ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا أَسْلَمَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ تِسْعَةٌ وَثَلَاثُونَ رَجُلًا وَامْرَأَةٌ، ثُمَّ إِنْ عُمَرَ أَسْلَمَ صَارُوا أَرْبَعِينَ، فنزل يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: لَمَّا أَسْلَمَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ ثَلَاثَةٌ وَثَلَاثُونَ، وَسِتُّ نِسْوَةٍ، ثُمَّ أسلم عمر نزلت يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي الْأَنْصَارِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عن الشعبي في قوله يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ: حَسْبُكَ اللَّهُ وَحَسْبُ مَنِ اتَّبَعَكَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ فَكَتَبَ عَلَيْهِمْ أَنْ لَا يَفِرَّ وَاحِدٌ مِنْ عَشَرَةٍ، وَأَنْ لَا يَفِرَّ عِشْرُونَ مِنْ مِائَتَيْنِ، ثُمَّ نَزَلَتْ الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ الْآيَةَ فَكَتَبَ أَنْ لَا يَفِرَّ مِائَةٌ مِنْ مِائَتَيْنِ، قَالَ سُفْيَانُ وَقَالَ ابْنُ شُبْرُمَةَ: وَأَرَى الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ مِثْلَ هَذَا، إِنْ كَانَا رَجُلَيْنِ أَمَرَهُمَا وَإِنْ كَانُوا ثَلَاثَةً فَهُوَ فِي سِعَةٍ مِنْ تَرْكِهِمْ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَالنَّحَّاسُ فِي نَاسِخِهِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ شَقَّ عَلَى الْمُسْلِمِينَ حِينَ فُرِضَ عَلَيْهِمْ أَنْ لَا يَفِرَّ وَاحِدٌ مِنْ عَشَرَةٍ، فَجَاءَ التَّخْفِيفُ الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ الْآيَةَ قَالَ: فَلَمَّا خَفَّفَ اللَّهُ عَنْهُمْ مِنَ الْعِدَّةِ نَقَصَ مِنَ الصَّبْرِ بقدر ما خفّف عنهم.
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte otuz dokuz erkek ve bir kadın Müslüman olmuştu. Sonra Ömer Müslüman olunca kırk kişi oldular. Bunun üzerine { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Ey Peygamber! Sana da sana uyan müminlere de Allah yeter” ayeti indi.» İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte otuz üç erkek ve altı kadın Müslüman olmuştu. Sonra Ömer Müslüman olunca { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ } “Ey Peygamber! Sana Allah yeter” ayeti indi.» İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim'in Zührî'den rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: «Ensar hakkında indi.» Buhârî kendi Tarih'inde, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Şa‘bî'den rivayet ettiğine göre o, { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Ey Peygamber! Sana da sana uyan müminlere de Allah yeter” kavli hakkında: «Sana Allah yeter, sana uyanlara da [Allah yeter]» demiştir. Buhârî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Şu‘ab'da Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «{ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } “Eğer sizden sabreden yirmi kişi bulunursa iki yüz kişiyi yenerler” ayeti indiğinde, onlara bir kişinin on kişiden kaçmaması ve yirmi kişinin iki yüz kişiden kaçmaması farz kılındı. Sonra { الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ } “Şimdi Allah sizden yükü hafifletti...” ayeti indi ve iki yüzden yüz kişinin kaçmaması farz kılındı.» Süfyân dedi ki; İbn Şübrüme şöyle demiştir: «İyiliği emredip kötülükten sakındırmayı da bunun gibi görüyorum; eğer iki kişi iseler onlara emreder, üç kişi iseler onları terk etme konusunda serbesttir.» Buhârî, Nâsih'inde Nehhâs, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «{ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } “Eğer sizden sabreden yirmi kişi bulunursa iki yüz kişiyi yenerler” ayeti inip de bir kişinin on kişiden kaçmaması farz kılınınca bu Müslümanlara ağır geldi. Bunun üzerine hafifletme [hükmü olan] { الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ } “Şimdi Allah sizden yükü hafifletti...” ayeti geldi. Allah onlardan sayıyı hafifletince, hafiflettiği ölçüde sabırdan da eksiltti.»
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٦٧ الى ٦٩]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler 67-69]
مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٧) لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٦٨) فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٩)
{ مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٧) لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٦٨) فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٩) } “Yeryüzünde ağır basıp zafer kazanıncaya (düşmanı sindirinceye) kadar hiçbir peygamberin esirleri olması yakışmaz. Siz geçici dünya malını istiyorsunuz, oysa Allah ahireti istiyor. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (67) Eğer Allah'ın geçmiş bir hükmü olmasaydı, aldığınız [fidyeden] ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu. (68) Artık elde ettiğiniz ganimetlerden helal ve temiz olarak yiyin ve Allah'tan korkun. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (69)”
هَذَا حُكْمٌ آخَرُ مِنْ أَحْكَامِ الْجِهَادِ. وَمَعْنَى مَا كانَ لِنَبِيٍّ مَا صَحَّ لَهُ وَمَا اسْتَقَامَ، قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَسُهَيْلٌ وَيَعْقُوبُ وَيَزِيدُ، وَالْمُفَضَّلُ: أَنْ تَكُونَ بِالْفَوْقِيَّةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ أَيْضًا يَزِيدُ وَالْمُفَضَّلُ أُسَارَى وَقَرَأَ الْبَاقُونَ أَسْرى وَالْأَسْرَى: جَمْعُ أَسِيرٍ، مِثْلَ: قَتْلَى وَقَتِيلٍ، وَجَرْحَى وَجَرِيحٍ. وَيُقَالُ: فِي جَمْعِ أَسِيرٍ أَيْضًا: أُسَارَى بضم الهمزة وبفتحها، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْأَسْرِ، وَهُوَ الْقَدُّ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَشُدُّونَ بِهِ الْأَسِيرَ، فَسُمِّيَ كُلُّ أَخِيذٍ وَإِنْ لَمْ يُشَدَّ بِالْقَدِّ أَسِيرًا. قَالَ الْأَعْشَى:
Bu, cihad hükümlerinden bir diğer hükümdür. { مَا كانَ لِنَبِيٍّ } ifadesinin anlamı; bir peygamber için doğru ve yerinde olmaz demektir. Ebû Amr, Süheyl, Ya‘kûb, Yezîd ve el-Mufaddal üstten iki nokta ile { أَنْ تَكُونَ } [en tekûne] şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise alttan iki nokta ile { أَنْ يَكُونَ } [en yekûne] şeklinde okumuşlardır. Ayrıca Yezîd ve el-Mufaddal { أُسَارَى } [üsârâ], diğerleri ise { أَسْرى } [esrâ] şeklinde okumuşlardır. el-Esrâ (الْأَسْرَى), tıpkı katîl (قَتِيل) kelimesinin çoğulu katlâ (قَتْلَى), cerîh (جَرِيح) kelimesinin çoğulu cerhâ (جَرْحَى) olduğu gibi, esîr (أَسِير) kelimesinin çoğuludur. Esîr kelimesinin çoğulu için hemzeyi ötreli ve üstünlü olarak [üsârâ ve esârâ] da denir. Bu kelime, deriden yapılan ip/kayış anlamına gelen el-esr (الْأَسْر) kelimesinden türetilmiştir; çünkü esiri onunla bağlarlardı. Bu yüzden, kayışla bağlanmasa bile ele geçirilen her kimseye esîr denilmiştir. el-A‘şâ şöyle demiştir:
وقيّدني الشّعر في بيته ... كما قيّد الْأَسَرَاتُ الْحِمَارَا
Şiir beni beytine bağladı... Tıpkı deri bağların eşeği bağladığı gibi.
وَقَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ: الأسرى: هم غير الموثقين عند ما يؤخذون، والأسارى: هم الموثقون ربطا.
Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: «el-Esrâ (الأسرى), yakalandıklarında henüz bağlanmamış olanlardır. el-Üsârâ (الأسارى) ise iple bağlanmış olanlardır.»
وَالْإِثْخَانُ: كَثْرَةُ الْقَتْلِ، وَالْمُبَالَغَةُ فِيهِ تَقُولُ الْعَرَبُ: أَثْخَنَ فُلَانٌ فِي هَذَا الْأَمْرِ: أَيْ بَالَغَ فِيهِ. فَالْمَعْنَى: مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُبَالِغَ فِي قَتْلِ الْكَافِرِينَ، وَيَسْتَكْثِرَ مِنْ ذَلِكَ، وَقِيلَ: مَعْنَى الْإِثْخَانِ: التَّمَكُّنُ وَقِيلَ: هُوَ الْقُوَّةُ. أَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّ قَتْلَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ كَانَ أَوْلَى مِنْ أَسْرِهِمْ، وَفِدَائِهِمْ، ثُمَّ لَمَّا كَثُرَ الْمُسْلِمُونَ رَخَّصَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً كَمَا يَأْتِي فِي سُورَةِ الْقِتَالِ إِنْ شَاءَ الله. قوله
el-İshân (الإثخان): Çokça öldürmek ve bu hususta ileri gitmektir. Araplar: «أَثْخَنَ فُلَانٌ فِي هَذَا الْأَمْرِ» (Falan kişi bu işte aşırıya gitti/mübalağa etti) derler. Buna göre mana şöyledir: Kâfirleri öldürmede ileri gidip bunda sayıca çokluğa ulaşmadıkça hiçbir peygamber için esirler edinmek uygun düşmez. İshânın manasının üstünlük sağlayıp hâkimiyet kurmak (et-temekkün) olduğu da söylenmiştir; kuvvet olduğu da söylenmiştir. Allah Sübhânehu, Bedir günü müşrikleri öldürmenin onları esir almaktan ve fidyelerinden daha evlâ olduğunu bildirmiştir. Daha sonra Müslümanlar çoğalınca Allah bu hususta ruhsat vermiş ve şöyle buyurmuştur: { فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً } “Artık bundan sonra ya bir lütuf olarak karşılıksız salıverin yahut fidye alın” İnşâallah Kıtal (Muhammed) Suresi'nde geleceği üzere. [Cenâb-ı Hakk'ın] şu buyruğu:
تُرِيدُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيا أَيْ: نَفْعَهَا وَمَتَاعَهَا بِمَا قَبَضْتُمْ مِنَ الْفِدَاءِ وَسُمِّيَ عَرَضًا: لِأَنَّهُ سَرِيعُ الزَّوَالِ كَمَا تَزُولُ الْأَعْرَاضُ الَّتِي هِيَ مُقَابِلُ الْجَوَاهِرِ وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ أَيْ: يُرِيدُ لَكُمُ الدَّارَ الْآخِرَةَ بِمَا يَحْصُلُ لَكُمْ مِنَ الثَّوَابِ فِي الْإِثْخَانِ بِالْقَتْلِ، وَقُرِئَ يُرِيدُ الْآخِرَةِ بِالْجَرِّ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ وَهُوَ الْمَذْكُورُ قَبْلَهُ، أَيْ: وَاللَّهُ يُرِيدُ عَرَضَ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ لَا يُغَالَبُ حَكِيمٌ فِي كُلِّ أَفْعَالِهِ. قَوْلُهُ لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي هَذَا الْكِتَابِ الَّذِي سَبَقَ مَا هُوَ؟
{ تُرِيدُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيا } “Siz geçici dünya malını istiyorsunuz” yani aldığınız fidye ile onun menfaatini ve metaını [istiyorsunuz]. Cevherlerin zıddı olan arazların yok olup gitmesi gibi çabuk zail olduğu için buna araz (عَرَض) denilmiştir. { وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } “Oysa Allah ahireti istiyor” yani öldürmede ileri gidip sindirmek suretiyle elde edeceğiniz sevap ile sizin için ahiret yurdunu istiyor. Daha önce zikredilen muzafın takdiriyle { يُرِيدُ الْآخِرَةِ } şeklinde mecrur olarak da okunmuştur; yani 'Allah ahiret metaını/mükafatını istiyor'. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ } “Allah mutlak güç sahibidir” mağlup edilemez, { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir” bütün fiillerinde hikmetlidir. Cenâb-ı Hakk'ın { لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Eğer Allah'ın geçmiş bir hükmü olmasaydı, aldığınız [fidyeden] ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu” kavlindeki geçmiş bu kitabın/hükmün ne olduğu hususunda müfessirler ihtilaf etmişlerdir.
عَلَى أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: مَا سَبَقَ فِي عِلْمِ اللَّهِ مِنْ أَنَّهُ سَيُحِلُّ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ الْغَنَائِمَ، بَعْدَ أَنْ كَانَتْ مُحَرَّمَةً عَلَى سَائِرِ الْأُمَمِ.
Bu hususta görüşler şunlardır: Birincisi: Diğer ümmetlere haram kılındıktan sonra bu ümmete ganimetlerin helal kılınacağına dair Allah'ın ilminde geçmiş olan hükümdür.
وَالثَّانِي: أَنَّهُ مَغْفِرَةُ اللَّهِ لِأَهْلِ بَدْرٍ، مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذُنُوبِهِمْ وَمَا تَأَخَّرَ، كَمَا فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «إِنَّ اللَّهَ اطَّلَعَ عَلَى أَهْلِ بَدْرٍ فَقَالَ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ» . الْقَوْلُ الثَّالِثُ: هُوَ أَنَّهُ لَا يُعَذِّبُهُمْ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِيهِمْ، كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ. الْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ لَا يُعَذِّبُ أَحَدًا بِذَنْبٍ فَعَلَهُ جَاهِلًا لِكَوْنِهِ ذَنْبًا. الْقَوْلُ الْخَامِسُ: أَنَّهُ مَا قَضَاهُ اللَّهُ مِنْ مَحْوِ الصَّغَائِرِ بِاجْتِنَابِ الْكَبَائِرِ. الْقَوْلُ السَّادِسُ:
İkincisi: Sahih hadiste geçtiği üzere, Bedir ehline geçmiş ve gelecek günahlarının Allah tarafından bağışlanmış olmasıdır: «Şüphesiz Allah Bedir ehline muttali oldu da: 'Dilediğinizi yapın, muhakkak ki ben sizi bağışladım' buyurdu.» Üçüncü görüş: Sübhânehu'nun: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir” buyurduğu gibi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların arasındayken Allah'ın onlara azap etmeyeceğidir. Dördüncü görüş: Günah olduğunu bilmeden işlediği bir günahtan dolayı hiç kimseye azap etmeyeceğidir. Beşinci görüş: Büyük günahlardan kaçınmak suretiyle küçük günahların silineceğine dair Allah'ın vermiş olduğu hükümdür. Altıncı görüş:
أَنَّهُ لَا يُعَذِّبُ أَحَدًا إِلَّا بَعْدَ تَأْكِيدِ الْحُجَّةِ، وَتَقْدِيمِ النَّهْيِ، وَلَمْ يَتَقَدَّمْ نَهْيٌ عَنْ ذَلِكَ. وَذَهَبَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْمَعَانِيَ كُلَّهَا دَاخِلَةٌ تَحْتَ اللَّفْظِ، وَأَنَّهُ يَعُمُّهَا لَمَسَّكُمْ أَيْ: لَحَلَّ بِكُمْ فِيما أَخَذْتُمْ أَيْ:
Hücceti teyit etmeden ve önceden yasaklamadan hiç kimseye azap etmeyeceğidir; nitekim bu hususta daha önce bir yasaklama geçmemiştir. İbn Cerîr et-Taberî, bu anlamların hepsinin lafzın kapsamına girdiğini ve lafzın bunları kuşattığını savunmuştur. { لَمَسَّكُمْ } yani size mutlaka isabet ederdi, { فِيما أَخَذْتُمْ } yani:
لِأَجْلِ مَا أَخَذْتُمْ مِنَ الْفِدَاءِ عَذابٌ عَظِيمٌ وَالْفَاءُ فِي فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ لِتَرْتِيبِ مَا بَعْدَهَا عَلَى سَبَبٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: قَدْ أَبَحْتُ لَكُمُ الْغَنَائِمَ فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عَاطِفَةً عَلَى مُقَدَّرٍ مَحْذُوفٍ أَيِ: اتْرُكُوا الْفِدَاءَ فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ مِنْ غَيْرِهِ وَقِيلَ: إِنَّ مَا عِبَارَةٌ عَنِ الْفِدَاءِ، أَيْ: كُلُوا مِنَ الْفِدَاءِ الَّذِي غَنِمْتُمْ، فَإِنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ الْغَنَائِمِ الَّتِي أَحَلَّهَا الله لكم وحَلالًا طَيِّباً مُنْتَصِبَانِ عَلَى الْحَالِ، أَوْ صِفَةِ الْمَصْدَرِ الْمَحْذُوفِ، أَيْ: أَكْلًا حَلَالًا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ فِيمَا يُسْتَقْبَلُ، فَلَا تُقْدِمُوا عَلَى شَيْءٍ لَمْ يَأْذَنِ اللَّهُ لَكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ لِمَا فَرَطَ مِنْكُمْ رَحِيمٌ بِكُمْ، فَلِذَلِكَ رَخَّصَ لَكُمْ فِي أَخْذِ الْفِدَاءِ فِي مُسْتَقْبَلِ الزَّمَانِ.
Aldığınız fidyeden ötürü, { عَذابٌ عَظِيمٌ } “büyük bir azap”. { فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ } “Artık elde ettiğiniz ganimetlerden yiyin” ayetindeki fa (فَ) harfi, sonrasını mahzuf bir sebebe bağlamak içindir; yani: 'Ganimetleri size mubah kıldım, artık elde ettiğiniz ganimetlerden yiyin'. Mahzuf bir mukaddere atfedilmiş olması da caizdir; yani: 'Fidyeyi bırakın da onun dışındaki ganimet aldıklarınızdan yiyin'. Bir görüşe göre { مَا } fidyeden ibarettir; yani: 'Ganimet olarak aldığınız fidyeden yiyin; zira o da Allah'ın size helal kıldığı ganimetler cümlesindendir'. { حَلالاً طَيِّباً } “helal ve temiz olarak” kelimeleri hâl yahut mahzuf bir masdarın sıfatı olarak mensuptur; yani 'helal ve hoş bir yiyişle yiyin'. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “ve Allah'tan korkun” gelecekte [takvalı olun], Allah'ın size izin vermediği bir şeye kalkışmayın. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır” sizden sadır olan kusurları [bağışlar], { رَحِيمٌ } “çok merhamet edendir” size merhamet eder; işte bu sebeple gelecekte fidye almanız konusunda size ruhsat vermiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: اسْتَشَارَ النَّبِيُّ ﷺ النَّاسَ فِي الْأُسَارَى يَوْمَ بَدْرٍ فَقَالَ: «إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَمْكَنَكُمْ مِنْهُمْ» . فَقَامَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! اضْرِبْ أَعْنَاقَهُمْ!؟ فَأَعْرَضَ عَنْهُ النَّبِيُّ ﷺ.
Ahmed'in Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü esirler hakkında insanlarla istişare etti ve: 'Şüphesiz Allah sizi onlara muzaffer kıldı' buyurdu. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb ayağa kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Boyunlarını vur!' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ondan yüz çevirdi.
ثُمَّ عَادَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ قَدِ أَمْكَنَكُمْ مِنْهُمْ وَإِنَّمَا هُمْ إِخْوَانُكُمْ بِالْأَمْسِ» فَقَامَ عُمَرُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! اضْرِبْ أَعْنَاقَهُمْ؟ فَأَعْرَضَ عَنْهُ النَّبِيُّ ﷺ ثُمَّ عَادَ، فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ، فَقَامَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ نَرَى أَنْ تَعْفُوَ عَنْهُمْ، وَأَنْ تَقْبَلَ مِنْهُمُ الْفِدَاءَ، فَعَفَا عَنْهُمْ، وَقَبِلَ مِنْهُمُ الْفِدَاءَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ جِيءَ بِالْأُسَارَى وَفِيهِمُ الْعَبَّاسُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا تَرَوْنَ فِي هَؤُلَاءِ الْأُسَارَى» ؟ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! قَوْمُكَ وأهلك فاستبقهم لعلّ الله يَتُوبَ عَلَيْهِمْ وَقَالَ عُمَرُ:
Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tekrar söze başlayıp: 'Ey insanlar! Şüphesiz Allah sizi onlara muzaffer kıldı, oysa onlar dün sizin kardeşlerinizdi' buyurdu. Ömer yine ayağa kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Boyunlarını vur!' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ondan yüz çevirdi. Sonra [Resûlullah] tekrar aynı sözü söyledi. Bunun üzerine Ebû Bekir es-Sıddîk ayağa kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onları affetmeni ve onlardan fidye kabul etmeni uygun görüyoruz' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] onları affetti ve onlardan fidyeyi kabul etti. Allah da { لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ } ayetini indirdi.» İbn Ebî Şeybe, Ahmed, hasen kaydıyla Tirmizî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, sahih kaydıyla Hâkim, İbn Merdûye ve Delâil'de Beyhakî'nin İbn Mes‘ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bedir günü olunca esirler getirildi, içlerinde Abbâs da vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bu esirler hakkında ne düşünüyorsunuz?' buyurdu. Ebû Bekir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onlar senin kavmin ve ailendir, onları sağ bırak; umulur ki Allah onların tevbelerini kabul eder' dedi. Ömer ise şöyle dedi:
يَا رَسُولَ اللَّهِ! كَذَّبُوكَ وَأَخْرَجُوكَ وَقَاتَلُوكَ قَدِّمْهُمْ فَاضْرِبْ أَعْنَاقَهُمْ، وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ انْظُرْ وَادِيًا كَثِيرَ الْحَطَبِ فَأَضْرِمْهُ عَلَيْهِمْ نَارًا، فَقَالَ الْعَبَّاسُ وَهُوَ يَسْمَعُ: قَطَعْتَ رَحِمَكَ، فَدَخَلَ النبي
'Ey Allah'ın Resûlü! Seni yalanladılar, seni yurdundan çıkardılar ve seninle savaştılar; onları öne çıkar ve boyunlarını vur!' dedi. Abdullah b. Revâha ise: 'Ey Allah'ın Resûlü! Odunu bol bir vadiye bak ve üzerlerine ateş yakıp onları tutuştur!' dedi. Abbâs bunu duyarken: 'Akrabalık bağını kopardın' dedi. Bunun üzerine Peygamber
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ وَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِمْ شَيْئًا، فَقَالَ أُنَاسٌ: يَأْخُذُ بِقَوْلِ أَبِي بَكْرٍ، وَقَالَ أُنَاسٌ: يَأْخُذُ بِقَوْلِ عُمَرَ، وَقَالَ قَوْمٌ: يَأْخُذُ بِقَوْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «إِنَّ اللَّهَ لَيُلَيِّنُ قُلُوبَ رِجَالٍ فِيهِ حَتَّى تَكُونَ أَلْيَنَ مِنَ اللَّبَنِ، وَإِنَّ اللَّهَ لَيُشَدِّدُ قُلُوبَ رِجَالٍ فِيهِ حَتَّى تَكُونَ أَشَدَّ مِنَ الْحِجَارَةِ، مَثَلُكَ يَا أَبَا بَكْرٍ مَثَلُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَالَ: فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ وَمَثَلُكَ يَا أَبَا بَكْرٍ مَثَلُ عِيسَى ﵇ إذ قَالَ: إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ، وَمَثَلُكَ يَا عُمَرُ مَثَلُ نُوحٍ ﵇ إِذْ قَالَ: رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً وَمَثَلُكَ يَا عُمَرُ مَثَلُ مُوسَى ﵇ إِذْ قَالَ: رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ ، أَنْتُمْ عَالَةٌ، فَلَا يَنْفَلِتَنَّ أَحَدٌ مِنْهُمْ إِلَّا بِفِدَاءٍ! أَوْ ضَرْبِ عُنُقٍ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِلَّا سُهَيْلَ بْنَ بَيْضَاءَ فَإِنِّي سَمِعْتُهُ يَذْكُرُ الْإِسْلَامَ، فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَمَا رَأَيْتُنِي فِي يَوْمٍ أَخْوَفَ مِنْ أَنْ تَقَعَ عَلَيَّ الْحِجَارَةُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ حَتَّى قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: إِلَّا سُهَيْلَ بْنَ بَيْضَاءَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ عَلِيٍّ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِي الْأُسَارَى يَوْمَ بَدْرٍ «إِنْ شِئْتُمْ قَتَلْتُمُوهُمْ، وَإِنْ شِئْتُمْ فَادَيْتُمْ وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِالْفِدَاءِ، وَاسْتَشْهَدَ مِنْكُمْ بِعِدَّتِهِمْ» فَكَانَ آخِرُ السَبْعِينَ ثَابِتَ بْنَ قَيْسٍ اسْتَشْهَدَ بِالْيَمَامَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ فِي مُصَنَّفِهِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ عُبَيْدَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: لَمَّا أُسِرَ الْأُسَارَى يَوْمَ بدر أسر العباس فيمن أسر، أَسَرَهُ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ وَقَدْ وَعَدَتْهُ الْأَنْصَارُ أَنْ يَقْتُلُوهُ، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: إِنِّي لَمْ أَنَمِ اللَّيْلَةَ مِنْ أَجْلِ عَمِّي الْعَبَّاسِ. وَقَدْ زَعَمَتِ الْأَنْصَارُ أَنَّهُمْ قَاتِلُوهُ، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: فَآتِيهِمْ؟ قَالَ نَعَمْ. فَأَتَى عُمَرُ الْأَنْصَارَ فَقَالَ: أَرْسِلُوا الْعَبَّاسَ، فَقَالُوا: لا والله لا نرسله. فَقَالَ لَهُمْ عُمَرُ: فَإِنْ كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ رِضًا، قَالُوا: فَإِنْ كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ رِضًا فَخُذْهُ، فَأَخَذَهُ عُمَرُ، فَلَمَّا صَارَ فِي يده قال له: يا عباس أسلم، فو الله إِنْ تُسْلِمْ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ يُسْلِمَ الْخَطَّابُ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا لَمَّا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يُعْجِبُهُ إِسْلَامُكَ، قَالَ: فَاسْتَشَارَ رَسُولُ اللَّهِ أَبَا بَكْرٍ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: عَشِيرَتُكَ فَأَرْسِلْهُمْ، فَاسْتَشَارَ عُمَرَ فَقَالَ: اقتلهم، ففاداهم رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ، مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ يَقُولُ حَتَّى يَظْهَرُوا عَلَى الْأَرْضِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الْإِثْخَانُ هُوَ الْقَتْلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: ثُمَّ نَزَلَتِ الرُّخْصَةُ بَعْدُ، إِنْ شِئْتَ فَمُنَّ، وَإِنْ شِئْتَ فَفَادِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا قَالَ: أَرَادَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ الْفِدَاءَ، فَفَادُوهُمْ بِأَرْبَعَةِ آلَافٍ أَرْبَعَةِ آلَافٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا قَالَ: الْخَرَاجُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ قَالَ: سَبَّقَ لَهُمُ الْمَغْفِرَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: مَا سَبَقَ لِأَهْلِ بَدْرٍ مِنَ السَّعَادَةِ. وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ الله الرحمة
[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem [içeri girdi] ve onlara hiçbir cevap vermedi. İnsanlardan bazıları: "Ebû Bekir'in görüşünü uygulayacak", bazıları: "Ömer'in görüşünü uygulayacak", bir topluluk da: "Abdullah b. Revâha'nın görüşünü uygulayacak" dedi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [dışarı] çıkıp şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah bazı kimselerin kalplerini [kendi dininde] öylesine yumuşatır ki sütten daha yumuşak olur. Yine Allah bazı kimselerin kalplerini de [kendi dininde] öylesine katılaştırır ki taştan daha sert olur. Ey Ebû Bekir! Senin misalin, İbrâhim aleyhisselâm'ın misali gibidir; o şöyle demişti: { فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kim bana uyarsa o bendendir. Kim de bana karşı gelirse, şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin.” Ey Ebû Bekir! Senin misalin, Îsâ aleyhisselâm'ın misali gibidir; o şöyle demişti: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar senin kullarındır. Eğer onları bağışlarsan şüphesiz sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin.” Ey Ömer! Senin misalin, Nûh aleyhisselâm'ın misali gibidir; o şöyle demişti: { رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” Ey Ömer! Senin misalin, Mûsâ aleyhisselâm'ın misali gibidir; o şöyle demişti: { رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } “Rabbimiz! Mallarını yok et ve kalplerini sık ki elem dolu azabı görünceye kadar iman etmesinler!” Sizler muhtaç kimselersiniz; fidye karşılığı veya boynu vurulmaksızın onlardan hiçbiri asla salıverilmesin!» Bunun üzerine Abdullah [b. Mes'ûd]: "Ey Allah'ın Resûlü! Süheyl b. Beydâ müstesna olsun; zira ben onun İslâm'ı andığını işittim" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu. [Abdullah dedi ki:] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Süheyl b. Beydâ müstesna" buyuruncaya kadar üzerime gökten taş yağmasından o günkü kadar korktuğum bir gün görmedim. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى } “Hiçbir peygambere esirleri olması yakışmaz...” ayetini indirdi. Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve Beyhakî es-Sünen'de Hz. Ali'den şöyle rivayet etmişlerdir: Bedir günü esirler hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Dilerseniz onları öldürürsünüz, dilerseniz fidye alıp salıverir ve fidyeden yararlanırsınız; ancak onların sayısı kadar sizden de şehit verilir» buyurdu. O yetmiş kişinin sonuncusu, Yemâme'de şehit olan Sâbit b. Kays idi. Abdürrezzâk el-Musannef'te ve İbn Ebî Şeybe, Ubeyde'den benzerini rivayet etmiştir. Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve İbn Merdûye'nin İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bedir günü esirler esir alınınca, esir edilenler arasında Abbâs da vardı. Onu ensardan bir adam esir almıştı ve ensar onu öldüreceklerine dair sözleşmişti. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bu gece amcam Abbâs yüzünden uyuyamadım. Ensar onu öldüreceklerini söylemiş» buyurdu. Ömer ona: "Onlara gideyim mi?" dedi. [Resûlullah:] "Evet" buyurdu. Bunun üzerine Ömer ensarın yanına gidip: "Abbâs'ı salıverin" dedi. Onlar: "Hayır, vallahi onu salıvermeyiz" dediler. Ömer onlara: "Peki, bu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in rızası için olursa?" dedi. Onlar: "Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in rızası için ise onu al" dediler. Ömer onu teslim aldı. Abbâs onun eline geçince ona: "Ey Abbâs! Müslüman ol! Vallahi senin Müslüman olman bana Hattâb'ın Müslüman olmasından daha sevimlidir. Bu da yalnızca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in senin Müslüman olmandan sevinç duyacağını bildiğim içindir" dedi. [Râvi] dedi ki: Resûlullah, Ebû Bekir ile istişare etti; Ebû Bekir: "Senin akrabalarındır, onları serbest bırak" dedi. Ömer ile istişare etti; o ise: "Onları öldür" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise onları fidye karşılığı serbest bıraktı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى } “Hiçbir peygambere esirleri olması yakışmaz...” ayetini indirdi. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre { حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ } “...yeryüzünde ağır basıp zafer kazanıncaya kadar...” ifadesi hakkında: "Yeryüzüne üstün gelip hâkim oluncaya kadar demektir" demiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: "İshân (ağır basmak), öldürmektir" demiştir. İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in yine Mücâhid'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Daha sonra; ister karşılıksız salıver, ister fidye al ruhsatı indi." İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre { تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا } “Siz geçici dünya menfaatini istiyorsunuz...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı Bedir günü fidyeyi istediler ve onları dörder bin [dirhem] karşılığında fidye ile serbest bıraktılar." İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o { تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا } kavli hakkında: "Haraçtır (fidyedir)" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre { لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ } “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı (hüküm) olmasaydı...” kavli hakkında: "Onlar için bağışlanma hükmü önceden geçmişti" demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o: "Bedir ehli için önceden takdir edilmiş olan saadettir" demiştir. Nesâî, İbn Merdûye ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Allah'tan onlar için rahmet önceden takdir edilmişti
قَبْلَ أَنْ يَعْمَلُوا بِالْمَعْصِيَةِ. وَأَخْرَجَ أَبُو حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: سَبَقَ أَنْ لَا يُعَذِّبُ أَحَدًا حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُ وَيَتَقَدَّمَ إليه.
günahı işlemeden önce.» İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: «Kendisine açıklanmadıkça ve önceden yasak bildirilmedikçe hiç kimseye azap etmeyeceği hükmü geçmişti» demiştir.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٧٠ الى ٧١]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler 70-71]
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٠) وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٧١)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٠) وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٧١) } “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki: 'Eğer Allah kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse, sizden alınandan daha hayırlısını size verir ve sizi bağışlar. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.' (70) Eğer sana hıyanet etmek isterlerse, zaten daha önce de Allah'a hıyanet etmişlerdi de Allah onlara karşı [sana] imkân verdi. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (71)”
اخْتِلَافُ الْقُرَّاءِ فِي أَسْرَى وَالْأُسَارَى هُوَ هُنَا كَمَا سَبَقَ فِي الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَ هَذِهِ، خَاطَبَ اللَّهُ النَّبِيَّ ﷺ بِهَذَا:
Kurrânın { أَسْرَى } ve { الْأُسَارَى } kelimelerindeki kıraat farklılığı, bundan önceki ayette geçtiği gibidir. Allah Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle hitap etmiştir:
أَيْ: قُلْ لِهَؤُلَاءِ الْأَسْرَى الَّذِينَ هُمْ فِي أَيْدِيكُمْ أَسَرْتُمُوهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ وَأَخَذْتُمْ مِنْهُمُ الْفِدَاءَ إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً مِنْ حُسْنِ إِيمَانٍ، وَصَلَاحِ نِيَّةٍ، وَخُلُوصِ طَوِيَّةٍ يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ مِنَ الْفِدَاءِ: أَيْ:
Yani: Bedir günü esir aldığınız ve kendilerinden fidye aldığınız ellerinizdeki şu esirlere de ki: { إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً } “Eğer Allah kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse” güzel bir iman, niyetin düzgünlüğü ve samimi bir ihlas [olduğunu bilirse], { يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ } “sizden alınandan daha hayırlısını size verir” [yani] fidyeden [daha hayırlısını verir]: yani,
يُعَوِّضْكُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا رِزْقًا خَيْرًا مِنْهُ، وَأَنْفَعَ لَكُمْ، أَوْ فِي الْآخِرَةِ بِمَا يَكْتُبُهُ لَكُمْ مِنَ الْمَثُوبَةِ بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ شَأْنُهُ الْمَغْفِرَةُ لِعِبَادِهِ، وَالرَّحْمَةُ لَهُمْ، وَلَمَّا ذَكَرَ مَا ذَكَرَهُ مِنَ الْعِوَضِ لِمَنْ عَلِمَ فِي قَلْبِهِ خَيْرًا ذَكَرَ مَنْ هُوَ عَلَى ضِدِّ ذَلِكَ مِنْهُمْ فَقَالَ وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ بِمَا قَالُوهُ لَكَ بِأَلْسِنَتِهِمْ، مِنْ أَنَّهُمْ قَدْ آمَنُوا بِكَ وَصَدَّقُوكَ، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مِنْهُمْ عَنْ عَزِيمَةٍ صَحِيحَةٍ وَنِيَّةٍ خَالِصَةٍ، بَلْ هُوَ مُمَاكَرَةٌ وَمُخَادَعَةٌ، فَلَيْسَ ذَلِكَ بِمُسْتَبْعَدٍ مِنْهُمْ، فَإِنَّهُمْ قَدْ فَعَلُوا مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْهُ، وَهُوَ أَنَّهُمْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَظْفَرَ بِهِمْ، فَكَفَرُوا بِهِ وَقَاتَلُوا رَسُولَهُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ بِأَنْ نَصَرَكَ عَلَيْهِمْ فِي يَوْمِ بَدْرٍ، فَقَتَلْتَ مِنْهُمْ مَنْ قَتَلْتَ، وَأَسَرْتَ مَنْ أَسَرْتَ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا فِي ضَمَائِرِهِمْ حَكِيمٌ فِي أَفْعَالِهِ بِهِمْ.
Bu dünyada onun yerine ondan daha hayırlı ve sizin için daha faydalı bir rızık verir yahut ahirette salih ameller karşılığında size takdir edeceği sevap ile [karşılık verir]. { وَيَغْفِرْ لَكُمْ } “ve sizi bağışlar” günahlarınızı bağışlar. { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” O'nun şânı kullarını bağışlamak ve onlara merhamet etmektir. Kalbinde hayır olduğunu bildiği kimseye verilecek karşılığı zikredince, onların arasından bunun zıddı üzere olan kimseyi de zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ } “Eğer sana hıyanet etmek isterlerse” dilleriyle sana inandıklarını ve seni tasdik ettiklerini söyleyip de bu sözleri sahih bir azim ve ihlaslı bir niyetten kaynaklanmıyor, bilakis bir hile ve aldatmaca ise; bu onlardan uzak bir ihtimal değildir. Zira onlar bundan daha büyüğünü yapmışlardır; o da sen onlara üstünlük sağlamadan önce Allah'a hıyanet etmiş olmalarıdır; çünkü O'nu inkâr etmişler ve Resûlü ile savaşmışlardır. { فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ } “Allah onlara karşı imkân verdi” Bedir gününde sana onlara karşı yardım etmek suretiyle [imkân verdi]; sen de onlardan öldürdüğünü öldürdün, esir aldığını esir aldın. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir” onların içlerinde olanı bilir, { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir” onlara yönelik fiillerinde hikmet sahibidir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: لَمَّا بَعَثَ أَهْلُ مَكَّةَ فِي فِدَاءِ أَسْرَاهُمْ، بَعَثَتْ زَيْنَبُ بِنْتُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي فِدَاءِ أَبِي الْعَاصِ، وَبَعَثَتْ فِيهِ بِقِلَادَةٍ، فَلَمَّا رَآهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رقّ رقّة شديدة وَقَالَ: إِنْ رَأَيْتُمْ أَنْ تُطْلِقُوا لَهَا أَسِيرَهَا، وَقَالَ الْعَبَّاسُ: إِنِّي كُنْتُ مُسْلِمًا يَا رَسُولَ اللَّهِ! قَالَ: اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِسْلَامِكَ، فَإِنْ تَكُنْ كَمَا تَقُولُ فَاللَّهُ يَجْزِيكَ، فَافْدِ نَفْسَكَ وَابْنَيْ أَخَوَيْكَ نَوْفَلَ بْنَ الْحَارِثِ وَعَقِيلَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَحَلِيفَكَ عُتْبَةَ بْنَ عَمْرٍو، قَالَ: مَا ذَاكَ عِنْدِي يَا رَسُولَ اللَّهِ! قَالَ: فَأَيْنَ الْمَالُ الَّذِي دَفَنْتَ أَنْتَ وَأُمُّ الْفَضْلِ؟ فَقُلْتَ لَهَا: إِنْ أُصِبْتُ فَهَذَا الْمَالُ لَبَنِيَّ؟ فَقَالَ: وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ مَا عَلِمَهُ غَيْرِي وَغَيْرُهَا، فَاحْسِبْ لِي مَا أَصَبْتُمْ مِنِّي عِشْرُونَ أُوقِيَّةً مِنْ مَالٍ كَانَ مَعِي، قَالَ: لَا أَفْعَلُ، فَفَدَى نَفْسَهُ، وَابْنَيْ أَخَوَيْهِ، وَحَلِيفَهُ، وَنَزَلَتْ: قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى الْآيَةَ، فَأَعْطَانِي مَكَانَ الْعِشْرِينَ الْأُوقِيَّةِ فِي الْإِسْلَامِ عِشْرِينَ عَبْدًا كُلَّهُمْ فِي يَدِهِ مَالٌ يَضْرِبُ بِهِ مَعَ مَا أَرْجُو مِنْ مَغْفِرَةِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنْ أَبِي مُوسَى أَنَّ الْعَلَاءَ بْنَ الْحَضْرَمِيِّ بَعَثَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِمَالٍ مِنَ الْبَحْرِينِ ثَمَانِينَ أَلْفًا، فَمَا أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مَالٌ أَكْثَرُ مِنْهُ، فَنُشِرَ عَلَى حَصِيرٍ، وَجَاءَ النَّاسُ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُعْطِيهِمْ، وَمَا كَانَ يَوْمَئِذٍ عَدَدٌ وَلَا وَزْنٌ، فَجَاءَ الْعَبَّاسُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنِّي أَعْطَيْتُ فِدَائِي وَفِدَاءَ عَقِيلٍ يَوْمَ بَدْرٍ، أعطني هذا المال. فقال: خذ، فجثا فِي خُمَيْصَتِهِ، ثُمَّ ذَهَبَ يَنْصَرِفُ، فَلَمْ يَسْتَطِعْ، فرفع
Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve Sünen'inde Beyhakî'nin Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Mekkeliler esirlerinin fidyelerini gönderdiklerinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı Zeyneb de Ebu'l-Âs'ın fidyesi için [mal] gönderdi ve onun içinde bir gerdanlık da yolladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu görünce son derece duygulandı ve: 'Eğer onun esirini serbest bırakmayı uygun görürseniz [bırakın]' buyurdu. Abbâs ise: 'Ey Allah'ın Resûlü, ben Müslümandım!' dedi. Resûlullah: 'Senin İslam'ını Allah daha iyi bilir; eğer dediğin gibiysen Allah sana karşılığını verir. Kendi fidyeni, iki kardeşinin oğulları Nevfel b. el-Hâris ile Akîl b. Ebî Tâlib'in ve müttefikin Utbe b. Amr'ın fidyesini öde' buyurdu. O: 'Yanımda bu kadar [mal] yok ey Allah'ın Resûlü!' dedi. Resûlullah: 'Peki, senin Ümmü'l-Fadl ile birlikte gömdüğün ve ona: Eğer başıma bir şey gelirse bu mal oğullarıma aittir, dediğin mal nerede?' buyurdu. Abbâs: 'Vallahi ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz bu, benden ve ondan başkasının bilmediği bir şeydir. Benden aldığınız yanımda bulunan yirmi ukıyye malı hesaptan düş' dedi. Resûlullah: 'Bunu yapmam' buyurdu. Bunun üzerine Abbâs kendisinin, iki kardeşinin oğullarının ve müttefikinin fidyesini ödedi. Ve { قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى } ayeti indi. [Abbâs dedi ki:] 'İslam'da Allah o yirmi ukıyyenin yerine bana yirmi köle verdi; her birinin elinde ticaret yaptığı bir mal vardır; bununla birlikte Allah'ın mağfiretini de ummaktayım.'» İbn Sa‘d ve Hâkim'in (sahih kaydıyla) Ebû Mûsâ'dan rivayet ettiğine göre, el-Alâ b. el-Hadramî, Bahreyn'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e seksen bin [dirhem] mal gönderdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bundan daha çok bir mal gelmemişti. Bir hasırın üzerine serildi. İnsanlar geldi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara dağıtmaya başladı; o gün sayma ve tartma yoktu. Abbâs gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bedir günü ben hem kendi fidyemi hem de Akîl'in fidyesini ödemiştim; bu maldan bana ver' dedi. Resûlullah: 'Al' buyurdu. Abbâs cübbesinin içine doldurmak üzere diz çöktü, sonra kalkıp gitmek istedi fakat kaldıramadı; başını kaldırıp
رَأَسَهُ وَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! ارْفَعْ عَلَيَّ. فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَذَهَبَ وَهُوَ يَقُولُ: أَمَّا أَحَدُ اللَّذَيْنِ وَعَدَ اللَّهُ فَقَدْ أَنْجَزَنَا وَمَا نَدْرِي مَا يَصْنَعُ فِي الْأُخْرَى قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ فَهَذَا خَيْرٌ مِمَّا أُخِذَ مِنِّي، وَلَا أَدْرِي مَا يُصْنَعُ فِي الْمَغْفِرَةِ.
Şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bana yardım et de kaldırayım.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tebessüm etti ve Abbâs: 'Allah'ın vadettiği iki şeyden birini muhakkak bize gerçekleştirdi, diğerinde ne yapacağını bilmiyoruz; { قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ } “Elinizdeki esirlere de ki: Eğer Allah kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse, sizden alınandan daha hayırlısını size verir ve sizi bağışlar”; işte bu, benden alınandan daha hayırlısıdır, bağışlama hususunda ne yapılacağını ise bilmiyorum' diyerek gitti.»
وَالرِّوَايَاتُ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ، وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي الْأُسَارَى يَوْمَ بَدْرٍ مِنْهُمُ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَنَوْفَلُ بْنُ الْحَارِثِ، وَعَقِيلُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ إِنْ كَانَ قَوْلُهُمْ كَذِبًا فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فقد كفروا وقاتلوك فَأَمْكَنَ ك الله مِنْهُمْ.
Bu babdaki rivayetler pek çoktur. İbn Sa‘d ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o: «Bedir günü esirleri hakkında indi; onlardan bazıları Abbâs b. Abdilmuttalib, Nevfel b. el-Hâris ve Akîl b. Ebî Tâlib idi» demiştir. İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in ondan rivayet ettiğine göre o, { وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ } kavli hakkında: «Eğer sözleri yalan ise, { فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ } küfretmişler ve seninle savaşmışlardı; { فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ } Allah sana onlara karşı imkân verdi» demiştir.
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٧٢ الى ٧٥]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler 72-75]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلاَّ عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٧٢) وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ إِلاَّ تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسادٌ كَبِيرٌ (٧٣) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٧٤) وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٧٥)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلاَّ عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٧٢) وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ إِلاَّ تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسادٌ كَبِيرٌ (٧٣) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٧٤) وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٧٥) } “İman edip hicret eden, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler ile [onları] barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar birbirlerinin velileridir. İman edip de hicret etmeyenlere gelince, onlar hicret edinceye kadar sizin onlar üzerinde hiçbir velayetiniz yoktur. Eğer dinde sizden yardım isterlerse, aranızda antlaşma bulunan bir topluluk aleyhine olmamak şartıyla yardım etmek üzerinize borçtur. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (72) İnkâr edenler de birbirlerinin velileridir. Eğer siz bunu yapmazsanız, yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat çıkar. (73) İman edip hicret eden, Allah yolunda cihad edenler ile [onları] barındırıp yardım edenler var ya, işte gerçek müminler onlardır. Onlar için bir bağışlanma ve bol, güzel bir rızık vardır. (74) Sonradan iman edip hicret eden ve sizinle beraber cihad edenler de sizdendir. Akraba olanlar ise, Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine [mirasta] daha yakındırlar. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (75)”
خَتَمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هَذِهِ السُّورَةَ بِذِكْرِ الْمُوَالَاةِ لِيَعْلَمَ كُلُّ فَرِيقٍ وَلَيَّهُ الَّذِي يَسْتَعِينُ بِهِ، وَسَمَّى سُبْحَانَهُ الْمُهَاجِرِينَ إِلَى الْمَدِينَةِ بِهَذَا الِاسْمِ، لِأَنَّهُمْ هَجَرُوا أَوْطَانَهُمْ وَفَارَقُوهَا طَلَبًا لِمَا عِنْدَ اللَّهِ، وَإِجَابَةً لِدَاعِيهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا هُمُ الْأَنْصَارُ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَوْصُولِ الْأَوَّلِ وَالْآخِرِ، وَهُوَ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ الْجُمْلَةُ الْمَذْكُورَةُ بَعْدَهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَعْضُهُمْ بَدَلًا مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَالْخَبَرُ أَوْلِياءُ بَعْضٍ أَيْ: بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ فِي النُّصْرَةِ وَالْمَعُونَةِ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِنَّ بَعْضَهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ فِي الْمِيرَاثِ. وَقَدْ كَانُوا يَتَوَارَثُونَ بِالْهِجْرَةِ وَالنُّصْرَةِ، ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ. قَوْلُهُ:
Allah Sübhânehu bu sureyi, her grubun yardım isteyeceği dost ve velisini bilmesi için dostluk ve velayeti zikrederek bitirmiştir. Sübhânehu, Medine'ye hicret edenleri bu isimle isimlendirmiştir; çünkü onlar Allah katındakini arzulayarak ve O'nun davetçisine icabet ederek yurtlarını terk etmiş ve onlardan ayrılmışlardır. { وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا } “barındırıp yardım edenler” ise Ensar'dır. { أُولئِكَ } “işte onlar” kavlindeki işaret, ilk ve son ism-i mevsule işarettir; mübtedadır ve haberi de ondan sonra zikredilen cümledir. { بَعْضُهُمْ } kelimesinin işaret isminden bedel olması ve haberin de { أَوْلِياءُ بَعْضٍ } olması caizdir; yani yardım ve destekte birbirlerinin velileridirler. Bir görüşe göre anlam şudur: Onlar mirasta birbirlerinin velileridirler. Nitekim onlar hicret ve yardım sebebiyle birbirlerine mirasçı oluyorlardı; sonra bu, Sübhânehu'nun: { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ } “Akraba olanlar ise birbirlerine daha yakındırlar” kavliyle neshedildi. Cenâb-ı Hakk'ın kavli:
وَالَّذِينَ آمَنُوا مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ قَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ مِنْ وَلايَتِهِمْ بِكَسْرِ الْوَاوِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، أَيْ: مَا لَكَمَ مِنْ نُصْرَتِهِمْ وَإِعَانَتِهِمْ، أَوْ مِنْ مِيرَاثِهِمْ، وَلَوْ كَانُوا مِنْ قَرَابَاتِكُمْ لِعَدَمِ وُقُوعِ الْهِجْرَةِ مِنْهُمْ حَتَّى يُهاجِرُوا فَيَكُونُ لَهُمْ مَا كَانَ لِلطَّائِفَةِ الْأُولَى الْجَامِعِينَ بَيْنَ الْإِيمَانِ وَالْهِجْرَةِ وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ أَيْ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ آمَنُوا، وَلَمْ يُهَاجِرُوا، إِذَا طَلَبُوا مِنْكُمُ النُّصْرَةَ لَهُمْ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ أَيْ: فَوَاجِبٌ عَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا أَنْ يَسْتَنْصِرُوكُمْ عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَلَا تَنْصُرُوهُمْ، وَلَا تَنْقُضُوا الْعَهْدَ الَّذِي بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ أُولَئِكَ الْقَوْمِ حَتَّى تَنْقَضِيَ مُدَّتُهُ.
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا } mübtedadır, haberi ise { مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “onlar üzerinde hiçbir velayetiniz yoktur” cümlesidir. Yahyâ b. Vessâb, A‘meş ve Hamza vâv harfinin kesresiyle { مِنْ وِلايَتِهِمْ } [min vilâyetihim] okumuşlardır; diğerleri ise fethasıyla okumuşlardır; yani onlardan hicret gerçekleşmediği için, akrabalarınızdan olsalar dahi onlara yardım ve destek verme yahut onlardan miras alma hakkınız yoktur; { حَتَّى يُهاجِرُوا } “onlar hicret edinceye kadar”; hicret ettiklerinde ise, imanı ve hicreti bir arada bulunduran birinci zümrenin sahip olduğu haklara sahip olurlar. { وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ } “Eğer dinde sizden yardım isterlerse” yani iman edip de hicret etmeyen bu kimseler, müşriklere karşı sizden yardım talep ederlerse { فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ } “yardım etmek üzerinize borçtur” yani yardım etmek size vaciptir; { إِلَّا عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } “aranızda antlaşma bulunan bir topluluk aleyhine olmamak şartıyla”; onlara yardım etmeyin ve süresi bitinceye kadar o kavim ile aranızdaki antlaşmayı bozmayın.
قَالَ الزَّجَّاجُ: وَيَجُوزُ: فَعَلَيْكُمُ النَّصْرَ، بِالنَّصْبِ عَلَى الْإِغْرَاءِ. قَوْلُهُ وَالَّذِينَ كَفَرُوا مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ أَيْ: بَعْضُهُمْ يَنْصُرُ بَعْضًا، وتولاه فِي أُمُورِهِ، أَوْ يَرِثُهُ إِذَا مَاتَ، وَفِيهِ تعريض
Zeccâc şöyle demiştir: Teşvik (iğrâ) üzere mansub olarak { فَعَلَيْكُمُ النَّصْرَ } şeklinde okunması da caizdir. Cenâb-ı Hakk'ın { وَالَّذِينَ كَفَرُوا } kavli mübtedadır, haberi ise { بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “İnkâr edenler de birbirlerinin velileridir” cümlesidir; yani birbirlerine yardım ederler, işlerinde birbirlerini dost edinirler yahut öldüğünde birbirlerine mirasçı olurlar. Bunda Müslümanlara yönelik üstü kapalı bir ikaz vardır;
لِلْمُسْلِمِينَ بِأَنَّهُمْ لَا يُنَاصِرُونَ الْكُفَّارَ وَلَا يَتَوَلَّوْنَهُمْ. قَوْلُهُ: إِلَّا تَفْعَلُوهُ الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى مَا أُمِرُوا بِهِ قَبْلَ هَذَا، مِنْ مُوَالَاةِ الْمُؤْمِنِينَ، وَمُنَاصَرَتِهِمْ عَلَى التَّفْصِيلِ الْمَذْكُورِ، وَتَرْكِ مُوَالَاةِ الْكَافِرِينَ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ أَيْ: تَقَعْ فِتْنَةٌ إِنْ لَمْ تَفْعَلُوا ذَلِكَ وَفَسادٌ كَبِيرٌ أَيْ: مَفْسَدَةٌ كَبِيرَةٌ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ حُكْمًا آخَرَ يَتَعَلَّقُ بِالْمُؤْمِنِينَ الْمُهَاجِرِينَ الْمُجَاهِدِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَالْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ آوَوْا مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَنَصَرُوهُمْ، وَهُمُ الْأَنْصَارُ، فَقَالَ: أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا أَيِ الْكَامِلُونَ فِي الْإِيمَانِ، وَلَيْسَ فِي هَذَا تَكْرِيرٌ لِمَا قَبْلَهُ فَإِنَّهُ وَارِدٌ فِي الثَّنَاءِ عَلَى هَؤُلَاءِ، وَالْأَوَّلُ وَارِدٌ فِي إِيجَابِ الْمُوَالَاةِ وَالنُّصْرَةِ، ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّ لَهُمْ مِنْهُ مَغْفِرَةٌ لِذُنُوبِهِمْ فِي الْآخِرَةِ وَلهم فِي الدُّنْيَا رِزْقٌ كَرِيمٌ خَالِصٌ عَنِ الْكَدَرِ، طَيِّبٌ مُسْتَلِذٌّ، ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ بِأَنَّ مَنْ هاجر بعد هجرتهم، وجاهد مع المهاجرين الْأَوَّلِينَ وَالْأَنْصَارِ، فَهُوَ مَنْ جُمْلَتِهِمْ، أَي: مِنْ جُمْلَةِ الْمُهَاجِرِينَ الْأَوَّلِينَ وَالْأَنْصَارِ فِي اسْتِحْقَاقِ مَا اسْتَحَقُّوهُ مِنَ الْمُوَالَاةِ، وَالْمُنَاصَرَةِ، وَكَمَالِ الْإِيمَانِ، وَالْمَغْفِرَةِ، وَالرِّزْقِ الْكَرِيمِ، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ بِأَنَّ أُولِي الْأَرْحَامِ بَعْضَهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ مِنْ غَيْرِهِمْ، مِمَّنْ لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ رَحِمٌ فِي الْمِيرَاثِ، وَالْمُرَادُ بِهِمُ الْقَرَابَاتُ، فَيَتَنَاوَلُ كُلَّ قَرَابَةٍ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِمْ هُنَا الْعَصَبَاتُ، قَالُوا: وَمِنْهُ قَوْلُ الْعَرَبِ: وَصَلَتْكَ رَحِمٌ، فَإِنَّهُمْ لَا يُرِيدُونَ قَرَابَةَ الْأُمِّ. قَالُوا: وَمِنْهُ قَوْلُ قُتَيْلَةُ:
Onların kâfirlere yardım etmemeleri ve onları dost edinmemeleri gerektiğine dair. { إِلَّا تَفْعَلُوهُ } “Eğer siz bunu yapmazsanız” ifadesindeki zamir; bundan önce emredildikleri müminleri dost edinme, zikredilen tafsilat üzere onlara yardım etme ve kâfirleri dost edinmeyi terk etme hükmüne döner. { تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde bir fitne çıkar” yani bunu yapmazsanız bir fitne meydana gelir; { وَفَسادٌ كَبِيرٌ } “ve büyük bir fesat” yani dinde ve dünyada büyük bir bozulma olur. Sonra Sübhânehu, Allah yolunda cihad eden muhacir müminler ile kendilerine hicret edenleri barındırıp yardım eden müminler -ki onlar Ensar'dır- hakkında geçerli olan başka bir hükmü açıklayarak şöyle buyurdu: { أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا } “İşte gerçek müminler onlardır” yani imanda kâmil olanlardır. Bunda kendisinden önceki ifadenin bir tekrarı yoktur; zira bu, onları övme makamında varit olmuştur, birincisi ise velayet ve yardımı farz kılma makamında varit olmuştur. Sonra Sübhânehu, ahirette günahları için kendisinden bir bağışlanma olduğunu ve dünyada da onlar için { رِزْقٌ كَرِيمٌ } “bol, güzel bir rızık” -yani kederden arınmış, temiz ve lezzetli bir rızık- bulunduğunu haber vermiştir. Sonra Sübhânehu, onların hicretinden sonra hicret eden ve ilk muhacirler ile Ensar'la birlikte cihad eden kimsenin de onların zümresinden olduğunu bildirmiştir; yani onların hak kazandığı dostluk, yardım, kâmil iman, mağfiret ve güzel rızka hak kazanma hususunda ilk muhacirler ve Ensar zümresindendir. Sonra Sübhânehu, aralarında hısımlık bağı bulunmayan kimselere kıyasla mirasta akrabaların birbirine daha layık ve öncelikli olduğunu açıklamıştır. Onlardan murat akrabalardır; dolayısıyla her akrabayı kapsar. Bir görüşe göre ise burada onlardan murat asabelerdir. Dediler ki: Arapların: 'Akrabalık bağı seni bağladı' sözü de bundandır; zira onlar bununla anne tarafı akrabalığını kastetmezler. Yine dediler ki Kuteyle'nin şu sözü de bundandır:
ظَلَّتْ سُيُوفُ بَنِي أَبِيهِ تَنُوشُهُ ... لِلَّهِ أَرْحَاَمٌ هُنَاكَ تَشَقُّقُ
Baba bir kardeşlerinin kılıçları onu yaralayıp durdu... Allah için ne akrabalıklar var ki orada parçalanıyor!
وَلَا يَخْفَاكَ أَنَّهُ لَيْسَ فِي هَذَا مَا يَمْنَعُ مِنْ إِطْلَاقِهِ عَلَى غَيْرِ الْعَصَبَاتِ، وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ أَثْبَتَ مِيرَاثَ ذَوِي الْأَرْحَامِ، وَهُمْ: مِنْ لَيْسَ بِعَصَبَةٍ، وَلَا ذِي سَهْمٍ عَلَى حَسَبِ اصْطِلَاحِ أَهْلِ عِلْمِ الْمَوَارِيثِ، وَالْخِلَافُ فِي ذَلِكَ مَعْرُوفٌ مُقَرَّرٌ فِي مَوَاطِنِهِ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَاسِخَةٌ لِلْمِيرَاثِ بِالْمُوَالَاةِ وَالنُّصْرَةِ عِنْدَ مَنْ فَسَّرَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَا بَعْدَهُ بِالتَّوَارُثِ، وَأَمَّا مَنْ فَسَّرَهَا بِالنُّصْرَةِ، وَالْمَعُونَةِ، فَيَجْعَلُ هَذِهِ الْآيَةَ إِخْبَارًا مِنْهُ ﷾ بِأَنَّ الْقَرَابَاتِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ أَيْ: فِي حُكْمِهِ، أَوْ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، أَوْ فِي الْقُرْآنِ، وَيَدْخُلُ فِي هَذِهِ الْأَوْلَوِيَّةِ الْمِيرَاثُ دُخُولًا أَوَّلِيًّا لِوُجُودِ سَبَبِهِ، أَعْنِي: الْقَرَابَةَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنَ الْأَشْيَاءِ كَائِنًا مَا كَانَ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَاتُ.
Sana gizli değildir ki bu ifadede, lafzın asabe dışındakilere de ıtlak olunmasına engel teşkil edecek bir durum yoktur. Ferâiz (miras) ilmi ehlinin ıstılahına göre ne asabe ne de belirli pay (farz) sahibi olmayan zevi'l-erhâmın (kan akrabalarının) mirasçılığını kabul edenler bu ayeti delil getirmişlerdir; bu konudaki ihtilaf kendi yerlerinde bilinmekte ve yer almaktadır. Bir görüşe göre bu ayet, daha önce geçen { بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } ve sonrasındaki ayetleri miraslaşma olarak tefsir edenlere göre velayet ve yardımlaşma sebebiyle olan mirasçılığı neshetmiştir. Ayeti yardım ve destek olarak tefsir edenlere göre ise bu ayet, Allah Azze ve Celle'nin akrabaların { فِي كِتابِ اللَّهِ } yani O'nun hükmünde veya Levh-i Mahfûz'da yahut Kur'an'da { بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ } “birbirlerine daha yakın” olduğunu bildirmesidir; sebebi -yani akrabalık bağı- mevcut olduğu için miras da bu önceliğe evleviyetle dâhildir. { إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir” ne olursa olsun hiçbir şey O'na gizli kalmaz; bu ayetlerin ihtiva ettiği hükümler de buna dâhildir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا الْآيَةَ قَالَ:
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا } ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ كَانُوا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى ثَلَاثِ مَنَازِلَ، مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَاجِرُ الْمُبَايِنُ لِقَوْمِهِ، وَفِي قَوْلِهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا قَالَ: آوَوْا وَنَصَرُوا وَأَعْلَنُوا مَا أَعْلَنَ أَهْلُ الْهِجْرَةِ، وَشَهَرُوا السُّيُوفَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَجَحَدَ، فَهَذَانِ مُؤْمِنَانِ جَعَلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ أَوْلِيَاءَ بَعْضٍ، وَفِي قَوْلِهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا قَالَ: كَانُوا يَتَوَارَثُونَ بَيْنَهُمْ إِذَا تُوُفِّيَ الْمُؤْمِنُ الْمُهَاجِرُ بِالْوِلَايَةِ فِي الدِّينِ، وَكَانَ الَّذِي آمَنَ وَلَمْ يُهَاجِرْ لَا يَرِثُ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ لَمْ يُهَاجِرْ وَلَمْ يَنْصُرْ، فَبَرَّأَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْمُهَاجِرِينَ مِنْ مِيرَاثِهِمْ، وَهِيَ الْوِلَايَةُ الَّتِي قَالَ مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ
«Müminler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında üç mertebe üzereydiler; onlardan biri kavminden ayrılan muhacir mümindi. { وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا } “[onları] barındırıp yardım edenler” kavli hakkında ise şöyle dedi: Onlar barındırdılar, yardım ettiler, hicret ehlinin açıkladığı şeyi açıkladılar ve yalanlayıp inkâr edenlere karşı kılıç çektiler. İşte bu ikisi Allah'ın birbirlerine veli kıldığı müminlerdir. { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا } “İman edip de hicret etmeyenler” kavli hakkında ise şöyle dedi: Muhacir bir mümin vefat ettiğinde dindeki velayet sebebiyle kendi aralarında mirasçı oluyorlardı; iman edip de hicret etmeyen kimse ise hicret etmediği ve yardımda bulunmadığı için mirasçı olamıyordu. Allah muhacir müminleri onların mirasından beri kıldı; nitekim { مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا } “Onlar hicret edinceye kadar sizin onlar üzerinde hiçbir velayetiniz yoktur” buyurduğu velayet budur. { وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } “Eğer dinde sizden yardım isterlerse, aranızda antlaşma bulunan bir topluluk aleyhine olmamak şartıyla yardım etmek üzerinize borçtur”
كَانَ حَقًّا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا إِذَا اسْتَنْصَرُوهُمْ فِي الدِّينِ أَنْ يَنْصُرُوهُمْ إِنْ قُوتِلُوا إِلَّا أَنْ يَسْتَنْصِرُوا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ النَّبِيِّ ﷺ مِيثَاقٌ، فَلَا نَصْرَ لَهُمْ عَلَيْهِمْ إِلَّا عَلَى الْعَدُوِّ الَّذِي لَا مِيثَاقَ لَهُمْ، ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ أَنْ أَلْحِقْ كُلَّ ذِي رَحِمٍ بِرَحِمِهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا فَجَعَلَ لِكُلِّ إِنْسَانٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ نصيبا مفروضا لقوله وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ الْآيَةَ، وَفِي رِوَايَةٍ لِابْنِ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ قَالَ: يَعْنِي فِي الْمِيرَاثِ، جَعَلَ اللَّهُ الْمِيرَاثَ لِلْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ دُونَ الْأَرْحَامِ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ مَا لَكَمَ مِنْ مِيرَاثِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ يَعْنِي: إِنِ اسْتَنْصَرَ الْأَعْرَابُ الْمُسْلِمُونَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارَ، عَلَى عَدْوٍ لَهُمْ، فَعَلَيْهِمْ أَنْ يَنْصُرُوهُمْ، إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ، فَكَانُوا يَعْمَلُونَ عَلَى ذَلِكَ حتى أنزل الله هذه الآية وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فَنَسَخَتِ الْآيَةَ الَّتِي قَبْلَهَا، وَصَارَتِ الْمَوَارِيثُ لِذَوِي الْأَرْحَامِ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي هَذِهِ الْآيَاتِ قَالَ: كَانَ الْمُهَاجِرُ لَا يَتَوَلَّى الْأَعْرَابِيَّ وَلَا يَرِثُهُ وَهُوَ مُؤْمِنٌ، وَلَا يَرِثُ الْأَعْرَابِيُّ الْمُهَاجِرَ، فَنَسَخَتْهَا هذه الآية وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مردويه عنه أيضا: قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ: لَنُوَرِّثَنَّ ذَوِي الْقُرْبَى مِنَّا مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَنَزَلَتْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسادٌ كَبِيرٌ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الْمُهَاجِرُونَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَالطُّلَقَاءُ مِنْ قُرَيْشٍ، وَالْعُتَقَاءُ مِنْ ثَقِيفٍ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ» . وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُسَامَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «لَا يَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ، وَلَا يَرِثُ مُسْلِمٌ كَافِرًا، وَلَا كَافِرٌ مُسْلِمًا، ثُمَّ قَرَأَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ الْآيَةَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ قَالَ: أَنْزَلَ الله فينا خاصة معشر قريش وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ وَذَلِكَ أَنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ لَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ قَدِمْنَا وَلَا أَمْوَالَ لَنَا، فَوَجَدْنَا الْأَنْصَارَ نِعْمَ الْإِخْوَانُ، فَوَاخَيْنَاهُمْ وَوَارَثْنَاهُمْ فَآخُونَا، فَآخَى أَبُو بَكْرٍ خَارِجَةَ بْنَ زَيْدٍ، وَآخَى عُمَرُ فُلَانًا، وَآخَى عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ رَجُلًا مِنْ بَنِي زُرَيْقِ بْنِ أَسْعَدَ الزُّرَقِيِّ، قَالَ الزُّبَيْرُ: وَآخَيْتُ أَنَا كعب ابن مَالِكٍ، وَوَارَثُونَا وَوَارَثْنَاهُمْ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ قِيلَ لِي قَدْ قُتِلَ أَخُوكَ كَعْبُ بْنُ مالك، فجئته فانتقلته فوجدت السلاح قد ثقلته فيما نرى، فو الله يَا بُنَيَّ لَوْ مَاتَ يَوْمَئِذٍ عَنِ الدُّنْيَا مَا وَرِثَهُ غَيْرِي، حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ فِينَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ وَالْأَنْصَارِ فَرَجَعْنَا إِلَى مَوَارِيثِنَا. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: آخَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ أَصْحَابِهِ وَوَرِثَ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ، حَتَّى نزلت هذه الآية وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فَتَرَكُوا ذَلِكَ وَتَوَارَثُوا بالنسب.
Barındıran ve yardım eden müminlerin, eğer dinde kendilerinden yardım isterler ve savaşa maruz kalırlarsa onlara yardım etmeleri hak idi; meğerki kendileriyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem arasında antlaşma bulunan bir kavme karşı yardım istemiş olsunlar, o takdirde onlara karşı yardım edilmezdi; ancak aralarında antlaşma olmayan düşmana karşı yardım edilirdi. Daha sonra Allah, iman edenlerden her akrabayı kendi akrabasına mirasçı kılmayı ve iman edip hicret etmeyen her mümin insana da { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ } “Akraba olanlar ise birbirlerine daha yakındırlar” kavli gereğince farz kılınmış bir pay vermeyi indirdi.» İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin bir diğer rivayetinde İbn Abbâs'tan { أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } kavli hakkında şöyle rivayet edilmiştir: «Yani mirasta; Allah mirası akrabalara değil Muhacirler ile Ensar'a kılmıştı. { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } yani onlar hicret edinceye kadar onların mirasından size hiçbir şey yoktur. { وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ } yani Müslüman bedeviler, Muhacir ve Ensar'dan bir düşmanlarına karşı yardım isterlerse aralarında antlaşma bulunan bir kavim hariç onlara yardım etmeleri gerekirdi. Allah bu { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ } ayetini indirinceye kadar bununla amel ettiler; bu ayet kendinden önceki ayeti neshetti ve miraslar akrabalara geçti.» Ebû Ubeyd, Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in yine ondan bu ayetler hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Muhacir olan kimse mümin olduğu halde bedeviyi veli edinmez ve ona mirasçı olamazdı; bedevi de muhacire mirasçı olamazdı. Bu ayet olan { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ } “Akraba olanlar ise, Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine daha yakındırlar” ayeti bunu neshetti.» İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin yine ondan rivayet ettiğine göre: «Müslümanlardan bir adam: 'Müşrik olan akrabalarımıza mutlaka mirasçı olacağız' dedi; bunun üzerine { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسادٌ كَبِيرٌ } “İnkâr edenler de birbirlerinin velileridir. Eğer siz bunu yapmazsanız, yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat çıkar” ayeti indi.» Ahmed, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim'in (sahih kaydıyla) Cerîr b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Muhacirler dünyada ve ahirette birbirlerinin velileridirler; Kureyş'in tulası (fetih günü serbest bırakılanları) ile Sakîf'in âzatlıları da dünyada ve ahirette birbirlerinin velileridirler.» Hâkim (sahih kaydıyla) ve İbn Merdûye'nin Üsâme'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İki ayrı din mensubu birbirine mirasçı olamaz; ne bir Müslüman kâfire ne de bir kâfir Müslümana mirasçı olur. Sonra { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } ayetini okudu.» İbn Sa‘d, İbn Ebî Hâtim, Hâkim (sahih kaydıyla) ve İbn Merdûye'nin Zübeyr b. el-Avvâm'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah biz Kureyş topluluğu hakkında özel olarak { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ } “Akraba olanlar ise, Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine daha yakındırlar” ayetini indirdi. Şöyle ki biz Kureyş topluluğu Medine'ye geldiğimizde hiçbir malımız olmadan gelmiştik; Ensar'ı ne güzel kardeşler olarak bulduk. Onlarla kardeşlik kurduk ve karşılıklı mirasçı olduk; onlar da bizimle kardeşlik kurdular. Ebû Bekir Hârice b. Zeyd ile, Ömer filanca ile, Osmân b. Affân Züreyk b. Es‘ad ez-Zurakî oğullarından bir adamla kardeş oldu.» Zübeyr dedi ki: «Ben de Kâ‘b b. Mâlik ile kardeş oldum; onlar bize, biz de onlara mirasçı oluyorduk. Uhud günü olunca bana: 'Kardeşin Kâ‘b b. Mâlik öldürüldü' dendi. Yanına geldim, onu aradım; gördüğümüz kadarıyla silahın ağırlığı altında kalmıştı. Vallahi ey oğulcuğum! O gün dünyadan ayrılsaydı benden başkası ona mirasçı olmazdı; nihayet Allah biz Kureyş topluluğu ve Ensar hakkında bu ayeti indirdi de biz kendi [nesep] miraslarımıza döndük.» Ebû Dâvûd et-Tayâlisî, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı arasında kardeşlik bağı kurdu ve birbirlerine mirasçı oluyorlardı; nihayet bu { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ } ayeti indi de bunu terk ettiler ve nesep bağıyla mirasçı oldular.»