yakın yamaç (el-udvetü'd-dünyâ): Vadinin daha yakın olan kıyısıdır. Uzak yamaç (el-udvetü'l-kusvâ) ise: Vadinin daha uzak olan kıyısıdır.»
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 43-44]
إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٤٣) وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٤٤)
{ إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٤٣) وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٤٤) } “Hani Allah uykunda sana onları az gösteriyordu. Eğer onları sana çok gösterseydi, muhakkak çekinip korkacak ve bu hususta çekişmeye düşecektiniz. Fakat Allah [sizi bundan] kurtardı. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. (43) Hani karşılaştığınız zaman onları sizin gözünüzde az gösteriyor, sizi de onların gözünde azaltıyordu; ta ki Allah, yerine getirilmesi gereken bir emri gerçekleştirsin. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür. (44)”
إِذْ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيِ: اذْكُرْ أَوْ هُوَ بَدَلٌ ثَانٍ مِنْ يَوْمِ الْفُرْقَانِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَآهُمْ فِي مَنَامِهِ قَلِيلًا، فَقَصَّ ذَلِكَ عَلَى أَصْحَابِهِ، فَكَانَ ذَلِكَ سَبَبًا لِثَبَاتِهِمْ، وَلَوْ رَآهُمْ فِي مَنَامِهِ كَثِيرًا لَفَشِلُوا، وَجَبُنُوا عَنْ قِتَالِهِمْ، وَتَنَازَعُوا فِي الْأَمْرِ، هَلْ يُلَاقُونَهُمْ أَمْ لَا؟ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ أَيْ: سَلَّمَهُمْ وَعَصَمَهُمْ مِنَ الْفَشَلِ وَالتَّنَازُعِ فَقَلَّلَهُمْ فِي عَيْنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْمَنَامِ وَقِيلَ: عَنَى بِالْمَنَامِ: مَحَلَّ النُّوَّمِ، وهو العين، أي: فهو مَوْضِعِ مَنَامِكَ وَهُوَ عَيْنُكَ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الْحَسَنِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا مَذْهَبٌ حَسَنٌ وَلَكِنَّ الْأَوَّلَ أَسْوَغُ فِي الْعَرَبِيَّةِ لِقَوْلِهِ وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ فَدَلَّ بِهَذَا عَلَى أَنَّ هَذِهِ رُؤْيَةَ الِالْتِقَاءِ، وَأَنَّ تِلْكَ رُؤْيَةُ النَّوْمِ. قَوْلُهُ وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ الظَّرْفُ مَنْصُوبٌ بِمُضْمَرٍ مَعْطُوفٌ عَلَى الْأَوَّلِ، أي: واذكروا وقت إراءتكم إياهم حَالَ كَوْنِهِمْ قَلِيلًا، حَتَّى قَالَ الْقَائِلُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لِآخَرَ: أَتَرَاهُمْ سَبْعِينَ؟
{ إِذْ } lafzı mukadder bir fiille mansubdur; yani: «Hatırla» demektir; yahut «yevme'l-furkân»dan ikinci bir bedeldir. Anlam şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları rüyasında az gördü ve bunu ashabına anlattı; bu durum onların sebat etmelerine sebep oldu. Şayet onları rüyasında çok görseydi, korkup gevşer, onlarla savaşmaktan çekinir ve onlarla karşılaşıp karşılaşmama konusunda aralarında çekişirlerdi. { وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ } “Fakat Allah kurtardı” yani onları korudu, korkaklıktan ve çekişmeden muhafaza etti de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gözüne rüyasında onları az gösterdi. Uyku yeri anlamına gelen «menâm» kelimesiyle uykunun gerçekleştiği yer olan gözün kastedildiği de söylenmiştir; yani «senin uyku yerinde ki o da gözündür» demektir; bu Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edilmiştir. Zeccâc: «Bu güzel bir yaklaşımdır, fakat birinci görüş Arap dili açısından daha uygundur; zira Allah Teâlâ: { وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ } “Hani karşılaştığınız zaman onları sizin gözünüzde az gösteriyor, sizi de onların gözünde azaltıyordu” buyurmuştur. Bu ifade, bunun karşılaşma anındaki görme olduğuna, diğerinin ise rüyadaki görme olduğuna delalet etmektedir» demiştir. Âyetteki { وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ } “Hani onları size gösteriyordu” ifadesindeki zarf, birincisine atfedilen mukadder [bir fiil] ile mansubdur; yani: «Onları az oldukları halde size gösterdiği zamanı da hatırlayın.» Öyle ki Müslümanlardan biri diğerine: «Onları yetmiş kişi görüyor musun?» diyor,
قَالَ: هُمْ نَحْوُ الْمِائَةِ، وَقَلَّلَ الْمُسْلِمِينَ فِي أَعْيُنِ الْمُشْرِكِينَ حَتَّى قَالَ قَائِلُهُمْ: إِنَّمَا هُمْ أَكَلَةُ جَزُورٍ، وَكَانَ هَذَا قَبْلَ الْقِتَالِ، فَلَمَّا شَرَعُوا فِيهِ كَثَّرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ فِي أَعْيُنِ الْمُشْرِكِينَ، كَمَا قَالَ فِي آلِ عِمْرَانَ: يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ، وَوَجْهُ تَقْلِيلِ الْمُسْلِمِينَ فِي أَعْيُنِ الْمُشْرِكِينَ، هُوَ أَنَّهُمْ إِذَا رَأَوْهُمْ قَلِيلًا أَقْدَمُوا عَلَى الْقِتَالِ غَيْرَ خَائِفِينَ، ثُمَّ يَرَوْنَهُمْ كَثِيرًا فَيَفْشَلُونَ، وَتَكُونُ الدَّائِرَةُ عَلَيْهِمْ، وَيَحِلُّ بِهِمْ عَذَابُ اللَّهِ، وَسَوْطُ عِقَابِهِ، وَاللَّامُ فِي لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ كَمَا سَبَقَ مِثْلُهُ قَرِيبًا، وَإِنَّمَا كَرَّرَهُ لِاخْتِلَافِ الْمُعَلَّلِ بِهِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ كُلُّهَا يَفْعَلُ فِيهَا مَا يُرِيدُ، وَيَقْضِي فِي شَأْنِهَا مَا يَشَاءُ.
diğeri de: «Onlar yüz kişi kadardır» diyordu. Aynı şekilde Müslümanları da müşriklerin gözünde azalttı; öyle ki onlardan biri: «Onlar ancak bir devenin yiyicileri kadardır (bir deveyle doyacak kadar azdır)» diyordu. Bu durum savaştan önce idi. Savaşa başladıklarında ise Allah, Âl-i İmrân'da: { يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ } “Onları göz göre göre kendilerinin iki katı görüyorlardı” buyurduğu gibi Müslümanları müşriklerin gözünde çoğalttı. Müslümanların müşriklerin gözünde az gösterilmesinin hikmeti şudur: Onları az gördüklerinde korkmaksızın savaşa atılırlar; daha sonra onları çok görünce ise gevşer, hezimete uğrarlar ve böylece üzerlerine Allah'ın azabı ve ceza kırbacı iner. { لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً } “Allah, yerine getirilmesi gereken bir emri gerçekleştirsin diye” ifadesindeki lâm harfi az önce geçtiği gibi mahzuf bir fiile bağlıdır. İfadenin tekrar edilmesi ise gerekçelendirilen hususların farklılığından dolayıdır. { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Bütün işler ancak Allah'a döndürülür” yani bütün işler O'na döner; O, işlerde dilediğini yapar ve haklarında istediği hükmü verir.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلًا قَالَ: أَرَاهُ اللَّهُ إِيَّاهُمْ فِي مَنَامِهِ قَلِيلًا، فَأَخْبَرَ النَّبِيُّ ﷺ أَصْحَابَهُ بِذَلِكَ فَكَانَ ذَلِكَ تَثْبِيتًا لَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ يَقُولُ: لَجَبُنْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ قَالَ: لَاخْتَلَفْتُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ
Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلًا } “Hani Allah uykunda sana onları az gösteriyordu” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah rüyasında onları ona az gösterdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu ashabına haber verdi; bu da onlar için bir sebat vesilesi oldu.» İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ } “Eğer onları sana çok gösterseydi, muhakkak çekinip korkardınız” ayeti hakkında: «Korkardınız» demiş; { وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ } “ve bu hususta çekişmeye düşerdiniz” ayeti hakkında da: «İhtilafa düşerdiniz» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ } “Fakat Allah kurtardı” ifadesi hakkında:
أي: أَتَمَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ يَقُولُ: سَلَّمَ لَهُمْ أَمْرَهُمْ حَتَّى أَظْهَرَهُمْ عَلَى عَدُوِّهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ:
«Yani tamamladı» demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre o, { وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ } “Fakat Allah kurtardı” ifadesi hakkında şöyle demiştir: «Düşmanlarına karşı onları galip kılıncaya kadar işlerini selamete erdirdi.» İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o,
وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ الْآيَةَ قَالَ: لَقَدْ قَلُّوا فِي أَعْيُنِنَا يَوْمَ بَدْرٍ حَتَّى قُلْتُ لِرَجُلٍ إِلَى جَنْبِي: تُرَاهُمْ سَبْعِينَ؟
{ وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ } “Hani onları size gösteriyordu...” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bedir günü onlar gözümüzde o kadar azaldı ki yanımdaki adama: 'Onları yetmiş kişi görüyor musun?' dedim.»
قَالَ: لَا، بَلْ هُمْ مِائَةٌ، حَتَّى أَخَذْنَا رَجُلًا مِنْهُمْ فَسَأَلْنَاهُ قَالَ: كُنَّا أَلْفًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: حَضَّضَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: إِسْنَادُهُ صَحِيحٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ فِي قَوْلِهِ: لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا أَيْ: لِيَلُفَّ بَيْنَهُمُ الْحَرْبَ لِلنِّقْمَةِ مِمَّنْ أَرَادَ الِانْتِقَامَ مِنْهُ، وَالْإِنْعَامِ عَلَى مَنْ أَرَادَ النِّعْمَةَ عَلَيْهِ مَنْ أهل ولايته.
O: «Hayır, bilakis yüz kişidirler» dedi. Sonunda onlardan bir adam esir aldık ve ona sorduk; o: «Biz bin kişiydik» dedi. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında: «Onları birbirine karşı kışkırttı (cesaretlendirdi)» demiştir. İbn Kesîr: «İsnadı sahihtir» demiştir. İbn İshâk'ın Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr'den rivayet ettiğine göre o, { لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً } “Ta ki Allah, yerine getirilmesi gereken bir emri gerçekleştirsin” kavli hakkında şöyle demiştir: «Yani kendisinden intikam almak istediği kimseden intikam almak ve velayeti ehlinden nimet vermek istediği kimseye nimet vermek üzere aralarında savaşı tutuşturmak için [böyle yaptı].»
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٤٥ الى ٤٩]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 45-49]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٤٥) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (٤٦) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً وَرِئاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٤٧) وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَقالَ لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ وَقالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرى مَا لَا تَرَوْنَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ (٤٨) إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٤٥) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (٤٦) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً وَرِئاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٤٧) وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَقالَ لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ وَقالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرى مَا لَا تَرَوْنَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ (٤٨) إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٩) } “Ey iman edenler! Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı çokça zikredin ki kurtuluşa eresiniz. (45) Allah'a ve Resûlüne itaat edin, birbirinizle çekişmeyin; sonra korkup gevşersiniz ve kuvvetiniz elden gider. Sabredin, şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir. (46) Yurtlarından çalım satarak, insanlara gösteriş yaparak çıkan ve Allah'ın yolundan alıkoyanlar gibi olmayın. Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır. (47) Hani şeytan onlara amellerini süslü göstermiş ve: «Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur, ben de muhakkak sizin yanınızdayım (koruyucunuzum)» demişti. Fakat iki topluluk birbirini görünce ardına dönüp kaçtı ve: «Ben sizden uzağım; doğrusu ben sizin görmediğinizi görüyorum, ben Allah'tan korkarım; Allah'ın cezası pek çetindir» dedi. (48) Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: «Bunları dinleri aldattı» diyorlardı. Kim Allah'a tevekkül ederse, şüphesiz Allah mutlak galip ve hikmet sahibidir. (49)”
قَوْلُهُ: إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً اللِّقَاءُ: الْحَرْبُ، وَالْفِئَةُ: الْجَمَاعَةُ، أَيْ: إِذَا حَارَبْتُمْ جَمَاعَةً مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَاثْبُتُوا لَهُمْ، وَلَا تَجْبُنُوا عَنْهُمْ، وَهَذَا لَا يُنَافِي الرُّخْصَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ فَإِنَّ الْأَمْرَ بِالثَّبَاتِ هُوَ فِي حَال السِّعَةِ، وَالرُّخْصَةُ هِيَ فِي حَالِ الضَّرُورَةِ. وَقَدْ لَا يَحْصُلُ الثَّبَاتُ إِلَّا بِالتَّحَرُّفِ وَالتَّحَيُّزِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ أَيِ: اذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ جَزَعِ قُلُوبِكُمْ، فَإِنَّ ذِكْرَهُ يُعِينُ عَلَى الثَّبَاتِ فِي الشَّدَائِدِ وَقِيلَ الْمَعْنَى: اثْبُتُوا بِقُلُوبِكُمْ، وَاذْكُرُوا بِأَلْسِنَتِكُمْ، فَإِنَّ الْقَلْبَ قَدْ يَسْكُنُ عِنْدَ اللِّقَاءِ، وَيَضْطَرِبُ اللِّسَانُ، فَأَمَرَهُمْ بِالذِّكْرِ حَتَّى يَجْتَمِعَ ثَبَاتُ الْقَلْبِ وَاللِّسَانِ، قِيلَ: وَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الذِّكْرُ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ بِمَا قَالَهُ أَصْحَابُ طَالُوتَ: رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ . وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ الذِّكْرِ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ، حَتَّى فِي هَذِهِ الْحَالَةِ الَّتِي تَرْجُفُ فِيهَا الْقُلُوبُ، وَتَزِيغُ عِنْدَهَا الْبَصَائِرُ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِطَاعَةِ اللَّهِ فِيمَا يَأْمُرُهُمْ بِهِ، وَطَاعَةِ رَسُولِهِ فِيمَا يُرْشِدُهُمْ إِلَيْهِ، وَنَهَاهُمْ عَنِ التَّنَازُعِ، وَهُوَ الِاخْتِلَافُ فِي الرَّأْيِ، فَإِنَّ ذَلِكَ يَتَسَبَّبُ عَنْهُ الْفَشَلُ، وَهُوَ الْجُبْنُ فِي الْحَرْبِ. وَالْفَاءُ جَوَابُ النَّهْي، وَالْفِعْلُ مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ أَنْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْفِعْلُ مَعْطُوفًا عَلَى تَنَازَعُوا، مَجْزُومًا بِجَازِمِهِ. قَوْلُهُ: وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ قُرِئَ بِنَصْبِ الْفِعْلِ، وَجَزْمِهِ عَطْفًا عَلَى تَفْشَلُوا عَلَى الْوَجْهَيْنِ، وَالرِّيحُ: الْقُوَّةُ وَالنَّصْرُ، كَمَا يُقَالُ:
Âyetteki { إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً } “bir toplulukla karşılaştığınız zaman” ifadesinde «likā'» (karşılaşma) savaş; «fietün» (topluluk) ise cemaat demektir; yani müşriklerden bir toplulukla savaştığınız zaman onlara karşı sebat gösterin ve onlardan korkup kaçmayın. Bu emir, daha önce geçen { إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ } “ancak tekrar savaşmak için bir tarafa çekilen veya diğer bir birliğe katılmak isteyen müstesna” ayetindeki ruhsatla çelişmez; zira sebat emri genişlik ve imkân halindedir, ruhsat ise zaruret halindedir. Hatta bazen sebat ancak mevzi değiştirmek (taharrüf) ve bir birliğe katılmakla (tahayyüz) mümkün olur. { وَاذْكُرُوا اللَّهَ } “ve Allah'ı zikredin” yani kalpleriniz korkup ürktüğünde Allah'ı zikredin; çünkü O'nu zikretmek zorluklar karşısında sebat etmeye yardımcı olur. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, kalplerinizle sebat edin ve dillerinizle zikredin demektir. Çünkü savaş anında kalp sükûnet bulabilir fakat dil titreyebilir; bu sebeple hem kalbin hem dilin sebatı birleşsin diye onlara zikri emretmiştir. Bu durumda zikrin, Tâlût'un ashabının söylediği şu sözle olması gerektiği söylenmiştir: { رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır, ayaklarımızı sağlam bastır ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et.” Bu ayette, kalplerin titrediği ve basiretlerin sarsıldığı bu durumda bile her hâlükârda zikrin meşruiyetine delil vardır. Sonra Allah onlara emrettiği hususlarda Kendisine itaati, yönlendirdiği hususlarda da Resûlüne itaati emretmiş; görüş ayrılığına düşmek demek olan çekişmeyi ise yasaklamıştır. Çünkü çekişme, savaşta korkaklık anlamına gelen zaaf ve gevşekliğe (feşel) yol açar. «Fâ» harfi nehyin cevabıdır ve fiil mukadder bir «en» ile mansubdur; fiilin «tenâze'û» fiiline atfedilerek onun cezmedicisiyle meczûm olması da caizdir. { وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } “ve kuvvetiniz elden gider” kavli, her iki veche göre «tefşelû» fiiline atıfla fiilin nasbı ve cezmi ile okunmuştur. Rîh (الرِّيحُ): Kuvvet ve nusret demektir; nitekim şöyle denir:
الرِّيحُ لِفُلَانٍ، إِذَا كَانَ غَالِبًا فِي الْأَمْرِ وَقِيلَ: الرِّيحُ الدَّوْلَةُ، شُبِّهَتْ فِي نُفُوذِ أَمْرِهَا بِالرِّيحِ فِي هُبُوبِهَا، ومنه قول الشاعر:
Bir kimse bir işte galip ve üstün geldiğinde «falanın rüzgârı esiyor / rüzgâr falandan yana» denir. Bir görüşe göre de rüzgâr, «devlet» (güç, iktidar ve hâkimiyet) demektir; emrinin ve nüfuzunun geçerliliği bakımından esen rüzgâra benzetilmiştir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
إِذَا هَبَّتْ رِيَاحُكَ فَاغْتَنَمَهَا ... فَعُقْبَى كُلِّ خَافِقَةٍ سُكُونُ
«Rüzgârın estiği zaman onu ganimet bil, zira her esişin ardı bir durgunluktur.»
وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالرِّيحِ: رِيحُ الصَّبَا، لِأَنَّ بِهَا كَانَ يَنْصُرُ النَّبِيَّ ﷺ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِالصَّبْرِ عَلَى شَدَائِدِ الْحَرْبِ، وَأَخْبَرَهُمْ بِأَنَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ فِي كُلِّ أَمْرٍ يَنْبَغِي الصَّبْرُ فِيهِ، وَيَا حَبَّذَا هَذِهِ الْمَعِيَّةُ الَّتِي لَا يَغْلِبُ مَنْ رُزِقَهَا غَالِبٌ، وَلَا يُؤْتَى صَاحِبُهَا مِنْ جِهَةٍ مِنَ الْجِهَاتِ، وَإِنْ كَانَتْ كَثِيرَةً، ثُمَّ نَهَاهُمْ عَنْ أَنْ تَكُونَ حَالَتُهُمْ كَحَالَةِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ، وَهُمْ قُرَيْشٌ، فَإِنَّهُمْ خَرَجُوا يَوْمَ بَدْرٍ لِيَحْفَظُوا الْعِيرَ الَّتِي مَعَ أَبِي سُفْيَانَ، وَمَعَهُمُ الْقِيَانُ وَالْمَعَازِفُ، فَلَمَّا بَلَغُوا الْجُحْفَةَ، بَلَغَهُمْ أَنَّ الْعِيرَ قَدْ نَجَتْ وَسَلِمَتْ، فَلَمْ يَرْجِعُوا، بَلْ قَالُوا:
Buradaki rüzgârdan maksadın saba rüzgârı olduğu da söylenmiştir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onunla zafere ulaştırılırdı. Sonra Allah onlara savaşın zorluklarına sabretmelerini emretmiş ve sabredilmesi gereken her hususta sabredenlerle beraber olduğunu bildirmiştir. Kendisine bu beraberlik nasip olan kimseye hiçbir galip üstün gelemez; ne kadar çok olursa olsun hiçbir cihetten onun aleyhine bir yol bulunamaz; bu ne güzel bir beraberliktir! Sonra Allah, yurtlarından çalım satarak ve insanlara gösteriş yaparak çıkan kimselerin durumuna düşmelerini onlara yasaklamıştır ki bunlar Kureyş'tir. Zira onlar Bedir günü Ebû Süfyân'ın yanındaki kervanı korumak için şarkıcı cariyeler ve çalgı aletleriyle çıkmışlardı. Cuhfe'ye vardıklarında kervanın kurtulup selamete erdiği haberi kendilerine ulaştı, fakat geri dönmeyip şöyle dediler:
لَا بُدَّ لَهُمْ مِنَ الْوُصُولِ إِلَى بَدْرٍ، لِيَشْرَبُوا الْخَمْرَ، وَتُغْنِيَ لَهُمُ الْقِيَانُ، وَتَسْمَعَ الْعَرَبُ بِمَخْرَجِهِمْ، فَكَانَ ذَلِكَ مِنْهُمْ بَطَرًا وَأَشَرًا وَطَلَبًا لِلثَّنَاءِ مِنَ النَّاسِ، وَلِلتَّمَدُّحِ إِلَيْهِمْ، وَالْفَخْرِ عِنْدَهُمْ، وَهُوَ الرِّيَاءُ قِيلَ: وَالْبَطَرُ فِي اللُّغَةِ:
Bedir'e mutlaka varıp orada şarap içmeli, cariyeler şarkı söylemeli ve Araplar onların bu seferini işitmelidir. İşte onların bu tutumu bir şımarıklık, azgınlık, insanlardan övgü bekleme, onlara karşı böbürlenme ve övünmeydi ki bu da riyadır. Batâr (الْبَطَرُ) kelimesinin lügatte:
التَّقَوِّي بِنِعَمِ اللَّهِ عَلَى مَعَاصِيهِ، وَهُوَ مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ: خَرَجُوا بَطِرِينَ مُرَائِينَ وَقِيلَ: هُوَ مَفْعُولٌ لَهُ، وَكَذَا، رِيَاءً، أَيْ: خَرَجُوا لِلْبَطَرِ وَالرِّيَاءِ. وَقَوْلُهُ: وَيَصُدُّونَ مَعْطُوفٌ عَلَى بَطَرًا، وَالْمَعْنَى كَمَا تَقَدَّمَ، أَيْ: خَرَجُوا بَطِرِينَ مُرَائِينَ صَادِّينَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، أَوْ لِلصَّدِّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ. وَالصَّدُّ: إِضْلَالُ النَّاسِ، وَالْحَيْلُولَةُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ طُرُقِ الْهِدَايَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَيَصُدُّونَ: مَعْطُوفًا عَلَى يَخْرُجُونَ، وَالْمَعْنَى: يَجْمَعُونَ بَيْنَ الْخُرُوجِ عَلَى تِلْكَ الصِّفَةِ وَالصَّدِّ وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ لَا تَخْفَى عَلَيْهِ مِنْ أَعْمَالِهِمْ خَافِيَةٌ فَهُوَ مُجَازِيهِمْ عَلَيْهَا. قَوْلُهُ: وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ الظَّرْفُ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، أَيْ: وَاذْكُرْ يَا مُحَمَّدُ وَقْتَ تَزْيِينِ الشَّيْطَانِ لَهُمْ أَعْمَالَهُمْ، وَالتَّزْيِينُ: التَّحْسِينُ، وَقَدْ رُوِيَ: أَنَّ الشَّيْطَانَ تَمَثَّلَ لَهُمْ وَقَالَ لَهُمْ تِلْكَ الْمَقَالَةَ وَهِيَ لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ أَيْ: مُجِيرٌ لَكُمْ مَنْ كُلِّ عَدُوٍّ، أَوْ مَنْ بَنِي كِنَانَةَ، وَمَعْنَى الْجَارِ هُنَا: الدَّافِعُ عَنْ صَاحِبِهِ أَنْوَاعَ الضَّرَرِ كَمَا يَدْفَعُ الْجَارُ عَنِ الْجَارِ، وَكَانَ فِي صُورَةِ سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جَعْشَمٍ، وَهُوَ مِنْ بَنِي بَكْرِ بْنِ كِنَانَةَ، وَكَانَتْ قُرَيْشٌ تَخَافُ مِنْ بَنِي بَكْرٍ أَنْ يَأْتُوهُمْ مِنْ وَرَائِهِمْ وَقِيلَ الْمَعْنَى: إِنَّهُ أَلْقَى فِي رُوعِهِمْ هَذِهِ الْمَقَالَةَ، وَخَيَّلَ إِلَيْهِمْ أَنَّهُمْ لَا يُغْلَبُونَ وَلَا يُطَاقُونَ فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ أَيْ: فِئَةُ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ أَيْ: رَجَعَ الْقَهْقَرَى، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Allah'ın nimetlerini O'na isyan etmek için kullanıp güç bulmak olduğu söylenmiştir; hal mevkiinde bir mastardır, yani: «Şımararak ve gösteriş yaparak çıktılar.» Mef'ûlün leh olduğu da söylenmiştir, aynı şekilde 'riyâen' lafzı da böyledir; yani: «Şımarıklık ve gösteriş için çıktılar.» Âyetteki { وَيَصُدُّونَ } “ve alıkoyarlar” ifadesi «batarân» kelimesine matuftur; anlam daha önce geçtiği gibidir, yani: Şımarıkça, gösteriş yaparak ve Allah'ın yolundan alıkoyarak yahut Allah'ın yolundan alıkoymak için çıktılar. es-Sadd (الصَّدُّ): İnsanları saptırmak ve onlarla hidayet yolları arasına engel koymaktır. { وَيَصُدُّونَ } ifadesinin «yehcürûn» (çıkıyorlar) manasına matuf olması da caizdir; anlamı: Bu şekilde çıkış ile haktan alıkoymayı bir arada yapmaktadırlar. { وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ } “Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır” yani onların amellerinden hiçbir gizli şey O'na saklı kalmaz; dolayısıyla O, bunların karşılığını kendilerine tastamam verecektir. Âyetteki { وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ } “Hani şeytan onlara amellerini süslü göstermişti” ifadesindeki zarf mahzuf bir fiile bağlıdır; yani: «Ey Muhammed! Şeytanın onlara amellerini süslü gösterdiği vakti hatırla.» Tezyîn: Güzel göstermek demektir. Şeytanın onlara temessül edip şu sözü söylediği rivayet edilmiştir: { لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ } “Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur, ben de muhakkak sizin yanınızdayım (koruyucunuzum)” yani her türlü düşmana karşı yahut Kinâneoğullarına karşı sizin sığınağınızım ve koruyucunuzum. Buradaki «câr» kelimesinin anlamı: Komşunun komşusunu koruduğu gibi dostundan her türlü zararı defeden kimsedir. Şeytan, Kinâne'nin Benî Bekr kolundan olan Sürâka b. Mâlik b. Cu'şum'un suretine girmişti; Kureyş ise Benî Bekr'in arkalarından kendilerine saldırmasından korkuyordu. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, şeytanın onların kalbine bu düşünceyi atması ve kendilerine asla yenilmeyecekleri, güç yetirilemeyecekleri vehmini vermesidir. { فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ } “Fakat iki topluluk birbirini görünce” yani Müslümanlar ile müşrikler topluluğu { نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ } “ardına dönüp kaçtı” yani geri geri kaçtı; şairin şu sözü bu kabildendir:
لَيْسَ النُّكُوصُ عَلَى الْأَعْقَابِ مُكْرُمَةً ... إِنَّ الْمَكَارِمَ إِقْدَامٌ عَلَى الأسل
«Topukları üzerinde gerisin geri kaçmak bir erdem değildir; asıl erdem mızrakların üzerine atılmaktır.»
وقول الآخر:
Diğer bir şairin sözü de şöyledir:
وما ينفع الْمُسْتَأْخِرِينَ نُكُوصُهُمْ ... وَلَا ضَرَّ أَهْلَ السَّابِقَاتِ التَّقَدُّمُ
«Geride kalanlara geri kaçmaları bir fayda vermediği gibi, öne geçen erdem sahiplerine de ileri atılmak zarar vermez.»
وَقِيلَ: مَعْنَى نَكَصَ هَاهُنَا: بَطَلَ كَيْدُهُ وَذَهَبَ مَا خَيَّلَهُ وَقالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ أَيْ: تَبَرَّأَ مِنْهُمْ لَمَّا رَأَى أَمَارَاتِ النَّصْرِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ بِإِمْدَادِ اللَّهِ لَهُمْ بِالْمَلَائِكَةِ، ثُمَّ عَلَّلَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنِّي أَرى مَا لَا تَرَوْنَ يَعْنِي: الْمَلَائِكَةَ، ثُمَّ عَلَّلَ بِعِلَّةٍ أُخْرَى فَقَالَ: إِنِّي أَخافُ اللَّهَ قِيلَ: خَافَ أَنْ يُصَابَ بِمَكْرُوهٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ حَضَرُوا الْوَقْعَةَ وَقِيلَ إِنَّ دَعْوَى الْخَوْفِ كَذِبٌ مِنْهُ، وَلَكِنَّهُ رَأَى أَنَّهُ لَا قُوَّةَ لَهُ وَلَا لِلْمُشْرِكِينَ فَاعْتَلَّ بِذَلِكَ، وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مِنْ تَمَامِ كَلَامِ إِبْلِيسَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تكون كلاما
Buradaki «nekasa» fiilinin anlamının: Tuzağı boşa çıktı ve kurduğu hayaller yok olup gitti demek olduğu da söylenmiştir. { وَقالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ } “ve: «Ben sizden uzağım» dedi” yani Allah'ın meleklere destek vermesiyle zafer alametlerinin Müslümanlardan yana olduğunu görünce onlardan teberrî etti (uzaklaştı). Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: { إِنِّي أَرى مَا لَا تَرَوْنَ } “Doğrusu ben sizin görmediğinizi (melekleri) görüyorum”. Sonra başka bir gerekçe ile devam edip: { إِنِّي أَخافُ اللَّهَ } “ben Allah'tan korkarım” dedi. Savaşa katılan meleklerden kendisine bir kötülük isabet etmesinden korktuğu söylenmiştir. Korku iddiasının onun bir yalanı olduğu, fakat kendisinin de müşriklerin de bir gücü kalmadığını anlayınca bunu bahane ettiği de söylenmiştir. { وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Allah'ın cezası pek çetindir” cümlesinin İblis'in sözünün devamı olması muhtemel olduğu gibi,
مُسْتَأْنَفًا مِنْ جِهَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ. قَوْلُهُ: إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ الظَّرْفُ مَعْمُولٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ هُوَ اذكر، ويجوز أن يتعلق بنكص، أو بزين، أو بشديد الْعِقَابِ قِيلَ: الْمُنَافِقُونَ: هُمُ الَّذِينَ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ وَأَبْطَنُوا الْكُفْرَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ هُمُ الشَّاكُّونَ مِنْ غَيْرِ نِفَاقٍ، بَلْ لِكَوْنِهِمْ حَدِيثِي عَهْدٍ بِالْإِسْلَامِ فَوَافَقُوا الْمُنَافِقِينَ فِي قَوْلِهِمْ بِهَذِهِ الْمَقَالَةِ، أَعْنِي غَرَّ هؤُلاءِ أَي: الْمُسْلِمِينَ دِينُهُمْ حَتَّى تَكَلَّفُوا مَا لَا طَاقَةَ لَهُمْ بِهِ مِنْ قِتَالِ قُرَيْشٍ وَقِيلَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ هُمُ الْمُشْرِكُونَ، وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُرَادَ بِهِمُ الْيَهُودُ السَّاكِنُونَ فِي الْمَدِينَةِ وَمَا حَوْلَهَا، وَأَنَّهُمْ هُمْ وَالْمُنَافِقُونَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ قَالُوا هذا الْمَقَالَةَ عِنْدَ خُرُوجِ الْمُسْلِمِينَ إِلَى بَدْرٍ، لَمَّا رَأَوْهُمْ فِي قِلَّةٍ مِنَ الْعَدَدِ وَضَعْفٍ مِنَ الْعُدَدِ، فَأَجَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ لَا يَغْلِبُهُ غَالِبٌ، وَلَا يُذِلُّ مَنْ تَوَكَّلَ عَلَيْهِ حَكِيمٌ لَهُ الْحِكْمَةُ الْبَالِغَةُ الَّتِي تَقْصُرُ عِنْدَهَا الْعُقُولُ.
Allah Sübhânehu tarafından yeni bir söz (istînâf) olması da muhtemeldir. { إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ } “Hani münafıklar diyordu” ayetindeki zarf, «hatırla» takdirindeki mahzuf bir fiilin mef'ûlüdür; «nekasa» fiiline, «zeyyene» fiiline veya «şedîdü'l-ıkâb» lafzına bağlanması da caizdir. Münafıkların imanı açığa vurup küfrü gizleyen kimseler olduğu söylenmiştir. { وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “kalplerinde hastalık bulunanlar” ise nifak kastı olmaksızın, henüz yeni Müslüman oldukları için şüphe içinde bulunan kimselerdir; onlar bu sözü söylerken münafıklara katılmışlardır. Yani: { غَرَّ هؤُلاءِ } “bunları aldattı” -yani Müslümanları- { دِينُهُمْ } “dinleri” ki Kureyş'le savaşmak gibi güç yetiremeyecekleri bir külfete girdiler. Kalplerinde hastalık bulunanların müşrikler olduğu da söylenmiştir. Onlardan maksadın Medine'de ve çevresinde ikamet eden Yahudiler olması da uzak bir ihtimal değildir; zira onlar ve Medineli münafıklar, Müslümanların sayıca azlığını ve teçhizatça zayıflığını gördüklerinde Bedir'e çıkışları esnasında bu sözü söylemişlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara şu cevabı verdi: { وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “Kim Allah'a tevekkül ederse, şüphesiz Allah mutlak galiptir” O'nu hiçbir galip mağlup edemez ve Kendisine tevekkül edeni asla zelil kılmaz; { حَكِيمٌ } “hikmet sahibidir” akılların kavramaktan aciz kaldığı üstün ve eksiksiz bir hikmet sahibidir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَاذْكُرُوا اللَّهَ قَالَ: افْتَرَضَ اللَّهُ ذِكْرَهُ عِنْدَ أَشْغَلِ مَا يَكُونُونَ: عِنْدَ الضِّرَابِ بِالسُّيُوفِ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ:
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den { وَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Allah'ı zikredin” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah, en meşgul oldukları anda, yani kılıçların çarpıştığı anda Kendisini zikretmeyi farz kılmıştır.» Hâkim'in rivayet edip sahihlediğine göre Sehl b. Sa'd şöyle demiştir:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «ثِنْتَانِ لَا يُرَدَّانِ: الدُّعَاءُ عِنْدَ النِّدَاءِ، وَعِنْدَ الْبَأْسِ، حِينَ يُلْحِمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İki şey vardır ki geri çevrilmez: Ezan anındaki dua ve savaş meydanında insanların birbirine girdiği andaki dua.»
وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ أَبِي مُوسَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَكْرَهُ الصَّوْتَ عِنْدَ الْقِتَالِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ يَقُولُ: لَا تَخْتَلِفُوا فَتَجْبُنُوا وَيَذْهَبُ نَصْرُكُمْ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ قَالَ: نَصْرُكُمْ، وَقَدْ ذَهَبَ رِيحُ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ حِينَ نَازَعُوهُ يَوْمَ أُحُدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ الْآيَةَ، يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ قَاتَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يوم بَدْرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: لَمَّا خَرَجَتْ قُرَيْشٌ مِنْ مَكَّةَ إِلَى بَدْرٍ خَرَجُوا بِالْقِيَانِ وَالدُّفُوفِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: أَبُو جَهْلٍ وَأَصْحَابُهُ يَوْمَ بَدْرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عن قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ مُشْرِكُو قُرَيْشٍ الَّذِينَ قَاتَلُوا نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ خَرَجُوا وَلَهُمْ بَغْيٌ وَفَخْرٌ، وقد قيل لهم: ارْجِعُوا فَقَدِ انْطَلَقَتْ عِيرُكُمْ وَقَدْ ظَفِرْتُمْ، فَقَالُوا: لَا وَاللَّهِ، حَتَّى يَتَحَدَّثَ أَهْلُ الْحِجَازِ بِمَسِيرِنَا وَعَدَدِنَا، وَذُكِرَ لَنَا أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ قَالَ يَوْمَئِذٍ: «اللَّهُمَّ إِنَّ قُرَيْشًا قَدْ أَقْبَلَتْ بِفَخْرِهَا وَخُيَلَائِهَا لِتُجَادِلَ رَسُولَكَ» ، وَذُكِرَ لَنَا أَنَّهُ قَالَ يَوْمَئِذٍ: «جَاءَتْ مِنْ مَكَّةَ أَفْلَاذُهَا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: جَاءَ إِبْلِيسُ فِي جُنْدٍ مِنَ الشَّيَاطِينِ وَمَعَهُ رَايَةٌ فِي صُورَةِ رِجَالٍ مِنْ بَنِي مُدْلِجٍ، وَالشَّيْطَانُ فِي صُورَةِ سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جَعْشَمٍ فَقَالَ الشَّيْطَانُ: لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ وَأَقْبَلَ جِبْرِيلُ عَلَى إِبْلِيسَ، فَلَمَّا رَآهُ وَكَانَتْ يَدُهُ فِي يَدِ رَجُلٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ انْتَزَعَ إِبْلِيسُ يَدَهُ وَوَلَّى مُدْبِرًا هو وشيعته، فقال الرجال: يَا سُرَاقَةُ إِنَّكَ جَارٌ لَنَا فَقَالَ: إِنِّي أَرى مَا لَا تَرَوْنَ وَذَلِكَ حِينَ رَأَى الْمَلَائِكَةَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ قَالَ: وَلَمَّا دَنَا الْقَوْمُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ قَلَّلَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ فِي أَعْيُنِ الْمُشْرِكِينَ، وَقَلَّلَ الْمُشْرِكِينَ فِي أَعْيُنِ الْمُسْلِمِينَ،
Hâkim'in rivayet edip sahihlediğine göre Ebû Mûsâ şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem savaş anında yüksek ses çıkarmayı hoş karşılamazdı. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } “birbirinizle çekişmeyin; sonra korkup gevşersiniz ve kuvvetiniz elden gider” ayeti hakkında şöyle demiştir: «İhtilafa düşmeyin, yoksa korkaklaşırsınız ve yardımınız/zaferiniz elden gider.» Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } ayeti hakkında: «Zaferiniz elden gider demektir; nitekim Uhud günü Muhammed'in ashabı onunla çekiştiğinde onların da rüzgârı (zaferi) gitmişti» demiştir. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “Yurtlarından çıkanlar gibi olmayın” ayeti hakkında: «Yani Bedir günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşan müşriklerdir» demiştir. İbn Cerîr'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kureyş Mekke'den Bedir'e çıktığında şarkıcı cariyeler ve deflerle çıktılar; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.» İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında: «Bedir günü Ebû Cehil ve ashabıdır» demiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: «Bedir günü Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşan Kureyş müşrikleri bir azgınlık ve böbürlenme içinde çıkmışlardı. Onlara: 'Geri dönün, kervanınız kurtuldu ve zafere ulaştınız' denildiğinde: 'Hayır, vallahi Hicaz ehli bizim yürüyüşümüzü ve sayımızı konuşuncaya kadar dönmeyiz' dediler. Bize nakledildiğine göre Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem o gün: 'Allahım! Şüphesiz Kureyş, senin Resûlünle mücadele etmek üzere gurur ve kibriyle gelmiştir' buyurmuştur. Yine bize nakledildiğine göre o gün: 'Mekke ciğerparelerini çıkardı' buyurmuştur.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İblis, şeytanlardan bir orduyla ve elinde bir sancakla Benî Müdlic'den adamlar suretinde geldi; İblis ise Sürâka b. Mâlik b. Cu'şum suretindeydi. Şeytan: { لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ } 'Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur, ben de muhakkak sizin yanınızdayım' dedi. Bu sırada Cibrîl İblis'e yöneldi. İblis onu görünce -ki eli müşriklerden bir adamın elindeydi- elini çekip kopardı ve taraftarlarıyla birlikte arkasını dönüp kaçtı. O adam: 'Ey Sürâka! Sen bizim yanımızdaydın ya?' deyince: { إِنِّي أَرى مَا لَا تَرَوْنَ } 'Doğrusu ben sizin görmediğinizi görüyorum' dedi; bu melekleri gördüğü andı; devamla: { إِنِّي أَخافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ } 'Ben Allah'tan korkarım; Allah'ın cezası pek çetindir' dedi. İbn Abbâs dedi ki: İki topluluk birbirine yaklaştığında Allah, Müslümanları müşriklerin gözünde azalttı; müşrikleri de Müslümanların gözünde azalttı.»
فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: وَمَا هَؤُلَاءِ؟ غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ، وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ مِنْ قِلَّتِهِمْ فِي أَعْيُنِهِمْ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ سَيَهْزِمُونَهُمْ لَا يَشُكُّونَ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ اللَّهُ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنْ رِفَاعَةَ بْنِ رَافِعٍ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: لَمَّا رَأَى إِبْلِيسُ مَا تَفْعَلُ الْمَلَائِكَةُ بِالْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ أَشْفَقَ أَنْ يَخْلُصَ الْقَتْلُ إِلَيْهِ، فَتَشَبَّثَ به الحارث بن هشام وَهُوَ يَظُنُّ أَنَّهُ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكٍ، فَوَكَزَ فِي صَدْرِ الْحَارِثِ فَأَلْقَاهُ ثُمَّ خَرَجَ هَارِبًا حَتَّى أَلْقَى نَفْسَهُ فِي الْبَحْرِ، وَرَفَعَ يَدَيْهِ فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ نَظِرَتَكَ إِيَّايَ. وَأَخْرَجَ الْوَاقِدِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي أَرى مَا لَا تَرَوْنَ قَالَ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّهُ رَأَى جِبْرِيلَ تَنْزِلُ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ، فَعَلِمَ عَدُوُّ اللَّهِ أَنَّهُ لَا يَدَانِ لَهُ بِالْمَلَائِكَةِ، وَقَالَ: إِنِّي أَخافُ اللَّهَ وكذب عَدُوُّ اللَّهِ، مَا بِهِ مَخَافَةُ اللَّهِ، وَلَكِنْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا قُوَّةَ لَهُ بِهِ وَلَا مَنَعَةَ لَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مَعْمَرٍ قَالَ: ذَكَرُوا أَنَّهُمْ أَقْبَلُوا عَلَى سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكٍ بَعْدَ ذَلِكَ، فَأَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ قَالَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ قَالَ: وَهُمْ يَوْمَئِذٍ فِي الْمُسْلِمِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ قَالَ: هُمْ قَوْمٌ لَمْ يَشْهَدُوا الْقِتَالَ يَوْمَ بَدْرٍ فَسُمُّوا مُنَافِقِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الْكَلْبِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ قَالَ: هُمْ قَوْمٌ كَانُوا أَقَرُّوا بِالْإِسْلَامِ وَهُمْ بِمَكَّةَ ثُمَّ خَرَجُوا مَعَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ، فَلَمَّا رَأَوُا الْمُسْلِمِينَ قَالُوا: غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ المنذر وأبو الشيخ عن الشعبي نحوه.
Müşrikler: «Bunlar da kim oluyor? Bunları dinleri aldattı» dediler. Onlar bu sözü ancak Müslümanlar gözlerinde az göründüğü için söylediler ve onları kesinlikle hezimete uğratacaklarını zannettiler. Bunun üzerine Allah: { وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Kim Allah'a tevekkül ederse, şüphesiz Allah mutlak galip ve hikmet sahibidir” buyurdu. Taberânî ve Ebû Nuaym'ın Rifâa b. Râfi' el-Ensârî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İblis Bedir günü meleklerin müşriklere yaptıklarını görünce öldürülme sırasının kendisine gelmesinden korktu. Onu Sürâka b. Mâlik zanneden Hâris b. Hişâm ona sarıldı; İblis Hâris'in göğsüne vurup onu yere serdi, sonra kaçıp kendini denize atıncaya kadar gitti; ellerini kaldırıp: 'Allahım! Bana verdiğin mühleti senden dilerim' dedi.» Vâkıdî ve İbn Merdûye de İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { إِنِّي أَرى مَا لَا تَرَوْنَ } “Doğrusu ben sizin görmediğinizi görüyorum” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bize zikredildiğine göre o, Cibrîl'in beraberindeki meleklerle indiğini gördü; böylece Allah'ın düşmanı, meleklerle başa çıkamayacağını anladı ve: { إِنِّي أَخافُ اللَّهَ } 'Ben Allah'tan korkarım' dedi. Allah'ın düşmanı yalan söyledi; onda Allah korkusu yoktu, fakat O'na karşı bir gücü ve korunması olmadığını bildi.» Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir'in Ma'mer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Naklettiklerine göre savaştan sonra Sürâka b. Mâlik'e yöneldiler; o ise böyle bir söz söylediğini inkâr etti.» İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ } “Hani münafıklar diyordu” ayeti hakkında: «Onlar o gün Müslümanların arasındaydılar» demiştir. Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre o, { وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “ve kalplerinde hastalık bulunanlar” ayeti hakkında: «Onlar Bedir günü savaşa katılmayan bir topluluktu ve münafık olarak isimlendirildiler» demiştir. Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir'in Kelbî'den rivayet ettiğine göre o, { وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } ayeti hakkında şöyle demiştir: «Onlar Mekke'deyken İslam'ı ikrar etmiş, sonra Bedir günü müşriklerle birlikte çıkmış bir topluluktu. Müslümanları görünce: 'Bunları dinleri aldattı' dediler.» İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh Şa'bî'den benzerini rivayet etmişlerdir.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٥٠ الى ٥٤]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 50-54]
وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (٥٠) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٥١) كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ (٥٢) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٥٣) كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كانُوا ظالِمِينَ (٥٤)
{ وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (٥٠) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٥١) كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ (٥٢) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٥٣) كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كانُوا ظالِمِينَ (٥٤) } “Melekler o kâfirlerin canlarını alırken, yüzlerine ve arkalarına vurarak: «Tadın yangın azabını!» dediklerini bir görseydin! (50) Bu, ellerinizin önden gönderdiği (işlediği) şeyler yüzündendir ve şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir. (51) Tıpkı Firavun hanedanının ve onlardan öncekilerin gidişatı gibi... Onlar Allah'ın ayetlerini inkâr ettiler de Allah onları günahları sebebiyle yakalayıverdi. Şüphesiz Allah çok kuvvetlidir, cezası pek çetindir. (52) Bu, bir kavim kendilerinde bulunanı değiştirmedikçe Allah'ın onlara bahşettiği bir nimeti değiştirmeyeceğinden ve şüphesiz Allah'ın hakkıyla işiten ve hakkıyla bilen olmasındandır. (53) Tıpkı Firavun hanedanının ve onlardan öncekilerin gidişatı gibi... Rablerinin ayetlerini yalanladılar, biz de günahları sebebiyle onları helak ettik; Firavun hanedanını da suda boğduk. Onların hepsi zalimler idi. (54)”
قَوْلُهُ: وَلَوْ تَرى الْخِطَابُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَوْ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ، كَمَا تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ، وَالْمَعْنَى: وَلَوْ رَأَيْتَ، لأن لو تقلب المضارع ماضيا، وإِذْ ظَرْفٌ لِتَرَى، وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ، أَيْ:
Âyetteki { وَلَوْ تَرى } “bir görseydin” hitabı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yahut daha önce birçok yerde açıklandığı üzere hitaba muhatap olabilecek herkese yöneliktir. Anlamı: «Görseydin» demektir; çünkü «lev» edatı muzari fiili mazi manasına çevirir. { إِذْ } lafzı «terâ» fiilinin zarfıdır, mef'ûl ise mahzuftur; yani:
وَلَوْ تَرَى الْكَافِرِينَ وَقْتَ تَوَفِّي الْمَلَائِكَةِ لَهُمْ قِيلَ أَرَادَ بِالَّذِينِ كَفَرُوا: مَنْ لَمْ يُقْتَلْ يَوْمَ بَدْرٍ وَقِيلَ هِيَ فِيمَنْ قُتِلَ بِبَدْرٍ وَجَوَابُ لَوْ مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ: لَرَأَيْتَ أَمْرًا عَظِيمًا، وَجُمْلَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَالْمُرَادُ بِأَدْبَارِهِمْ: أَسْتَاهُهُمْ، كَنَّى عَنْهَا بِالْأَدْبَارِ، وَقِيلَ: ظُهُورُهُمْ قِيلَ: هَذَا الضَّرْبُ يَكُونُ عِنْدَ الْمَوْتِ كَمَا يُفِيدُهُ ذِكْرُ التَّوَفِّي، وَقِيلَ: هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِينَ يَسِيرُونَ بِهِمْ إِلَى النَّارِ. قَوْلُهُ: وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ قَالَهُ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى: وَيَقُولُونَ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ، وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى يَضْرِبُونَ وَقِيلَ إِنَّهُ يَقُولُ لَهُمْ هَذِهِ الْمَقَالَةَ خَزَنَةُ جَهَنَّمَ، وَالذَّوْقِ قَدْ يَكُونُ مَحْسُوسًا، وَقَدْ يُوضَعُ مَوْضِعَ الِابْتِلَاءِ وَالِاخْتِبَارِ، وَأَصْلُهُ مِنَ
«Meleklerin o kâfirlerin canlarını aldığı vakti bir görseydin» demektir. İnkâr edenlerden kastın Bedir günü öldürülmeyenler olduğu söylenmiş; Bedir'de öldürülenler olduğu da söylenmiştir. Lev edatının cevabı mahzuftur, takdiri: «Büyük bir iş görürdün» şeklindedir. { يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ } “yüzlerine vurarak” cümlesi hal mevkiinde mansubdur. «Edbar» (arkalar) kelimesiyle kastedilen onların kıçları/dübürleridir; kinaye yoluyla arkalar denilmiştir; sırtları olduğu da söylenmiştir. Bu vurmanın, can alma (teveffî) zikredildiğine göre ölüm anında olduğu söylenmiştir; kıyamet gününde onları cehenneme sürdükleri vakit olduğu da söylenmiştir. { وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } “ve: «Tadın yangın azabını!» [dediklerini]” ifadesi hakkında Ferrâ: «Anlamı: 'Tadın yangın azabını' derler demektir ve cümle 'yedribûne' fiiline matuftur» demiştir. Bu sözü onlara cehennem bekçilerinin söylediği de söylenmiştir. Tatmak bazen duyularla hissedilir, bazen de sınama ve deneme yerine konur; aslı ise
الذَّوْقِ بِالْفَمِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ الضَّرْبِ وَالْعَذَابِ وَالْبَاءُ فِي بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ سَبَبِيَّةٌ، أَيْ: ذَلِكَ وَاقِعٌ بِسَبَبِ مَا كَسَبْتُمْ مِنَ الْمَعَاصِي، وَاقْتَرَفْتُمْ مِنَ الذُّنُوبِ، وَجُمْلَةُ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: وَالْأَمْرُ أَنَّهُ لَا يَظْلِمُهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى الْجُمْلَةِ الْوَاقِعَةِ خَبَرًا لِقَوْلِهِ: ذلِكَ وَهِيَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ أَيْ: ذَلِكَ العذاب بسبب المعاصي، وبسبب أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَدْ أَرْسَلَ إِلَيْهِمْ رُسُلَهُ، وَأَنْزَلَ عَلَيْهِمْ كُتَبَهُ، وَأَوْضَحَ لَهُمُ السَّبِيلَ، وَهَدَاهُمُ النَّجْدَيْنِ، كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ قَوْلُهُ:
ağızla tatmaktan gelir. { ذلِكَ } “Bu” ifadesiyle daha önce geçen vurma ve azaba işaret edilmektedir. { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } “ellerinizin önden gönderdiği şeyler yüzündendir” ifadesindeki «bâ» harfi sebebiyyet bildirir; yani: Bu azap, işlediğiniz günahlar ve irtikâp ettiğiniz veballer sebebiyle başınıza gelmiştir. { وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “ve şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir” cümlesi mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mevkiindedir; yani: Gerçek şudur ki O onlara asla zulmetmez. { ذلِكَ } kavlinin haberi olan { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } cümlesine matuf olması da caizdir; yani: Bu azap günahlar sebebiyledir ve Allah'ın kullarına asla zulmedici olmaması sebebiyledir; zira O Sübhânehu onlara elçilerini göndermiş, kitaplarını indirmiş, yolu açıklamış ve onlara iki apaçık yolu göstermiştir; nitekim Şanı Yüce Allah: { وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı” buyurmuştur.
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مَا أَنْزَلَهُ بِأَهْلِ بَدْرٍ، أَتْبَعَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ سُنَّتُهُ فِي فِرَقِ الْكَافِرِينَ، وَالدَّأْبُ: الْعَادَةُ، وَالْكَافُ: فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ عَلَى الْخَبَرِيَّةِ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: دَأْبِ هَؤُلَاءِ مِثْلُ دَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ جُوزِيَ هَؤُلَاءِ كَمَا جُوزِيَ أُولَئِكَ، فَكَانَتِ الْعَادَةُ فِي عَذَابِ هَؤُلَاءِ كَالْعَادَةِ الْمَاضِيَةِ لِلَّهِ فِي تَعْذِيبِ طَوَائِفِ الْكُفْرِ، وَجُمْلَةُ قَوْلِهِ: كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ مُفَسِّرَةٌ لِدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ، أَي: دَأْبُهُمْ هَذَا هُوَ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ، فَتَسَبَّبَ عَنْ كُفْرِهِمْ أَخْذُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَهُمْ، وَالْمُرَادُ بِذُنُوبِهِمْ:
{ كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ } “Tıpkı Firavun hanedanının gidişatı gibi” kavline gelince: Allah Sübhânehu Bedir ehline indirdiği azabı zikredince, bunun kâfir fırkalar hakkındaki sünneti olduğunu gösteren hususu da peşinden getirdi. ed-De'b (الدَّأْبُ): Âdet, alışkanlık demektir. «Kâf» harfi mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mevkiindedir; yani: Bunların gidişatı tıpkı Firavun hanedanının ve onlardan öncekilerin gidişatı gibidir. Anlam şudur: Onlar cezalandırıldığı gibi bunlar da cezalandırıldı; dolayısıyla bunların azaplandırılmasındaki âdet, Allah'ın küfür topluluklarını azaplandırmadaki geçmiş âdeti gibidir. { كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerini inkâr ettiler” cümlesi Firavun hanedanının gidişatını tefsir etmektedir; yani: Onların bu gidişatı, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleridir; böylece küfürleri sebebiyle Allah Sübhânehu onları yakalayıvermiştir. Günahlarından kasıt:
مَعَاصِيهِمُ الْمُتَرَتِّبَةُ عَلَى كُفْرِهِمْ، فَيَكُونُ الْبَاءَ فِي بِذُنُوبِهِمْ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ: فَأَخَذَهُمْ مُتَلَبِّسِينَ بِذُنُوبِهِمْ غَيْرَ تَائِبِينَ عَنْهَا، وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ مُعْتَرِضَةٌ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ:
küfürlerine bağlı olarak işledikleri isyanlarıdır. Dolayısıyla { بِذُنُوبِهِمْ } ifadesindeki «bâ» harfi mülâbese (beraberlik) içindir; yani: Onlardan tövbe etmeksizin günahlarına gömülmüş vaziyette iken onları yakaladı. { إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Şüphesiz Allah çok kuvvetlidir, cezası pek çetindir” cümlesi bir itiraz (ara cümle) olup kendinden öncekinin muhtevasını pekiştirmektedir.
ذلِكَ إِلَى الْعِقَابِ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ بِهِمْ، وَهُوَ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ مَا بَعْدَهُ، وَالْجُمْلَةُ جَارِيَةٌ مَجْرَى التَّعْلِيلِ لِمَا حَلَّ بِهِمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ ذَلِكَ الْعِقَابَ بِسَبَبِ أَنَّ عَادَةَ اللَّهِ فِي عِبَادِهِ عَدَمُ تَغْيِيرِ نِعَمِهِ الَّتِي يُنْعِمُ بِهَا عَلَيْهِمْ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ مِنَ الْأَحْوَالِ وَالْأَخْلَاقِ بِكُفْرَانِ نِعَمِ اللَّهِ، وَغَمْطِ إِحْسَانِهِ، وَإِهْمَالِ أَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيهِ، وَذَلِكَ كَمَا كَانَ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ وَمَنْ قَبْلَهُمْ، وَمِنْ قُرَيْشٍ وَمَنْ يُمَاثِلُهُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَإِنَّ اللَّهَ فَتَحَ لَهُمْ أَبْوَابَ الْخَيْرَاتِ فِي الدُّنْيَا، وَمَنَّ عَلَيْهِمْ بِإِرْسَالِ الرُّسُلِ وَإِنْزَالِ الْكُتُبِ، فَقَابَلُوا هَذِهِ النِّعَمَ بِالْكُفْرِ فَاسْتَحَقُّوا تَغْيِيرَ النِّعَمِ، كَمَا غَيَّرُوا مَا كَانَ يَجِبُ عَلَيْهِمْ سُلُوكُهُ، وَالْعَمَلُ بِهِ مِنْ شُكْرِهَا وَقَبُولِهَا، وَجُمْلَةُ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ مَعْطُوفَةٌ عَلَى بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً دَاخِلَةٌ مَعَهَا فِي التَّعْلِيلِ، أَيْ: ذَلِكَ بِسَبَبِ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا إِلَخْ، وَبِسَبَبِ أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ يَسْمَعُ مَا يَقُولُونَهُ وَيَعْلَمُ مَا يَفْعَلُونَهُ. وَقُرِئَ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، ثُمَّ كَرَّرَ مَا تَقَدَّمَ، فَقَالَ كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لِقَصْدِ التَّأْكِيدِ، مَعَ زِيَادَةِ أَنَّهُ كَالْبَيَانِ لِلْأَخْذِ بِالذُّنُوبِ بِأَنَّهُ كَانَ بِالْإِغْرَاقِ وَقِيلَ: إِنَّ الْأَوَّلَ بِاعْتِبَارِ مَا فَعَلَهُ آلُ فِرْعَوْنَ وَمَنْ شُبِّهَ بِهِمْ، وَالثَّانِي بِاعْتِبَارٍ مَا فُعِلَ بِهِمْ وَقِيلَ الْمُرَادُ بِالْأَوَّلِ كُفْرُهُمْ بِاللَّهِ، وَبِالثَّانِي تَكْذِيبُهُمُ الْأَنْبِيَاءَ وَقِيلَ:
{ ذلِكَ } “Bu” ifadesiyle Allah'ın onlara indirdiği cezaya işaret edilmektedir; mübtedadır, haberi ise sonrasıdır. Bu cümle, onların başına gelen Allah'ın azabının bir gerekçesi konumundadır. Anlam şudur: Bu azap şundandır ki, Allah'ın kulları hakkındaki sünneti; onlar Allah'ın nimetlerine nankörlük ederek, ihsanını hiçe sayarak, emir ve yasaklarını terk ederek kendi nefislerindeki halleri ve ahlakı değiştirmedikçe onlara lütfettiği nimetleri değiştirmemesidir. Tıpkı Firavun hanedanı ve onlardan öncekiler ile Kureyş ve onlara benzeyen müşriklerin yaptığı gibi... Çünkü Allah onlara dünyada hayır kapılarını açmış, peygamberler gönderip kitaplar indirerek onlara lütufta bulunmuştu; onlar ise bu nimetlere küfürle karşılık verdiler ve böylece nimetlerin değiştirilmesini hak ettiler; nitekim şükretmek ve kabul etmek suretiyle tutmaları ve amel etmeleri gereken yolu da değiştirdiler. { وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “ve şüphesiz Allah hakkıyla işiten ve hakkıyla bilendir” cümlesi { بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً } ifadesine matuftur ve onunla birlikte gerekçelendirmeye dâhildir; yani: Bu durum Allah'ın bir nimeti değiştirmeyişinden ve Allah'ın onların söylediklerini işiten, yaptıklarını bilen bir Semî' ve Alîm olmasındandır. Hemzenin kesresiyle (ve inne) istînâf olarak da okunmuştur. Sonra tekit maksadıyla ve ayrıca günahlar sebebiyle yakalamanın suda boğmakla olduğunu beyan sadedinde önceki ifadeyi tekrarlayarak: { كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ } “Tıpkı Firavun hanedanının ve onlardan öncekilerin gidişatı gibi... Rablerinin ayetlerini yalanladılar” buyurmuştur. Birinci ifadenin Firavun hanedanı ve benzerlerinin yaptıkları itibarıyla, ikinci ifadenin ise onlara yapılan muamele itibarıyla olduğu söylenmiştir. Birincisiyle Allah'ı inkâr etmelerinin, ikincisiyle ise peygamberleri yalanlamalarının kastedildiği de söylenmiştir.
غَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا لَا يَخْلُو عَنْ تعسف، والكلام في فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ كَالْكَلَامِ الْمُتَقَدِّمِ فِي: فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ مَعْطُوفٌ عَلَى أَهْلَكْنَاهُمْ، عَطْفَ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ، لِفَظَاعَتِهِ وَكَوْنِهِ مِنْ أَشَدِّ أنواع الإهلاك، ثم حكم على كلا الطَّائِفَتَيْنِ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ، وَمِنْ كَفَّارِ قُرَيْشٍ بِالظُّلْمِ لِأَنْفُسِهِمْ، بِمَا تَسَبَّبُوا بِهِ لِعَذَابِ اللَّهِ مِنَ الْكُفْرِ بِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرُسُلِهِ، وَبِالظُّلْمِ لِغَيْرِهِمْ، كَمَا كَانَ يَجْرِي مِنْهُمْ في معاملاتهم للناس بأنواع الظلم.
Bunun dışındaki [görüşler] zorlamadan uzak değildir. { فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ } “Onları günahları sebebiyle helâk ettik” ifadesi hakkındaki açıklama, daha önce geçen { فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ } “Allah da onları günahları sebebiyle yakalayıvermişti” ifadesi hakkındaki açıklama gibidir. { وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ } “Firavun hanedanını da suda boğduk” ifadesi ise, korkunçluğu ve helak çeşitlerinin en şiddetlilerinden olması sebebiyle -genelin üzerine özelin atfedilmesi kabilinden- { أَهْلَكْنَاهُمْ } fiiline matuftur. Ardından [Cenâb-ı Hak], Allah'ı, ayetlerini ve peygamberlerini inkâr ederek Allah'ın azabına yol açmaları sebebiyle Firavun hanedanı ile onlardan öncekilerden müteşekkil her iki zümrenin ve Kureyş kâfirlerinin kendi nefislerine zulmettiklerine ve insanlarla muamelelerinde sergiledikleri çeşitli haksızlıklar sebebiyle başkalarına da zulmettiklerine hükmetmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ قَالَ:
İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'ten rivayet ettiğine göre o, { وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ } “Melekler o kâfirlerin canlarını alırken bir görseydin!” ayeti hakkında şöyle demiştir:
الَّذِينَ قَتَلَهُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنِّي رَأَيْتُ بِظَهْرِ أَبِي جَهْلٍ مِثْلَ الشَّوْكِ، قَالَ: ذَلِكَ ضَرْبُ الْمَلَائِكَةِ. وَهَذَا مُرْسَلٌ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَدْبارَهُمْ قَالَ: وَأَسْتَاهَهُمْ، وَلَكِنَّ اللَّهَ كَرِيمٌ يُكَنِّي. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السدي في قوله: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ قَالَ: نِعْمَةُ اللَّهِ: مُحَمَّدٌ ﷺ أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَى قُرَيْشٍ فَكَفَرُوا، فنقله الله إلى الأنصار.
«Müşriklerden Bedir'de Allah'ın öldürdüğü kimselerdir.» İbn Cerîr'in Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre bir adam: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben Ebû Cehil'in sırtında diken gibi izler gördüm» dedi. Resûlullah: «O, meleklerin vurmasıdır» buyurdu. Bu rivayet mürseldir. Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { وَأَدْبارَهُمْ } “ve arkalarına” ifadesi hakkında: «Yani kıçlarına/dübürlerine; fakat Allah Kerîm'dir, kinaye ile ifade buyurur» demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ } “Bu, bir kavim kendilerinde bulunanı değiştirmedikçe Allah'ın onlara bahşettiği bir nimeti değiştirmeyeceğindendir” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Allah'ın nimeti Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; Allah onu Kureyş'e bir nimet olarak bahşetti, onlar ise nankörlük edip inkâr ettiler; Allah da onu Ensar'a nakletti.»
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٥٥ الى ٦٠]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 55-60]
إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٥٥) الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ (٥٦) فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٥٧) وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخائِنِينَ (٥٨) وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ (٥٩)
{ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٥٥) الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ (٥٦) فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٥٧) وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخائِنِينَ (٥٨) وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ (٥٩) } “Allah katında canlıların en kötüsü, inkâr edip de artık iman etmeyenlerdir. (55) Onlar, kendileriyle antlaşma yaptığın, sonra da her defasında antlaşmalarını bozan ve hiç sakınmayan kimselerdir. (56) Bundan dolayı onları savaşta yakalarsan, arkalarındakileri de ürkütüp dağıtacak şekilde kendilerini cezalandır ki ibret alsınlar. (57) Bir topluluğun hainlik etmesinden korkarsan, sen de aynı şekilde antlaşmayı bozduğunu adaletle onlara bildir. Şüphesiz Allah hainleri sevmez. (58) O inkâr edenler sakın kurtulup kaçtıklarını sanmasınlar! Çünkü onlar asla [bizi] aciz bırakamazlar. (59)”
وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٦٠)
{ وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٦٠) } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve savaş atları hazırlayın ki bununla Allah'ın düşmanını, sizin düşmanınızı ve sizin bilmeyip de Allah'ın bildiği bunlardan başka diğerlerini korkutasınız. Allah yolunda ne harcarsanız, size eksiksiz olarak ödenir ve asla haksızlığa uğratılmazsınız. (60)”
قَوْلُهُ: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ أَيْ: شَرَّ مَا يَدِبُّ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ عِنْدَ اللَّهِ أَيْ: فِي حُكْمِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا أَيِ: الْمُصِرُّونَ عَلَى الْكُفْرِ الْمُتَمَادُّونَ فِي الضَّلَالِ، وَلِهَذَا قَالَ: فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ أَيْ: إِنَّ هَذَا شَأْنُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ أَبَدًا، وَلَا يَرْجِعُونَ عَنِ الْغَوَايَةِ أَصْلًا، وَجَعَلَهُمْ شَرَّ الدَّوَابِّ، لَا شَرَّ النَّاسِ، إِيمَاءً إِلَى انْسِلَاخِهِمْ عَنِ الْإِنْسَانِيَّةِ وَدُخُولِهِمْ فِي جِنْسٍ غَيْرِ النَّاسِ مِنْ أَنْوَاعِ الْحَيَوَانِ، لِعَدَمِ تَعَقُّلِهِمْ لِمَا فِيهِ رَشَادُهُمْ. قَوْلُهُ:
Cenâb-ı Hakk'ın { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ } “Şüphesiz canlıların en kötüsü” kavli, yani yeryüzünde yürüyen canlıların en kötüsü; { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında” yani O'nun hükmünde; { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlerdir” yani küfürde ısrar eden ve sapıklıkta haddi aşanlardır. Bundan dolayı: { فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “artık onlar iman etmezler” buyurmuştur; yani onların şanı budur, asla iman etmezler ve sapıklıktan kesinlikle dönmezler. Kendilerini doğru yola iletecek şeyleri akletmedikleri için, insanlıktan sıyrılıp insanlar dışındaki hayvan türlerinin cinsine dâhil olduklarına işaret etmek üzere onları "insanların en kötüsü" değil de "canlıların en kötüsü" kılmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın:
الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ بَدَلٌ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا، أَوْ عَطْفُ بَيَانٍ، أَوْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الذَّمِّ. وَالْمَعْنَى:
{ الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ } “Onlar kendileriyle antlaşma yaptığın kimselerdir” kavli, { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinden bedel veya atf-ı beyandır ya da zem üzere mahallen mansubdur. Anlamı şudur:
أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكَافِرِينَ الَّذِينَ هُمْ شَرُّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ هُمْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ، أَيْ: أَخَذْتَ مِنْهُمْ عَهْدَهُمْ ثُمَّ هم يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ الذي عاهدتهم فِي كُلِّ مَرَّةٍ مِنْ مَرَّاتِ الْمُعَاهَدَةِ وَالحال أنَّ هُمْ لَا يَتَّقُونَ النَّقْضَ وَلَا يَخَافُونَ عَاقِبَتَهُ وَلَا يَتَجَنَّبُونَ أَسْبَابَهُ وَقِيلَ: إِنَّ مِنْ فِي قَوْلِهِ مِنْهُمْ لِلتَّبْعِيضِ، وَمَفْعُولُ عَاهَدْتَ مَحْذُوفٌ، أَيِ: الَّذِينَ عَاهَدْتَهُمْ، وَهُمْ بَعْضُ أُولَئِكَ الْكَفَرَةِ، يَعْنِي: الْأَشْرَافَ مِنْهُمْ، وَعَطَفَ الْمُسْتَقْبَلَ، وَهُوَ ثُمَّ يَنْقُضُونَ، عَلَى الْمَاضِي، وَهُوَ عَاهَدْتَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى اسْتِمْرَارِ النَّقْضِ مِنْهُمْ، وَهَؤُلَاءِ هُمْ قُرَيْظَةُ، عَاهَدَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِنَّ لَا يُعِينُوا الْكُفَّارَ، فَلَمْ يَفُوا بِذَلِكَ، كَمَا سَيَأْتِي، ثُمَّ أَمَرَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِالشِّدَّةِ وَالْغِلْظَةِ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ أَيْ: فَإِمَّا تُصَادِفْنَّهُمْ فِي ثِقَافٍ وَتَلْقَاهُمْ فِي حَالَةٍ تَقْدِرُ عَلَيْهِمْ فِيهَا، وَتَتَمَكَّنُ مِنْ غَلَبِهِمْ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ أي: ففرّق
Allah katında canlıların en kötüsü olan bu kâfirler, kendilerinden antlaşma aldığın, yani kendileriyle sözleştiğin, sonra da kendileriyle antlaşma yaptığın her seferde ahitlerini bozan kimselerdir. Üstelik onlar ahdi bozmaktan sakınmazlar, bunun akıbetinden korkmazlar ve buna yol açacak sebeplerden de kaçınmazlar. Denildi ki: Âyette geçen { مِنْهُمْ } ifadesindeki min (مِنْ) harf-i cerri teb'îz (kısmîlik bildirmek) içindir; { عَاهَدْتَ } fiilinin mef'ûlü ise hazfedilmiştir. Yani: Kendileriyle antlaşma yaptığın o kimseler, o kâfirlerin bir kısmıdır; kastedilen ise onların ileri gelenleridir (eşrafıdır). Mâzî (geçmiş zaman) olan { عَاهَدْتَ } fiili üzerine müstakbel (geniş/şimdiki zaman) olan { ثُمَّ يَنْقُضُونَ } ifadesinin atfedilmesi, onların ahdi bozmayı sürekli bir âdet hâline getirdiklerine delâlet etmesi içindir. Bunlar Kurayza [oğulları]dır; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kâfirlere yardım etmemeleri şartıyla kendileriyle antlaşma yapmış, fakat ileride geleceği üzere buna vefa göstermemişlerdir. Daha sonra [Allah Teâlâ], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara karşı sert ve katı davranmasını emrederek şöyle buyurmuştur: { فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ } “Bundan dolayı onları savaşta yakalarsan, arkalarındakileri de darmadağın et”. Yani onlara bir sikâf içinde rast gelirsen ve onları kendilerine güç yetirebileceğin, onları alt etmeye imkân bulacağın bir durumda yakalarsan, { فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ } “onlarla arkalarındakileri darmadağın et”; yani darmadağın et ki
بِقَتْلِهِمْ وَالتَّنْكِيلِ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ مِنَ الْمُحَارِبِينَ لَكَ مَنْ أَهْلِ الشِّرْكِ، حَتَّى يَهَابُوا جَانِبَكَ، وَيَكُفُّوا عَنْ حَرْبِكَ، مَخَافَةَ أَنْ يَنْزِلَ بِهِمْ مَا نَزَلْ بِهَؤُلَاءِ. وَالثِّقَافُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ: مَا يُشَدُّ بِهِ الْقَنَاةُ أَوْ نَحْوُهَا، وَمِنْهُ قول النابغة:
onları öldürüp ibretlik şekilde cezalandırarak, arkalarındaki seninle savaşan şirk ehlini darmadağın et ki senden çekinsinler ve bunların başına gelenin kendi başlarına da gelmesinden korkarak seninle savaşmaktan vazgeçsinler. Sikâf (ثِقَاف) dilin aslında: Mızrak vb. şeyleri düzeltip bağlamaya yarayan alettir. Nâbiğa'nın şu sözü bundandır:
تدعو قعينا وقد عضّ الحديد بها ... عضّ الثِّقَافِ عَلَى ضَمِّ الْأَنَابِيبِ
Demir kendisini sıktığı hâlde Kuayn'ı çağırıyor, / Mızrak boğumlarını birleştirmek için sikâfın sıkması gibi.
يُقَالُ ثَقَفْتُهُ: وَجَدْتُهُ، وَفُلَانٌ ثَقِفٌ: سَرِيعُ الْوُجُودِ لِمَا يُحَاوِلُهُ، وَالتَّشْرِيدُ: التَّفْرِيقُ مَعَ الِاضْطِرَابِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ فَشَرِّدْ بِهِمْ سَمِّعْ بِهِمْ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: افْعَلْ بِهِمْ فِعْلًا مِنَ الْقَتْلِ تُفَرِّقُ بِهِ مَنْ خَلْفَهُمْ، يُقَالُ شَرَّدْتُ بَنِي فُلَانٍ: قَلَعْتُهُمْ عَنْ مَوَاضِعِهِمْ، وَطَرَدْتُهُمْ عَنْهَا، حَتَّى فَارَقُوهَا. قَالَ الشَّاعِرُ:
Sekaftuhû (ثَقِفْتُهُ), onu buldum demektir. «Filan adam sekiftir (ثَقِفٌ)» denildiğinde, uğraştığı şeyi çabuk bulan kimsedir. Teşrîd (تَّشْرِيدُ), panik ve kargaşayla dağıtmaktır. Ebû Ubeyde: «{ فَشَرِّدْ بِهِمْ }, onları teşhir et/ibret-i âlem yap» demiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: «Onlara öyle bir öldürme muamelesi yap ki arkalarındakileri darmadağın etsin. ‘Filanoğullarını teşrîd ettim (şerradtu)’ denildiğinde; onları yurtlarından söküp attım ve oradan kovdum, nihayet orayı terk ettiler demektir.» Şair şöyle demiştir:
أَطُوفُ في الأباطح كلّ يوم ... مخافة أن يشرّد بي حَكِيمٌ
Her gün vadilerde dolaşıp duruyorum, / Hakîm beni ibret-i âlem eder / kovar korkusuyla.
وَمِنْهُ شَرَدَ الْبَعِيرُ: إِذَا فَارَقَ صَاحِبَهُ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَرَأَ فَشَرِّذْ بِهِمْ بِالذَّالِ الْمُعْجَمَةِ.
Devenin sahibini terk edip kaçması anlamında «Şerade'l-baîr (شَرَدَ الْبَعِيرُ)» denilmesi de bundandır. İbn Mes‘ûd'dan noktalı zâl ile { فَشَرِّذْ بِهِمْ } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.
قَالَ قُطْرُبٌ: التَّشْرِيذُ بِالذَّالِ الْمُعْجَمَةِ: هُوَ التَّنْكِيلُ، وَبِالْمُهْمَلَةِ: هُوَ التَّفْرِيقُ. وَقَالَ المهدوي: الذَّالُ الْمُعْجَمَةُ لَا وَجْهَ لَهَا إِلَّا أَنْ تَكُونَ بَدَلًا مِنَ الدَّالِ الْمُهْمَلَةِ لِتَقَارُبِهِمَا. قَالَ: ولا يعرف فشرّذ فِي اللُّغَةِ، وَقُرِئَ مَنْ خَلْفَهُمْ بِكَسْرِ الْمِيمِ وَالْفَاءِ. قَوْلُهُ وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً أَيْ غِشًّا وَنَقْضًا لِلْعَهْدِ مِنَ الْقَوْمِ الْمُعَاهِدِينَ فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ أَيْ: فَاطْرَحْ إِلَيْهِمُ الْعَهْدَ الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ عَلى سَواءٍ عَلَى طَرِيقٍ مُسْتَوِيَةٍ. وَالْمَعْنَى:
Kutrub şöyle demiştir: «Noktalı zâl ile teşrîz (التَّشْرِيذُ), ibretlik ceza vermek; noktasız dâl ile [teşrîd] ise dağıtmaktır.» Mehdevî ise: «Noktalı zâl kıraatinin, mahreç yakınlığından dolayı noktasız dâlden bedel olmasından başka bir izahı yoktur. Dilde ‘feşerriz’ bilinmemektedir» demiştir. { مَنْ خَلْفَهُمْ } ibaresi mîm ve fâ harflerinin kesresiyle de okunmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın { وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً } “Bir kavmin hainlik etmesinden korkarsan” kavli; yani antlaşmalı bir topluluğun aldatmasından ve ahdi bozmasından endişe edersen; { فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ } “sen de onlara at” yani aranızdaki ahdi onlara geri at, { عَلى سَواءٍ } “aynı şekilde / eşitçe” yani dosdoğru ve adil bir tarzda. Anlamı şudur:
أَنَّهُ يُخْبِرُهُمْ إِخْبَارًا ظَاهِرًا مَكْشُوفًا بِالنَّقْضِ وَلَا يُنَاجِزُهُمُ الْحَرْبَ بَغْتَةً وَقِيلَ: مَعْنَى: عَلى سَواءٍ عَلَى وَجْهٍ يَسْتَوِي فِي الْعِلْمِ بِالنَّقْضِ أَقْصَاهُمْ وَأَدْنَاهُمْ، أَوْ تَسْتَوِي أَنْتَ وَهُمْ فِيهِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: السَّوَاءُ الْعَدْلُ، وَقَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الوسط، ومنه قوله فِي سَواءِ الْجَحِيمِ ، وَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانٍ:
Ahdin bozulduğunu onlara açıkça ve alenen bildirir, onlara ansızın savaş açmaz. { عَلى سَواءٍ } ifadesinin anlamının; ahdin bozulduğunu bilme hususunda onların uzaktakileriyle yakındakilerinin eşit olacağı ya da sen ve onların bu hususta eşit olacağınız bir şekilde bildirmek olduğu da söylenmiştir. Kisâî şöyle demiştir: «Sevâ (السَّوَاءُ), adalet demektir; bazen de orta/merkez anlamına gelir. Cenâb-ı Hakk'ın { فِي سَواءِ الْجَحِيمِ } “çılgın alevlerin ortasında” kavli ve Hassân'ın şu sözü bundandır:
يَا وَيْحَ أَنْصَارِ النَّبِيِّ وَرَهْطِهِ ... بَعْدَ الْمُغَيَّبِ فِي سَوَاءِ الْمُلْحَدِ
Yazıklar olsun Peygamber'in ensârına ve kabilesine / Kabrin tam ortasında gizlenen zatın ardından!
وَمِنَ الْأَوَّلِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Birinci anlama (adalet anlamında) şairin şu sözü örnektir:
فَاضْرِبْ وُجُوهَ الْغُدَّرِ الْأَعْدَاءِ ... حتّى يجيبوك إلى السّواء
Vur o hain düşmanların yüzlerine, / Tâ ki seni adalete davet edene kadar / boyun eğinceye kadar.
وَقِيلَ: مَعْنَى: فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ عَلَى جَهْرٍ، لَا عَلَى سِرٍّ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ عَامَّةٌ فِي كُلِّ مُعَاهِدٍ يُخَافُ مِنْ وُقُوعِ النَّقْضِ مِنْهُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالَّذِي يَظْهَرُ مِنْ أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ، أَنَّ أَمْرَ بَنِي قُرَيْظَةَ انْقَضَى عِنْدَ قَوْلِهِ: فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ ثُمَّ ابْتَدَأَ ﵎ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَأْمُرُهُ بِمَا يَصْنَعُهُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ مَعَ مَنْ يَخَافُ مِنْهُ خِيَانَةً، وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخائِنِينَ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا، يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ تَحْذِيرًا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْمُنَاجَزَةِ قَبْلَ أَنْ يَنْبِذَ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ عَائِدَةً إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ تُخَافُ مِنْهُمُ الْخِيَانَةُ.
{ فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ } ifadesinin anlamının "gizlice değil, açıkça [bildirerek at]" olduğu da söylenmiştir. Zahir olan odur ki bu ayet, antlaşmayı bozmasından korkulan her muahedeli hakkında geneldir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Kur'an lafızlarından anlaşılan şudur ki Benî Kureyza meselesi { فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ } kavlinde sona ermiş, sonra Allah Teâlâ bu ayette gelecekte kendisinden hainlik korkulan kimselere karşı ne yapacağını emretmeye başlamıştır.» { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخائِنِينَ } “Şüphesiz Allah hainleri sevmez” cümlesi öncesinin illetidir. Bunun, eşitçe antlaşmayı bozduğunu bildirmeden önce savaşa girişmekten Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i sakındırma olması muhtemel olduğu gibi, kendilerinden hainlik korkulan kavme raci olması da muhtemeldir.
قَوْلُهُ ولا تحسبن قرأ ابن عامر ويزيد وحمزة وَحَفْصٌ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْمُثَنَّاةِ مِنْ فَوْقُ. فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأَوْلَى يَكُونُ الَّذِينَ كَفَّرُوا: فَاعِلَ الْحُسْبَانِ، وَيَكُونُ مَفْعُولُهُ الْأَوَّلُ: مَحْذُوفًا، أَيْ: لَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْفُسَهُمْ، وَمَفْعُولُهُ الثَّانِي: سَبَقُوا، وَمَعْنَاهُ: فَاتُوا وَأَفْلَتُوا مِنْ أَنْ يُظْفَرَ بِهِمْ. وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ: يَكُونُ الْخِطَابُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَمَفْعُولُهُ الْأَوَّلُ: الَّذِينَ كَفَرُوا، وَالثَّانِي: سَبَقُوا، وَقُرِئَ: إِنَّهُمْ سَبَقُوا وقرئ يحسبن بكسر الياء، وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا، أي: إنهم لا يفوتون، ولا
Allah Teâlâ'nın { وَلَا تَحْسَبَنَّ } kavline gelince; İbn Âmir, Yezîd, Hamza ve Hafs [noktalı] alt yâ ile [{ لَا يَحْسَبَنَّ } şeklinde], diğer [kıraat imamları] ise noktalı üst tâ ile [{ وَلَا تَحْسَبَنَّ } şeklinde] okumuşlardır. İlk kıraate göre { الَّذِينَ كَفَرُوا }, zannetme (hüsban) fiilinin fâili (öznesi) olur; birinci mef'ûlü (nesnesi) ise mahzuftur (düşmüştür). Yani: «İnkâr edenler kendilerini [kurtulmuş] sanmasınlar» takdirindedir. İkinci mef'ûlü ise { سَبَقُوا } fiilidir; bunun anlamı da yakalanmaktan kurtulup kaçtıklarıdır. İkinci kıraate göre ise hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; [fiilin] birinci mef'ûlü { الَّذِينَ كَفَرُوا }, ikincisi ise { سَبَقُوا } fiilidir. { إِنَّهُمْ سَبَقُوا } şeklinde de okunmuştur. { يَحْسَبَنَّ } fiili yâ harfinin kesrasıyla [{ يَحْسِبَنَّ } şeklinde] de okunmuştur. { إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ } cümlesi ise öncesinin ta‘lîlidir (gerekçesidir); yani onlar [asla] kurtulup kaçamazlar ve
يَجِدُونَ طَالَبَهُمْ عَاجِزًا عَنْ إِدْرَاكِهِمْ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: أَنَّهُمْ، بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا، وَكِلَا الْقِرَاءَتَيْنِ مُفِيدَةٌ لِكَوْنِ الْجُمْلَةِ تَعْلِيلِيَّةً وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ: مَنْ أَفْلَتَ مِنْ وَقْعَةِ بَدْرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ وَإِنْ أَفْلَتُوا مِنْ هَذِهِ الْوَقْعَةِ، وَنَجَوْا فَإِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ، بَلْ هُمْ وَاقِعُونَ فِي عَذَابِ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْآخِرَةِ.
kendilerini arayan kimseyi onları yakalamaktan âciz bulamazlar. İbn Âmir hemzenin fethasıyla { أَنَّهُمْ }, diğerleri ise kesrasıyla [{ إِنَّهُمْ }] okumuşlardır; her iki kıraat de cümlenin taliliye (gerekçe bildiren) olduğunu ifade eder. Bu ayetle Bedir Savaşı'ndan kaçıp kurtulan müşriklerin kastedildiği de söylenmiştir. Anlamı şudur: Onlar bu savaştan kurtulup kaçmış olsalar bile asla âciz bırakamazlar; aksine dünyada veya ahirette Allah'ın azabına mutlaka uğrayacaklardır.
وَقَدْ زَعَمَ جَمَاعَةٌ مِنَ النَّحْوِيِّينَ مِنْهُمْ أَبُو حَاتِمٍ أَنَّ قِرَاءَةَ مَنْ قَرَأَ يَحْسَبَنَّ بِالتَّحْتِيَّةِ لَحْنٌ، لَا تَحِلُّ الْقِرَاءَةَ بها، لأنه لم يأت ليحسبنّ بِمَفْعُولٍ، وَهُوَ يَحْتَاجُ إِلَى مَفْعُولَيْنِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا تَحَامُلٌ شَدِيدٌ. وَمَعْنَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ:
Aralarında Ebû Hâtim'in de bulunduğu bir grup nahivci, yâ harfiyle { يَحْسَبَنَّ } okuyan kimsenin kıraatinin lahin (dil bilgisi hatası) olduğunu ve bununla kıraatin helal olmadığını iddia etmiştir; çünkü «yahsebenn» fiili iki mef‘ûle ihtiyaç duyduğu hâlde burada mef‘ûl gelmemiştir. Nehhâs ise: «Bu son derece haksız bir ithamdır» demiştir. Bu kıraatin anlamı:
وَلَا يَحْسَبَنَّ مَنْ خَلْفِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا، فَيَكُونُ الضَّمِيرُ يَعُودُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ إِلَّا أَنَّ الْقِرَاءَةَ بِالتَّاءِ أَبْيَنُ. وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ: يَجُوزُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنْ يَكُونَ الَّذِينَ كَفَرُوا فَاعِلًا، وَالْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مَحْذُوفٌ. وَالْمَعْنَى وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْفُسَهُمْ سَبَقُوا. قَالَ مَكِّيُّ: وَيَجُوزُ أَنْ يُضْمَرَ مَعَ سَبَقُوا أَنْ فَتَسُدُّ مَسَدَّ الْمَفْعُولَيْنِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَا يَحْسَبْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ سَبَقُوا، فهو مثل أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا فِي سَدِّ أَنْ مَسَدَّ الْمَفْعُولَيْنِ، ثُمَّ أَمَرَ سُبْحَانَهُ بِإِعْدَادِ الْقُوَّةِ لِلْأَعْدَاءِ، وَالْقُوَّةُ: كُلُّ مَا يُتَقَوَّى بِهِ فِي الْحَرْبِ، وَمِنْ ذَلِكَ السِّلَاحُ وَالْقِسِيُّ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ مِنْ حَدِيثِ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ يَقُولُ «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ، أَلَا إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْيُ، قَالَهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ» وَقِيلَ: هِيَ الْحُصُونُ، وَالْمَصِيرُ إِلَى التَّفْسِيرِ الثَّابِتِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مُتَعَيِّنٌ. قَوْلُهُ: وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ. قَرَأَ الْحَسَنُ وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ وَأَبُو حَيْوَةَ وَمِنْ رُبُطِ الْخَيْلِ بِضَمِّ الرَّاءِ وَالْبَاءِ، كَكُتُبٍ: جَمْعِ كِتَابٍ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ:
«Arkalarındakiler o inkâr edenlerin kurtulup kaçtıklarını sanmasın» şeklindedir ve bu durumda zamir daha önce geçene döner; ancak tâ ile okunan kıraat daha açıktır. Mehdevî şöyle demiştir: «Bu kıraate göre { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinin fâil olması ve birinci mef‘ûlün mahzuf olması caizdir. Anlamı: 'İnkâr edenler kendilerinin kaçıp kurtulduklarını sanmasınlar' olur.» Mekkî ise şöyle demiştir: «{ سَبَقُوا } ile birlikte gizli bir ‘en’ takdir edilmesi ve iki mef‘ûlün yerine geçmesi caizdir. Takdiri şöyledir: 'Kâfirler kaçıp kurtulduklarını sanmasınlar.' Bu, ‘en’ edatının iki mef‘ûlün yerine geçmesi hususunda { أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا } “İnsanlar bırakılacaklarını mı sandılar?” ayeti gibidir.» Sonra Cenâb-ı Hak düşmanlara karşı kuvvet hazırlamayı emretmiştir. Kuvvet; savaşta kendisiyle güç kazanılan her şeydir; silah ve yaylar da bundandır. Sahîh-i Müslim ve diğer kaynaklarda Ukbe b. Âmir'den rivayetle sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i minberdeyken şöyle buyururken işittim: { وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın.” 'Haberiniz olsun ki kuvvet atmaktır/ok atmaktır!' Bunu üç defa tekrarladı.» Bunun kaleler olduğu da söylenmiştir; ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan tefsire başvurmak zorunludur. Cenâb-ı Hakk'ın { وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ } kavlini; Hasan[-ı Basrî], Amr b. Dînâr ve Ebû Hayve, «kitâb»ın çoğulu «kütüb» gibi, râ ve bâ'nın dammesiyle { وَمِنْ رُبُطِ الْخَيْلِ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Hâtim şöyle demiştir:
الرِّبَاطُ مِنَ الْخَيْلِ: الْخَمْسُ فَمَا فَوْقَهَا، وَهِيَ الْخَيْلُ الَّتِي تَرْتَبِطُ بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
«Atlardan ribât; beş ve üzeri attır. Bunlar düşman karşısında bağlanan/beslenen atlardır.» Şairin şu sözü bundandır:
أَمَرَ الْإِلَهُ بِرَبْطِهَا لِعَدُوِّهِ ... فِي الْحَرْبِ إِنَّ اللَّهَ خَيْرُ مُوَفَّقِ
İlâh, savaşta düşmanına karşı / Onların bağlanıp beslenmesini emretti; şüphesiz Allah en hayırlı muvaffak edicidir.
قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَالرِّبَاطُ: اسْمٌ لِلْخَيْلِ الَّتِي تَرْبُطُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُسَمَّى بِالرِّبَاطِ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى الْمُرَابَطَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ رَبِيطٍ، كَفَصِيلٍ وَفِصَالٍ، انْتَهَى. وَمَنْ فَسَّرَ الْقُوَّةَ بِكُلِّ مَا يُتَقَوَّى بِهِ فِي الْحَرْبِ جَعْلَ عَطْفَ الْخَيْلِ مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ، وَجُمْلَةُ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الحال، الترهيب: التَّخْوِيفُ، وَالضَّمِيرُ فِي بِهِ عَائِدٌ إِلَى مَا فِي مَا اسْتَطَعْتُمْ أَوْ إِلَى الْمَصْدَرِ الْمَفْهُومِ مِنْ وَأَعِدُّوا وَهُوَ الْإِعْدَادُ. وَالْمُرَادُ بِعَدُوِّ اللَّهِ وَعَدُوِّهِمْ: هُمُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، وَغَيْرِهِمْ مِنْ مُشْرِكِي الْعَرَبِ. قَوْلُهُ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ مَعْطُوفٌ عَلَى عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ، وَمَعْنَى مِنْ دُونِهِمْ:
Keşşâf müellifi şöyle demiştir: «Ribât; Allah yolunda bağlanan/beslenen atların adıdır. Murâbata (nöbet tutma) manasındaki ribât masdarıyla isimlendirilmiş olması caiz olduğu gibi, fasîl-fisâl gibi rabît'in çoğulu olması da caizdir.» [Alıntı sonu]. Kuvveti 'savaşta kendisiyle güç kazanılan her şey' olarak tefsir eden kimse, atların atfedilmesini hassın âma atfı kabilinden kabul etmiştir. { تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ } “bununla Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı korkutasınız” cümlesi hal olarak mahallen mansubdur. Terhîb, korkutmaktır. { بِهِ } ifadesindeki zamir, { مَا اسْتَطَعْتُمْ } kavlindeki «mâ»ya veya { وَأَعِدُّوا } fiilinden anlaşılan mastara yani hazırlamaya racidir. "Allah'ın düşmanı ve onların düşmanı" ile kastedilenler; Mekke ehlinden olan müşrikler ve Arap müşriklerinden diğerleridir. Cenâb-ı Hakk'ın { وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ } “ve bunlardan başka diğerlerini” kavli, { عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ } ifadesine matuftur. «Min dûnihim» ifadesinin manası:
مِنْ غَيْرِهِمْ قِيلَ: هُمُ الْيَهُودُ، وَقِيلَ فَارِسُ وَالرُّومُ، وَقِيلَ: الْجِنُّ وَرَجَّحَهُ ابْنُ جَرِيرٍ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْآخَرِينَ مَنْ غَيْرِهِمْ، كُلُّ مَنْ لَا تُعْرَفُ عَدَاوَتُهُ، قَالَهُ السُّهَيْلِيُّ. وَقِيلَ: هُمْ بَنُو قُرَيْظَةَ خَاصَّةً، وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ، وَالْأَوْلَى: الْوَقْفُ فِي تَعْيِينِهِمْ لِقَوْلِهِ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ. قَوْلُهُ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَيْ: فِي الْجِهَادِ، وَإِنْ كَانَ يسيرا حقيرا يُوَفَّ إِلَيْكُمْ جزاؤه في الآخرة. فالحسنة بعشرة أَمْثَالِهَا إِلَى سَبْعمِائَةِ ضِعْفٍ إِلَى أَضْعَافٍ كَثِيرَةٍ كَمَا قَرَّرْنَاهُ سَابِقًا وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ فِي شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ النَّفَقَةِ الَّتِي تُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، أَيْ: مِنْ ثَوَابِهَا بَلْ يَصِيرُ ذَلِكَ إِلَيْكُمْ وَافِيًا وَافِرًا كَامِلًا وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ .
...onlardan başkalarını [korkutasınız diye]. Bunların Yahudiler olduğu söylenmiştir. Fars ve Rumlar olduğu da söylenmiştir. Cinler olduğu da söylenmiştir ki İbn Cerîr bu görüşü tercih etmiştir. es-Süheylî'nin belirttiğine göre; onlardan başkaları olan diğerlerinden maksat, düşmanlığı bilinmeyen herkestir de denilmiştir. Bunların özellikle Benî Kurayza olduğu da söylenmiştir. Bundan başka [görüşler de] ileri sürülmüştür. En uygun olanı; { لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ } “Siz onları bilmezsiniz, Allah onları bilir” buyurulduğu için onları belirleme konusunda tevakkuf etmektir (kesin bir tespitte bulunmamaktır). Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda her ne harcarsanız...” buyruğu; yani cihad yolunda, az ve değersiz bile olsa [yaptığınız harcamanın] karşılığı, { يُوَفَّ إِلَيْكُمْ } “size tastamam ödenir”, ahirette mükafatı eksiksiz verilir [demektir]. Nitekim daha önce belirttiğimiz üzere bir haseneye (iyiliğe) on katından yedi yüz katına ve daha pek çok katına kadar karşılık verilir. { وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ } “Ve siz hiçbir haksızlığa uğratılmazsınız” buyruğu; Allah yolunda yaptığınız bu harcamanın hiçbir şeyinde, yani onun sevabında [haksızlığa uğramazsınız], aksine bu [mükafat] size tastamam, bol ve eksiksiz bir şekilde ulaşır [demektir]. { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً } “Eğer yapılan bir iyilik olursa, onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükafat verir” [ve] { أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ } “Ben, sizden çalışan hiçbir kimsenin amelini zayi etmeyeceğim” [ayetlerinde buyrulduğu gibidir].
وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: نَزَلَتْ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الْآيَةَ فِي سِتَّةِ رَهْطٍ مِنَ الْيَهُودِ فِيهِمُ ابْنُ تَابُوتٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ قال: قريظة يوم الخندق مالؤوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَعْدَاءَهُ.
Ebû'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o: «{ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ } ayeti aralarında İbn Tâbût'un da bulunduğu altı Yahudi hakkında indi» demiştir. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ } kavli hakkında şöyle demiştir: «Hendek günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı düşmanlarına destek veren Kureyza [oğulları]dır.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ قَالَ: نَكِّلْ بِهِمْ مَنْ بَعْدَهُمْ.
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ } kavli hakkında: «Onları öyle cezalandır ki onlardan sonrakilere ibret olsun» demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَكِّلْ بِهِمْ مَنْ وَرَاءَهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: أَنْذِرْ بِهِمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: عِظْ بِهِمْ مَنْ سِوَاهُمْ مِنَ النَّاسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: أَخِفْهُمْ بِهِمْ.
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında: «Onları öyle cezalandır ki arkalarındakilere ibret olsun» demiştir. Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında: «Onlarla [diğerlerini] uyar» demiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o: «Onlarla diğer insanlara öğüt ver» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o: «Onların vasıtasıyla diğerlerini korkut» demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ يقول: لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ أَنْ يَنْكُثُوا فَيُصْنَعَ بِهِمْ مِثْلُ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ: دَخَلَ جِبْرِيلُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: قَدْ وَضَعْتَ السِّلَاحَ، وَمَا زِلْنَا فِي طَلَبِ الْقَوْمِ فَاخْرُجْ، فَإِنَّ الله أَذِنَ لَكَ فِي قُرَيْظَةَ، وَأَنْزَلَ فِيهِمْ وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ قَالَ:
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, { لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } kavli hakkında şöyle demiştir: «Ahdi bozup da kendilerine de benzerinin yapılmasından sakınsınlar diye.» Ebû'ş-Şeyh'in İbn Şihâb'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Cibrîl, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girip: 'Silahı bıraktın mı? Biz hâlâ düşmanın peşindeyiz, hemen çık! Şüphesiz Allah sana Kureyza hakkında izin verdi' dedi ve onlar hakkında: { وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً } ayeti indi.» İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ } kavli hakkında şöyle demiştir:
لَا يَفُوتُونَا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ قَالَ: الرَّمْيُ وَالسُّيُوفُ وَالسِّلَاحُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ فِي قَوْلِهِ وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ قَالَ: أَمَرَهُمْ بِإِعْدَادِ الْخَيْلِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ عِكْرِمَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: الْقُوَّةُ ذُكُورُ الْخَيْلِ، وَالرِّبَاطُ الْإِنَاثُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ فِي الْآيَةِ قَالَ: الْقُوَّةُ الحصون، ومِنْ رِباطِ الْخَيْلِ قَالَ: الْإِنَاثُ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ، تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ قَالَ: تُخْزُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ. وَقَدْ وَرَدَ فِي اسْتِحْبَابِ الرَّمْيِ وَمَا فِيهِ مِنَ الْأَجْرِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ. وَكَذَلِكَ وَرَدَ فِي اسْتِحْبَابِ اتِّخَاذِ الْخَيْلِ وَإِعْدَادِهَا، وَكَثْرَةِ ثَوَابِ صَاحِبِهَا، أَحَادِيثُ لَا يَتَّسِعُ الْمَقَامُ لِبَسْطِهَا. وَقَدْ أَفْرَدَ ذَلِكَ جَمَاعَةٌ مِنَ العلماء بمصنفات.
«Bizden kaçıp kurtulamazlar.» Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ } kavli hakkında: «Ok atmak, kılıçlar ve silahtır» demiştir. İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim'in Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr'den rivayet ettiğine göre o, { وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ } kavli hakkında: «Onlara at hazırlamalarını emretti» demiştir. Ebû'ş-Şeyh ve Şu‘ab'da el-Beyhakî'nin İkrime'den rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında: «Kuvvet erkek atlar, ribât ise dişi atlardır» demiştir. İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında: «Kuvvet kalelerdir; { وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ } ise dişi atlardır» demiştir. Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ } kavli hakkında: «Bununla Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı zelil ve rüsvay edersiniz» demiştir. Ok atmanın/atıcılığın müstehaplığı ve bundaki ecir hakkında pek çok hadis varit olmuştur. Aynı şekilde at edinmenin ve hazırlamanın müstehaplığı ile sahibinin kazanacağı sevabın çokluğu hakkında da bu makamın genişçe açıklamaya elvermediği pek çok hadis varit olmuştur. İlim ehlinden bir topluluk bunu müstakil eserlerde ele almıştır.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٦١ الى ٦٣]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 61-63]
وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦١) وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ (٦٢) وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٣)
{ وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦١) وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ (٦٢) وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٣) } “Eğer barışa meylederlerse sen de ona meylet ve Allah'a tevekkül et. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (61) Eğer sana hile yapmak isterlerse, şüphesiz Allah sana yeter. O, seni yardımıyla ve müminlerle destekleyen, (62) Onların kalplerini kaynaştırandır. Yeryüzünde bulunan her şeyi verseydin bile yine de onların kalplerini kaynaştıramazdın. Fakat Allah onların aralarını uzlaştırdı. Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (63)”
الْجُنُوحُ: الْمَيْلُ، يُقَالُ: جَنَحَ الرَّجُلُ إِلَى الرَّجُلِ: مَالَ إِلَيْهِ وَمِنْهُ قِيلَ لِلْأَضَالِعِ: جَوَانِحُ، لِأَنَّهَا مَالَتْ إِلَى الْحَنْوَةِ، وَجَنَحَتِ الْإِبِلُ: إِذَا مَالَتْ أَعْنَاقُهَا فِي السَّيْرِ، وَمِنْهُ قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ:
Cünûh (الْجُنُوحُ), meyletmektir. «Ceneha'r-raculü ile'r-racul (جَنَحَ الرَّجُلُ إِلَى الرَّجُلِ)» denildiğinde, adam adama meyletti demektir. Kaburga kemiklerine eğri kısma meylettikleri için «cevânih (جَوَانِحُ)» denilmesi bundandır. «Cenehati'l-ibil (جَنَحَتِ الْإِبِلُ)» ise develerin yürürken boyunlarının eğilip meyletmesidir. Zü'r-Rimme'nin şu sözü bundandır:
إِذَا مَاتَ فَوْقَ الرَّحْلِ أَحْيَيْتُ رُوحَهُ ... بِذِكْرَاكَ وَالْعِيسُ الْمَرَاسِيلُ جُنَّحُ
Semer üzerinde ölecek gibi olduğunda, / Seni anarak dirilttim ruhunu; hızlı koşan beyaz develer boyun büküp meylederken.
وَمِثْلُهُ قَوْلُ النابغة:
Nâbiğa'nın şu sözü de bunun benzeridir:
جَوَانِحُ قَدْ أَيْقَنَّ أَنَّ قَبِيلَهُ ... إِذَا مَا الْتَقَى الْجَمْعَانِ أَوَّلَ غَالِبٍ
İki ordu karşılaştığında, onun ordusunun galip gelen ilk taraf olacağını / Kesinlikle bilerek boyun eğip meyleden kuşlar...
يَعْنِي: الطَّيْرَ، وَالسَّلْمُ: الصُّلْحُ. قَرَأَ الْأَعْمَشُ وَأَبُو بَكْرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَالْمُفَضَّلُ بِكَسْرِ السِّينِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا. وَقَرَأَ الْعُقَيْلِيُّ فَاجْنَحْ بِضَمِّ النُّونِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا. وَالْأُولَى: لُغَةُ قَيْسٍ، وَالثَّانِيَةُ: لُغَةُ تَمِيمٍ. قَالَ ابْنُ جِنِّيٍّ: وَلُغَةُ قَيْسٍ: هِيَ الْقِيَاسُ، وَالسَّلْمُ تُؤَنَّثُ كَمَا تُؤَنَّثُ الْحَرْبُ، أَوْ هِيَ مُؤَوَّلَةٌ بِالْخَصْلَةِ، أَوِ الْفِعْلَةِ.
Yani kuşları kastetmektedir. es-Selm (السَّلْمُ), sulh (barış) demektir. A‘meş, Ebû Bekir, İbn Muhaysın ve Mufaddal sîn harfinin kesresiyle [es-Silm], diğerleri ise fethasıyla [es-Selm] okumuşlardır. Ukaylî { فَاجْنَحْ } lafzını nûn harfinin dammesiyle [{ فَاجْنُحْ }], diğerleri ise fethasıyla okumuşlardır. Birincisi Kays lehçesi, ikincisi ise Temîm lehçesidir. İbn Cinnî şöyle demiştir: «Kays lehçesi kıyasa uygun olandır. Harp kelimesi müennes olduğu gibi selm kelimesi de müennes kılınır ya da haslet veya fiil anlamıyla müennes kabul edilir.»
وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ هَلْ هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ أَمْ مُحْكَمَةٌ؟ فَقِيلَ: هِيَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ وَقِيلَ: لَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ، لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهَا قَبُولُ الْجِزْيَةِ، وَقَدْ قَبِلَهَا مِنْهُمُ الصَّحَابَةُ فَمَنْ بَعْدَهُمْ، فَتَكُونُ خَاصَّةً بِأَهْلِ الْكِتَابِ وَقِيلَ: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ إِنْ دَعَوْا إِلَى الصُّلْحِ جَازَ أَنْ يُجَابُوا إِلَيْهِ، وَتَمَسَّكَ الْمَانِعُونَ مِنْ مُصَالَحَةِ الْمُشْرِكِينَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَقَيَّدُوا عَدَمَ الْجَوَازِ بِمَا إِذَا كَانَ الْمُسْلِمُونَ فِي عِزَّةٍ وَقُوَّةٍ، لَا إِذَا لَمْ يَكُونُوا كَذَلِكَ، فَهُوَ جَائِزٌ، كَمَا وَقَعَ مِنْهُ ﷺ مِنْ مُهَادَنَةِ قُرَيْشٍ، وَمَا زَالَتِ الْخُلَفَاءُ وَالصَّحَابَةُ عَلَى ذَلِكَ، وَكَلَامُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَعْرُوفٌ، مُقَرَّرٌ فِي مَوَاطِنِهِ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فِي جُنُوحِكَ لِلسَّلْمِ وَلَا تَخَفْ مِنْ مَكْرِهِمْ، فَ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ السَّمِيعُ لِمَا يَقُولُونَ الْعَلِيمُ بِمَا يَفْعَلُونَ وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ بِالصُّلْحِ، وَهُمْ مُضْمِرُونَ الْغَدْرَ وَالْخَدْعَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ أَيْ: كَافِيَكَ مَا تَخَافُهُ مِنْ شُرُورِهِمْ بِالنَّكْثِ وَالْغَدْرِ، وَجُمْلَةُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ تَعْلِيلِيَّةٌ، أَيْ: لَا تَخَفْ مِنْ خَدْعِهِمْ وَمَكْرِهِمْ فَإِنَّ اللَّهَ الَّذِي قَوَّاكَ عَلَيْهِمْ بِالنَّصْرِ فِيمَا مَضَى، وَهُوَ يَوْمُ بَدْرٍ، هُوَ الَّذِي سَيَنْصُرُكَ، وَيُقَوِّيكَ عَلَيْهِمْ عِنْدَ حُدُوثِ الْخَدْعِ وَالنَّكْثِ، وَالْمُرَادُ بِالْمُؤْمِنِينَ: الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ، ثُمَّ بَيَّنَ كَيْفَ كَانَ تَأْيِيدُهُ بِالْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَظَاهِرُهُ الْعُمُومُ، وَأَنَّ ائْتِلَافَ قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ، هُوَ مِنْ أَسْبَابِ النَّصْرِ الَّتِي أَيَّدَ اللَّهُ بِهَا رَسُولَهُ. وَقَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: الْمُرَادُ: الْأَوْسُ، وَالْخَزْرَجُ، فَقَدْ كَانَ بَيْنَهُمْ عَصَبِيَّةٌ شَدِيدَةٌ، وَحُرُوبٌ عَظِيمَةٌ، فَأَلَّفَ اللَّهُ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ بِالْإِيمَانِ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقِيلَ: أَرَادَ التَّأْلِيفَ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، وَالْحَمْلُ عَلَى الْعُمُومِ أَوْلَى، فَقَدْ كَانَتِ الْعَرَبُ قَبْلَ الْبِعْثَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ يَأْكُلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَلَا يَحْتَرِمُ مَالَهُ، وَلَا دَمَهُ، حَتَّى جَاءَ الْإِسْلَامُ، فَصَارُوا يَدًا وَاحِدَةً، وَذَهَبَ مَا كَانَ بَيْنَهُمْ مِنَ الْعَصَبِيَّةِ، وَجُمْلَةُ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا.
İlim ehli bu ayetin mensuh mu yoksa muhkem mi olduğu hususunda ihtilaf etmiştir. { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ } “Müşrikleri öldürün” kavliyle neshedildiği söylenmiştir. Mensuh olmadığı da söylenmiştir; zira bununla cizyenin kabul edilmesi kastedilmiştir ve sahabe ile onlardan sonrakiler onlardan cizyeyi kabul etmişlerdir; binaenaleyh ayet Ehl-i Kitab'a mahsustur. Müşrikler sulhe çağırırlarsa buna icabet edilmesinin caiz olduğu da söylenmiştir. Müşriklerle barış yapmayı caiz görmeyenler ise Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ } “Gevşemeyin ve sizler üstün iken barışa çağırmayın; Allah sizinle beraberdir” kavline sarılmışlar ve caiz olmama hükmünü Müslümanların izzet ve kuvvet sahibi olduğu durumla sınırlandırmışlardır; Müslümanlar böyle olmadığında ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kureyş ile antlaşma yaptığı gibi caizdir ve halifeler ile sahabe de bu yolda devam etmiştir. İlim ehlinin bu meseledeki sözleri bilinmekte olup ilgili yerlerde takrir edilmiştir. { وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } Barışa meylettiğinde Allah'a tevekkül et ve onların hilesinden korkma. Çünkü { إِنَّهُ } şüphesiz O Subhânehû, { هُوَ السَّمِيعُ } onların söylediklerini hakkıyla işiten, { الْعَلِيمُ } yaptıklarını hakkıyla bilendir. { وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ } İhanet ve hileyi gizleyerek sulh yoluyla seni aldatmak isterlerse, { فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ } şüphesiz ahdi bozup hıyanet etmelerinden ve onların şerlerinden korktuğun şeyde Allah sana yeter. { هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ } “O, seni yardımıyla ve müminlerle destekleyendir” cümlesi ta'lîl (gerekçe) bildirir; yani onların aldatmasından ve hilesinden korkma; zira geçmişte -Bedir gününde- onlara karşı seni yardımıyla güçlendiren Allah, aldatma ve ahdi bozma meydana geldiğinde de sana yardım edecek ve onlara karşı seni güçlendirecektir. Müminlerle kastedilenler ise Muhacirler ve Ensar'dır. Sonra müminlerle desteğinin nasıl olduğunu açıklayarak: { وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ } “ve onların kalplerini kaynaştırdı” buyurmuştur. Bunun zahiri umum ifade eder; nitekim müminlerin kalplerinin kaynaşması, Allah'ın Resûlü'nü kendisiyle desteklediği zafer sebeplerindendir. Müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: Kastedilenler Evs ve Hazrec'dir; zira aralarında şiddetli bir taassup/düşmanlık ve büyük savaşlar vardı; Allah, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman vesilesiyle onların kalplerini kaynaştırdı. Muhacirler ile Ensar'ın arasını kaynaştırmayı kastettiği de söylenmiştir. Ancak umuma hamletmek daha evladır; zira Muhammedî bi‘setten önce Araplar birbirini kırıp geçirir, ne mala ne de kana saygı duyarlardı; nihayet İslam geldi, tek bir güç oldular ve aralarındaki taassup yok olup gitti. { لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ } “Yeryüzünde bulunan her şeyi verseydin bile yine de onların kalplerini kaynaştıramazdın” cümlesi öncesinin muhtevasını teyit etmektedir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَا كَانَ بَيْنَهُمْ مِنَ الْعَصَبِيَّةِ وَالْعَدَاوَةِ، قَدْ بَلَغَ إِلَى حَدٍّ لَا يُمْكِنُ دَفْعُهُ بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، وَلَوْ أَنْفَقَ الطَّالِبُ لَهُ جَمِيعَ مَا فِي الْأَرْضِ لَمْ يَتِمَّ لَهُ مَا طَلَبَهُ مِنَ التَّأْلِيفِ، لِأَنَّ أَمْرَهُمْ فِي ذَلِكَ قَدْ تَفَاقَمَ جِدًّا وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ بِعَظِيمِ قُدْرَتِهِ وَبَدِيعِ صُنْعِهِ إِنَّهُ عَزِيزٌ لَا يُغَالِبُهُ مُغَالِبٌ، وَلَا يَسْتَعْصِي عَلَيْهِ أَمْرٌ مِنَ الْأُمُورِ حَكِيمٌ فِي تَدْبِيرِهِ وَنُفُوذِ نَهْيِهِ وَأَمْرِهِ.
Anlamı şudur: Aralarındaki taassup ve düşmanlık hiçbir surette giderilmesi mümkün olmayan bir dereceye ulaşmıştı; bunu isteyen kimse yeryüzündeki her şeyi harcasaydı bile onların arasını uzlaştırma arzusunu gerçekleştiremezdi, çünkü bu hususta durumları son derece vahimdi. { وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ } “Fakat Allah onların aralarını uzlaştırdı”; yüce kudreti ve eşsiz yaratışıyla aralarını buldu. { إِنَّهُ عَزِيزٌ } “Şüphesiz O mutlak güç sahibidir”; hiçbir üstün gelen O'na üstün gelemez ve O'na hiçbir iş zor gelmez; { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”; tedbirinde, nehyinin ve emrinin icrasında hikmet sahibidir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ قَالَ: قُرَيْظَةُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ، نَسَخَتْهَا فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ إلى
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ } “Eğer barışa meylederlerse” kavli hakkında: «[Kastedilen] Kurayza'dır» demiştir. Ebû'ş-Şeyh'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir: «Kurayzaoğulları hakkında indi; onu { فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ } “Gevşemeyin ve barışa çağırmayın” [ayeti] sonuna kadar
آخِرِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: السَّلْمُ: الطَّاعَةُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ:
neshetmiştir.» İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: «es-Selm, itaattir» demiştir. Ebû'ş-Şeyh'in ondan rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir:
إِنْ رَضُوا فَارْضَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: إِنْ أَرَادُوا الصُّلْحَ فَأَرِدْهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَسَخَتْهَا هَذِهِ الْآيَةُ قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ إلى قوله: وَهُمْ صاغِرُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالنَّحَّاسُ فِي نَاسِخِهِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: ثُمَّ نسخ ذلك فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ .
«Onlar razı olursa sen de razı ol.» İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında: «Barış isterlerse sen de iste» demiştir. Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir: «Onu: { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlarla savaşın...” ayetinden { وَهُمْ صاغِرُونَ } “küçülmüş olarak” kavline kadar olan kısım neshetmiştir.» Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir, en-Nâsih adlı eserinde Nehhâs ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Sonra bunu: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” ayeti neshetti.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ قَالَ: قُرَيْظَةُ.
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ } “Eğer sana hile yapmak isterlerse” kavli hakkında: «[Kastedilen] Kureyza'dır» demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَبِالْمُؤْمِنِينَ قَالَ: الأنصار. وأخرج ابن مردويه عن النعمان ابن بَشِيرٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ أَيْضًا وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: مَكْتُوبٌ عَلَى الْعَرْشِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، أَنَا اللَّهُ وَحْدِي لَا شَرِيكَ لِي، وَمُحَمَّدٌ عَبْدِي وَرَسُولِي أَيَّدْتُهُ بِعِلْمِي. وَذَلِكَ قَوْلُهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَالنَّسَائِيُّ وَالْبَزَّارُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ هذه الآية نزلت في المتحابين في الله لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، وَاللَّفْظُ لَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَرَابَةُ الرَّحِمِ تُقْطَعُ، وَمِنَّةُ الْمُنْعِمِ تُكْفَرُ، وَلَمْ نَرَ مِثْلَ تَقَارُبِ الْقُلُوبِ، يَقُولُ اللَّهُ: لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ نَحْوَهُ، وَلَيْسَ فِي هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سَبَبُ النُّزُولِ، وَلَكِنَّ الشَّأْنَ فِي قَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْمُتَحَابِّينَ فِي اللَّهِ مَعَ أَنَّ الْوَاقِعَ قَبْلَهَا هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ وَالْوَاقِعَ بعدها يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَمَعَ كَوْنِ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ يَرْجِعُ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ الْمَذْكُورِينَ قَبْلَهُ بِلَا شَكٍّ وَلَا شُبْهَةٍ، وَكَذَلِكَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ فَإِنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّأْلِيفَ الْمَذْكُورَ هُوَ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ أَيَّدَ اللَّهُ بِهِمْ رَسُولَهُ ﷺ.
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, { وَبِالْمُؤْمِنِينَ } kavli hakkında: «Ensar'dır» demiştir. İbn Merdûye Nu'mân b. Beşîr'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Merdûye İbn Abbâs'tan da benzerini rivayet etmiştir. İbn Asâkir'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Arşta şöyle yazılıdır: 'Lâ ilâhe illallâh; ben tek olan ve ortağı bulunmayan Allah'ım; Muhammed kulum ve elçimdir, onu ilmimle destekledim.' İşte Cenâb-ı Hakk'ın: { هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ } kavli budur.» İbnü'l-Mübârek, İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî'd-Dünyâ, Nesâî, Bezzâr, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, Hâkim (sahih olduğunu belirtmiştir), İbn Merdûye ve Şu‘ab'da Beyhakî'nin İbn Mes‘ûd'dan rivayet ettiğine göre şu { لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } ayeti Allah için birbirini sevenler hakkında inmiştir. Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir, Ebû'ş-Şeyh ve lafız kendisine ait olmak üzere Şu‘abü'l-Îmân'da Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Akrabalık bağı koparılabilir, nimet verenin nimeti inkâr edilebilir; fakat kalplerin yakınlaşması gibisini görmedik. Allah şöyle buyurmaktadır: { لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } ayeti.» İbnü'l-Mübârek, Abdürrezzâk, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, Hâkim ve Beyhakî de ondan benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Abbâs'tan gelen bu rivayette bunun nüzul sebebi olduğuna dair bir delil yoktur. Asıl mesele, İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh'ın: «Bu ayet Allah için birbirini sevenler hakkında indi» sözüdür; zira ayetten önce { هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ } kavli, sonrasında ise { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } kavli yer almaktadır ve { مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ } kavlindeki zamirin şüphesiz kendisinden önce zikredilen müminlere raci olması, aynı şekilde { وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ } kavlindeki zamirin de öyle olması, zikredilen kaynaşmanın Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i kendileriyle desteklediği müminler arasında gerçekleştiğini göstermektedir.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٦٤ الى ٦٦]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 64-66]
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٦٤) يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (٦٥) الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٦٦)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٦٤) يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (٦٥) الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٦٦) } “Ey Peygamber! Sana da sana uyan müminlere de Allah yeter. (64) Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et. Eğer sizden sabreden yirmi kişi bulunursa, iki yüz kişiyi yenerler. Eğer sizden yüz kişi bulunursa, inkâr edenlerden bin kişiyi yenerler. Çünkü onlar anlamayan bir topluluktur. (65) Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti ve sizde bir zaaf bulunduğunu bildi. Eğer sizden sabreden yüz kişi bulunursa iki yüz kişiyi yenerler. Eğer sizden bin kişi bulunursa, Allah'ın izniyle iki bin kişiyi yenerler. Allah sabredenlerle beraberdir. (66)”
قَوْلُهُ: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَيْسَ هَذَا تَكْرِيرًا لِمَا قَبْلَهُ، فَإِنَّ الْأَوَّلَ مُقَيَّدٌ بِإِرَادَةِ الْخَدْعِ وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هذه كفاية خاصة، وفي قوله: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ كِفَايَةٌ عَامَّةٌ غَيْرُ مُقَيَّدَةٍ، أَيْ: حَسْبُكَ اللَّهُ فِي كُلِّ حَالٍ، وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَمَنِ اتَّبَعَكَ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ لِلْعَطْفِ عَلَى الِاسْمِ الشَّرِيفِ. وَالْمَعْنَى: حَسْبُكَ اللَّهُ وحسبك المؤمنون، أي: كافيك الله،
Cenâb-ı Hakk'ın: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Ey Peygamber! Sana ve sana tâbi olan müminlere Allah yeter.” kavli, kendisinden önceki ifadenin bir tekrarı değildir. Zira birincisi, { وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ } “Eğer seni aldatmak isterlerse, şüphesiz Allah sana yeter” [ayetiyle] hile iradesiyle kayıtlanmıştır ki bu özel bir yetmedir (kifâyet-i hâssa). { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ } “Ey Peygamber! Allah sana yeter” kavlinde ise kayıtsız, genel bir kifâyet (yetme) söz konusudur; yani Allah her halükârda sana yeter demektir. { وَمَنِ اتَّبَعَكَ } “ve sana uyanlar” kavlindeki vâv harfinin, İsm-i Şerîf'e (Lafza-i Celâl'e) atıf için olması muhtemeldir. Bu takdirde mana: «Allah sana yeter, müminler de sana yeter», yani «Sana yeten Allah'tır,
وَكَافِيكَ الْمُؤْمِنُونَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى مَعَ، كَمَا تَقُولُ: حَسْبُكَ وَزَيْدًا دِرْهَمٌ، وَالْمَعْنَى: كَافِيكَ وَكَافِي الْمُؤْمِنِينَ اللَّهُ، لِأَنَّ عَطْفَ الظَّاهِرِ عَلَى الْمُضْمَرِ فِي مِثْلِ هَذِهِ الصُّورَةِ مُمْتَنِعٌ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ النَّحْوِ، وَأَجَازَهُ الْكُوفِيُّونَ. قَالَ الْفَرَّاءُ: لَيْسَ بِكَثِيرٍ فِي كَلَامِهِمْ أَنْ تَقُولَ حَسْبُكَ وَأَخِيكَ، بَلِ الْمُسْتَعْمَلُ أَنْ يُقَالَ: حَسْبُكَ وَحَسْبُ أَخِيكَ بِإِعَادَةِ الْجَارِّ، فَلَوْ كَانَ قَوْلُهُ: وَمَنِ اتَّبَعَكَ مجرورا، لقيل: حسبك أو حسب مَنِ اتَّبَعَكَ. وَاخْتَارَ النَّصْبَ عَلَى الْمَفْعُولِ مَعَهُ النَّحَّاسُ. وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ حَسْبُهُمُ اللَّهُ، فَحَذَفَ الْخَبَرَ. قَوْلُهُ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ أَيْ: حِثَّهُمْ وَحُضَّهُمْ، وَالتَّحْرِيضُ فِي اللُّغَةِ: الْمُبَالَغَةُ فِي الْحَثِّ، وَهُوَ كَالتَّحْضِيضِ، مَأْخُوذٌ مِنَ الْحَرَضِ، وَهُوَ أَنْ يُنْهِكَهُ الْمَرَضُ وَيَتَبَالَغَ فِيهِ حَتَّى يُشْفِيَ عَلَى الْمَوْتِ كَأَنَّهُ يَنْسُبُهُ إِلَى الْهَلَاكِ لَوْ تَخَلَّفَ عَنِ الْمَأْمُورِ بِهِ، ثُمَّ بَشَّرَهُمْ تَثْبِيتًا لِقُلُوبِهِمْ وَتَسْكِينًا لِخَوَاطِرِهِمْ بِأَنَّ الصَّابِرِينَ مِنْهُمْ فِي الْقِتَالِ يَغْلِبُونَ عَشْرَةً أَمْثَالَهُمْ مِنَ الْكُفَّارِ، فَقَالَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ ثُمَّ زَادَ هَذَا إِيضَاحًا مُفِيدًا لِعَدَمِ اخْتِصَاصِ هَذِهِ الْبِشَارَةِ بِهَذَا الْعَدَدِ، بَلْ هِيَ جَارِيَةٌ فِي كُلِّ عَدَدٍ فَقَالَ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً وَفِي هَذَا دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الْجَمَاعَةَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ قَلِيلًا كَانُوا أَوْ كَثِيرًا لَا يَغْلِبُهُمْ عَشْرَةُ أَمْثَالِهِمْ مِنَ الْكُفَّارِ بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، وَقَدْ وُجِدَ فِي الْخَارِجِ مَا يُخَالِفُ ذَلِكَ، فَكَمْ مِنْ طَائِفَةٍ مِنْ طَوَائِفِ الْكُفَّارِ يَغْلِبُونَ مَنْ هُوَ مِثْلُ عُشْرِهِمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، بَلْ مِثْلُ نِصْفِهِمْ بَلْ مِثْلُهُمْ. وَأُجِيبُ عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّ وُجُودَ هَذَا فِي الْخَارِجِ لَا يُخَالِفُ مَا فِي الْآيَةِ لِاحْتِمَالِ أَنْ لَا تَكُونَ الطَّائِفَةُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مُتَّصِفَةً بِصِفَةِ الصبر وقيل:
ve sana yeten müminlerdir. Vâv harfinin «ma‘a» (birliktelik) manasında olması da muhtemeldir; tıpkı «Hasbüke ve Zeyden dirhemün (Sana ve Zeyd'e bir dirhem yeter)» denilmesi gibi. Bu durumda anlam: «Sana yeten ve müminlere yeten Allah'tır» olur; çünkü nahiv ilminde yerleştiği üzere böyle bir yapıda zahir ismin zamire [cer mahallinde] atfedilmesi caiz değildir; Kûfeliler ise bunu caiz görmüştür. Ferrâ şöyle demiştir: «Onların kelamında 'Hasbüke ve ahîke' demek yaygın değildir; bilakis cer edatını tekrar ederek 'Hasbüke ve hasbü ahîke' denilmesi kullanılır. Şayet { وَمَنِ اتَّبَعَكَ } ifadesi mecrur olsaydı, 'Hasbüke ve hasbü menittebeake' denilirdi.» Nehhâs ise mef‘ûlün meah olarak mansub olmasını tercih etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Anlamın «Sana uyan müminlere de Allah yeter» olması ve haberin hazfedilmiş bulunması caizdir. Cenâb-ı Hakk'ın { حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ } “Müminleri savaşa teşvik et” kavli; yani onları isteklendir ve teşvik et demektir. Lisan ilminde tahrîd (تَّحْرِيضُ), teşvikte mübalağa etmek olup tahdîd (teşvik) gibidir; hastalığın kişiyi bitkin düşürüp ölüme yaklaştırması anlamındaki harad (الْحَرَض) kökünden türetilmiştir; sanki emredilen şeyden geri kalması durumunda onu helake nispet etmek gibidir. Sonra kalplerini pekiştirmek ve gönüllerini teskin etmek üzere, savaştaki sabredenlerin kâfirlerden kendi misillerinin on katını yeneceklerini müjdeleyerek: { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } “Eğer sizden sabreden yirmi kişi bulunursa, iki yüz kişiyi yenerler” buyurmuştur. Sonra bu müjdenin sadece bu sayıya mahsus olmadığını, bilakis her sayı için geçerli olduğunu bildirecek şekilde açıklamayı artırarak: { وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً } “Eğer sizden yüz kişi bulunursa, bin kişiyi yenerler” buyurmuştur. Bunda, az olsun çok olsun müminler topluluğunu kâfirlerden kendilerinin on katı olan bir topluluğun hiçbir surette yenemeyeceğine delalet vardır. Vakıada ise buna aykırı durumlar görülmüştür; nitekim kâfirlerden nice fırkalar kendi sayılarının onda biri, hatta yarısı ya da dengi olan Müslümanları yenebilmişlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Vakıadaki bu durum ayetteki hükme aykırı değildir; zira o müminler fırkasının sabır vasfıyla muttasıf olmaması muhtemeldir. Şöyle de denilmiştir:
إن هذا الخبر والواقع في الآية فِي مَعْنَى الْأَمْرِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ فَالْمُؤْمِنُونَ كَانُوا مَأْمُورِينَ مِنْ جِهَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِأَنْ تَثْبُتَ الْجَمَاعَةُ مِنْهُمْ لِعَشَرَةِ أَمْثَالِهِمْ، ثُمَّ لَمَّا شَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ وَاسْتَعْظَمُوهُ، خَفَّفَ عَنْهُمْ، وَرَخَّصَ لَهُمْ لِمَا عَلِمَهُ سُبْحَانَهُ مِنْ وُجُودِ الضَّعْفِ فِيهِمْ، فَقَالَ: فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، فَأَوْجَبَ عَلَى الْوَاحِدِ أَنْ يَثْبُتَ لِاثْنَيْنِ مِنَ الْكُفَّارِ.
Ayette yer alan bu haber emir manasındadır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ } “Anneler emzirirler” ve { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ } “Boşanmış kadınlar beklerler” kavilleri de böyledir. Dolayısıyla Müslümanlar, içlerinden bir topluluğun kendilerinin on katına karşı sebat etmesiyle Allah Subhânehû tarafından emrolunmuşlardı. Sonra bu durum onlara ağır gelip bunu zor bulunca, Allah Subhânehû onlarda zaaf bulunduğunu bildiği için [yüklerini] hafifletti ve onlara ruhsat tanıdı; böylece ayetin sonuna kadar { فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } “Eğer sizden sabreden yüz kişi bulunursa iki yüz kişiyi yenerler...” buyurdu ve bir kişinin kâfirlerden iki kişiye karşı sebat etmesini farz kıldı.
وقرأ حمزة وحفص عن عاصم ضعفا بفتح الضاد. قوله بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ يَغْلِبُوا أَيْ: إِنَّ هَذَا الْغَلَبَ بِسَبَبِ جَهْلِهِمْ وَعَدَمِ فِقْهِهِمْ، وَأَنَّهُمْ يُقَاتِلُونَ عَلَى غَيْرِ بَصِيرَةٍ وَمَنْ كَانَ هَكَذَا فَهُوَ مَغْلُوبٌ فِي الْغَالِبِ. وَقَدْ قِيلَ فِي نُكْتَةِ التَّنْصِيصِ عَلَى غَلَبِ الْعِشْرِينَ لِلْمِائَتَيْنِ. وَالْمِائَةِ لِلْأَلْفِ أَنَّ سَرَايَاهُ الَّتِي كَانَ يبعثها ﷺ كَانَ لَا يَنْقُصُ عَدَدُهَا عَنِ الْعِشْرِينَ، وَلَا يُجَاوِزُ الْمِائَةَ، وَقِيلَ فِي التَّنْصِيصِ فِيمَا بَعْدُ ذَلِكَ عَلَى غَلَبِ الْمِائَةِ لِلْمِائَتَيْنِ وَالْأَلِفِ لِلْأَلْفَيْنِ، عَلَى أَنَّهُ بِشَارَةٌ لِلْمُسْلِمِينَ، بِأَنَّ عَسَاكِرَ الْإِسْلَامِ سَيُجَاوِزُ عَدَدُهَا الْعَشَرَاتِ وَالْمِئَاتِ إِلَى الْأُلُوفِ، ثُمَّ أَخْبَرَهُمْ بِأَنَّ هَذَا الْغَلَبَ هُوَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَتَسْهِيلِهِ وَتَيْسِيرِهِ لَا بِقُوَّتِهِمْ وَجَلَادَتِهِمْ، ثُمَّ بَشَّرَهُمْ بِأَنَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ، وَفِيهِ التَّرْغِيبُ إِلَى الصَّبْرِ، وَالتَّأْكِيدُ عَلَيْهِمْ بِلُزُومِهِ وَالتَّوْصِيَةِ بِهِ، وَأَنَّهُ مِنْ أَعْظَمِ أَسْبَابِ النَّجَاحِ وَالْفَلَاحِ وَالنَّصْرِ وَالظَّفَرِ لِأَنَّ مَنْ كَانَ اللَّهُ مَعَهُ لَمْ يَسْتَقِمْ لِأَحَدٍ أَنْ يَغْلِبَهُ. وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ، هَلْ هَذَا التَّخْفِيفُ نَسْخٌ أَمْ لَا؟ وَلَا يَتَعَلَّقُ بِذَلِكَ كَثِيرُ فَائِدَةٍ.
Hamza ve Âsım'dan rivayetle Hafs, dâd harfinin fethasıyla { ضَعْفًا } [da‘fen] okumuşlardır. Cenâb-ı Hakk'ın { بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ } “Çünkü onlar anlamayan bir topluluktur” kavli, { يَغْلِبُوا } fiiline müteallıktır; yani bu galibiyet onların cehaletleri ve anlayışsızlıkları sebebiyledir; onlar bir basiret üzere savaşmamaktadırlar, kim böyle olursa çoğunlukla mağlup olur. Yirminin iki yüzü ve yüzün bini yenmesine dair açık nass getirilmesinin hikmeti hakkında şöyle denilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderdiği seriyyelerin sayısı yirmiden az olmaz ve yüzü de geçmezdi. Bundan sonra yüzün iki yüzü ve binin iki bini yenmesine dair açık nass getirilmesinin ise, İslam ordularının sayısının onlar ve yüzlerden binlere ulaşacağına dair Müslümanlara bir müjde olduğu söylenmiştir. Sonra bu galibiyetin kendi güç ve dayanıklılıklarıyla değil, Allah'ın izni, kolaylaştırması ve teysiriyle olduğunu onlara haber vermiştir. Ardından sabredenlerle beraber olduğunu müjdelemiştir ki bunda sabra teşvik, sabrı bırakmamaları hususunda onlara tekitte bulunma ve bunu tavsiye etme vardır; zira sabır kurtuluşun, zaferin ve başarının en büyük sebeplerindendir; çünkü Allah kiminle beraber olursa hiç kimsenin onu yenmesi mümkün olmaz. İlim ehli bu tahfîfin (hafifletmenin) bir nesh olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir; fakat buna çok büyük bir fayda taalluk etmemektedir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبَزَّارُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا أَسْلَمَ عُمَرُ قَالَ الْمُشْرِكُونَ: قَدِ انْتَصَفَ القوم منّا اليوم، وأنزل الله يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مردويه عن
Bezzâr'ın İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Ömer Müslüman olunca müşrikler: “Bugün o topluluk bizden hakkını aldı (bizimle denk hale geldi)” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Ey Peygamber! Sana ve sana uyan müminlere Allah yeter” [ayetini] indirdi.» Taberânî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye...