{وأوحى رَبُّكَ إلى النحل} أي ألهمها وقذف في قلوبها وعلمها بوجه لا يعلمُه إلا العليمُ الخبيرُ وقرئ بفتحتين {أَنِ اتخذى} أي بأن اتخذي على أنَّ أنْ مصدريةٌ ويجوز أن تكون مفسِّرةً لما في الإيحاء من معنى القول وتأنيثُ الضمير مع أن النحلَ مذكر للحمل على المعنى أو لأنه جمعُ نحلة والتأنيثُ لغة أهل الحجاز {مِنَ الجبال بُيُوتًا} أي أوكاراً مع ما فيها من الخلايا وقرئ بيوتاً بكسر الباء {وَمِنَ الشجر وَمِمَّا يَعْرِشُونَ} أي يعرِشه الناسُ أي يرفعه من كرْم أو سقف وقيل المرادُ به ما يرفعه الناسُ ويبنونه للنحل والمعنى اتخذي لنفسك بيوتاً من الجبال والشجر إذا لم يكن لك أرباب وإلا فاتخذي ما يعرِشونه لك وإيرادُ حرفِ التبعيض لما أنها لا تبنى في كل جبل وكل شجر وكل عرش ولا في كل مكان منها
{وأوحى رَبُّكَ إلى النحل} “Rabbin bal arısına vahyetti” yani ona ilham etti, kalbine yerleştirdi ve ancak Alîm ve Habîr olan [Allah]’ın bilebileceği bir yolla ona öğretti. İki fetha ile [en-nahle] şeklinde de okunmuştur; {أَنِ اتخذى} “[şöyle ki:] Edin!” 'En' edatının masdariyye olması cihetiyle 'edinmesini' anlamındadır; vahiydede 'söz' anlamı bulunmasından ötürü tefsiriyye olması da caizdir. Arı (نَحْل) kelimesi müzekker olduğu halde zamirin müennes kılınması, manaya hamledilmesinden yahut 'nahle'nin çoğulu olmasındandır; müennes sayılması ise Hicaz ehlinin lehçesidir; {مِنَ الجبال بُيُوتًا} “dağlardan evler...” yani içinde petekleri bulunan yuvalar; 'büyûten' kelimesi bâ harfinin kesresiyle [biyûten] şeklinde de okunmuştur; {وَمِنَ الشجر وَمِمَّا يَعْرِشُونَ} “ve ağaçlardan ve [insanların] kurdukları çardaklardan.” yani insanların asma çardağı yahut tavan olarak yükselttiklerinden. Bununla insanların yükseltip arılar için inşa ettikleri şeylerin kastedildiği de söylenmiştir. Mana şöyledir: Eğer sahiplerin yoksa dağlardan ve ağaçlardan, aksi takdirde senin için yükselttikleri çardaklardan kendine evler edin. Teb'îd (kısmiyet) bildiren harfin getirilmesi, arıların her dağda, her ağaçta, her çardakta ve bunların her yerinde yuva yapmamasından ötürüdür.
{ثُمَّ كُلِى مِن كُلّ الثمرات} من كل ثمرة تشتهينها حُلوِها ومُرِّها {فاسلكى} ما أكلتِ منها {سُبُلَ رَبّكِ} أي مسالكَه التي برَأها بحيث يُحيل فيها بقدرته القاهرة النَّوَر المرَّ عسلاً من أجوافك أو فاسلكي الطرقَ التي ألهمك في عمل العسلِ أو فاسلكي راجعةً إلى بيوتك سبلَ ربك لا تتوعّر عليك ولا
{ثُمَّ كُلِى مِن كُلّ الثمرات} “Sonra bütün meyvelerden ye,” tatlısından ve acısından canının çektiği her meyveden; {فاسلكى} “ve tut [gir],” onlardan yediklerinle {سُبُلَ رَبّكِ} “Rabbinin yollarını;” yani O'nun var ettiği yolları [tut]; öyle ki O, kahredici kudretiyle acı çiçek tozunu senin karnında bala dönüştürür; yahut bal yapımı konusunda sana ilham ettiği yolları tut; yahut evlerine dönerken Rabbinin yollarına gir; [bu yollar] sana sarpa sarmaz ve
تلتبس {ذُلُلاً} جمع ذَلول وهو حال من السبل أي مذللة غيرَ متوعرة ذللها الله سبحانه وسهلها لك أو من الضميرِ في اسلكي أي اسلكي منقادةً لما أُمرتِ به {يَخْرُجُ مِن بُطُونِهَا} استئناف عُدل به عن خطاب النحلِ لبيان ما يظهر منها من تعاجيب صنعِ الله تعالى التي هي موضعُ العبرة بعد ما أُمِرتْ بما أمرتْ {شَرَابٌ} أي عسل لأنه مشروب واحتج به وبقوله تعالى كُلِى من زعم أن النحلَ تأكلُ الأزهار والأوراقَ العطِرة فتستحيل في بطنها عسلا ثم تقيئ ادّخاراً للشتاء ومن زعم أنها تلتقط بأفواهها أجزاءً قليلةً حُلوة صغيرة متفرقةً على الأزهار والأوراق وتضعها في بيوتها فإذا اجتمع فيها شئ كثيرٌ يكون عسلاً فسّر البطونَ بالأفواه {مُّخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ} أبيضُ وأسودُ وأصفرُ وأحمرُ حسب اختلاف سنِّ النحل أو الفصلِ أو الذي أخذت منه العسل {فِيهِ شِفَآء لِلنَّاسِ} إما بنفسه كما في الأمراض البلغمية أو مع غيره كما في سائر الأمراض إذ قلما يكون معجونٌ لا يكون فيه عسلٌ مع أن التنكيرَ فيه مُشعرٌ بالتبعية ويجوز كونه للتفخيم وعن قتادةَ أن رجلاً جاء إلى رسول الله ﷺ فقال إن أخي يشتكي بطنه فقال ﷺ اسقِه العسلَ فذهب ثم رجع فقال قد سقَيتُه فما نفع فقال اذهبْ فاسقِه عسلاً فقد صدق الله وكذب بطنُ أخيك فسقاه فبرئ كأنَّما أُنْشِط مِنْ عِقال وقيل الضميرُ للقرآن أو لما بين الله تعالى من أحوال النحل وعن ابن مسعود ﵁ العسل شفاه لكل داء والقرآنُ شفاء لما في الصدور فعليكم بالشفاءَين العسلِ والقرآنِ {إِنَّ فِى ذَلِكَ} الذي ذكر من أعاجيب آثارِ قُدرةِ الله تعالى {لآيَةً} عظيمة {لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} فإن من تفكر في اختصاص النحلِ بتلك العلومِ الدقيقة والأفعالِ العجيبةِ المشتملةِ على حسن الصنعةِ وصِحة القسمة التي لا يقدر عليها حُذّاقُ المهندسين إلا بآلات رقيقة وأدواتٍ أنيقة وأنظار دقيقة جزم قطعاً بأن له خالقاً قادراً حكيماً يلهمها ذلك ويهديها إليه جل جلاله
karışmaz; {ذُلُلاً} “boyun eğmiş olarak.” Zirve/zorlu olmayan 'zelûl' kelimesinin çoğuludur; 'yollar'ın halidir; yani Allah Teâlâ'nın senin için boyun eğdirdiği ve kolaylaştırdığı, engebesiz ve boyun eğdirilmiş yolları... Yahut 'islikî'deki zamirin halidir; yani emrolunduğun şeye boyun eğerek [o yolları] tut! {يَخْرُجُ مِن بُطُونِهَا} “Onların karınlarından çıkar,” arıya yapılan hitaptan vazgeçilerek, emrolunduğu şeylerin ardından ibret mahalli olan Allah Teâlâ'nın sanatının harikalarından ondan açığa çıkan şeyleri beyan eden yeni bir cümledir (isti'nâf); {شَرَابٌ} “bir içecek” yani içilen bir şey olduğu için bal. Arının kokulu çiçekleri ve yaprakları yiyip karnında bala dönüştüğünü, sonra da kış için biriktirmek üzere onu kustuğunu iddia edenler, bu ayet ile Allah Teâlâ'nın 'kûlî' (ye) kavlini delil getirmişlerdir. Onun çiçekler ve yapraklar üzerine dağılmış az, tatlı ve küçük parçacıkları ağzıyla toplayıp kovanına koyduğunu, orada çokça biriktiğinde bal olduğunu iddia edenler ise 'karınlar'ı 'ağızlar' ile tefsir etmişlerdir; {مُّخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ} “renkleri muhtelif” arının yaşına, mevsime veya balı aldığı yere göre beyaz, siyah, sarı ve kırmızıdır; {فِيهِ شِفَآء لِلنَّاسِ} “onda insanlar için bir şifa vardır.” Ya balgamî hastalıklarda olduğu gibi bizzat kendisinde ya da diğer hastalıklarda olduğu gibi başka şeylerle beraber; nitekim içinde bal bulunmayan macun neredeyse yok gibidir. Bununla birlikte kelimenin nekire getirilmesi, kısmiyet bildirmektedir; tazim için olması da caizdir. Katâde'den rivayet edildiğine göre, bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: “Kardeşimin karnı ağrıyor” dedi. [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ona bal içir” buyurdu. Adam gitti, sonra dönüp: “Ona içirdim fakat fayda vermedi” dedi. [Resûlullah]: “Git, ona bal içir; zira Allah doğru söyledi, kardeşinin karnı ise yalan söyledi” buyurdu. Adam ona [tekrar] içirdi ve sanki bağından çözülmüş gibi iyileşti. Zamirin Kur'an'a yahut Allah Teâlâ'nın arının hallerine dair açıkladığı şeylere ait olduğu da söylenmiştir. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: “Bal her derde şifadır; Kur'an ise göğüslerde olan şeylere şifadır. O halde iki şifaya, bala ve Kur'an'a sarılın.” {إِنَّ فِى ذَلِكَ} “Şüphesiz bunda,” Allah Teâlâ'nın kudretinin zikredilen harika eserlerinde, {لآيَةً} “elbette büyük bir ibret vardır” {لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} “düşünen bir topluluk için.” Zira arının bu ince ilimlere ve usta mühendislerin ancak hassas aletler, zarif vasıtalar ve derin nazarlarla güç yetirebileceği güzel sanatı ve kusursuz taksimatı içeren bu hayret verici fiillere tahsis edilişini tefekkür eden kimse, ona bunu ilham eden ve onu buna sevk eden Kadîr ve Hakîm bir yaratıcısının -celle celâlühû- bulunduğunu kesinlikle ikrar eder.
{والله خَلَقَكُمْ} لما ذكر سبحانه من عجائب أحوالِ ما ذَكَر من الماء والنبات والأنعام والنحل أشار إلى بعض عجائبِ أحوالِ البشر من أول عمُره إلى آخره وتطوراتِه فيما بين ذلك وقد ضبطوا مراتبَ العمُر في أربع الأولى سن النشور والنماء والثانية سنُّ الوقوف وهي سن الشباب والثالثة سنُّ الانحطاط القليل وهي سنُّ الكهولة والرابعة سنُّ الانحطاط الكبير وهي سنُّ الشيخوخة {ثُمَّ يتوفاكم} حسبما تقتضيه مشيئتُه المبنيةُ على حِكَم بالغةٍ بآجال مختلفة أطفالاً وشباباً وشيوخاً {وَمِنكُم مَّن يُرَدُّ} قبل توفّيه أي يعاد {إلى أَرْذَلِ العمر} أي أخسِّه وأحقرِه وهو خمسٌ وسبعون سنة على ما رُوي عن علي ﵁ وتسعون سنة على ما نقل عن قتادة ﵁ وقيلَ خمسٌ وتسعون وإيثارُ الردِّ على الوصول والبلوغِ ونحوهما للإيذان بأن بلوغَه والوصولَ إليه رجوعٌ في الحقيقة إلى الضُّعف بعدَ القوةِ كقولِه تعالَى وَمَن نّعَمّرْهُ نُنَكّسْهُ فِى الخلق ولا عمُرَ أسوأُ حالاً من عمر الهرِمِ الذي يشبه الطفلَ في نقصان العقل والقوة {لكي لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ} كثير {شَيْئاً} من العلم أو من
{والله خَلَقَكُمْ} “Allah sizi yarattı.” [Cenâb-ı Hak], su, bitki, en'âm ve arıdan zikrettiği şeylerin hayret verici hallerini beyan ettikten sonra, ömrünün başından sonuna kadar insanın hayret verici hallerinden bazılarına ve bu ikisi arasındaki gelişim safhalarına işaret etmiştir. Ömrün mertebelerini dörde ayırmışlardır: Birincisi gelişme ve büyüme çağı; ikincisi duraklama çağı ki bu gençliktir; üçüncüsü hafif iniş çağı ki bu olgunluk (kehhûlet) çağıdır; dördüncüsü ise büyük iniş çağı ki bu da yaşlılıktır. {ثُمَّ يتوفاكم} “Sonra sizi vefat ettirir;” çocuk, genç ve yaşlı olarak farklı ecellerle, nihai hikmetlere dayanan meşîetinin gerektirdiği şekilde... {وَمِنكُم مَّن يُرَدُّ} “ve sizden kimi de geri döndürülür” vefat ettirilmeden önce, yani iade edilir; {إلى أَرْذَلِ العمر} “ömrün en düşkününe,” yani en değersizine ve en aşağısına; bu da Hz. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre yetmiş beş yıldır, Katâde radıyallâhu anh'tan nakledildiğine göre ise doksan yıldır; doksan beş yıl olduğu da söylenmiştir. Ulaşma ve baliğ olma gibi kelimeler yerine 'red' (döndürülme) lafzının tercih edilmesi, ona ulaşmanın ve varmanın hakikatte Allah Teâlâ'nın “Kime uzun ömür verirsek, onu yaratılışta baş aşağı ederiz” kavlinde olduğu gibi kuvvetten sonra zaafa bir dönüş olduğunu bildirmek içindir. Akıl ve kuvvet noksanlığında çocuğa benzeyen pir-i fâninin ömründen hali daha kötü bir ömür yoktur; {لكي لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ} “bildikten sonra bilmesin diye,” pek çok bilgiden sonra {شَيْئاً} “hiçbir şeyi” ilimden yahut
النحل المعلومات أو لكيلا يعلم شيئاً بعد علمٍ بذلك الشيء وقيل لئلا يعقِلَ بعد عقله الأولِ شيئاً {إِنَّ الله عَلِيمٌ} بمقادير أعماركم {قَدِيرٌ} على كل شيء يميت الشابَّ النشيطَ ويُبقي الهرِمَ الفانيَ وفيه تنبيهٌ على أن تفاوتَ الآجالِ ليس إلا بتقدير قادرٍ حكيم ركب أبنيتَهم وعدّل أمزجتَهم على قدر معلوم ولو كان ذلك مقتضى الطبائع لما بلغ التفاوتُ هذا المبلغ
Nahl malumattan [hiçbir şeyi]; yahut o şeye dair bildikten sonra artık bir şey bilmesin diye... Önceki aklından sonra hiçbir şeye akıl erdiremesin diye olduğu da söylenmiştir. {إِنَّ الله عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir,” ömürlerinizin miktarlarını; {قَدِيرٌ} “her şeye hakkıyla kadirdir;” dinç genci öldürür, düşkün ihtiyarı ise yaşatır. Bunda, ecellerin farklılığının ancak onların beden yapılarını kuran ve mizaçlarını belirli bir ölçüye göre düzenleyen Kadîr ve Hakîm olanın takdiriyle olduğuna dair bir uyarı vardır; şayet bu tabiatların gereği olsaydı, bu farklılık böylesi bir dereceye ulaşmazdı.
{والله فَضَّلَ بَعْضَكُمْ على بَعْضٍ فِى الرزق} أي جعلكم متفاوتين فيه فأعطاكم منه أفضلَ مما أعطى مماليكَكم {فَمَا الذين فُضّلُواْ} فيه على غيرهم {بِرَآدّى رزقهم} الذي رزقهم إياه {على مَا مَلَكَتْ أيمانهم} على مماليكهم الذين هم شركاؤُهم في المخلوقية والمرزوقية {فَهُمُ} أي المُلاّك والمماليك {فِيهِ} أي في الرزق {سَوَآء} أي لا يردونه عليهم بحيث يساوونهم في التصرف ويشاركونهم في التدبير والفاء للدِلالة على ترتيب التساوي على الرد أي لا يردونه عليهم ردًّا مستتبعاً للتساوي وإنما يردون عليهم منه شيئاً يسيراً فحيث لا يرضَون بمساواة مماليكِهم لأنفسهم وهم أمثالُهم في البشرية والمخلوقية لله عز سلطانُه في شيء لا يختصّ بهم بل يعُمهم وإياهم من الرزق الذي هم أُسوةٌ لهم في استحقاقه فما بالُهم يشركون بالله ﷾ فيما لا يليق إلا به من الألوهية والمعبوديةِ الخاصّة بذاته تعالى لذاته بعضَ مخلوقاته الذي هو بمعزل من درجة الاعتبار وهذا كما ترى مثل ضُرب لكمال قباحةِ ما فعله المشركون تقريعاً عليهم كقوله تعالى {هَلْ لَّكُمْ من ما مَلَكَتْ أيمانكم مّن شُرَكَاء في ما رزقناكم فَأَنتُمْ فِيهِ سَوَاء} الآية {أَفَبِنِعْمَةِ الله يَجْحَدُونَ} حيث يفعلون ما يفعلون من الإشراك فإن ذلك يقتضي أن يضيفوا نعم الله سبحانه الفائضةَ عليهم إلى شركائهم ويجحدوا كونَها من عند الله تعالى أو يحث أنكروا أمثالَ هذه الحجج البالغة بعدما أنعم الله بها عليهم والباء لتضمين الجحودِ معنى الكفر نحوُ وَجَحَدُواْ بِهَا والفاء للعطف على مقدر وهي داخلةٌ في المعنى على الفعل أي أيشركون به فيجحدون نعمته وقرئ تجحدون على الخطاب أو ليس الموالي برادّي رزقهم على مماليكهم بل أنا الذي أرزقهم وإياهم فلا يحسبوا أنهم يعطونهم شيئاً وإنما هو رزقي أُجريه على أيدهم فهم جميعاً في ذلك سواءٌ لا مزيةَ لهم على مماليكهم ألا يفهمون ذلك فيجحدون نعمة الله فهو ردّ على زعم المفضَّلين أو على فعلهم المؤذِن بذلك أو ما المفضَّلون برادّي بعضِ فضلهم على مماليكهم فيتساووا في ذلك جميعاً مع أن التفضيلَ ليس إلا ليبلوَهم أيشكرون أم يكفرون ألا يعرِفون ذلك فيجحدون نعمةَ الله تعالى كأنه قيل فلم يردوه عليهم والجملةُ الاسميةُ للدلالة على استمرارهم على عدم الرد يحكى عن أبي ذرَ ﵁ أنَّه سمع رسول الله ﷺ يقول إنما هم إخوانُكم فاكسُوهم مما تلبَسون وأطعِموهم مما تَطعَمون فما رؤيَ عبدُه بعد ذلك إلا ورداؤه رداؤه وإزاره إزراره من غير تفاوت
{والله فَضَّلَ بَعْضَكُمْ على بَعْضٍ فِى الرزق} “Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı;” yani onda sizi farklı kıldı da size kölelerinize verdiğinden daha üstününü verdi; {فَمَا الذين فُضّلُواْ} “üstün kılınanlar,” onda başkalarına üstün tutulanlar; {بِرَآدّى رزقهم} “rızıklarını verecek değillerdir” kendilerine rızık olarak verilen şeyi; {على مَا مَلَكَتْ أيمانهم} “ellerinin altındakilere,” yaratılmışlık ve rızıklandırılmışlık konusunda kendilerine ortak olan kölelerine; {فَهُمُ} “böylece onlar” yani efendiler ve köleler; {فِيهِ} “onda” yani rızıkta; {سَوَآء} “eşit olsunlar;” yani tasarrufta kendileriyle eşit olacak ve idareye ortak kılacak şekilde onu onlara vermezler. Fâ harfi, eşitliğin rızkı vermeye terettüp ettiğini göstermek içindir; yani eşitliği netice verecek bir tarzda onu onlara vermezler, bilakis ondan ancak pek az bir şey verirler. İnsanlıkta ve azametli sultanı olan Allah'ın mahluku olmada kendilerinin benzeri olan ve hak etme noktasında kendileriyle eşit olup sadece kendilerine mahsus kılınmayıp her ikisini de kapsayan bir rızık hususunda kölelerinin kendileriyle eşit olmasına razı olmazlarken; nasıl olur da bizzat zât-ı teâlâsına mahsus olan ve O'ndan başkasına asla layık olmayan ulûhiyet ve mabudiyette, itibar derecesinden tamamen uzak olan bazı mahlukatını Allah Teâlâ'ya ortak koşarlar? Görüldüğü üzere bu, müşriklerin yaptıklarının son derece çirkin olduğunu belirtmek ve onları azarlamak için vurulmuş bir meseldir; nitekim Allah Teâlâ'nın: “Size rızık olarak verdiklerimizde ellerinizin altındakilerden ortaklarınız var mıdır ki onda siz eşit olasınız...” ayetinde olduğu gibidir. {أَفَبِنِعْمَةِ الله يَجْحَدُونَ} “Öyleyken Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar?” Yaptıkları bu şirki işlemekle... Zira bu durum, Allah Teâlâ'nın üzerlerine taşan nimetlerini ortaklarına nispet etmelerini ve bunların Allah katından olduğunu inkâr etmelerini iktiza eder; yahut Allah bunları kendilerine lütfettikten sonra böylesine açık delilleri inkâr ettikleri için... Bâ harfi, inkârın (cühûd) küfür manasını içermesi içindir; nitekim “ve onu inkâr ettiler” [ayetinde] olduğu gibidir. Fâ harfi ise takdirî bir cümleye atıftır ve mana bakımından fiilin üzerine dâhil olmaktadır; yani: 'O'na ortak koşuyorlar da böylece nimetini inkâr mı ediyorlar?' Hitap kipiyle 'tecahadûne' şeklinde de okunmuştur. Yahut: Efendiler rızıklarını kölelerine veriyor değillerdir; bilakis onları da bunları da rızıklandıran Benim; öyleyse onlara bir şey verdiklerini sanmasınlar, o ancak Benim onların elleriyle akıttığım rızkımdır; dolayısıyla hepsi bunda eşittir, kölelerine karşı bir üstünlükleri yoktur; bunu anlamıyorlar da Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar? Bu durumda [ayet], üstün kılınanların zannına yahut bunu ima eden fiillerine bir reddir. Yahut: Üstün kılınanlar, üstünlüklerinin bir kısmını kölelerine verip de bunda hep birlikte eşit olacak değillerdir; halbuki bu üstün kılma, ancak şükür mü edecekler yoksa nankörlük mü edecekler diye onları sınamak içindir; bunu bilmeyip de Allah Teâlâ'nın nimetini mi inkâr ediyorlar? Sanki şöyle denilmiştir: 'Öyleyse onu onlara vermediler.' İsim cümlesi, onların vermeme tutumunu sürdürdüklerini bildirmek içindir. Ebû Zer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: “Onlar sizin kardeşlerinizdir; giydiğinizden onlara giydirin, yediğinizden onlara yedirin.” Bundan sonra onun kölesi, hiçbir fark olmaksızın, ancak onun ridası gibi rida ve onun izarı gibi izar içinde görülmüştür.
{والله جعل لكم من أنفسكم}
{والله جعل لكم من أنفسكم} “Allah size kendi nefislerinizden...”
أي من جنسكم {أزواجا} لتأنَسوا بها وتقيموا بذلك جميعَ مصالحِكم ويكون أولادُكم أمثالَكم وقيل هو خلقُ حواءَ من ضِلْع آدمَ ﵊ {وَجَعَلَ لَكُمْ مّنْ أزواجكم} وُضع الظاهرُ موضعَ المُضمرِ للإيذان بأن المرادَ جعلَ لكل منكم من زوجه لا من زوج غيره {بنين} وبأن نتيجةَ الأزواج هو التوالد {وَحَفَدَةً} جمعُ حافد وهو الذي يُسرع في الخِدمة والطاعة ومنه قولُ القانت وإليك نسعى ونحفد أي جعل لكم خدماً يسرعون في خدمتكم وطاعتِكم فقيل المرادُ بهم أولادُ الأولاد وقيل البناتُ عبّر عنهن بذلك إيذاناً بوجه المنة فإنهن يخْدُمن البيوت أتمَّ خدمة وقيل أولادُ المرأة من الزوج الأول وقيل البنون والعطفُ لاختلاف الوصفين وقيل الأختان على البنات وتأخيرُ المنصوب في الموضعين عن المجرور لما مر من التشويق وتقديمُ المجرور باللام على المجرور بمن للإيذانِ من أولِ الأمرِ بعَود منفعة الجعل إليهم إمداد للتشويق وتقويةً له أي جعل لمصلحتكم مما يناسبكم أزواجاً وجعل لمنفعتكم من جهة مناسبةٍ لكم بنين وحفَدة {وَرَزَقَكُم مّنَ الطيبات} من اللذائذ أو من الحلالات ومن للتبعيض إذ المرزوقُ في الدنيا أنموذجٌ لما في الآخرة {أفبالباطل يُؤْمِنُونَ} وهو أن الأصنامَ تنفعهم وأن البحائرَ ونحوها حرامٌ والفاء في المعنى داخلةٌ على الفعل وهي للعطفِ على مقدَّرٍ أي أيكفرون بالله الذي شأنُه هذا فيؤمنون بالباطل أو أبعد تحقق ما ذكر من نعمِ الله تعالَى بالباطل يؤمنون دون الله سبحانه {وبنعمة الله} تعالى الفائضةِ عليهم مما ذكر ومما لا يحيطُ بهِ دائرةُ البيان {هُمْ يَكْفُرُونَ} حيث يضيفونها إلى الأصنام وتقديمُ الصلة على الفعل للاهتمام أو لإيهام الاختصاص مبالغةً أو لرعاية الفواصل والالتفاتُ إلى الغَيبة للإيذانِ باستيجاب حالِهم للإعراض عنهم وصرفِ الخطاب إلى غيرهم من السامعين تعجيباً لهم مما فعلوه
yani kendi cinsinizden {أزواجا} “eşler var etti” kendileriyle ünsiyet kurasınız, böylece bütün maslahatlarınızı yerine getiresiniz ve çocuklarınız da sizin benzeriniz olsun diye... Bunun Hz. Havva'nın Hz. Âdem aleyhisselâm'ın kaburga kemiğinden yaratılması olduğu da söylenmiştir; {وَجَعَلَ لَكُمْ مّنْ أزواجكم} “ve size eşlerinizden kıldı” Açık ismin zamir yerine konulması, her birinize başkasının eşinden değil kendi eşinden kılındığını bildirmek içindir; {بنين} “oğullar” ve eşlerin neticesinin üremek olduğunu [belirtmek içindir]; {وَحَفَدَةً} “ve torunlar.” Hizmette ve itaatte acele eden kimse demek olan 'hâfid'in çoğuludur; kunut duasında geçen 've ileyke nes'â ve nahfid' (sana koşar ve sana itaat ederiz) sözü de bundandır; yani hizmetinizde ve itaatinizde çabuk koşan hizmetçiler kıldı. Bunların çocukların çocukları (torunlar) olduğu söylenmiştir; kızlar olduğu, minnet cihetini bildirmek üzere böyle ifade edildiği -çünkü onların evlere eksiksiz hizmet ettiği- de söylenmiştir; kadının ilk kocasından olan çocukları olduğu da söylenmiştir; oğullar olduğu, atfın iki farklı vasıftan ötürü yapıldığı da söylenmiştir; kızların kocaları (damatlar) olduğu da söylenmiştir. Her iki yerde de mansûb olan ögenin mecrûr ögeden sonraya bırakılması, yukarıda geçtiği üzere teşvik (merak uyandırma) içindir; lâm ile mecrûr olanın min ile mecrûr olandan öne geçirilmesi ise kılma (yaratma) menfaatinin baştan itibaren kendilerine döneceğini bildirmek suretiyle teşviki artırmak ve pekiştirmek içindir; yani menfaatiniz için size uygun olanlardan eşler kıldı ve menfaatiniz için size uygun cihetten oğullar ve torunlar var etti. {وَرَزَقَكُم مّنَ الطيبات} “ve sizi temiz ve güzel rızıklardan rızıklandırdı;” lezzetlerden yahut helallerden; 'min' teb'îz içindir, zira dünyada rızıklandırılan şeyler ahirettekinin bir numunesidir; {أفبالباطل يُؤْمِنُونَ} “Öyleyken batıla mı inanıyorlar?” Putların kendilerine fayda vereceğine, bahîre ve benzerlerinin haram olduğuna [inanıyorlar]; mana bakımından fâ harfi fiilin üzerine dâhil olmaktadır ve takdirî bir ifadeye atıftır; yani: 'Şanı böyle olan Allah'ı inkâr edip de batıla mı inanıyorlar?' yahut 'Allah Teâlâ'nın zikredilen nimetleri gerçekleştikten sonra O'nu bırakıp da batıla mı iman ediyorlar?' {وبنعمة الله} “ve Allah'ın nimetini” zikredilen ve beyan dairesinin kuşatamayacağı şekilde üzerlerine taşan [nimetini], {هُمْ يَكْفُرُونَ} “onlar mı inkâr ediyorlar?” Onu putlara nispet etmek suretiyle... Sıla'nın fiilden öne geçirilmesi önemine binaendir yahut mübalağa yoluyla hasr hissi vermek içindir veya fasılalara riayet içindir. Gaib kipine iltifat yapılması, onların hallerinin kendilerinden yüz çevrilmesini ve işledikleri şeyden ötürü hayrete düşürmek amacıyla hitabın dinleyenlerden başkasına yöneltilmesini iktiza ettiğini bildirmek içindir.
{وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله} لعله عطفٌ على يكفرون داخلٌ تحت الإنكار التوبيخيّ أي أيكفرون بنعمة الله ويعبدون مِن دونه {مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا من السماوات والأرض شَيْئاً} إنْ جُعل الرزقُ مصدراً فشيئاً نُصب على المفعولية منه أي فنصْبٌ على البدلية منه بمعنى قليلاً ومن السموات مطراً ولا من الأرض نباتاً وإن جُعل اسماً للمرزوق فنصْبٌ على البدلية منه بمعنى قليلاً ومن السموات والأرض صفةٌ لرزقاً أي كائناً منهما ويجوز كونه تأكيداً لِلا يملك أي لا يملك رزقاً ما شيئاً من الملك {وَلَا يَسْتَطِيعُونَ} أن يملكوه إذ لا استطاعةَ لهم رأساً لأنها مَواتٌ لا حَراك بها فالضميرُ للآلهة ويجوز أن يكون للكفرة على معنى أنهم مع كونهم أحياءً متصرفين في الأمور لا يستطيعون من ذلك شيئاً فكيف بالجماد الذي لا حِسّ به
{وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله} “Ve Allah'ı bırakıp tapıyorlar,” bu ifade 'yekfurûne' üzerine matuftur ve azarlayıcı inkâr kapsamına dâhildir; yani: 'Allah'ın nimetini inkâr edip O'nu bırakarak tapıyorlar mı...'; {مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا من السماوات والأرض شَيْئاً} “kendileri için göklerden ve yerden hiçbir rızka mâlik olmayan şeylere...” Eğer rızık masdar kabul edilirse, 'şey'en' kelimesi ondan mef'ûl olarak nasbedilmiştir; yani 'göklerden yağmur, yerden de bitki olarak az bir rızka dahi mâlik olmayan...'; eğer rızıklandırılan şeyin ismi kabul edilirse, 'şey'en' ondan bedel olarak nasbedilmiştir, az manasındadır; 'göklerden ve yerden' ise 'rızkan' kelimesinin sıfatıdır, yani 'onlardan meydana gelen...' demektir. 'Lâ yemliku' ifadesini tekit etmesi de caizdir; yani 'mülkiyet namına hiçbir rızka mâlik olmayan...'; {وَلَا يَسْتَطِيعُونَ} “ve güçleri de yetmeyen.” Mâlik olmaya güç yetiremezler, çünkü onların hiçbir şekilde güçleri yoktur; zira onlar hareketsiz ölülerdir. Bu durumda zamir ilahlara (putlara) aittir; kâfirlere ait olması da caizdir; yani diri olup işleri çekip çevirdikleri halde onların bundan hiçbir şeye güçleri yetmezken, hiçbir hissi bulunmayan cansız varlıkların durumu nasıl olur?
{فلا تضربوا لله الأمثال} التفاتٌ إلى الخطاب للإيذان بالاهتمام بشأن النهي أي لا تشركوا به شيئاً والتعبيرُ عن ذلك بضرب المثَل للقصد إلى النهي عن الإشراك به تعالى في شأن من الشئون فإن ضربَ المثلِ مبناه تشبيهُ حالة بحالة وقصةٍ بقصة أي لا تُشَبّهوا بشأنه تعالى شأناً من الشئون واللامُ مَثَلُها في قولِه تعالَى ضَرَبَ الله مَثَلاً لّلَّذِينَ كَفَرُواْ امرأة نُوحٍ وَضَرَبَ الله مَثَلاً للذين آمنوا امرأة فِرْعَوْنَ لا مثلُها في قولِه تعالَى واضرب لَهُمْ مَّثَلاً أصحاب القرية
{فلا تضربوا لله الأمثال} “Artık Allah için benzerler koşmayın;” Nehyin şanına verilen ehemmiyeti bildirmek üzere hitaba iltifattır; yani O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın! Bunun mesel vurmakla ifade edilmesi, O'na hiçbir işte ortak koşulmasını nehyetmeyi kastetmek içindir; zira mesel vurmanın esası bir durumu diğer bir duruma, bir kıssayı diğer bir kıssaya benzetmektir; yani Allah Teâlâ'nın şanına hiçbir şanı benzetmeyin! Buradaki lâm harfi, Allah Teâlâ'nın “Allah, inkâr edenlere Nûh'un karısını misal verdi ve Allah, iman edenlere Firavun'un karısını misal verdi” kavlindeki gibidir; Allah Teâlâ'nın “Onlara o şehir halkını misal getir” kavlindeki ve
ونظائرِه والفاءُ للدلالة على ترتب النهي على ما عُدِّد من النِّعم الفائضةِ عليهم من جهته سبحانه وكونِ ما يشركون به تعالى بمعزل من أن يملِك لهم مِنْ أقطار السموات والأرض شيئاً من رزق ما فضلاً عما فُصّل من نعمة الخلق والتفضيل في الرزق ونعمةِ الأزواج والأولاد {أَنَّ الله يَعْلَمُ} تعليلٌ للنهي المذكور ووعيدٌ على المنهيّ عنه أي إنه تعالى يعلم كنهَ ما تأتونَ وما تذرونَ وأنه في غاية العِظم والقبح {وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} ذلك وإلا لَما فعلتموه أو أنه تعالى يعلم كُنهَ الأشياء وأنتم لا تعلمونه فدعوا رأيَكم وقِفوا مواقفَ الامتثالِ لِما ورد عليكم من الأمر والنهي ويجوز أن يُراد فلا تضربوا لله الأمثال إن الله يعلم كيف تُضرب الأمثال وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ذلك فتقعون فيما تقعون فيه من مهاوي الردى والضلال ثم علمهم كيفيةَ ضرب الأمثال في هذا الباب فقال
benzerlerindeki gibi değildir. Fâ harfi, nehyin, O'nun tarafından üzerlerine saçılan ve sayılan bunca nimete ve O'na ortak koştukları şeylerin -yaratma, rızıkta üstün kılma, eşler ve evlatlar nimeti gibi tafsil edilenler bir yana- göklerin ve yerin uçlarından kendilerine hiçbir rızka mâlik olmaktan tamamen uzak oluşuna terettüp ettiğini göstermek içindir. {أَنَّ الله يَعْلَمُ} “Şüphesiz ki Allah bilir,” zikredilen nehyin gerekçesi ve nehyedilen şeye dair bir tehdittir; yani Allah Teâlâ yaptıklarınızın ve terk ettiklerinizin mahiyetini bilir ve onun son derece büyük ve çirkin olduğunu bilir; {وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “siz ise bilmezsiniz.” Bunu bilmezsiniz; şayet bilseydiniz onu yapmazdınız; yahut Allah Teâlâ eşyanın künhünü bilir, siz ise bilmezsiniz; öyleyse kendi görüşünüzü bırakın ve size gelen emir ve nehye boyun eğme makamlarında durun! Şunun kastedilmiş olması da caizdir: Allah için benzerler koşmayın; şüphesiz Allah mesellerin nasıl vurulacağını bilir, siz ise bunu bilmezsiniz de helak ve sapıklık uçurumlarından düştüğünüz şeylere düşersiniz. Sonra bu hususta mesellerin nasıl vurulacağını onlara öğreterek şöyle buyurdu:
{ضَرَبَ الله مَثَلاً} أي ذكر وأورد شيئاً يُستدل به على تباين الحالِ بين جنابه ﷿ وبين ما أشركوا به وعلى تباعدهما بحيث ينادى بفساد ما ارتكبوه نداء جلياً {عَبْدًا مَّمْلُوكًا لَاّ يَقْدِرُ على شَىْء} بدلٌ من مثلاً وتفسيرٌ له والمثَلُ في الحقيقة حالتُه العارضة له من المملوكية والعجزِ التامّ وبحسَبها ضربُ نفسِه مثلاً ووصفُ العبد بالمملوكية للتمييز عن الحر لاشتراكهما في كونهما عبدان لله سبحانه وقد أُدمج فيه أن الكل عبيدٌ له تعالى وبعدم القدرة لتمييزه عن المكاتَب والمأذون اللذين لهما تصرف في الجملة وفي إبهام المثلِ أولاً ثم بيانِه بما ذكر مالا يخفى من الفخامة والجزالة {وَمَن رَّزَقْنَاهُ} مَنْ موصوفةٌ معطوفة على عبداً أي رزقناه بطريق المُلك والالتفاتُ إلى التكلم للإشعار باختلاف حالَيْ ضرب المثل والرزق {مِنَّا} من جنابنا الكبير المتعالي {رِزْقًا حَسَنًا} حلالاً طيباً أو مستحسَناً عند الناس مرضياً {فَهُوَ يُنفِقُ مِنْهُ} تفضّلاً وإحساناً والفاءُ لترتيب الإنفاق على الرزق كأنه قيل ومَنْ رزقناه منا رزقاً حسناً فأنفق وإيثارُ مَا عليهِ النظمُ الكريم من الجملة الاسمية الفعلية الخير للدِلالة على ثبات الإنفاقِ واستمرارِه التجدديّ {سِرّا وَجَهْرًا} أي حالَ السر والجهر أو إنفاقَ سرَ وإنفاقَ جهر والمرادُ بيانُ عمومِ إنفاقِه للأوقات وشمولِ إنعامه لمن يجتنب عن قبوله جهراً والإشارةُ إلى أصناف نعمِ الله تعالى الباطنةِ والظاهرةِ وتقديمُ السرِّ على الجهرِ للإيذان بفضله عليه والعدول عن تطبيق القرينتين بأن يقال وحرًّا مالكاً للأموال مع كونه أدلَّ على تباين الحالِ بينه وبين قسيمه لتوخّي تحقيقِ الحقِّ بأن الأحرارَ أيضاً تحت ربقة عبوديتِه ﷾ وأن مالكيتَهم لما يملكونه ليست إلا بأن يرزُقَهم الله تعالى إياه من غير أن يكون لهم مدخلٌ في ذلك مع محاولة المبالغة في الدِلالة على ما قُصد بالمثل من تباين الحالِ بين الممثَّلين فإن العبدَ المملوك حيث لم يكن مثلَ العبد المالكِ فما ظنُّك بالجماد ومالكِ المُلك خلاّق العالمين {هَلْ يَسْتَوُونَ} جمعُ الضمير للإيذان بأن المرادَ بما ذُكر مَن اتصفَ بالأوصافِ المذكورةِ من الجنسين المذكورين لا فردان معنيان منهما أي هل يستوي العبيد والأحرار المصوفون بما ذُكر من الصِّفاتِ مع أن الفريقين سيانِ في البشرية والمخلوقية لله سبحانه
{ضَرَبَ الله مَثَلاً} “Allah bir temsil getirdi:” Yani O'nun azametli makamı ile O'na ortak koştukları şeyler arasındaki durumun farklılığına ve aralarındaki uzaklığa delalet edecek ve irtikâp ettikleri şeyin bozukluğunu apaçık haykıracak bir şey zikretti ve irad etti: {عَبْدًا مَّمْلُوكًا لَاّ يَقْدِرُ على شَىْء} “Hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köle...” Bu, 'meselen' kelimesinden bedeldir ve onun açıklamasıdır. Mesel hakikatte, kölelikten ve tam acziyetten ötürü ona arız olan durumudur; buna göre bizzat kendisi mesel kılınmıştır. Kölenin 'memlûk' olarak nitelenmesi, her ikisinin de Allah Teâlâ'nın kulu olması hususundaki ortaklıkları sebebiyle hür olandan ayırt edilmesi içindir; bunda herkesin O'na kul olduğu manası da dercedilmiştir. Güç yetirememe ile vasıflanması ise, kısmen tasarruf yetkisi bulunan mükâteb ve me'zûn köleden ayırt edilmesi içindir. Meselin önce müphem bırakılıp ardından zikredilen şekilde açıklanmasında gizli kalmayacak bir azamet ve fesahat vardır. {وَمَن رَّزَقْنَاهُ} “ve kendisine rızık verdiğimiz kimse...” Mevsûfe olan 'men' kelimesi 'abden' üzerine matuftur; yani mülkiyet yoluyla rızıklandırdığımız kimse... Mütekellim kipine iltifat yapılması, mesel vurma ile rızıklandırma hallerinin farklılığına dikkat çekmek içindir; {مِنَّا} “katımızdan” yüce ve müteâl olan katımızdan; {رِزْقًا حَسَنًا} “güzel bir rızık,” helal ve tertemiz yahut insanlar nezdinde makbul ve hoşnut olunan; {فَهُوَ يُنفِقُ مِنْهُ} “o da ondan infak eder” lütuf ve ihsan olarak... Fâ harfi, infakın rızka terettüp ettiğini göstermek içindir; sanki şöyle denilmiştir: Katımızdan güzel bir rızık verdiğimiz ve infak eden kimse... Kerim nazmın haber cihetiyle isim-fiil cümlesi şeklinde tercih edilmesi, infakın sebatına ve yenilenerek devam ettiğine delalet etmek içindir; {سِرّا وَجَهْرًا} “gizli ve açık olarak.” Yani gizli ve açık hallerde yahut gizli infak ve açık infak olarak... Murad, onun infakının bütün vakitleri kuşattığını ve ihsanının açıkça kabul etmekten çekinenleri de kapsadığını beyan etmek, Allah Teâlâ'nın bâtınî ve zâhirî nimetlerinin çeşitlerine işaret etmektir. Gizlinin açıktan öne geçirilmesi, onun açıktan daha faziletli olduğunu bildirmek içindir. İki tarafın denk kılınarak 've hür, malların sahibi bir adam' denilmesinden -ki bu, dengiyle arasındaki durumun zıtlığına daha açık delalet ederdi- vazgeçilmesi; hürlerin de Allah Teâlâ'nın kulluk bağı altında olduğunu ve mâlik oldukları şeylere mâlikiyetlerinin ancak kendilerinin bunda hiçbir dahli olmaksızın Allah Teâlâ'nın onu kendilerine rızık olarak vermesiyle gerçekleştiği hakikatini ortaya koymayı hedeflemek ve bununla birlikte meselde kastolunan iki taraf arasındaki durumun farklılığına delalette mübalağaya ulaşmak içindir. Zira memlûk olan köle, mâlik olan kul gibi olamazken; mahlukatın yaratıcısı olan mülkün mâliki ile cansız varlık hakkında zannınız nedir? {هَلْ يَسْتَوُونَ} “Hiç bunlar eşit olurlar mı?” Zamirin cemi getirilmesi, zikredilen şeyle o iki cinsten anılan vasıflara sahip kimselerin kastedildiğini, bunlardan belirli iki ferdin murad edilmediğini bildirmek içindir; yani insanlıkta ve Allah Teâlâ'nın mahluku olmada iki zümre de eşit olduğu halde, zikredilen vasıflarla nitelenen köleler ile hürler hiç eşit olur mu?
وأن ما ينفقه الأحرارُ ليس مما لهم دخلٌ في إيجاده ولا في تملكه بل هو مما أعطاه الله تعالى إياهم فحيث لم يستوِ الفريقان فَمَا ظنُّكم بِرَبّ العالمين حيث تشركون به ما لا ذليلَ أذلُّ منه وهو الأصنام {الحمد للَّهِ} أي كله لأنه مولى جميع النعم لا يستحقه أحدٌ غيرُه وإن ظهرت على أيدي بعض الوسايط فضلاً عن استحقاقِ العبادة وفيه إرشادٌ إلى ما هو الحقُّ من أنّ ما يظهر على يد مَنْ ينفق مما ذكر راجع إلى الله سبحانه كما لوح به قوله تعالى رَّزَقْنَاهُ {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} ما ذكر فيُضيفون نعمَه تعالى إلى غيره ويعبدونه لأجلها ونفيُ العلم عن أكثرهم للإشعار بأن بعضهم يعلمون ذلك وإنما لا يعلمون بموجبه عناداً كقوله تعالى {يعرفون نعمة الله ثُمَّ يُنكِرُونَهَا وَأَكْثَرُهُمُ الكافرون}
Kaldı ki hürlerin infak ettiği şeyler, onların var etmede ve mâlik kılmada dahilleri olan şeyler değildir; bilakis Allah Teâlâ'nın kendilerine verdiği şeylerdendir. Bu iki zümre eşit olamazken, en zelilden daha zelili olan putları O'na ortak koştuğunuzda Âlemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir? {الحمد للَّهِ} “Hamd Allah'a mahsustur;” yani hamdin bütünü O'nadır; çünkü O bütün nimetlerin sahibidir, ibadeti hak etmek bir yana, bazı vasıtaların ellerinde görünse bile O'ndan başkası hamdi hak edemez. Bunda, infak eden kimsenin elinde beliren şeylerin Allah Teâlâ'ya ait olduğu hakikatine bir irşat vardır; nitekim Allah Teâlâ'nın 'rezeqnâhu' (onu rızıklandırdık) kavli de buna işaret etmiştir. {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu bilmezler;” zikredilenleri bilmezler de O'nun nimetlerini başkasına nispet eder ve bu yüzden ona ibadet ederler. İlimsizliğin onların çoğuna nispet edilmesi, bazılarının bunu bildiğini fakat inatları sebebiyle gereğince amel etmediklerini hissettirmek içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın: “Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler; onların çoğu kâfirlerdir” kavlinde olduğu gibidir.
{وَضَرَبَ الله مَثَلاً} أي مثلاً آخرَ يدل على ما دلَّ عليه المثلُ السابقُ على وجه أوضحَ وأظهرو بعد ما أبهم ذلك لتنتظرَ النفسُ إلى وروده وتترقبه حتى يتمكّن لديها عند وروده بيّن فقيل {رَّجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ} وهو من وُلد أخرسَ {لَاّ يَقْدِرُ على شَىْء} من الأشياء المتعلّقةِ بنفسه أو بغيره بحدْس أو فراسة لقِلة فهمِه وسوءِ إدراكِه {وَهُوَ كَلٌّ} ثِقَلٌ وعِيالٌ {على مَوْلاهُ} على مَن يعوله ويلي أمرَه وهذا بيانٌ لعدم قدرتِه على إقامة مصالحِ نفسه بعد ذكر عدم قدرتِه على شيء مطلقاً وقوله تعالى {أَيْنَمَا يُوَجّههُّ} أي حيث يرسله مولاه في أمر بيانٌ لعدم قدرتِه على إقامة مصالحِ مولاه ولو كانت مصلحةً يسيرة وقرئ على البناء للمفعول وعلى صيغة الماضي من التوجه {لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ} بنُجْح وكفايةِ مُهمّ البتةَ {هَلْ يَسْتَوِى هُوَ} مع ما فيه من الأوصاف المذكورةِ {وَمَن يَأْمُرُ بالعدل} أي من هو منطبق فهو ذو رأي وكفاية ورشد ينفع الناسَ بحثهم على العدل الجامع لمجامعِ الفضائل {وَهُوَ} في نفسه مع ما ذكر من نفعه العام للخاص والعام {على صراط مُّسْتَقِيمٍ} ومقابلةُ الصفاتِ المذكورة بهذين الوصفين لأنهما في حاق ما يقابلها فإن محصل الصفاتِ المذكورة عدمُ استحقاقِ المأمورية وملخصُ هذين استحقاقُ كمالِ الآمرية المستتبِعِ لحيازة المحاسنِ بأجمعها وتغييرُ الأسلوب حيث لم يقل والآخر آمرٌ بالعدل الآية لمراعاة الملائمة بينه وبين ما هو المقصودُ من بيان التبايُنِ بين القرينتين واعلم أن كلاًّ من الفعلين ليس المرادُ بهما حكايةَ الضربِ الماضي بل المرادُ إنشاؤُه بما ذُكر عَقيبه ولا يبعُد أن يقال إن الله تعالى ضرب مثلاً بخلق الفريقين على ما هما عليه فكان خلقُهما كذلك للاستدلال بعدم تساويهما على امتناع التساوي بينه سبحانه وبين ما يشركون فيكون كلٌّ من الفعلين حكايةً للضرب الماضي
{وَضَرَبَ الله مَثَلاً} “Allah bir temsil daha getirdi:” Yani önceki meselin delalet ettiği şeye daha açık ve daha zâhir bir şekilde delalet eden başka bir mesel [getirdi]. Bu durum, nefsin onun gelişini beklemesi ve gözlemesi, böylece geldiğinde nefsinde iyice yerleşmesi için müphem bırakıldıktan sonra beyan edilerek şöyle buyuruldu: {رَّجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ} “İki adam [ki] bunlardan biri dilsizdir,” doğuştan dilsiz olandır; {لَاّ يَقْدِرُ على شَىْء} “hiçbir şeye gücü yetmez;” anlayışının azlığı ve idrakinin kötülüğü sebebiyle sezgi veya ferasetle ne kendisiyle ne de başkasıyla ilgili şeylerden hiçbir şeye [gücü yetmez]; {وَهُوَ كَلٌّ} “ve o bir yüktür,” bir ağırlık ve bakıma muhtaçtır; {على مَوْلاهُ} “efendisinin üzerine;” ona bakan ve işini üstlenen kimseye... Bu, hiçbir şeye mutlak olarak gücünün yetmediği zikredildikten sonra, kendi maslahatlarını yerine getirmeye de gücünün yetmediğinin beyanıdır. Allah Teâlâ'nın: {أَيْنَمَا يُوَجّههُّ} “onu nereye gönderse” yani efendisi onu bir iş için nereye yollasa [kavli], pek az bir maslahat bile olsa efendisinin maslahatlarını yerine getirmeye gücünün yetmediğinin beyanıdır; meçhul sığasıyla ve tefe‘‘ul babından mazi kipiyle de okunmuştur; {لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ} “asla bir hayır getirmez;” hiçbir başarı ve mühim bir işin hakkıyla görülmesini asla [sağlayamaz]. {هَلْ يَسْتَوِى هُوَ} “Hiç bu eşit olur mu,” kendisinde bulunan zikredilen vasıflarla birlikte, {وَمَن يَأْمُرُ بالعدل} “adaleti emreden kimse ile?” Yani konuşabilen, görüş, kifayet ve rüşt sahibi, bütün faziletleri kendinde toplayan adalete teşvik ederek insanlara fayda veren kimse ile... {وَهُوَ} “ve kendisi de” zikredilen, havassa ve avama olan genel faydasıyla birlikte bizzat kendisi; {على صراط مُّسْتَقِيمٍ} “dosdoğru bir yol üzerindedir.” Zikredilen vasıfların bu iki vasıfla karşılanması, tam da onların zıddı olmalarındandır; zira anılan ilk vasıfların neticesi emredilen olmaya (memuriyete) layık olmamaktır; bu iki vasfın özeti ise bütün güzellikleri elde etmeyi gerektiren kâmil emredicilik (âmiriyet) liyakatidir. 'Ve diğeri ise adaleti emreder' denilmeyip üslubun değiştirilmesi, onunla iki taraf arasındaki zıtlığın beyanından kastedilen mana arasındaki uyumu gözetmek içindir. Bil ki bu iki fiilden maksat geçmişteki bir mesel vurmayı hikaye etmek değil, bilakis ardından zikredilen şeyle onu inşa etmektir. Şöyle denilmesi de uzak değildir: Allah Teâlâ iki zümreyi bulundukları hal üzere yaratmakla bir mesel vurmuştur; binaenaleyh onların bu şekilde yaratılması, aralarındaki eşitsizlikten hareketle Kendisi ile ortak koştukları şeyler arasındaki eşitliğin imkânsızlığına istidlal etmek içindir; böylece bu fiillerin her biri geçmişteki mesel vurmanın bir hikayesi olur.
{وَللَّهِ} تعالى خاصةً لا لأحد غيرِه استقلالا ولا اشتراكا {غيب السماوات والارض} أي الأمورُ الغائبةُ عن علوم المخلوقين
{وَللَّهِ} “Allah'a aittir” müstakil olarak yahut ortaklaşa başkasına değil, yalnızca Allah Teâlâ'ya; {غيب السماوات والارض} “göklerin ve yerin gaybı;” yani yaratılmışların ilimlerinden tamamen gizli kalan işler,
قاطبةً بحيث لا سبيلَ لهم إليها لا مشاهدةً ولا استدلالاً ومعنى الإضافةِ إليهما التعلقُ بهما إما باعتبار الوقوعِ فيهما حالاً أو مآلاً وإما باعتبار الغَيبة عن أهلهما والمرادُ بيانُ الاختصاصِ به تعالى من حيثُ المعلوميةُ حسبما ينبئ عنه عنوان الغيبة لا من حيث المخلوقيةُ والمملوكيةُ وإنْ كان الأمرُ كذلك في نفس الأمر وفيه إشعارٌ بأنَّ علمَه سبحانه حضوريٌّ فإن تحقق الغيوب في نفسها علم بالنسة إليه تعالى ولذلك لم يقل ولله علمُ غيبِ السموات والأرض {وَمَا أَمْرُ الساعة} التي هي أعظمُ ما وقع فيه المماراةُ من الغيوب المتعلقة بهما من حيث غيبتُها عن أهلهما أو ظهورُ آثارها فيهما عند وقوعها فأن وقتَ وقوعها بعينه من الغيوب المختصة به سبحانه وإن كان آنيّتُها من الغيوب التي نُصبت عليها الأدلة أي ما شأنُها في سرعة المجيء {إِلَاّ كَلَمْحِ البصر} أي كرجع الطرفِ من أعلى الحدَقة إلى أسفلها {أَوْ هُوَ} أي بل أمرُها فيما ذكر {أَقْرَبُ} من ذلك وأسرعُ زماناً بأن يقع في بعضٍ من زمانه فإن ذلك وإن قصر عن حركةٌ آنيةٌ لها هُوِيةٌ اتصاليةٌ منطبقةٌ على زمان له هويةٌ كذلك قابلٌ للانقسام إلى أبعاض هي أزمنة أيضاً بل في آن غيرِ منقسمٍ من ذلك الزمان وهو آنُ ابتداءِ تلك الحركةِ أو ما أمرُها إلا كالشيء الذي يُستقرب ويقال هو كلمح البصر أو هو أقرب وأياما كان فهو تمثيلٌ لسرعة مجيئها حسبما عبّر عنها في فاتحة السورة الشريفة بالإتيان {إِنَّ الله على كُلِّ شَىْء قَدِيرٌ} ومن جملة الأشياء أن يجيء بها أسرعَ ما يكون فهو قادر على ذلك أو وما أمرُ إقامةِ الساعة التي كُنهُها وكيفيتُها من الغيوب الخاصةِ به سبحانه وهي إماتةُ الأحياءِ وإيحاء الأمواتِ من الأولين والآخرين وتبديلُ صورِ الأكوان أجمعين وقد أنكرها المنكرون وجعلوها من قبيل مالا يدخُل تحت الإمكان في سرعة الوقوعِ وسهولةِ التأتي إلا كلمح البصر أو هو أقرب على ما مر من الوجهين أَنَّ الله على كُلّ شىء قدير فهو قادر على ذلك لا محالة وقيل غيبُ السموات والأرض عبارةٌ عن يوم القيامة بعينه لما أن علمه بخصوصه غائبٌ عن أهلهما فوضْعُ الساعة موضعَ الضمير لتقوية مضمونِ الجملة
öyle ki ne müşahede ne de istidlal yoluyla onların buna ulaşma imkanı vardır. Bu iki yere izafe edilmesi, ya şu anda yahut gelecekte orada vuku bulması bakımından ya da onların ehlinden gizli olması bakımından bunlara taalluk etmesi manasındadır. Murad, -vaka bizzat böyle olsa bile- mahlukiyet ve mülkiyet bakımından değil, gayb unvanının bildirdiği üzere bilinirlik (malumiyet) bakımından Allah Teâlâ'ya tahsisini beyan etmektir. Bunda, O'nun ilminin huzûrî olduğuna dair bir işaret vardır; zira gaybların bizzat kendi varlığı, Allah Teâlâ'ya nispetle ilimdir; bundan ötürü 'göklerin ve yerin gaybının ilmi Allah'ındır' dememiştir. {وَمَا أَمْرُ الساعة} “Kıyametin kopması ise” ehlinden gizli olması yahut koptuğunda eserlerinin oralarda açığa çıkması cihetiyle gökler ve yerle irtibatlı gayblardan hakkında en çok tartışma vuku bulan şeydir; zira her ne kadar varlığı deliller ikame edilmiş gayblardan olsa da vuku bulacağı vakit bizzat O'na mahsus gayblardandır; yani onun gelişi çabukluk bakımından başka değil, {إِلَاّ كَلَمْحِ البصر} “ancak göz kırpması gibidir;” yani gözün üst kapağının gözbebeğinin yukarısından aşağısına inip kalkması gibi; {أَوْ هُوَ} “yahut o,” bilakis zikredilen hususta onun işi, {أَقْرَبُ} “daha da yakındır” ve zaman bakımından daha hızlıdır; şöyle ki o sürenin bir parçasında vuku bulur; zira bu [göz kırpması] her ne kadar kısa olsa da kendisi gibi zaman olan parçalara bölünebilen bir zamana mutabık, bitişik bir hüviyeti bulunan anlık bir harekettir; bilakis o zamanın bölünmez bir ânında, yani o hareketin başlangıç ânında gerçekleşir; yahut onun işi, ancak yakın görülüp de 'göz açıp kapama gibidir veya daha yakındır' denilen şey gibidir. Her nasıl olursa olsun bu, surenin başında 'etyân' (geldi) ile ifade edildiği üzere, onun gelişinin süratini temsil etmektedir. {إِنَّ الله على كُلِّ شَىْء قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” Şeylerin cümlesinden biri de onu en hızlı şekilde getirmesidir; binaenaleyh O buna kadirdir. Yahut künhü ve keyfiyeti O'na has gayblardan olan kıyameti ikame etmenin işi -ki o, dirilerin öldürülmesi, evvelkilerin ve sonrakilerin ölülerinin diriltilmesi ve bütün varlıkların suretlerinin değiştirilmesidir; inkârcılar ise onu inkâr etmiş ve imkân dairesine girmeyen şeylerden saymışlardır- vuku sürati ve meydana gelme kolaylığında ancak göz açıp kapama gibidir yahut geçen iki veche göre daha yakındır; şüphesiz Allah her şeye kadirdir, dolayısıyla O buna elbette kadirdir. Göklerin ve yerin gaybının bizzat kıyamet gününden ibaret olduğu da söylenmiştir; çünkü onun hususi ilmi oraların ehlinden gizlidir; bu durumda zamir yerine 'es-sâat' kelimesinin getirilmesi cümlenin mazmununu tekit etmek içindir.
{والله أَخْرَجَكُم مّن بُطُونِ أمهاتكم} عطف على قوله تعالى والله جَعَلَ لَكُمْ مّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا منتظمٌ معه في سلك أدلةِ التوحيد من قوله تعالى والله أَنزَلَ مِنَ السماء مَآء وقولِه تعالى والله خَلَقَكُمْ وقوله تعالى والله فَضَّلَ بَعْضَكُمْ على بَعْضٍ والأمهات بضم الهمزة وقرئ بكسرها أيضا جمع الأمر زيدت الهاء فيه كما زيدت في أهراق من أراق وشذّت زيادتُها في الواحدة قال ... أُمهتي خِندِفُ والياسُ أبي ...
{والله أَخْرَجَكُم مّن بُطُونِ أمهاتكم} “Allah sizi annelerinizin karınlarından çıkardı.” Allah Teâlâ'nın “Allah size kendinizden eşler kıldı” kavline matuftur; Allah Teâlâ'nın “Allah gökten su indirdi”, “Allah sizi yarattı” ve “Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı” kavillerinden itibaren tevhit delilleri dizisine onunla birlikte dâhildir. 'Ümmehât' kelimesi hemzenin dammesiyle, kesresiyle de okunmuştur; 'ümm' kelimesinin çoğuludur; 'erâka'dan 'ehrâka'da ziyade kılındığı gibi onda da he harfi ziyade edilmiştir; tekilinde ziyade edilmesi ise şâzdır. Şair şöyle demiştir: ... Ümmetî (annem) Hındıf, İlyas ise babamdır ...
{لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا} في موقعِ الحالِ أي غيرَ عالمين شيئاً أصلاً {وَجَعَلَ لَكُمُ السمع والابصار والافئدة} عطف على أخرجكم وليس فيه دلالةٌ على تأخر الجعل المذكورِ عن الإخراج لما أن مدلولَ الواو هو الجمعُ مطلقاً لا الترتيبُ على أن أثر ذلك الجعلِ لا يظهر قبل الإخراج أي جعل لكم هذه الأشياءَ آلاتٍ تحصّلون بها العلمَ والمعرفة بأن تُحِسوا بمشاعركم جزئياتِ الأشياء وتُدركوها بأفئدتكم وتتنبهوا لما بينها من المشاركات والمباينات بتكرر الإحساسِ فيحصل لكم علوم
{لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا} “hiçbir şey bilmez bir haldeyken...” Hal konumundadır; yani asla hiçbir şeyi bilmeyen kimseler olarak... {وَجَعَلَ لَكُمُ السمع والابصار والافئدة} “Ve size işitme [duyusunu], gözleri ve gönülleri verdi.” 'Ahracekum' üzerine matuftur; bunda zikredilen kılmanın çıkarmadan sonra olduğuna dair bir delalet yoktur; zira vâv harfinin medlûlü tertip değil mutlak birlikteliktir; kaldı ki bu kılmanın eseri çıkarmadan önce zâhir olmaz. Yani duyularınızla eşyanın cüzlerini hissedip onları kalplerinizle idrak etmeniz ve hissin tekrarlanmasıyla aralarındaki ortaklıkları ve zıtlıkları fark etmeniz suretiyle ilim ve marifeti elde edeceğiniz aletler olarak size bu şeyleri kıldı; böylece sizde zarurî ilimler meydana gelir,
بديهيةٌ تتمكنون بالنظر فيها من تحصيل العلومِ الكسبية والأفئدة جمع فؤاد وهو وسط القلب وهو من القلب كالقلب من الصدور وهو من جموع القلة التي جرت مَجرى جموعِ الكثرة وتقديمُ المجرور على المنصوبات لما مر من الإيذانُ من أول الأمرِ بكون المجعول نافعاً لهم وتشويقِ النفس إلى المؤخر ليتمكن عند ورودِه عليها فضلُ تمكن {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} كي تعرِفوا ما أنعم به عليكم طوراً غِبَّ طَورٍ فتشكروه وتقديمُ السمع على البصر لما أنه طريق تلقي الوحي أو لأن إدراكه أقدمُ من إدراك البصر وإفرادُه باعتبار كونه مصدراً في الأصل
bunlara nazar etmekle kesbî ilimleri elde etmeye güç yetirirsiniz. 'Ef'ide', kalbin ortası demek olan 'fuâd'ın çoğuludur; onun kalbe nispeti, kalbin göğüslere nispeti gibidir; çokluk çoğulları yerine geçen azlık çoğullarındandır. Mecrûr ögenin mansûb ögelerden öne geçirilmesi, yukarıda geçtiği üzere, kılınan şeyin baştan itibaren kendilerine faydalı olduğunu bildirmek ve sonraya bırakılana nefsi teşvik edip üzerine geldiğinde tam anlamıyla yerleşmesini sağlamak içindir. {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Umulur ki şükredersiniz;” aşama aşama size lütfettiği nimetleri tanıyasınız da O'na şükredesiniz diye... İşitmenin görmeden öne geçirilmesi, vahyi telakki etme yolu olmasından yahut idrakinin görmenin idrakinden daha önce olmasındandır; tekil getirilmesi ise aslen masdar olmasındandır.
{ألم يروا} وقرئ بالتاء {إِلَى الطير} جمع طائر أي ألم ينظروا إليها {مسخرات} مذلّلاتٍ للطيران بما خلق لها من الأجنحة والأسبابِ المساعدة له وفيه مبالغةٌ من حيث إن معنى التسخيرِ جعلُ الشيء منقاداً لآخرَ يتصرَّفُ فيه كيفَ يشاءُ كتسخير البحر والفُلك والدوابِّ للإنسان والواقع ههنا تسخيرُ الهواء للطير لتطير فيه كيف تشاء فكان مقتضى طبيعةِ الطير السقوطَ فسخرها الله تعالى للطيران وفيه تنبيه على أن الطيران ليس مقتضى طبعِ الطير بل ذلك بتسخير الله تعالى {فِى جَوّ السمآء} أي في الهواء المتباعدِ من الأرضَ والسكاك واللوح أبعدُ منه وإضافتُه إلى السماء لما أنه في جانبها من الناظر ولإظهار كمال القدرة {مَا يُمْسِكُهُنَّ} في الجوِّ حين قبْضِ أجنحتهن وبسطِها ووقوفِهن {إِلَاّ الله} ﷿ بقدرته الواسعة فإن ثقلَ جسدها ورِقّةَ قوامِ الهواء يقتضيان سقوطَها ولا عِلاقةَ من فوقها ولا دِعامة من تحتها وهو إما حالٌ من الضمير المستتر في مسخّرات أو من الطير وإما مستأنف {إِنَّ فِى ذَلِكَ} الذي ذكر من تسخير الطير للطيران بأن خلقها خِلْقةً تتمكن بها منه بأن جعل لها أجنحةً خفيفة وأذناباً كذلك وجعل أجسادها من الخِفة بحيث إذا بسطت أجنحتها وأذنابَها لا يطيق ثقلها يخرق ما تحتها من الهواء الرقيق القوام وتخرق ما بين يديها من الهواء لأنها لا تلاقيه بحجم كبير {لَايَاتٍ} ظاهرة {لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} أي من شأنهم أن يؤمنوا وإنما خص ذلك بهم لأنهم المنتفعون به
{ألم يروا} “Görmediler mi,” hitap kipiyle [elem terav] şeklinde de okunmuştur; {إِلَى الطير} “kuşları?” 'Tâir'in çoğuludur; yani onlara bakmadılar mı, {مسخرات} “boyun eğdirilmiş olarak” kendileri için yaratılan kanatlar ve uçmaya yardımcı sebeplerle uçmaya elverişli kılınmış olarak... Bunda mübalağa vardır; zira teshîrin manası, denizin, gemilerin ve hayvanların insana boyun eğdirilmesi gibi, bir şeyi dilediği gibi tasarruf eden diğer bir şeye itaatkâr kılmaktır. Burada vuku bulan ise havanın kuşlara, içinde diledikleri gibi uçmaları için boyun eğdirilmesidir; kuşun tabiatının gereği düşmek iken Allah Teâlâ onu uçmaya boyun eğdirmiştir. Bunda, uçmanın kuşun tabiatının gereği olmadığına, bilakis bunun Allah Teâlâ'nın boyun eğdirmesiyle olduğuna dair bir uyarı vardır; {فِى جَوّ السمآء} “göğün boşluğunda;” yani yerden uzaklaşmış olan havada; 'sekâk' ve 'levh' ise ondan daha uzaktır. Semaya izafe edilmesi, bakan kimseye göre onun tarafında olmasından ve kâmil kudreti izhar etmek içindir. {مَا يُمْسِكُهنَّ} “Onları tutan yoktur” kanatlarını kapatıp açtıkları ve durdukları esnada boşlukta, {إِلَاّ الله} “Allah'tan başkası.” Geniş kudretiyle aziz ve celil olan... Zira kuşun gövdesinin ağırlığı ve havanın yapısının inceliği onun düşmesini iktiza eder; üstünde bir tutacak, altında da bir dayanak yoktur. Bu ifade ya 'müsahharât'taki müstetir zamirden ya 'et-tayr'dan haldir yahut müstear (müstakil) bir cümledir. {إِنَّ فِى ذَلِكَ} “Şüphesiz bunda,” kuşlara hafif kanatlar ve kuyruklar vererek ve gövdelerini kanatlarını ve kuyruklarını açtıklarında ağırlıkları altlarındaki ince yapılı havayı yaramayacak, önlerindeki havayı ise büyük bir hacimle karşılaşmadığı için yaracak derecede hafif kılarak onları uçmaya güç yetirecek bir yaratılışta yaratmak suretiyle uçmaya boyun eğdirmesinde, {لَايَاتٍ} “elbette apaçık deliller vardır” {لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “iman edecek bir topluluk için;” yani şanları iman etmek olanlar için... Bunun onlara tahsis edilmesi, ancak onların bundan istifade etmelerinden ötürüdür.
{والله جَعَلَ لَكُمُ} معطوف على ما مر وتقديم لكم على ما سيأتي من المجرور والمنصوب لما مر من الإيذانُ من أول الأمرِ بأنه لمصلحتهم ومنفعتهم لتشويق النفسِ إلى وروده وقولُه تعالى {مِن بيوتكم} أي من بيوتكم المعهودة التي تبنونها من الحجر والمدر تبيين لذلك المجعول المبْهمِ في الجملة وتأكيدٌ لما سبق من التشويق {سَكَناً} فَعَلٌ بمعنى مفعول أي موضعاً تسكنون فيه وقت إقامتِكم أو تسكنون إليه من غير أن ينتقل من مكانه أي جعل بعضَ بيوتكم بحيث تسكنون إليه وتطمئنون به {وَجَعَلَ لَكُمْ مّن جُلُودِ الانعام بُيُوتًا}
{والله جَعَلَ لَكُمُ} “Ve Allah size kıldı;” öncekine matuftur; 'lekum' ifadesinin gelecek mecrûr ve mansûb ögelerden öne geçirilmesi, nefsi onun gelişine teşvik etmek üzere baştan itibaren kendi maslahat ve menfaatlerine olduğunu bildirmek içindir. Allah Teâlâ'nın: {مِن بيوتكم} “evlerinizden” yani taş ve çamurdan inşa ettiğiniz bildik evlerinizden [kavli], genel olarak müphem bırakılan o kılınan şeyin beyanı ve geçen teşvikin tekit edilmesidir; {سَكَناً} “bir huzur ve dinlenme yeri;” mef'ûl manasında fâil veznindedir; yani ikametiniz esnasında içinde oturduğunuz yahut yerinden ayrılmaksızın kendisine sığındığınız bir mekân; yani evlerinizin bir kısmını kendisine sığınıp huzur bulacağınız şekilde kıldı; {وَجَعَلَ لَكُمْ مّن جُلُودِ الانعام بُيُوتًا} “ve sizin için hayvanların derilerinden evler yaptı;”
أي بيوتاً أُخَرَ مغايرةً لبيوتكم المعهودةِ هي الخيامُ والقباب والأخبية والفاساطيط {تَسْتَخِفُّونَهَا} تجدونها خفيفةً سهلةَ المأخذ {يَوْمَ ظَعْنِكُمْ} وقت تَرحالِكم في النقض والحمل والنقل وقرئ بفتح العين {وَيَوْمَ إقامتكم} وقت نزولِكم في الضرب والبناء {وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا} عطفٌ على قوله تعالى مّن جُلُودِ والضمائر للأنعام على وجه التنويع أي وجعل لكم من أصواف الضأن وأوبارِ الإبل وأشعار المعْزِ {أَثَاثاً} أي متاعَ البيت وأصلُه الكثرةُ والاجتماعُ ومنه شعرٌ أثيثٌ {ومتاعا} أي شيئاً يُتمتّع بهِ بفنون التمتع {إلى حِينٍ} إلى أن تقضوا منه أوطارَكم أو إلى أن يبلى ويفنى فإنه في معرض البلا والفناء وقيل إلى أن تموتوا والكلام في ترتيب المفاعيل مثلُ ما مر من قبل
yani bildik evlerinizden farklı, çadırlar, kubbeler, gölgelikler ve otağlar olan başka evler... {تَسْتَخِفُّونَهَا} “kolayca taşıdığınız” onları hafif ve taşınması kolay bulduğunuz, {يَوْمَ ظَعْنِكُمْ} “göç gününüzde,” sökme, yükleme ve nakletme esnasındaki yolculuk vaktinizde; 'ayn' harfinin fethasıyla da okunmuştur; {وَيَوْمَ إقامتكم} “ve konaklama gününüzde;” kurma ve bina etme esnasındaki iniş vaktinizde... {وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا} “ve onların yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından...” 'Min culûdi' kavline matuftur; zamirler çeşitlendirme yoluyla en'âma aittir; yani koyunların yünlerinden, develerin yapağılarından ve keçilerin kıllarından sizin için kıldı: {أَثَاثاً} “ev eşyası” yani ev mefrûşatı... Aslı çokluk ve toplanmaktır; sık ve gür saça 'şa'run esîsün' denilmesi de bundandır; {ومتاعا} “ve bir yararlanma” yani çeşitli şekillerde kendisiyle faydalanılan bir meta; {إلى حِينٍ} “bir süreye kadar;” ondan ihtiyaçlarınızı giderinceye kadar yahut eskiyip yok oluncaya kadar; zira o eskime ve yok olma tehlikesine maruzdur; ölünceye kadar olduğu da söylenmiştir. Mef'ûllerin tertibine dair söz, daha önce geçen gibidir.
{والله جَعَلَ لَكُمْ مّمَّا خَلَقَ} من غير صُنْع مِنْ قِبلكم {ظلالا} أشياءَ تستظلون بها من الحر كالغمام والشجرِ والجبل وغيرها امتنّ سبحانه بذلك لِما أن تلك الديارَ غالبةُ الحرارة {وَجَعَلَ لَكُمْ مّنَ الجبال أكنانا} مواضيع تسكنون فيها من لكهوف والغِيران والسُّروب والكلام في الترتيب الواقع بين المفاعيل كالذي مرَّ غير مرة {وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ} جمع سِربال وهو كل ما يُلبس أي جعل لكم ثياباً من القُطن والكَتان والصوف وغيرها {تَقِيكُمُ الحر} خصّه بالذكر اكتفاءً بذكر أحد الضدّين عن ذكر الآخر أو لأن وقايتَه هي الأهم عندهم لما مر آنفاً {وسرابيل} من الدروع والجواشن {تَقِيكُم بَأْسَكُمْ} أي البأسَ الذي يصل إلى بعضكم من بعض في الحرب من الضرب والطعن ولقد منّ الله سبحانه علينا حيث ذكر جميعَ نعمِه الفائضةِ على جميع الطوائف فبدأ بما يخُص المقيمين حيث قال والله جعل لكم من بُيُوتِكُمْ سَكَنًا ثم بما يخص المسافرين ممن لهم قدرةٌ على الخيام وأضرابِها حيث قال وجعل لكم مّن جُلُودِ الانعام الخ ثم بما يعم من لا يقدرُ على ذلك ولا يأويه إلا الظلالُ حيث قال {جَعَلَ لَكُمْ مّمَّا خَلَقَ ظلالا} الخ ثم بما لابد منه لأحد حيث قال {وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ} الخ ثم بمالا غنى عنه في الحروب حيث قال وسرابيل تَقِيكُم بَأْسَكُمْ ثم قَالَ {كذلك} أي مثلَ ذلك الإتمامِ البالغِ {يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ} أي إرادةَ أن تنظروا فيما أسبغ عليكم من النعم الظاهرةِ والباطنةِ والأنفسيةِ والآفاقية فتعرِفوا حق منعهما فتؤمنوا به وحده وتذروا ما كنتم به تشركون وتنقادوا لأمره وإفرادُ النعمة إما لأن المرادَ بها المصدرُ أو لإظهار أنَّ ذلكَ بالنسبةِ إلى جانب الكبرياء شيء قليل وقرئ تَسلمون أي تسلمون من العذاب أو من الشرك وقيل من الجراح بلبس الدروع
{والله جَعَلَ لَكُمْ مّمَّا خَلَقَ} “Allah yarattıklarından sizin için var etti,” sizin tarafınızdan hiçbir müdahale olmaksızın, {ظلالا} “gölgeler;” bulut, ağaç, dağ ve benzeri sıcaktan gölgeleneceğiniz şeyler... O diyarların sıcağı galip olduğu için Cenâb-ı Hak bununla minnet buyurmuştur; {وَجَعَلَ لَكُمْ مّنَ الجبال أكنانا} “ve dağlardan da sizin için barınaklar kıldı;” mağaralar, inler ve dehlizlerden içinde oturacağınız yerler... Mef'ûller arasında vuku bulan tertibe dair söz, defalarca geçtiği gibidir; {وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ} “ve size elbiseler verdi;” giyilen her şey demek olan 'sirbâl'in çoğuludur; yani sizin için pamuktan, ketenden, yünden ve diğer şeylerden elbiseler kıldı; {تَقِيكُمُ الحر} “sizi sıcaktan koruyan;” zıt olan iki şeyden birini zikretmekle diğerini zikretmeye kifayet ederek yahut az önce geçtiği üzere onlar nezdinde en mühim olanı sıcaktan korunmak olduğu için bunu tahsis etti; {وسرابيل} “ve zırhlar [verdi]” zırh ve çelik yeleklerden, {تَقِيكُم بَأْسَكُمْ} “sizi savaşınızdan koruyan;” yani savaşta vurma ve saplamadan birbirinize ulaşan şiddetten [koruyan]... Allah Teâlâ bütün zümrelere taşan nimetlerinin tamamını zikrederek bize minnet buyurmuştur: Önce “Allah size evlerinizden bir huzur yeri kıldı” buyurarak mukimlere has olanla başlamış; sonra “ve sizin için hayvanların derilerinden evler yaptı...” buyurarak çadırlara ve benzerlerine güç yetirebilen yolculara has olanla devam etmiş; sonra “yarattıklarından sizin için gölgeler kıldı...” buyurarak buna güç yetiremeyip ancak gölgelerin barındırdığı kimseleri kapsayanla sürmüş; sonra “ve size elbiseler verdi...” buyurarak hiç kimsenin onsuz olamayacağı şeyle devam etmiş; sonra “ve sizi savaşınızdan koruyan zırhlar...” buyurarak savaşlarda vazgeçilmez olanı zikretmiş; sonra şöyle buyurmuştur: {كذلك} “İşte böylece,” yani böylesine kâmil bir tamamlamayla, {يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ} “üzerinizdeki nimetini tamamlar, ta ki teslim olasınız;” yani üzerinize bolca döktüğü zâhirî, bâtınî, enfüsî ve âfâkî nimetlere nazar edip onları bahşedenin hakkını bilesiniz de yalnızca O'na iman edesiniz, O'na ortak koştuğunuz şeyleri terk edesiniz ve O'nun emrine boyun eğesiniz diye... Nimetin müfred getirilmesi, ya onunla masdar kastedildiğinden yahut Kibriyâ makamına nispetle bunun pek az bir şey olduğunu göstermek içindir. 'Teslemûne' şeklinde de okunmuştur; yani azaptan yahut şirkten selâmete eresiniz; zırh giymek suretiyle yaralanmalardan kurtulasınız diye olduğu da söylenmiştir.
{فَإِن تَوَلَّوْاْ} فعل ماض على طريقة الالتفات وصرفُ الخطابِ عنهم إلى رسول الله ﷺ تسليةٌ له أي فإنْ أعرضُوا عن الإسلام ولم يقبلوا منك ما ألقيَ إليهم من البينات والعبرة والعظات {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ البلاغ المبين} أي فلا قصور من جهتك لأن وظيفتك هي البلاغُ الموضح أو الواضح وقد فعلتَه بما لا مزيدَ عليهِ فهو من باب وضعِ السببِ موضعَ المسبب
{فَإِن تَوَلَّوْاْ} “Eğer yüz çevirirlerse,” iltifat yoluyla mazi fiildir; hitabın onlardan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e çevrilmesi onu teselli etmek içindir; yani şayet İslam'dan yüz çevirir ve kendilerine sunulan apaçık delilleri, ibretleri ve vaazları senden kabul etmezlerse, {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ البلاغ المبين} “sana düşen ancak apaçık tebliğdir.” Yani senin cihetinden bir kusur yoktur; zira senin vazifen açıklayıcı yahut apaçık olan tebliğdir; sen de onu ziyadesi olmayacak şekilde yaptın. Bu, sebebin müsebbeb yerine konulması kabilindendir.
النحل
Nahl
٨٣ - ٨٦ {يعرفون نعمة الله} استئنافٌ لبيان أن تولّيَهم وإعراضَهم عن الإسلام ليس لعدم معرفتهم بما عُدد من نعمِ الله تعالَى أصلاً فإنهم يعرِفونها ويعترفون أنها من الله تعالى {ثُمَّ يُنكِرُونَهَا} بأفعالهم حيث يعبدون غيرَ مُنعمها أو بقولهم إنها بشفاعة آلهتنا أو بسب كذا وقيل نعمةُ الله تعالى نبوة محمدٍ ﷺ عرفوها بالمعجزات كما يعرفون أبناءَهم ثم أنكروها عِناداً ومعنى ثم لاستبعاد الإنكار بعد المعرفة لأن حق مَنْ عرف النعمة الاعترافُ بها لا الإنكارُ وإسنادُ المعرفة والإنكارِ المتفرِّعِ عليها إلى ضمير المشركين على الإطلاقِ من باب إسنادِ حالِ البعض إلى الكل كقولهم بنُو فلان قتلُوا فلاناً وإنما القاتلُ واحدٌ منهم فإن بعضهم ليسوا كذلك لقوله سبحانه {وَأَكْثَرُهُمُ الكافرون} أي المنكرون بقلوبهم غيرُ المعترفين بما ذكر والحُكم عليهم بمطلق الكفر المؤذِن بالكمال من حيث الكميةُ لا ينافي كمالَ الفِرقة الأولى من حيث الكيفية هذا وقد قيل ذكرُ الأكثر إما لأن بعضهم لم يَعرِفوا لنقصان العقل أو التفريطِ في النظر أو لم يقُم عليه الحجةُ لأنه لم يبلغ حد التكليف فتدبر
83-86 {يعرفون نعمة الله} “Allah'ın nimetini bilirler,” onların yüz çevirmelerinin ve İslam'dan uzaklaşmalarının Allah Teâlâ'nın sayılan nimetlerini asla bilmemelerinden kaynaklanmadığını, bilakis onları bildiklerini ve Allah Teâlâ'dan olduğunu itiraf ettiklerini beyan eden yeni bir cümledir (isti'nâf); {ثُمَّ يُنكِرُونَهَا} “sonra da onu inkâr ederler;” o nimetleri verenden başkasına tapmak suretiyle fiilleriyle yahut 'Bu, ilahlarımızın şefaatiyledir' veya 'falan sebepledir' diyerek sözleriyle... Allah Teâlâ'nın nimetinin Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvveti olduğu, onu öz oğullarını bildikleri gibi mucizelerle bildikleri, sonra da inatla inkâr ettikleri de söylenmiştir. 'Sümme'nin manası, marifetten sonra inkârın uzaklığını belirtmek içindir; zira nimeti bilenin hakkı onu inkâr etmek değil itiraf etmektir. Marifetin ve ona terettüp eden inkârın mutlak olarak müşriklerin zamirine isnat edilmesi, içlerinden biri katil olduğu halde 'Falandoğulları filanı öldürdü' demeleri gibi, bazısının halinin bütüne isnat edilmesi kabilindendir; zira Allah Teâlâ'nın {وَأَكْثَرُهُمُ الكافرون} “ve onların çoğu kâfirlerdir” kavlinden ötürü bazısı böyle değildir; yani kalpleriyle inkâr eden, zikredilenleri itiraf etmeyen kimselerdir. Kemiyet bakımından kemâli bildiren mutlak küfür ile haklarında hüküm verilmesi, birinci fırkanın keyfiyet bakımından kemâline aykırı değildir. Şöyle de denilmiştir: 'Çoğu' ifadesinin zikredilmesi, ya akıl noksanlığından veya tefekkürdeki kusurdan ötürü bazısının bilmemesinden yahut mükellefiyet sınırına ulaşmadığı için aleyhine hüccetin ikame edilmemiş olmasındandır. İyi düşün!
{وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِن كُلّ أُمَّةٍ شَهِيدًا} يشهد لهم بالإيمان والطاعةِ وعليهم بالكفر والعصيان وهو نبيها {ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ} في الاعتذار إذ لا عذرَ لهم وثمَّ للدَّلالة على أنَّ ابتلاءهم بالمنع عن الاعتذار المنيء عن الإقناط الكليِّ وهو عند ما يقال لهم اخسئوا فِيهَا وَلَا تُكَلّمُونِ أشدُّ من ابتلائهم بشهادة الأنبياء ﵈ عليهم وأطمُّ {وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} يُسترضَون أي لا يقال لهم ارضُوا ربكم إذ الآخرةُ دارُ الجزاء لا دارُ العمل وانتصابُ الظرف بمحذوف تقديرُه اذكرْ أو خوِّفْهم يوم نبعث الخ أو يوم نبعث يحيق بهم ما يحيق مما لا يوصف وكذا قوله تعالى
{وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِن كُلّ أُمَّةٍ شَهِيدًا} “Ve her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün;” onların lehine iman ve itaatle, aleyhlerine ise küfür ve isyanla şahitlik edecek olan o ümmetin peygamberidir; {ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ} “sonra inkâr edenlere izin verilmez;” mazeret beyan etmelerine [izin verilmez], zira onların hiçbir mazereti yoktur. 'Sümme', tam bir ümitsizliği bildiren özür dilemekten menedilme imtihanının -ki bu onlara “Yıkılıp gidin oraya, Benimle konuşmayın!” denildiği andır- peygamberlerin aleyhimüsselâm aleyhlerindeki şahitliği ile imtihan edilmelerinden daha şiddetli ve daha dehşetli olduğuna delalet etmek içindir; {وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} “rızaları da talep edilmez;” yani 'Rabbinizi razı edin' denilmez; zira ahiret amel yurdu değil, ceza yurdudur. Zarfın nasbı takdirî bir amille olmuştur; takdiri: 'Her ümmetten göndereceğimiz günü hatırla yahut o günle onları korkut' şeklindedir; yahut 'Göndereceğimiz gün, başlarına nitelenemeyecek azaplar çöker' demektir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de böyledir:
{وَإِذَا رَأى الذين ظَلَمُواْ العذاب} الذي يستوجبونه بظلمهم وهو عذابُ جهنم {فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ} ذلك {وَلَا هُمْ يُنظَرُونَ} أي يُمهلون كقوله تعالى بَلْ تَأْتِيهِم بغتة فتبهتهم
{وَإِذَا رَأى الذين ظَلَمُواْ العذاب} “Zulmedenler azabı gördükleri zaman,” zulümleriyle hak ettikleri cehennem azabını; {فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ} “artık o kendilerinden hafifletilmez” bu [azap]; {وَلَا هُمْ يُنظَرُونَ} “ve onlara mühlet de verilmez.” Yani ertelenmezler; tıpkı Allah Teâlâ'nın: “Bilakis o onlara ansızın gelir de kendilerini şaşkına çevirir” kavlinde olduğu gibi.
{وإذا رأى الذين أَشْرَكُواْ شُرَكَآءهُمْ} الذين كانوا يدعونهم في الدنيا وهم الأوثانُ أو الشياطينُ الذين شاركوهم في الكفر بالحمل عليه وقارنوهم في الغيّ والضلال {قَالُواْ رَبَّنَا هَؤُلآء شُرَكَآؤُنَا الذين كُنَّا ندعو مِن دُونِكَ} أي نعبدهم أو نطيعهم ولعلهم قالوا ذلك طمعاً في توزيع العذاب بينهم كما ينبئ عنه قوله سبحانه {فَأَلْقَوُاْ} أي شركاؤهم {إِلَيْهِمُ القول إِنَّكُمْ لكاذبون} فإن تكذيبهم إياهم فيما قالوا ليس إلا للمدافعة والتخلص عن غائلة مضمونه وإنما كذبوهم وقد كانوا يعذبونهم ويطيعونهم لأن الأوثانَ ما كانوا راضين بعبادتهم لهم فكأن عبادتهم لم تكن عبادة لهم كما قالت الملائكةُ عليهم
{وإذا رأى الذين أَشْرَكُواْ شُرَكَآءهُمْ} “Şirk koşanlar ortaklarını gördükleri zaman,” dünyada kendilerine yalvardıkları putları yahut onları küfre sevk ederek küfürde kendilerine ortak olan ve azgınlık ile sapıklıkta onlara eşlik eden şeytanları [gördükleri zaman], {قَالُواْ رَبَّنَا هَؤُلآء شُرَكَآؤُنَا الذين كُنَّا ندعو مِن دُونِكَ} “‘Rabbimiz! İşte bunlar, Seni bırakıp da kendilerine yalvardığımız ortaklarımızdır’ derler;” yani kendilerine taptığımız yahut itaat ettiğimiz... Bunu, azabın aralarında paylaştırılması tamahıyla söylemiş olabilirler; nitekim Allah Teâlâ'nın: {فَأَلْقَوُاْ} “bunun üzerine fırlatıp atarlar” yani ortakları, {إِلَيْهِمُ القول إِنَّكُمْ لكاذبون} “onlara şu sözü: ‘Şüphesiz siz yalancılarsınız!’” kavli de buna işaret etmektedir. Zira ortakların söyledikleri şeyde onları yalanlaması, ancak müdafaa etmek ve sözün içeriğindeki tehlikeden kurtulmak içindir. Onlara tapıp itaat ettikleri halde onları yalanlamışlardır; çünkü putlar onların kendilerine tapmalarına razı değildi; dolayısıyla onların tapması sanki kendilerine bir ibadet değildi; nitekim melekler aleyhimüsselâm: “Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı” demişlerdir;
السلام بَلْ كَانُواْ يَعْبُدُونَ الجن يعنون أن الجنَّ هم الذين كانوا راضين بعبادتهم لا نحن أو كذبوهم في تسميتهم شركاءَ وآلهةً تنزيهاً لله سبحانه عن الشريك والشياطينُ وإن كانوا راضين بعبادتهم لهم لكنهم لم يكونوا حاملين لهم على وجه القسر والإلجاءِ كما قال إبليسُ وَمَا كَانَ لِىَ عَلَيْكُمْ مّن سلطان إِلَاّ أَن دَعَوْتُكُمْ فاستجبتم لِى فكأنهم قالوا ما عبدتمونا حقيقة بل إنما عبدتم أهواءكم
yani 'Biz değil, onların ibadetine razı olanlar cinlerdi' demek istemişlerdir. Yahut Allah Teâlâ'yı ortaktan tenzih etmek maksadıyla kendilerini 'ortaklar' ve 'ilahlar' olarak isimlendirmelerinde onları yalanlamışlardır. Şeytanlar ise her ne kadar onların kendilerine tapmalarına razı idilerse de onları zorlama ve mecbur etme yoluyla buna sevk etmemişlerdi; nitekim İblis: “Benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim yoktu; ancak sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz” demiştir. Sanki onlar: 'Siz hakikatte bize tapmadınız, bilakis ancak kendi hevalarınıza taptınız' demişlerdir.
{وَأَلْقَوْاْ} أي الذين أشركوا {إلى الله يَوْمَئِذٍ السلم} الاستسلامَ والانقيادَ لحُكمه العزيز الغالب عبد الاستكبار عنه في الدنيا {وَضَلَّ عَنْهُم} أي ضاع وبطل {مَّا كَانُواْ يَفْتَرُونَ} من أن لله سبحانه شركاءَ وأنهم ينصُرون ويشفعون لهم وذلك حين كذبوهم وتبرءوا منهم
{وَأَلْقَوْاْ} “Ve arz ederler” yani şirk koşanlar; {إلى الله يَوْمَئِذٍ السلم} “o gün Allah'a teslimiyeti;” dünyada O'na karşı büyüklük tasladıktan sonra O'nun aziz ve galip hükmüne boyun eğmeyi ve teslimiyeti [arz ederler]; {وَضَلَّ عَنْهُم} “ve onlardan kaybolup gitmiştir,” yani zayi olmuş ve boşa çıkmıştır; {مَّا كَانُواْ يَفْتَرُونَ} “uydurageldikleri şeyler;” Allah Teâlâ'nın ortakları olduğu, onların kendilerine yardım edeceği ve şefaatçi olacağı iddiaları... Bu da [ortakların] onları yalanlayıp onlardan teberri ettikleri andır.
{الذين كَفَرُواْ} في أنفسهم {وَصُدُّواْ} غيرهم {عَن سَبِيلِ الله} بالمنع عن الإسلام والحمل على الكفر {زدناهم عَذَابًا فَوْقَ العذاب} الذي كانوا يتسحقونه بكفرهم قيل في زيادة عذابهم حياتٌ أمثالُ البُخْت وعقاربُ أمثالُ البغال تلسَع إحداهن فيجد صاحبها حُمَتَها أربعين خريفاً وقيل يُخرجون من النار إلى الزمهرير فيبادرون من شدة البرد إلى النار {بِمَا كَانُواْ يُفْسِدُونَ} متعلق بقوله زدناهم أي زدنا عذابهم بسب استمرارِهم على الإفساد وهو الصدّ المذكور
{الذين كَفَرُواْ} “İnkâr edenler” bizzat kendileri {وَصُدُّواْ} “ve alıkoyanlar” başkalarını {عَن سَبِيلِ الله} “Allah'ın yolundan,” İslam'dan menederek ve küfre sevk ederek; {زدناهم عَذَابًا فَوْقَ العذاب} “onlara azap üstüne azap artırdık” küfürleri sebebiyle hak ettikleri azabın üstüne... Azaplarının artırılmasında Horasan develeri gibi yılanlar ve katırlar gibi akrepler bulunduğu, bunlardan biri soktuğunda sahibinin onun zehrini kırk yıl boyunca hissedeceği söylenmiştir. Ateşten zemherîre (aşırı soğuğa) çıkarılacakları, soğuğun şiddetinden tekrar ateşe koşacakları da söylenmiştir; {بِمَا كَانُواْ يُفْسِدُونَ} “bozgunculuk yapmalarına karşılık.” 'Zidnâhum' kavline müteallıktır; yani bozgunculuğu -ki o da zikredilen alıkoymadır- sürdürmeleri sebebiyle azaplarını artırdık.
{وَيَوْمَ نَبْعَثُ} تكريرٌ لما سبق تثنيةً للتهديد {فِى كُلّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ} أي نبياً {مّنْ أَنفُسِهِمْ} من جنسهم قطعاً لمعذرتهم وفي قوله تعالى عَلَيْهِمْ إشعارٌ بأن شهادةَ أنبيائِهم على الأمم تكون بمحضر منهم {وَجِئْنَا بِكَ} إيثارُ لفظ المجيء على البعث لكمال العنايةِ بشأنه ﵇ وصيغةُ الماضِي للدِلالة على تحقق الوقوع {شَهِيدًا على هَؤُلآء} الأممِ وشهدائِهم كقولِه تعالى فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِن كُلّ أمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ على هَؤُلاء شَهِيداً وقيل على أمتك والعاملُ في الظرف محذوفٌ كما مر والمراد به يوم القيامة {وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الكتاب} الكاملَ في الكتابية الحقيقَ بأن يُخَص باسم الجنس وهو إما استئنافٌ أو حال بتقدير قد {تِبْيَانًا} بياناً بليغاً {لّكُلّ شَىْء} يتعلق بأمور الدين ومن جملة ذلك أحوالُ الأممِ مع أنبيائهم ﵈ فيكون كالدليل على كونه ﵇ شهيداً عليهم وكذا من جملته ما أخبر به هذه الآيةُ الكريمة من بعث الشهداءِ وبعثِه ﵇ شهيداً عليهم عليهم الصلاة والسلام والتبيانُ كالتِلقاء في كسر أوله وكونُه تبياناً لكل شيء من أمور الدين باعتبار أن فيه نصاً على بعضها وإحالةً لبعضها على السنة حيث أمر باتباع النبيِّ ﷺ وطاعته وقيل فيه وَمَا يَنطِقُ عَنِ الهوى وحثًّا على الإجماع وقد رضي رسول الله ﷺ لأمته باتباع أصحابه حيث قال أصحابي كالنّجوم بأيهم اقتديتم اهتديتم وقد اجتهدوا وقاسوا ووطئوا طرقَ الاجتهاد فكانت السنة والإجماعُ والقياسُ مستندةً إلى تبيان
{وَيَوْمَ نَبْعَثُ} “Ve göndereceğimiz gün;” tehdidi pekiştirmek için öncekinin tekrarıdır; {فِى كُلّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ} “her ümmet içinde kendi aleyhlerine bir şahit” yani bir peygamber, {مّنْ أَنفُسِهِمْ} “kendi nefislerinden [içlerinden],” mazeretlerini kesmek için kendi cinslerinden... Allah Teâlâ'nın 'aleyhim' kavlinde, peygamberlerinin ümmetler aleyhine şahitliğinin onların huzurunda olacağına dair bir işaret vardır. {وَجِئْنَا بِكَ} “ve seni de getirdik;” onun aleyhisselâm şanına gösterilen kâmil ihtimam sebebiyle 'ba's' yerine 'meci'' lafzının tercih edilmesi ve vukuunun kesinliğini bildirmek için mazi kipi kullanılmıştır; {شَهِيدًا على هَؤُلآء} “bunların üzerine şahit olarak;” bu ümmetlerin ve onların şahitlerinin üzerine... Nitekim Allah Teâlâ'nın: “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman halleri nice olur!” kavlinde olduğu gibidir; senin ümmetin üzerine olduğu da söylenmiştir. Zarfın amili daha önce geçtiği gibi mahzûftur ve bununla kıyamet günü murad edilmektedir. {وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الكتاب} “Sana bu Kitab'ı indirdik;” kitaplık vasfında kâmil olup cins ismiyle tahsis edilmeye layık olanı... Bu ifade ya yeni bir cümledir (isti'nâf) ya da 'kad' takdiriyle haldir; {تِبْيَانًا} “bir açıklama olarak,” beliğ bir beyan olarak, {لّكُلّ شَىْء} “her şey için;” din işleriyle alakalı her şey için... Ümmetlerin peygamberleriyle aleyhimüsselâm olan halleri de bu cümledendir; dolayısıyla bu, onun aleyhisselâm onlar üzerine şahit oluşunun delili gibidir. Yine bu ayet-i kerimenin haber verdiği şahitlerin gönderilmesi ve onun aleyhisselâm onların üzerine şahit olarak gönderilmesi de bu cümledendir -aleyhimüsselâtü vesselâm-. 'Tibyân', ilk harfinin kesresiyle 'tılkâ'' gibidir. Din işlerinden her şey için bir beyan olması; bir kısmına onda açık nass bulunması, bir kısmının da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ittiba ve itaat emredildiği ve hakkında “O hevasından konuşmaz” buyurulduğu için sünnete havale edilmesi ve icmaya teşvik edilmesi itibarıyladır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ashabım yıldızlar gibidir, hangisine uyarsanız hidayete erersiniz” buyurarak ümmeti için ashabına uymaya razı olmuştur. Onlar da ictihad etmiş, kıyas yapmış ve ictihad yollarını çiğneyip açmışlardır; böylece sünnet, icma ve kıyas Kitab'ın tibyânına (açıklamasına) dayanmıştır.
الكتاب ولم يضُرَّ ما في البعض من الخفاء في كونه تبياناً فإن المبالغةَ باعتبار الكمية دون الكيفية كما قيل في قوله تعالى {وَمَا أَنَاْ بظلام لّلْعَبِيدِ} إنه من قولك فلان ظالم لعبيده وظلام لعبيده ومنه قوله سبحانه وَمَا للظالمين مِنْ أَنصَارٍ {وَهُدًى وَرَحْمَةٌ} للعالمين فإن حرمان الكفر من مغانم آثارِه من تفريطهم لا من جهة الكتاب {وبشرى لِلْمُسْلِمِينَ} خاصة أو يكون كلُّ ذلك خاصاً بهم لأنهم المنتفِعون بذلك
Bazı hususlardaki kapalılık, onun tibyân (açıklama) oluşuna zarar vermez; zira mübalağa keyfiyet değil kemiyet (kapsam) itibarıyladır; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَمَا أَنَاْ بظلام لّلْعَبİيدِ} “Ve Ben kullara asla zulmedici değilim” kavlinde, bunun 'falan kölelerine zulmedicidir (zâlim) ve kullarına çok zulmedicidir (zallâm)' sözünden olduğu söylenmiştir; Allah Teâlâ'nın “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” kavli de bundandır. {وَهُدًى وَرَحْمَةٌ} “ve bir hidayet ve bir rahmet...” Âlemler için; zira inkârcıların onun eserlerinin ganimetlerinden mahrum kalması kendi kusurlarındandır, Kitap cihetinden değildir; {وبشرى لِلْمُسْلِمِينَ} “ve Müslümanlar için bir müjde olarak;” bilhassa [onlar için]... Yahut bütün bunlar sadece onlara mahsustur, çünkü bundan istifade edenler onlardır.
{إِنَّ الله يَأْمُرُ} أي فيما نزّله تبياناً لكل شيء وهدًى ورحمةً وبشرى للمسلمين وإيثارُ صيغةِ الاستقبال فيه وفيما بعده لإفادة التجددِ والاستمرار {بالعدل} بمراعاة التوسطِ بين طرفي الإفراطِ والتفريطِ وهو رأسُ الفضائل كلِّها يندرج تحته فضيلةُ القوةِ العقلية المَلَكية من الحكمة المتوسطة بين الحر مزة والبَلادة وفضيلةُ القوةِ الشهوية البهيمية من العِفة المتوسّطة بين الخلاعة والخمود وفضيلةُ القوة الغضبية السبعية من الشجاعة المتوسطة بين التهوُّرِ والجُبن فمن الحِكم الاعتقادية التوحيدُ المتوسطُ بين التعطيل والتشريك نُقلَ عن ابنِ عباسٍ ﵄ أنَّ العدلَ هو التوحيدُ والقولُ بالكسب المتوسّطِ بين الجبر والقدَر ومن الحِكم العملية التبعد بأداء الواجبات المتوسطِ بين البَطالة والترهب ومن الحِكم الخليقية الجودُ المتوسط بين البخل والتبذير {والإحسان} أي الإتيانِ بما أمر به على الوجه اللائقِ وهو إما بحسب الكمية كالتطوع بالنوافل أو بحسب الكيفيةِ كما يشير إليه قوله ﵊ الإحسانُ أنْ تعبدَ الله كأنَّك تراهُ فإنْ لم تكنْ تراه فإنه يراك {وَإِيتَآء ذِى القربى} أي إعطاءِ الأقارب ما يحتاجون إليه وهو تخصيصٌ إثرَ تعميمٍ اهتماماً بشأنه {وينهى عَنِ الفحشاء} الإفراط في مشايعة القوة الشهوية كالزنا مثلاً {والمنكر} ما يُنكَر شرعاً أو عقلاً من الإفراط في إظهار آثار القوةِ الغضبية {والبغى} الاستعلاءُ والاستيلاءُ على الناس والتجبرُ عليهم وهو من آثار القوة الوهمية الشيطانيةِ التي هي حاصلةٌ من رذيلتَيْ القوتين المذكورتين الشهويةِ والغضبية وليس في البشر شرٌّ إلا وهو مندرجٌ في هذه الأقسام صادرٌ عنه بواسطة هذه القُوى الثلاث ولذلك قال ابن مسعود ﵁ هي أجمعُ آيةٍ في القرآن للخير والشر ولو لم يكن فيه غيرُ هذه الآية الكريمة لكفَتْ في كونه تبياناً لكل شيءٍ وهدى {يَعِظُكُمُ} بما يأمر وينهى وهو إما استئنافٌ وإما حالٌ من الضميرين في الفعلين {لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} طلباً لأن تتعظوا بذلك
{إِنَّ الله يَأْمُرُ} “Şüphesiz Allah emreder;” yani her şey için bir açıklama, bir hidayet, bir rahmet ve Müslümanlar için bir müjde olarak indirdiği şeyde... Burada ve sonrasında muzâri kipinin tercih edilmesi, yenilenmeyi ve sürekliliği ifade etmek içindir; {بالعدل} “adaleti;” ifrat ve tefrit uçları arasındaki orta yolu gözetmeyi; o bütün faziletlerin başıdır; hilekârlık ile ahmaklık arasındaki orta yol olan hikmetten ibaret melekî aklî kuvvetin fazileti, ahlaksızlık ile hissizlik arasındaki orta yol olan iffetten ibaret behîmî şehvî kuvvetin fazileti ve saldırganlık ile korkaklık arasındaki orta yol olan şecaatten ibaret yırtıcı gazap kuvvetinin fazileti onun altına girer. İtikadî hikmetlerden biri, ta'tîl ile şirk arasındaki orta yol olan tevhiddir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan adaletin tevhid olduğu rivayet edilmiştir; keza cebr ile kader arasındaki orta yol olan kesb görüşüdür. Amelî hikmetlerden biri, tembellik ile ruhbanlık arasındaki orta yol olan vaciplerin edasıyla ibadet etmektir. Ahlakî hikmetlerden biri ise cimrilik ile israf arasındaki orta yol olan cömertliktir; {والإحسان} “ve ihsanı;” yani emrolunan şeyi layık olduğu veçhile yerine getirmeyi; bu ya nafileleri gönüllü yapmak gibi kemiyet bakımından ya da onun aleyhisselâm: “İhsan, Allah'ı görüyormuş gibi O'na ibadet etmendir; sen O'nu görmesen de O seni görmektedir” sözünün işaret ettiği üzere keyfiyet bakımındandır; {وَإِيتَآء ذِى القربى} “ve akrabaya vermeyi;” yani muhtaç oldukları şeyleri akrabaya vermeyi... Bu, şanına gösterilen ihtimamdan ötürü genellemeden sonra yapılan bir özelleştirmedir; {وينهى عَنِ الفحشاء} “ve çirkin hayasızlıktan (fahşâ) nehyeder;” zina gibi şehvet kuvvetine aşırı uymaktan; {والمنكر} “ve münkerden;” gazap kuvvetinin eserlerini açığa vurmada aşırıya gitmekten şer'an yahut aklen çirkin görülen şeylerden; {والبغى} “ve azgınlıktan (bağy);” insanlara üstünlük taslamaktan, onlara tahakküm etmekten ve onlara karşı zorbalık yapmaktan; bu da anılan iki kuvvetin -şehvet ve gazabın- iki reziletinden meydana gelen şeytanî vehim kuvvetinin eserlerindendir. İnsanoğlunda hiçbir şer yoktur ki bu kısımların altına dâhil olmasın ve bu üç kuvvet vasıtasıyla ondan sâdır olmasın. Bundan ötürü İbn Mes'ûd radıyallâhu anh şöyle demiştir: “Bu ayet, Kur'an'da hayrı ve şerri en çok toplayan ayettir.” Şayet Kur'an'da bu kerim ayetten başkası olmasaydı, onun her şey için bir açıklama ve hidayet olmasına yeterdi; {يَعِظُكُمُ} “Size öğüt verir” emrettiği ve nehyettiği şeylerle... Bu ifade ya yeni bir cümledir (isti'nâf) ya da iki fiildeki iki zamirden haldir; {لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “umulur ki öğüt alıp düşünürsünüz;” bununla öğüt alasınız talebiyle...
{وَأَوْفُواْ بِعَهْدِ الله} هو البيعة لرسول الله ﷺ فإنها مبايعةٌ لله سبحانه لقولِه تعالى إِنَّ الذين يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ الله {إِذَا عاهدتم} أي حافظوا على حدود ما عاهدتم الله عليه وبايعتم به رسول الله صلى الله عليه وسلم
{وَأَوْفُواْ بِعَهْدِ الله} “Allah'ın ahdini yerine getirin;” o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan biattir; zira ona biat etmek Allah Teâlâ'ya biat etmektir; nitekim Allah Teâlâ: “Sana biat edenler, ancak Allah'a biat etmektedirler” buyurmuştur; {إِذَا عاهدتم} “ahitleştiğiniz zaman;” yani Allah'a ahdettiğiniz ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat ettiğiniz şeylerin sınırlarını koruyun;
{وَلَا تَنقُضُواْ الأيمان} التي تحلِفون بها عند المعاهدة {بَعْدَ تَوْكِيدِهَا} حسبما هو المعهودُ في أثناء العهودِ لا على أنْ يكونَ النهيُ مقيداً بالتوكيد مختصاً به {وَقَدْ جَعَلْتُمُ الله عَلَيْكُمْ كَفِيلاً} شاهداً رقيباً فإن الكفيلَ مُراعٍ لحال المكفول به محافظٌ عليه {أَنَّ الله يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ} من نقض الأيمان والعهودِ فيجازيكم على ذلك
{وَلَا تَنقُضُواْ الأيمان} “yeminleri bozmayın” ahitleşme esnasında ettiğiniz [yeminleri]; {بَعْدَ تَوْكِيدِهَا} “onları pekiştirdikten sonra;” ahitler esnasında adet olduğu üzere... Yoksa nehiy tekit ile kayıtlı ve ona mahsus değildir; {وَقَدْ جَعَلْتُمُ الله عَلَيْكُمْ كَفِيلاً} “halbuki Allah'ı üzerinize kefil kılmıştınız;” şahit ve gözetleyici [kılmıştınız]; zira kefil, kefil olunan şeyin durumunu gözetir ve onu korur. {أَنَّ الله يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ} “Şüphesiz Allah yaptıklarınızı bilir;” yeminleri ve ahitleri bozmaktan [yaptıklarınızı bilir] de bundan ötürü sizi cezalandırır.
{وَلَا تَكُونُواْ} فيما تصنعون من النقض {كالتى نَقَضَتْ غَزْلَهَا} أي ما غزلتْه مصدرٌ بمعنى المفعول {مِن بَعْدِ قُوَّةٍ} متعلق بنقضت أي كالمرأة التي نقضت غزلها من بعد إبرامه وإحكامِه {أنكاثا} طاقاتٍ نكثتْ فتلَها جمع نِكْث وانتصابُه عَلى الحاليةِ من غزْلَها أو على أنَّه مفعولٌ ثانٍ لنقضت فإنه بمعنى صيّرت والمرادُ تقبيحُ حالِ النقض بتشبيه الناقض بمثل هذه الخرقاءِ المعتوهةِ قيل هي رَيْطةُ بنتُ سعد بن تيم وكانت خرقاءَ اتخذت مِغزلاً قدرَ ذراعٍ وصَنّارةً مثلَ أصبع وفلكةً عظيمةً على قدرها فكانت تغزل هي وجواريها من الغداة إلى الظهر ثم تأمرهن فينقُضْن ما غزَلْن {تَتَّخِذُونَ أيمانكم دَخَلاً بَيْنَكُمْ} حالٌ من الضمير في لا تكونوا أو في الجار والمجرور الواقعِ موقعَ الخبر أي مشابهين لا مرأة شأنُها هذا حالَ كونِكم متَّخذين أيمانَكم مفسدةً ودخَلاً بينكم وأصلُ الدخَل ما يدخُل الشيء ولم يكن منه {أَن تَكُونَ أُمَّةٌ} أي بأن تكون جماعة {هِىَ أَرْبَى} أي أزيد عدداً وأوفر مالاً {مِنْ أُمَّةٍ} من جماعة أخرى أي لا تغدُروا بقوم لكثرتكم وقلتهم أو لكثرة مُنابذيهم وقوتهم كقريش فإنهم كانوا إذا رأوا شوكةً في أعادي حلفائِهم نقضوا عهدَهم وحالفوا أعداءهم {إِنَّمَا يَبْلُوكُمُ الله بِهِ} أي بأن تكون أمةٌ أربى من أمة أي يعاملكم بذلك معاملةَ من يختبركم لينظر أتتمسكون بحبل الوفاءِ بعهد الله وبَيعةِ رسولِه ﷺ أم تغترّون بكثرة قريشٍ وشوكتِهم وقلةِ المؤمنين وضعفهم بحسب ظاهر الحال {وَلَيُبَيّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ القيامة مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} حين جازاكم بأعمالكم ثواباً وعقاباً
{وَلَا تَكُونُواْ} “Ve olmayın” bozma hususunda yaptıklarınızda; {كالتى نَقَضَتْ غَزْلَهَا} “eğirdiği ipi bozan kadın gibi;” yani eğirdiği şeyi; mef'ûl manasında masdardır; {مِن بَعْدِ قُوَّةٍ} “sağlamlaştırdıktan sonra;” 'nekadat' fiiline müteallıktır; yani ipini sağlamlaştırıp bükümünü muhkem kıldıktan sonra bozan kadın gibi... {أنكاثا} “çözülmüş iplikler halinde;” bükümü çözülmüş parçalar [halinde]; 'niks'in çoğuludur; 'gazlehâ'dan hal olarak yahut 'sayyarat' (dönüştürdü) manasında olduğu için 'nekadat' fiilinin ikinci mef'ûlü olarak nasbedilmiştir. Murad, bozan kimseyi böylesi ahmak ve bunak bir kadına benzeterek bozma halini çirkin göstermektir. Bu kadının Sa'd b. Teym'in kızı Rayta olduğu söylenmiştir; ahmak bir kadındı; bir arşın boyunda bir iğ, parmak gibi bir tığ ve ona uygun büyük bir iğ ağırşağı edinmişti; kendisi ve cariyeleri sabahtan öğleye kadar eğirir, sonra onlara emreder ve eğirdikleri şeyi bozarlardı. {تَتَّخِذُونَ أيمانكم دَخَلاً بَيْنَكُمْ} “Yeminlerinizi aranızda bir fesat ve hile aracı edinerek...” 'Lâ tekûnû'daki zamirden yahut haber konumundaki car-mecrûrdan haldir; yani yeminlerinizi aranızda bir fesat ve hile aracı edindiğiniz halde, durumu böyle olan bir kadına benzeyenler [olmayın]. 'Dehal'in aslı, bir şeye dâhil olup ondan olmayan şeydir. {أَن تَكُونَ أُمَّةٌ} “bir topluluğun olması sebebiyle,” yani bir cemaatin olması sebebiyle; {هِىَ أَرْبَى} “daha çok,” yani sayıca daha fazla ve malca daha zengin; {مِنْ أُمَّةٍ} “diğer bir topluluktan;” başka bir cemaatten... Yani kendi çokluğunuz ve onların azlığı sebebiyle yahut Kureyş gibi hasımlarının çokluğu ve kuvveti sebebiyle bir kavme hainlik etmeyin; zira onlar müttefiklerinin düşmanlarında bir güç gördüklerinde ahitlerini bozar ve düşmanlarıyla ittifak ederlerdi. {إِنَّمَا يَبْلُوكُمُ الله بِهِ} “Allah sizi bununla imtihan eder;” yani bir topluluğun diğer bir topluluktan daha çok olmasıyla... Yani Allah'ın ahdine ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan biate vefa ipine sımsıkı mı sarılacaksınız, yoksa zâhirî duruma göre Kureyş'in çokluğuna ve kuvvetine, müminlerin ise azlığına ve zayıflığına mı aldanacaksınız diye sizi sınayan kimsenin muamelesiyle muamele eder. {وَلَيُبَيّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ القيامة مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “Ve hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri kıyamet günü size elbette açıklayacaktır;” sevap ve ceza olarak amellerinizin karşılığını verdiği zaman...
{وَلَوْ شَاء الله} مشيئةَ قسرٍ وإلجاءٍ {لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحدةً} متفقةٌ على الإسلام {ولكن} لا يشاء ذلك لكونه مزاحِماً لقضية الحِكمة بل {يُضِلُّ مَن يَشَاء} إضلالَه أي يخلق فيه الضلالَ حسبما يصرِفُ اختيارَه الجزئيَّ إليه {وَيَهْدِى مَن يَشَاء} هدايته حسبما يصرِف اختياره إلى تحصيلها {ولتسألن} جميعاً يوم القيامة {عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} في الدُنيا وهذا إشارةٌ إلى ما لُوِّح به من الكسب الذي عليه يدورُ أمرُ الهداية والضلال
{وَلَوْ شَاء الله} “Eğer Allah dileseydi,” icbar ve mecbur bırakma şeklinde bir dileyişle; {لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحدةً} “sizi elbette tek bir ümmet yapardı;” İslam üzere ittifak etmiş [tek bir ümmet]... {ولكن} “fakat” hikmetin gereğine zıt olduğu için bunu dilemez; bilakis {يُضِلُّ مَن يَشَاء} “dilediğini saptırır;” saptırmayı dilediği kimseyi; yani cüz'î ihtiyarını ona yöneltmesine göre onda sapıklığı yaratır; {وَيَهْدِى مَن يَشَاء} “dilediğini de hidayete erdirir;” ihtiyarını onu elde etmeye yöneltmesine göre hidayete erdirmeyi dilediği kimseyi... {ولتسألن} “Ve elbette hesaba çekileceksiniz;” kıyamet günü hepiniz; {عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “yapmış olduğunuz şeylerden;” dünyada... Bu, hidayet ve dalalet işinin etrafında döndüğü ima edilen kesb hususuna bir işarettir.
النحل
Nahl
٩٤ - ٩٦ {وَلَا تَتَّخِذُواْ أيمانكم دَخَلاً بَيْنَكُمْ} تصريحٌ بالنهي عنه بعد التضمين تأكيداً ومبالغةً في بيان قبحِ المنهيِّ عنه وتمهيداً لقوله سبحانه {فَتَزِلَّ قَدَمٌ} عن مَحَجّة الحق {بَعْدَ ثُبُوتِهَا} عليها ورسوخها فهيا بالإيمان وإفراد القديم وتنكيرُها للإيذان بأن زلَلَ قدمٍ واحدة أيَّ قدمٍ كانت عزّت أو هانت محذورٌ عظيم فكيف بأقدام كثيرة {وَتَذُوقُواْ السوء} أي العذابَ الدنيوي {بِمَا صَدَدتُّمْ} بصدودكم أو بصدّكم غيرَكم {عَن سَبِيلِ الله} الذين ينتظم الوفاءَ بالعهود والأيمان فإن من نقض البَيعةَ وارتدّ جَعل ذلك سنةً لغيره {ولكم} فِى الاخرة {عَذَابٌ عَظِيمٌ}
94-96 {وَلَا تَتَّخِذُواْ أيمانكم دَخَلاً بَيْنَكُمْ} “Yeminlerinizi aranızda bir fesat ve hile aracı edinmeyin;” tekit etmek, nehyedilen şeyin çirkinliğini beyanda mübalağa yapmak ve Allah Teâlâ'nın şu kavline zemin hazırlamak üzere zımnen geçtikten sonra bundan açıkça nehyetmektir: {فَتَزِلَّ قَدَمٌ} “sonra bir ayak kayar” hak caddesinden, {بَعْدَ ثُبُوتِهَا} “sağlam bastıktan sonra;” iman ile onun üzerinde sabit ve راسih olduktan sonra... Ayağın tekil ve nekire getirilmesi; yüce olsun aşağı olsun herhangi bir tek ayağın kaymasının büyük bir tehlike olduğunu, öyleyse pek çok ayağın kaymasının nasıl olacağını bildirmek içindir; {وَتَذُوقُواْ السوء} “ve kötülüğü tadarsınız,” yani dünyadaki azabı; {بِمَا صَدَدتُّمْ} “alıkoymanız sebebiyle,” yüz çevirmeniz yahut başkalarını alıkoymanız sebebiyle; {عَن سَبِيلِ الله} “Allah'ın yolundan;” ahitlere ve yeminlere vefayı da içine alan [yoldan]... Zira biati bozup dinden dönen kimse, bunu başkası için de bir çığır haline getirmiş olur; {ولكم} “ve sizin içindir” ahirette, {عَذَابٌ عَظِيمٌ} “büyük bir azap.”
{وَلَا تَشْتَرُواْ بِعَهْدِ الله} أي لا تأخذوا بمقابلة عهدِه تعالى وبَيعةِ رسوله ﷺ أو آياتِه الناطقة بإيجاب المحافظةِ على العهود والأيمان {ثَمَناً قَلِيلاً} أي لا تستبدلوا بها عرَضاً يسيراً وهو ما كانت قريشٌ يعِدّون ضعفةَ المسلمين ويشترطون لهم على الارتداد من حُطام الدنيا {إِنَّمَا عِنْدَ الله} ﷿ من النصر والتغنيم والثوابِ الأخرويّ {هُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ} مما يعِدونكم {إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ} أي إنْ كنتُم من أهلِ العلمِ والتمييزِ وهو تعليلٌ للنهي على طريقة التحقيقِ كما أن قوله تعالى
{وَلَا تَشْتَرُواْ بِعَهْدِ الله} “Allah'ın ahdini satmayın;” yani O'nun ahdi, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan biat yahut ahitlere ve yeminlere riayeti vacip kılan açık ayetleri karşılığında almayın; {ثَمَناً قَلِيلاً} “az bir paraya;” yani onun karşılığında değersiz bir dünyalığı değişmeyin; bu da Kureyş'in zayıf Müslümanlara dinden dönmeleri karşılığında vaat ettiği ve şart koştuğu dünya döküntüleridir. {إِنَّمَا عِنْدَ الله} “Şüphesiz Allah katında olan,” nusret, ganimet ve ahiret sevabından aziz ve celil olan [Allah katında bulunan]; {هُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ} “sizin için daha hayırlıdır;” onların size vaat ettiklerinden; {إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ} “eğer bilirseniz;” yani eğer ilim ve temyiz ehlinden iseniz... Bu, tahkik yoluyla nehyin gerekçesidir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de böyledir:
{مَا عِندَكُمْ} تعليلٌ للخيرية بطريق الاستئنافِ أي ما تتمتعون به من نعيم الدنيا وإن جل بل الدنيا وما فيها جميعاً {يَنفَدُ} وإن جمّ عددُه وينقضي وإن طال أمدُه {وَمَا عِندَ الله} من خزائن رحمتِه الدنيوية والأخروية {باق} لا نفاذ له أما الأخرويةُ فظاهرةٌ وأما الدنيويةُ فحيث كانت موصولةً بالأخروية ومستتبِعةً لها فقد انتظمت في سِمْط الباقيات الصالحات وفي إيثار الاسمِ على صيغة المضارعِ من الدِّلالةِ على الدوام ما لا يخفى وقوله تعالى {وَلَنَجْزِيَنَّ} بنون العظمةِ على طريقة الالتفات تكرير الموعد المستفادِ من قولِه تعالَى إِنْ ما عِنْدَ الله هُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ على نهج التوكيدِ القسميِّ مبالغةٌ في الحمل على الثبات في الدين والالتفاتُ عما يقتضيه ظاهرُ الحال من أن يقال ولنجزينكم أجركم بأحسن ما كنتم تعملون للتوسل إلى التعرض لأعمالهم والإشعارِ بعليتها للجزاء أي والله لنجزين {الذين صَبَرُواْ} على أذيَّةِ المشركينَ ومشاقِّ الإسلام التي من جملتها الوفاءُ بالعهود والفقر وقرئ بالياء من غير التفاتٍ {أَجْرَهُمْ} مفعولٌ ثانٍ لنجزين أي لنُعطِينّهم أجرَهم الخاصَّ بهم بمقابلة صبرِهم على ما مُنوا به من الأمور المذكورة {بِأَحْسَنِ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} أي لنجزينهم بما كانوا يعملونه من الصبر المذكورِ وإنما أضيف إليه الأحسنُ للإشعار بكمال حسنِه كما في قوله سبحانه وَحُسْنَ ثَوَابِ الأخرة لا لإفادة قصرِ الجزاءِ على الأحسن منه دون الحسَن فإن ذلك مما لا يخطر ببال أحد لا سيما بعد قوله تعالى أجرهم أو لنجزينهم بحسب أحسنِ أفرادِ أعمالهم المذكور على معنى لنعطيهم بمقابلة الفردِ الأدنى من أعمالهم المذكورة ما نعطيه بمقابلة الفردِ الأعلى منها من الأجر الجزيلِ لا أنا نُعطي الأجر بحسب
{مَا عِندَكُمْ} “Sizin yanınızda olan” istinaf yoluyla daha hayırlı oluşun illetidir; yani dünya nimetlerinden faydalandığınız şeyler her ne kadar büyük olsa da, bilakis dünyanın ve içindekilerin tamamı, {يَنفَدُ} “tükenir;” sayısı çok olsa da tükenir, müddeti uzasa da sona erer. {وَمَا عِندَ الله} “Allah katında olan ise” O'nun dünyevi ve uhrevi rahmet hazinelerinden olanlar, {باق} “bakidir;” onun için tükenmek yoktur. Uhrevi olanlar zaten açıktır; dünyevi olanlara gelince, uhrevi olana bağlı ve onu takip edici kılındığı için salih bâkıyât (kalıcı iyi ameller) dizisine dahil olmuştur. İsim [sıyga]sının muzari sıygasına tercih edilmesinde devamlılığa delalet bulunduğu gizli değildir. Allah Teâlâ'nın: {وَلَنَجْزِيَنَّ} “Ve elbette mükâfatlandıracağız” kavli ise azamet nûnu ile iltifat yoluyladır; dinde sebat etmeye sevk etmede mübalağa amacıyla, Allah Teâlâ'nın “Şüphesiz Allah katında olan sizin için daha hayırlıdır” kavlinden anlaşılan vaadin kasem teyidi tarzında tekrarlanmasıdır. Zahir-i halin gerektirdiği “ve lenecziyennekum ecrakum bi-ahseni mâ kuntum ta'melûn” (size mükâfatınızı yaptıklarınızın en güzeliyle mutlaka veririz) denilmeyip iltifata gidilmesi, onların amellerine değinmeye ve bu amellerin mükâfata illet olduğunu hissettirmeye vesile kılmak içindir. Yani: Allah'a andolsun ki, mutlaka mükâfatlandıracağız: {الذين صَبَرُواْ} “sabredenleri;” müşriklerin eziyetine ve aralarında ahitlere vefa ile fakirliğin de bulunduğu İslam'ın meşakkatlerine [sabredenleri]... İltifat olmaksızın yâ ile [ve leyecziyenne] de okunmuştur. {أَجْرَهُمْ} “mükâfatlarıyla;” “necziye” fiilinin ikinci mefulüdür; yani zikredilen durumlardan maruz kaldıkları şeylere sabretmelerinin karşılığı olarak kendilerine has olan ecirlerini mutlaka vereceğiz; {بِأَحْسَنِ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} “yapmakta olduklarının en güzeliyle;” yani zikredilen sabırdan işlemekte oldukları şey sebebiyle onları mükâfatlandıracağız. “Ahsen”in buna muzâf kılınması, -Allah Sübhânehu'nun “ve husne sevâbi'l-âhireh” (ahiret sevabının güzelliği) kavlinde olduğu gibi- güzelliğinin kemalini bildirmek içindir; yoksa cezanın/mükâfatın güzel olan dışlanarak sadece en güzele hasredildiğini ifade etmek için değildir; zira özellikle Allah Teâlâ'nın “ecrahum” kavlinden sonra böyle bir şey kimsenin aklına gelmez. Yahut zikredilen amellerinin en güzel fertlerine göre onları mükâfatlandıracağız; yani zikredilen amellerinin en alt mertebedeki ferdinin karşılığında, onların en üst mertebedeki ferdinin karşılığında verdiğimiz bol ecri vereceğiz demektir; yoksa ecri,
أفرادِها المتفاوتةِ في مراتب الحسن بأن نجزيَ الحسنَ منها بالأجر الحسَنِ والأحسنَ بالأحسن وفيه ما لا يَخفْى من العدة الجميلة باغتفار ما عسى يعتريهم في تضاعيف الصبر من بعض جزَعٍ ونظمِه في سلك الصبر الجميل أو لنجزينهم بجزاءٍ أحسنَ من أعمالهم وأما التفسيرُ بما ترجح فعلُه من أعمالهم كالواجبات والمندوبات أو بما ترجح تركُه أيضاً كالمحرمات والمكروهات دلالةً على أنَّ ذلك هو المدارُ للجزاء دون ما يستوي فعلُه وتركُه كالمباحات فلا يساعده مقامُ الحثِّ على الثبات على ما هم عليه من الأعمال الحسنةِ المخصوصة والترغيبِ في تحصيل ثمراتها بل التعرضُ لإخراج بعض أعمالِهم عن مدارية الجزاءِ من قبيل تحجيرِ الرحمةِ الواسعة في مقام توسيع حماما
güzellik mertebelerinde farklılaşan fertlerine göre, güzel olanını güzel ecirle, en güzel olanını da en güzel ecirle mükâfatlandıracağımız anlamına gelmez. Bunda, sabır esnasında kendilerine arız olması muhtemel bazı sabırsızlıkların bağışlanıp güzel sabır dizisine dahil edileceğine dair güzel bir vaat bulunduğu gizli değildir. Yahut onları amellerinden daha güzel bir mükâfatla mükâfatlandıracağız demektir. [Bu ifadenin], vacipler ve menduplar gibi amellerinden işlenmesi tercih edilenlerle yahut haramlar ve mekruhlar gibi terki tercih edilenlerle tefsir edilip mübahlar gibi yapılması ve terki eşit olanların değil, ancak bunların mükâfatın medarı olduğuna delalet sayılmasına gelince; bu [yorum], bulundukları hususi güzel ameller üzerinde sebata teşvik ve bunların semerelerini elde etmeye rağbet ettirme makamına uymaz. Bilakis amellerinin bir kısmını mükâfatın medarı olmaktan çıkarmaya kalkışmak, rahmetin alanını genişletme makamında geniş rahmeti daraltmak kabilindendir.
{مَّنْ عَمِلَ صالحا} أي عملاً صالحاً أيَّ عملٍ كان وهذا شروعٌ في تحريض كافةِ المؤمنين على كل عملٍ صالح غِبَّ ترغيبِ طائفةٍ منهم في الثبات على ما هم عليه من عمل صالحٍ مخصوصٍ دفعاً لتوهم اختصاصِ الأجر الموفورِ بهم وبعملهم المذكور وقولُه تعالى {من ذَكَرٍ أَوْ أنثى} مبالغةٌ في بان شمولِه للكل {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} قيّده به إذ لا اعتدادَ بأعمال الكفرة في استحقاق الثواب أو تخفيفِ العذاب لقوله تعالى وَقَدِمْنَا إلى مَا عَمِلُواْ مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاء مَّنثُوراً وإيثارُ إيرادِه بالجملة الاسميةِ الحالية على نظمه في سلك الصلةِ لإفادة وجوبِ دوامه ومقارنتِه للعمل الصالح {فلنحيينه حياة طيبة} في الدنيا يعيش عيشا طيبا أما إن كان موسراً فظاهرٌ وأما إن كان معسِراً فيطيب عيشُه بالقناعة والرضى بالقسمة وتوقعِ الأجرِ العظيم كالصائم يطيب نهارُه بملاحظة نعيمِ ليلِه بخلاف الفاجر فإنه إن كان معسراً فظاهرٌ وإن كان موسراً فلا يدعه الحِرصُ وخوفُ الفوات أن يتهنأ بعيشه {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ} في الآخرة {أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} حسبما نفعل بالصابرين فليسَ فيه شائبةُ تكرارٍ والجمعُ في الضمائر العائدةِ إلى الموصول لمراعاة جانبِ المعنى كما أن الإفراد فيما سلف لرعاية جانب اللفظ وإيثار ذلك على العكس لِما أن وقوعَ الجزاءِ بطريق الاجتماعِ المناسبِ للجمعية ووقوعَ مَا في حيزِ الصلةِ وما يترتب عليه بطريق الافتراقِ والتعاقُب الملائمِ للإفراد وإذ قد انتهى الأمرُ إلى أن مدار الجزاء المذكور هو صلاحُ العمل وحسنُه رُتّب عليه بالفاء الإرشاد إلى ما به يحسُن العمل الصالح ويخلُص عن شوب الفاسد فقيل
{مَّنْ عَمِلَ صالحا} “Kim salih bir amel işlerse,” yani her ne olursa olsun salih bir amel... Bu, bol mükâfatın sadece onlara ve zikredilen amellerine has olduğu vehmini defetmek üzere, müminlerden bir taifenin üzerinde bulundukları hususi salih amel üzere sebat etmeye teşvik edilmesinin ardından bütün müminleri her türlü salih amele teşvike başlamaktır. Allah Teâlâ'nın: {من ذَكَرٍ أَوْ أنثى} “erkek olsun kadın olsun” kavli, [hükmün] herkesi kapsadığını beyanda mübalağadır; {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “mümin olarak;” bunu onunla kayıtlamıştır, zira Allah Teâlâ'nın: “Onların yaptıkları amellerin önüne geçtik de onları saçılmış toz zerreleri kıldık” kavlinden ötürü sevabı hak etmede yahut azabın hafifletilmesinde kâfirlerin amellerine itibar edilmez. Sıla dizisine dâhil edilmeyip hal bildiren isim cümlesiyle getirilmesi, imanın devamlılığının ve salih amele eşlik etmesinin vücubunu bildirmek içindir; {فلنحيينه حياة طيبة} “onu elbette güzel bir hayat ile yaşatırız;” dünyada güzel bir hayat yaşar; zengin ise bu durum açıktır; şayet fakir ise kanaat, taksime rıza ve büyük mükâfat beklentisiyle hayatı güzelleşir; tıpkı oruçlunun gündüzünün gece nimetini düşünmekle güzelleşmesi gibi... Facirin durumu ise bunun aksinedir; zira o fakir ise hali açıktır; zengin ise hırsı ve kaybetme korkusu hayatından tat almasına fırsat vermez. {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ} “ve onları elbette mükâfatlandıracağız” ahirette; {أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} “yapmış olduklarının en güzeliyle mükâfatlarını;” tıpkı sabredenlere yapacağımız gibi... Dolayısıyla bunda hiçbir tekrar şaibesi yoktur. İsmi mevsule dönen zamirlerin cemi getirilmesi mana cihetine riayet içindir; nitekim öncekinde tekil getirilmesi lafız cihetine riayet içindi. Bunun aksinin tercih edilmemesi, mükâfatın vukuunun cemiyete uygun olan toplanma yoluyla; sıla dairesinde olanın ve ona terettüp eden şeyin vukuunun ise tekilliğe uygun olan ayrılma ve ardı ardına gelme yoluyla olmasındandır. Mesele zikredilen mükâfatın mihverinin amelin salahı ve güzelliği olduğu noktasına varınca, salih amelin kendisiyle güzelleşeceği ve fasit olanın şaibesinden arınacağı şeye fâ harfi ile terettüp ettirilerek irşatta bulunuldu ve şöyle buyuruldu:
{فإذا قرأت القرآن} أي إذا أردت قراءتَه عبّر بها عن إرادتها على طريقة إطلاقِ اسمِ المُسبَّبِ على السبب إيذاناً بأن المرادَ هي الإرادةُ المتصلةُ بالقراءة {فاستعذ بالله} فاسأله عز جارُه أن يعيذك {مِنَ الشيطان الرجيم} من وساوسه وخطَراتِه كيلا يوسوسَك عند القراءة فإن له هَمّةً بذلك قال تعالى {وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ وَلَا نَبِىّ إِلَاّ إِذَا تمنى أَلْقَى الشيطان فِى أُمْنِيَّتِهِ} الآية وتوجيهُ الخطاب إلى رسول الله ﷺ وتخصيصُ قراءة القرآن من بين الأعمال الصالحة بالاستعاذة عند إرادتها للتنبيه على أنها لغيره ﷺ وفي سائر الأعمال
{فإذا قرأت القرآن} “Kur'an okuduğun zaman,” yani onu okumak istediğin zaman... Muradı okumaya bitişik olan irade olduğunu bildirmek üzere müsebbibin isminin sebebe verilmesi yoluyla okuma iradesi, okumanın kendisiyle ifade edilmiştir; {فاستعذ بالله} “hemen Allah'a sığın;” himayesi yüce olandan seni korumasını iste, {مِنَ الشيطان الرجيم} “kovulmuş şeytandan;” onun vesveselerinden ve akla getirdiği düşüncelerden; ta ki okuma esnasında sana vesvese vermesin; zira onun bunda bir gayreti vardır. Allah Teâlâ: “Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki, o bir şey temenni ettiği [okuduğu] zaman şeytan onun temennisine [okumasına vesvese] atmış olmasın...” buyurmuştur. Hitabın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmesi ve salih ameller arasından sadece Kur'an okumanın istiaze ile tahsis edilmesi, onun başkaları için ve diğer salih amellerde
الصالحة أهم فإنه ﷺ حيث أُمر بها عند قراءةِ القرآن الذي لا يأتيه الباطلُ من بينِ يديهِ ولا منْ خلفه فما ظنكم بمن عداه ﷺ فما عدا القراءةَ من الأعمال والأمرُ للندب وهذا مذهبُ الجمهور وعند عطاءٍ للوجوب وقد أخذ بظاهر النظمِ الكريم فاستعاذ عَقيبَ القراءة أبو هريرةَ ﵁ ومالكٌ وابنُ سيرينَ وداودُ وحمزةُ من القراء وعن ابن مسعود ﵁ قرأتُ على رسُولِ الله ﷺ فقلت أعوذ بالسميع العليم من الشيطان الرجيم فقال ﷺ قل أعوذ بالله من الشيطان الرجيم هكذا أقرأنيه جبريلُ ﵇ عن القلم عن اللوح المحفوظ
daha mühim olduğuna dikkat çekmek içindir; zira önünden de ardından da bâtılın yaklaşamayacağı Kur'an'ı okurken ona sallallâhu aleyhi ve sellem [istiaze] emredilmişse, onun dışındakiler ve okuma dışındaki ameller hakkında zannınız nedir? Emir mendubiyet içindir; cumhurun mezhebi budur; Atâ'ya göre ise vücub içindir. Kerim nazmın zâhirini esas alarak Ebû Hureyre radıyallâhu anh, Mâlik, İbn Sîrîn, Dâvûd ve kurrâdan Hamza okumanın hemen ardından istiazede bulunmuşlardır. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e [Kur'an] okudum ve 'Eûzü bi's-semî'i'l-alîmi mine'ş-şeytâni'r-racîm' dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “'Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm' de; Cebrail aleyhisselâm Kalem'den, [o da] Levh-i Mahfûz'dan bana böyle okuttu” buyurdu.
{أَنَّهُ} الضمير للشأن أو للشيطان {لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ} تسلّطٌ وولاية {على الذين آمنوا وعلى رَبّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} أي إليه يفوضون أمروهم وبه يعوذون في كلِّ ما يأتُون وما يذرون فإن وسوستَه لا تؤثر فيهم ودعوتَه غيرُ مستجابة عندهم وإيثارُ صيغةِ الماضي في الصلةِ الأُولى للدلالةِ على التحقق كما أن اختيارَ صيغةِ الاستقبالِ في الثانية لإفادة الاستمرارِ التجدّدي وفي التعرُّض لوصفِ الربوبيةِ عِدَةٌ كريمةٌ بإعادة المتوكلين والجملة تعليلٌ للأمر بالاستعاذة أو لجوابه المنويِّ أي يُعِذْك أو نحوه
{أَنَّهُ} “Gerçek şu ki onun” zamir şana yahut şeytana aittir; {لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ} “hiçbir hâkimiyeti yoktur” hiçbir tahakkümü ve velayeti yoktur; {على الذين آمنوا وعلى رَبّهِمْ يَتَوَكَّرُونَ} “iman edenler ve Rablerine tevekkül edenler üzerinde;” yani işlerini O'na havale eden ve işledikleri ve terk ettikleri her şeyde O'na sığınanlar üzerinde... Zira onun vesvesesi onlara tesir etmez ve onun çağrısı onlar nezdinde kabul görmez. Birinci sılada mazi kipinin tercih edilmesi tahakkuku göstermek içindir; nitekim ikincisinde muzâri kipinin seçilmesi yenilenerek devam etmeyi ifade etmek içindir. Rablik vasfına temas edilmesinde tevekkül edenlere yardım edileceğine dair kerim bir vaat vardır. Bu cümle, istiaze emrinin yahut onun 'seni korusun' ve benzeri takdir edilen cevabının gerekçesidir.
{إِنَّمَا سلطانه} أي تسلّطُه وولايتُه بدعوته المستتبعةِ للاستجابة لا سلطانُه بالقسر والإلجاء فإنه مُنتفٍ عن الفريقين لقوله سبحانه حكايةً عنه وَمَا كَانَ لِىَ عَلَيْكُمْ مّن سلطان إِلَاّ أَن دَعَوْتُكُمْ فاستجبتم لِى وقد أفصح عنه قولُه تعالى {على الذين يَتَوَلَّوْنَهُ} أي يتخذونه وليًّا ويستجيبون دعوتَه ويطيعونه فإنه المقسورَ بمعزل من ذلك {والذين هُم بِهِ} ﷾ {مُّشْرِكُونَ} أو بسبب الشيطانِ مشركون إذ هو الذي حملهم على الإشراك بالله سبحانه وقصُر سلطانه عليهم غِبَّ نفيه عن المؤمنين المتوكلين دليلٌ على أنْ لا واسطة في الخارج بين التوكلِ على الله تعالى وبين تولي الشيطان وإن كان بينهما واسطةٌ في المفهوم وأن من لم يتوكل عليه تعالى ينتظمُ في سلك مَنْ يتولّى الشيطانَ مِن حيثُ لَا يحتسبُ إذ به يتم التعليلُ ففيه مبالغة في الحمل على التوكل والتحذيرِ عن مقابله وإيثارُ الجملة الفعليةِ الاستقبالية في الصلة الأولى لما مر من إفادة الاستمرارِ التجدّدي كما أن اختيارَ الجملةِ الاسميةِ في الثانية للدلالة على الثبات وتكريرُ الموصولِ للاحتراز عن توهم كونِ الصلةِ الثانية حاليةً مفيدةً لعدم دخول غيرِ المشركين من أولياء الشيطانِ تحت سلطانِه وتقديمُ الأولى على الثانية التي هي بمقابلة الصلة الأولى فيما سلف لرعاية المقارَنةِ بينها وبين ما يقابلها من التوكلِ على الله تعالى ولو رُوعيَ الترتيبُ السابق لا نفصل كلٌّ من القرينتين عما يقابلها
{إِنَّمَا سلطانه} “Onun hâkimiyeti ancak şunlar üzerindedir:” Yani icabeti netice veren çağrısıyla olan tahakkümü ve velayeti... Yoksa zorlama ve mecbur etmeyle olan hâkimiyeti değildir; zira Allah Teâlâ'nın ondan hikaye ettiği: “Benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim yoktu; ancak sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz” kavlinden ötürü bu hâkimiyet iki gruptan da nefyedilmiştir. Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu açıklamıştır: {على الذين يَتَوَلَّوْنَهُ} “onu veli edinenler” yani onu dost tutan, onun çağrısına icabet eden ve ona itaat edenler... Zira zorlanan kimse bundan uzaktır; {والذين هُم بِهِ} “ve onlar O'na” aziz ve celil olan [Allah'a], {مُّشْرِكُونَ} “ortak koşanlardır;” yahut şeytan sebebiyle şirk koşanlardır; zira onları Allah Teâlâ'ya şirk koşmaya sevk eden odur. Tevekkül eden müminlerden nefyedildikten hemen sonra onun hâkimiyetinin bunlara hasredilmesi; mefhumda aralarında bir vasıta bulunsa bile hariçte Allah Teâlâ'ya tevekkül etmek ile şeytanı veli edinmek arasında hiçbir vasıtanın bulunmadığına ve O'na tevekkül etmeyen kimsenin hiç hesaba katmadığı bir cihetten şeytanı veli edinenler dizisine dâhil olduğuna delildir; zira gerekçelendirme ancak bununla tamamlanır. Bunda tevekküle sevk etmede ve onun zıddından sakındırmada mübalağa vardır. Birinci sılada muzâri fiil cümlesinin tercih edilmesi, yukarıda geçtiği üzere yenilenerek devam etmeyi ifade etmek içindir; nitekim ikincisinde isim cümlesinin seçilmesi sebata delalet etmek içindir. İsmi mevsulün tekrarlanması, ikinci sılanın hal bildirdiği ve şeytanın velilerinden müşrik olmayanların onun hâkimiyeti altına girmediğini ifade ettiği şeklindeki bir vehmi önlemek içindir. Geçen ayetteki birinci sılanın karşılığı olan bu birincinin ikinciye takdim edilmesi, onunla karşılığı olan Allah Teâlâ'ya tevekkül arasındaki mukareneti (birlikteliği) gözetmek içindir; şayet önceki tertip gözetilseydi, iki tarafın her biri kendi karşılığından ayrılmış olurdu.
{وإذا بدلنا آية مكان آية} أي إذا أنزلنا آيةً من القرآن مكان آية منه وجعلناها بدلاً منها بأن نسخناها بها {والله أَعْلَمُ بِمَا يُنَزّلُ} أولاً وآخِراً وبأن كلاًّ من ذلك ما نزلت حيثما نزلت إلا حسبما تقتضيهِ الحكمةُ والمصلحة فإن
{وإذا بدلنا آية مكان آية} “Bir ayetin yerine başka bir ayeti değiştirdiğimiz zaman,” yani Kur'an'dan bir ayeti ondan başka bir ayetin yerine indirip onu onunla neshetmek suretiyle onun yerine bedel kıldığımız zaman; {والله أَعْلَمُ بِمَا يُنَزّلُ} “-ki Allah ne indirdiğini en iyi bilendir-” öncesinde ve sonrasında [ne indirdiğini] ve bunların her birinin nerede indiyse ancak hikmet ve maslahatın iktizasına göre indiğini [en iyi bilendir]...
كل وقت له مقتض غيرُ مقتضى الآخَر فكم من مصلحة في وقت تنقلب في وقت آخرَ مفسدةً وبالعكس لانقلاب الأمورِ الداعية إلى ذلك وما الشرائعُ إلا مصالحُ للعباد في المعاش والمعاد تدور حسبما تدور المصالحُ والجملةُ إما معترضةٌ لتوبيخ الكفرةِ والتنبيهِ على فساد رأيهم وفي الالتفات إلى الغَيبة مع إسناد الخبرِ إلى الاسم الجليلِ المستجمِع للصفات ما لا يَخفْى من تربية المهابةِ وتحقيقِ معنى الاعتراض أو حالية وقرئ بالتخفيف من الإنزال {قَالُواْ} أي الكفرة الجاهلون بحكمة النسخ {إِنَّمَا أَنتَ مُفْتَرٍ} أي متقوّلٌ على الله تعالى تأمر بشيء ثم يبدو لك فتنهى عنه وحكايةُ هذا القول عنهم ههنا للإيذان بأن ذلك كَفْرةٌ ناشئة من نزغات الشياطين وأنه وليُّهم {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} أي لا يعملون شيئاً أصلاً أَوْ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ في النسخ حِكَماً بالغةً وإسنادُ هذا الحكمِ إلى الأكثر لما أن منهم مَنْ يعلمُ ذلكَ وإنما ينكره عِناداً
[Zira] her vaktin diğer vaktin gerektirdiğinden farklı bir gereği vardır. Nice maslahat vardır ki bir vakitte [öyleyken], buna sevk eden durumların değişmesi sebebiyle başka bir vakitte mefsedete dönüşür ve bunun aksi de geçerlidir. Şeriatlar ise kulların dünya ve ahiret hayatındaki maslahatlarından ibarettir; maslahatlar nasıl dönerse [şeriatlar da] öyle döner. Bu cümle, kâfirleri azarlamak ve fikirlerinin bozukluğuna dikkat çekmek için getirilmiş bir itiraziyedir (ara cümledir). Sıfatları kendinde toplayan Lafza-i Celâl'e haber isnad edilerek gaib sîgasına iltifat yapılmasında, heybet hissi uyandırma ve itiraziyenin manasını pekiştirme yönünden gizli kalmayacak bir incelik vardır. Yahut [bu cümle] hal cümlesidir. [«Yünnezzilü» fiili] inzâlden [tahfif ile «yünzilü» şeklinde de] okunmuştur. {قَالُواْ} “Dediler ki:” yani neshin hikmetinden habersiz olan kâfirler [şöyle dediler]: {إِنَّمَا أَنتَ مُفْتَرٍ} “«Sen ancak bir iftiracısın!»” yani Allah Teâlâ'ya karşı yalan uyduruyorsun; bir şeyi emrediyor, sonra sana başka türlü görünüyor da onu yasaklıyorsun. Bu sözün onlardan nakledilmesi, bunun şeytanların vesveselerinden doğan bir küfür olduğunu ve onun onların velisi olduğunu bildirmek içindir. {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Hayır, onların çoğu bilmezler;” yani hiçbir şey bilmezler yahut neshte son derece derin hikmetler bulunduğunu bilmezler. Bu hükmün çoğunluğa isnad edilmesi, içlerinde bunu bilip de sırf inat olsun diye inkâr edenler bulunduğu içindir.
{قُلْ نَزَّلَهُ} أي القرآنَ المدلول عليه بالآية {رُوحُ القدس} يعني جبريلُ ﵇ أي الروحُ المطهّر من الأدناس البشرية وإضافةُ الروحِ إلى القدس وهو الطُهْرُ كإضافة حاتم إلى الجود حيث قيل حاتمُ الجودِ للمبالغة في ذلك الوصفِ كأنه طبعٌ منه وفي صيغة التفعيلِ في الموضعين إشعارٌ بأن التدريجَ في الإنزال مما تقتضيه الحِكَمُ البالغة {مِن رَبّكَ} في إضافة الربِّ إلى ضميره ﷺ من الدلالة على تحقيق إفاضةِ آثارِ الربوبية عليه ﷺ ما ليس في إضافته إلى ياء المتكلم المبنيةِ على التلقين المحض {بالحق} أي ملتبساً بالحق الثابتِ الموافقِ للحكمة المقتضيةِ له بحيث لا يفارقها إنشاءً ونسخاً وفيه دَلالةٌ على أن النسخ حق {لِيُثَبّتَ الذين آمنوا} على الإيمان بأنه كلامُه تعالى فإنهم إذا سمعوا الناسخَ وتدبّروا ما فيهِ من رعايةِ المصالحِ اللائقة بالحال رسَخت عقائدُهم واطمأنت قلوبهم وقرئ ليُثبت من الإفعال {وَهُدًى وبشرى لِلْمُسْلِمِينَ} المنقادين لحُكمه تعالى وهما معطوفان على محل ليثبت أي تثبيتاً وهدايةً وبشارةً وفيه تعريضٌ بحصول أضدادِ الأمورِ المذكورة لمن سواهم من الكفار
{قُلْ نَزَّلَهُ} “De ki: Onu indirdi” yani ayet kelimesiyle kastedilen Kur'an'ı, {رُوحُ القدس} “Rûhu'l-Kudüs” yani Cebrail aleyhisselâm [indirdi]. Yani beşeri kirlerden arındırılmış olan Ruh... Ruh kelimesinin kudsiyyete -ki temizliktir- izafeti, vasıfta mübalağa kastıyla sanki onun bir tabiatıymış gibi «cömertlik Hâtim'i» denildiği gibi, cûdun Hâtim'e izafeti gibidir. Her iki yerdeki tef'il kalıbı (indirme ifadesi), indirmenin peyderpey olmasının son derece derin hikmetlerin bir gereği olduğunu hissettirmektedir. {مِن رَبّكَ} “Rabbinden” Rab isminin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirine izafe edilmesinde, sırf bir telkine dayanan mütekellim «yâ»sına izafetinde bulunmayan, rububiyet eserlerinin onun sallallâhu aleyhi ve sellem üzerine feyzinin gerçekleştiğine dair bir delalet vardır. {بالحق} “hak ile” yani var edilişinde ve neshinde ondan asla ayrılmayacak şekilde, kendisini iktiza eden hikmete uygun ve sabit olan hak ile bitişik olarak [indirdi]. Bunda neshin hak olduğuna delalet vardır. {لِيُثَبّتَ الذين آمنوا} “iman edenleri sebatkâr kılmak için” onun Allah Teâlâ'nın kelamı olduğu hususunda iman üzere [sebatkâr kılmak için]... Zira onlar nâsihi işitip onda mevcut olan ve hale münasip düşen maslahatların gözetildiğini düşündükleri zaman, inançları kökleşir ve kalpleri mutmain olur. [«Liyüsebbitü» lafzı] if'âl bâbından «liyüsbitü» şeklinde de okunmuştur. {وَهُدًى وبشرى لِلْمُسْلِمِينَ} “ve Müslümanlar için bir hidayet ve müjde olarak.” O'nun Teâlâ hükmüne boyun eğenler için... Bu iki kelime «liyüsebbitü»nün mahalline matuftur; yani sebat vermek, hidayet etmek ve müjdelemek için demektir. Bunda onların dışındaki kâfirler için mezkûr durumların zıtlarının hâsıl olacağına dair bir tariz (üstü kapalı anlatım) vardır.
{وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ} غيرَ ما نُقلَ عنهم من المقالة الشنعاء {إِنَّمَا يُعَلّمُهُ} أي القرآنَ {بُشّرَ} على طريق البتّ مع ظهور أنه نزّله روحُ القدس ﵊ وتحليةُ الجملةِ بفنون التأكيدِ لتحقيق ما تتضمنه من الوعيد وصيغةُ الاستقبال لإفادة استمرارِ العلم بحسب الاستمرارِ التجدّدي في متعلَّقه فإنهم مستمرون على تفوهِ تلكَ العظيمةِ يعنون بذلك جبر الروميَّ غلامَ عامر بنِ الحضرمي وقيل جبرا ويسيرا كانا يصنعانِ السيفَ بمكَّةَ ويقرآن التوراة والإنجيل وكان الرسول ﷺ يمرّ عليهما ويسمع ما يقرآنه قيل عابساً غلامَ حويطِب بنِ عيد العزي قد أسلم وكان صاحبَ كتب وقيل سلمانَ الفارسي وإنما لم يصرَّح باسم من زعموا أنه يعلمه مع كونه أدخلَ في ظهور كذبِهم للإيذان بأن مدار خطابهم ليس بنسبته ﵇ إلى التعلم من شخص معينٍ بل من البشر كائناً مَنْ كان مع كونه عليه
{وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ} “Andolsun ki biz onların şöyle dediklerini biliyoruz:” onlardan nakledilen o çirkin sözden başka bir söz olarak, {إِنَّمَا يُعَلّمُهُ} “«Ona ancak öğretiyor»” yani Kur'an'ı, {بُشّرَ} “bir insan.” Onu Rûhu'l-Kudüs aleyhisselâm'ın indirdiği apaçık ortadayken, kesin bir dille böyle dediklerini [biliyoruz]. Cümlenin pekiştirme sanatlarıyla süslenmesi, içerdiği tehdidin kesinliğini ortaya koymak içindir; muzari kalıbı ise taalluk ettiği şeydeki yenilenerek devam etmeye bağlı olarak ilmin devamlılığını ifade etmek içindir. Çünkü onlar bu büyük yalanı telaffuz etmeyi sürdürmektedirler. Bununla Âmir b. el-Hadramî'nin Rum kölesi Cebr'i kastediyorlardı. Bir görüşe göre ise Mekke'de kılıç yapan, Tevrat ve İncil okuyan Cebr ve Yesîr'i kastediyorlardı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara uğrar ve okuduklarını dinlerdi. Bir görüşe göre Huveytıb b. Abdiluzza'nın Müslüman olmuş ve kitaplar sahibi olan kölesi Âbis'i; bir görüşe göre ise Selmân-ı Fârisî'yi kastediyorlardı. Kendisine öğrettiğini iddia ettikleri kimsenin isminin açıkça zikredilmemesi -ki bu onların yalanının ortaya çıkmasında daha etkili olurdu-, hitaplarının mihverinin onun aleyhisselâm belirli bir şahıstan öğrenmesine değil, kim olursa olsun bir insandan öğrenmesine dayandığını bildirmek içindir; oysa kendisi...
السلام معدِناً لعلوم الأولين والآخرين {لّسَانُ الذى يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِىٌّ} الإلحادُ الإمالةُ مِنْ ألحد القبرَ إذا أمال حفرَه عن الاستقامة فحفر في شق منه ثم استُعير لكل إمالةٍ عن الاستقامة فقالوا ألحد فلانٌ في قوله وألحد في دينه أي لغةُ الرجلِ الذي يُميلون إليه القول عن الاستقامة أعجميةٌ غير بينة وقرئ بفتح الياء والحاء وبتعريف اللسان {وهذا} أي القرآنُ الكريم {لِسَانٌ عَرَبِىٌّ مُّبِينٌ} ذوبيان وفصاحة والجملتان متسأنفتان لإبطال طعنهم وتقريرُه أن القرآن معجزٌ بنظمه كما أنه معجزٌ بمعناه فإن زعمتم أن بشراً يعلّمه معناه فكيف يعلّمه هذا النظمَ الذي أعجز جميعَ أهل الدنيا والتشبثُ في أثناء الطعن بأذيال أمثالِ هذه الخرافاتِ الركيكة دليلٌ كمال عجزهم
aleyhisselâm öncekilerin ve sonrakilerin ilimlerinin kaynağıdır. {لّسَانُ الذى يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِىٌّ} “Kastettikleri kimsenin dili yabancıdır/acemicedir;” İlhâd, meylettirmektir; kabir kazıcısının kazmayı düz doğrultudan meylettirip yan taraftan kazdığında kullanılan «elhadel-kabre» ifadesinden gelir. Sonra doğruluktan her türlü sapma ve meyletme için istiare edilmiştir; nitekim «falanca sözünde ilhad etti, dininde ilhad etti» denilir. Yani sözü doğruluktan saptırarak kendisine meylettirdikleri adamın dili yabancıdır, fasih ve açık değildir. [«Yülhidûne» fiili] yâ ve hâ harflerinin fethasıyla («yelhadûne») ve «lisân» kelimesinin marife yapılmasıyla («el-lisânü») da okunmuştur. {وهذا} “bu ise” yani Kur'ân-ı Kerîm ise, {لِسَانٌ عَرَبِىٌّ مُّبِينٌ} “apaçık Arapça bir dildir.” Beyan ve fesahat sahibidir. Bu iki cümle, onların taanlarını (itirazlarını) iptal etmek için getirilmiş istinaf cümleleridir. Bunun izahı şudur: Kur'an manasıyla mucize olduğu gibi nazmıyla da bir mucizedir. Eğer bir beşerin ona manasını öğrettiğini iddia ediyorsanız, bütün dünya ehlini aciz bırakan bu nazmı ona nasıl öğretebilir? İtiraz esnasında bu kabil zayıf ve temelsiz hurafelere sarılmaları, onların tam anlamıyla acizliklerinin delilidir.
{إِنَّ الذين لَا يُؤْمِنُونَ بآيات الله} أي لا يصدّقون أنها من عند الله بل يقولون فيها ما يقولون يسمّونها تارة افتراءً وأخرى أساطيرَ معلَّمةً من البشر {لَا يَهْدِيهِمُ الله} إلى الحق أو إلى سبيل النجاةِ هدايةً موصِّلةً إلى المطلوبِ لما علم أنهم لا يستحقون ذلك لسوء حالهم {وَلَهُمْ} فى الأخرة {عَذَابٌ أَلِيمٌ} وهذا تهديدٌ لهم ووعيدٌ على ما هم عليه من الكفر بآياتِ الله تعالى ونسبة رسول الله ﷺ إلى الافتراء والتعلم من البشر بعد إماطةِ شبُهتِهم وردّ طعنهم وقوله تعالى
{إِنَّ الذين لَا يُؤْمِنُونَ بآيات الله} “Şüphesiz Allah'ın ayetlerine inanmayanlar” yani onların Allah katından olduğunu tasdik etmeyip haklarında söyleyeceklerini söyleyen, onları bazen iftira, bazen de bir beşerden öğrenilmiş masallar diye adlandıranlar; {لَا يَهْدِيهِمُ الله} “Allah onları iletmez” hakka veya kurtuluş yoluna, hedefe ulaştıracak bir hidayet ile [iletmez]; zira durumlarının kötülüğü sebebiyle buna müstahak olmadıklarını bilmiştir; {وَلَهُمْ} “ve onlar için vardır” ahirette, {عَذَابٌ أَلِيمٌ} “can yakıcı bir azap.” Bu, onların şüpheleri bertaraf edilip taanları reddedildikten sonra, Allah Teâlâ'nın ayetlerini inkâr etmeleri ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iftira ile beşerden öğrenme nispet etmeleri üzerine kendilerine yönelik bir tehdit ve azap vaadidir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de:
{إِنَّمَا يَفْتَرِى الكذب الذين لَا يُؤْمِنُونَ بآيات الله} ردٌّ لقولهم إنما أنت مفترٍ وقلبٌ للأمر عليهم ببيان أنهم هم المفترون بعد رده بتحقيق أنه منزلٌ من عند الله بواسطة روحِ القدس وإنما وُسّط بينهما قوله تعالى وَلَقَدْ نَعْلَمُ الآية لما لا يخفى من شدة اتصالِه بالرد الأول والمعنى والله تعالى أعلم إن المفترى هو الذين يكذّب بآيات الله ويقول إنه افتراءٌ ومعلَّمٌ من البشر أي تكذيبُها على الوجه المذكور هو الافتراءُ على الحقيقة لأن حقيقتَه الكذبُ والحكم بأن ما هو كلامُه تعالى ليس بكلامه تعالى في كونه كذباً وافتراءً كالحكم بأن ما ليس بكلامه تعالى كلامُه تعالى والتصريحُ بالكذب للمبالغة في بيان قُبحِه وصيغةُ المضارع لرعاية المطابقة بينه وبين ما هو عبارةٌ عنه أعني قولَه لَا يُؤْمِنُونَ وقيل المعنى إنما يفتري الكذبَ ويليق ذلك بمن لا يؤمن بآيات الله لأنه لا يتقرب عقابا عليه ليرتدع عنها وأما من يؤمن بها ويخاف ما نطقتْ به من العقاب فلا يمكن أن يصدر عنه افتراءٌ البتةَ {وَأُوْلئِكَ} الموصوفون بما ذكر من عدم الإيمانِ بآيات الله {هُمُ الكاذبون} على الحقيقة أو الكاملون في الكذب إذ لا كذِبَ أعظمُ من تكذيب آياتِه تعالى والطعنِ فيها بأمثال هاتيك الأباطيلِ والسرُّ في ذلك أن الكذِبَ الساذَجَ الذي هو عبارةٌ عن الإخبار بعدم وقوعِ ما هو واقعٌ في نفس الأمرِ بخلق الله تعالى أو بوقوعِ ما لم يقعْ كذلك مدافعةٌ لله تعالى في فعله فقط والتكذيبُ مدافعةٌ له سبحانه في فعله وقولِه المنبئ عنه معاً أو الذين عادتُهم الكذبُ لا يزَعُهم عنه وازعٌ من دين أو مروءةٍ وقيل الكاذبون في قولهم إنما أنت مفتر
{إِنَّمَا يَفْتَرِى الكذب الذين لَا يُؤْمِنُونَ بآيات الله} “Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur.” onların «Sen ancak bir iftiracısın» sözüne bir cevaptır; Kur'an'ın Rûhu'l-Kudüs vasıtasıyla Allah katından indirildiği ortaya konularak bu iddia reddedildikten sonra, asıl iftiracıların kendileri olduğu açıklanarak meseleyi onların aleyhine çevirmektir. Allah Teâlâ'nın {وَلَقَدْ نَعْلَمُ} ayetinin bu ikisi arasına yerleştirilmesi ise, ilk redde olan şiddetli irtibatının gizli olmamasından ötürüdür. Mana -en doğrusunu Allah bilir- şudur: İftiracı olan kimse, Allah'ın ayetlerini yalanlayan ve onun bir iftira ile beşerden öğrenilmiş bir şey olduğunu söyleyen kimsedir; yani ayetleri zikredilen şekilde yalanlamak hakikatte iftiranın ta kendisidir. Çünkü iftiranın hakikati yalandır; Allah'ın kelamı olan bir şeyin O'nun kelamı olmadığına hükmetmek, yalan ve iftira olması bakımından, O'nun kelamı olmayan bir şeyin O'nun kelamı olduğuna hükmetmek gibidir. «Yalan» lafzının açıkça zikredilmesi, onun çirkinliğini açıklamada mübalağa içindir. Muzari sîgası ise onunla, kendisini ifade ettiği şey -yani {لَا يُؤْمِنُونَ} kavli- arasındaki mutabakatı gözetmek içindir. Şöyle de denilmiştir: Mana şudur: Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayan kimse uydurur ve bu ona yakışır; zira o bundan sakınmasını sağlayacak bir cezadan korkmaz. Ayetlere inanan ve onların haber verdiği cezadan korkan kimseye gelince, ondan kesinlikle bir iftiranın sâdır olması mümkün değildir. {وَأُوْلئِكَ} “Ve işte onlar,” Allah'ın ayetlerine inanmamakla nitelenen o kimseler, {هُمُ الكاذبون} “yalancıların ta kendileridir.” hakiki anlamda yahut yalanda kemale ermiş olanlardır; zira Allah Teâlâ'nın ayetlerini yalanlamaktan ve onlara bu kabil batıl sözlerle taanda bulunmaktan daha büyük bir yalan olamaz. Bunun sırrı şudur: İşin aslına göre Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla vâki olan bir şeyin vâki olmadığını yahut vâki olmayan bir şeyin vâki olduğunu haber vermekten ibaret olan yalın yalan, sadece Allah Teâlâ'ya fiilinde karşı çıkmaktır. Tekzip (yalanlama) ise O'nu hem fiilinde hem de fiilini haber veren sözünde birlikte reddetmektir. Yahut onlar, kendilerini dinden veya mürüvvetten hiçbir engelleyicinin alıkoyamadığı, âdetleri yalan olan kimselerdir. «Sen ancak bir iftiracısın» sözlerinde yalancı olanlardır da denilmiştir.
{مَن كَفَرَ بالله} أي تلفظ بكلمة الكفر {مِن بَعْدِ إيمانه} به تعالى وهو ابتداءُ كلامٍ لبيان حال
{مَن كَفَرَ بالله} “Kim Allah'ı inkâr ederse” yani küfür kelimesini telaffuz ederse, {مِن بَعْدِ إيمانه} “iman ettikten sonra...” O'na Teâlâ [iman ettikten sonra]. Bu, [ayetlere] kökten inanmayan kimsenin halinin beyanından sonra,
من كفر بآيات الله بعد ما آمن بها بعد بيانِ حالِ مَن لم يؤمن بها رأساً ومَنْ موصولةٌ ومحلُّها الرفعُ على الابتداءِ والخبرُ محذوفٌ لدِلالة الخبرِ الآتي عليه أو هو خبرٌ لهما معاً أو النصبُ على الذم {إِلَاّ مَنْ أُكْرِهَ} على ذلك بأمر يخاف على نفسه أو على عضو من أعضائه وهو استثناءٌ متّصلٌ من حكم الغضبِ والعذاب أو الذمّ لأن الكفرَ لغة يتم بالقول كما أشير إليه وقوله تعالى {وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بالإيمان} حالٌ من المستثنى والعاملُ هو الكفرُ الواقع بالإكراه لا نفس الاكراه لأن مقارنةَ اطمئنان القلبِ بالإيمان للإكراه لا تجدي نفعاً وإنما المجدي مقارنتُه للكفر الواقعِ به أي إلا مَنْ كفر بإكراه من إلا من أكره فكفروا والحالُ أن قلبه مطمئنٌّ بالإيمان لم تتغير عقيدتُه وإنما لم يصرح به إيماءً إلى أنه ليس بكفر حقيقة وفيه دليلٌ على أنَّ الإيمانَ هو التصديقُ بالقلب {ولكن مَّن} لم يكن كذلك بل {شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا} أي اعتقده وطاب به نفساً {فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ} عظيم لا يُكتنه كُنهه {مِنَ الله} إظهارُ الاسمِ الجليلِ لتربية المهابة وتقوية تعظيم العذاب {وَلَهُمْ عَذَابٌ عظِيمٌ} إذ لا جُرم أعظمُ من جرمهم والجمعُ في الضميرين المجرورين لمراعاة جانبِ المعنى كما أن الإفراد في المستكنّ في الصلة لرعاية جانب اللفظ روى أن قريشا أكرهوا عمارا وأبويه ياسرا وسمية على الارتداد فأباه أبواه فربطوا سمية بين بعيرين ووجئت بحربة في قبلها وقالوا إنما أسلمت من أجل الرجال فقتلوها وقتلوا يسارا وهما أول قتيلين في الإسلام وأما عمار فأعطاهم بلسانه ما أكرهوا عليه فقيل يا رسولَ الله إنَّ عمارا كفر فقال رسول الله ﷺ كلا إن عمارا مليء إيمانا من قَرنه إلى قدمه واختلط الإيمان بلحمه ودمه فأتى عمار رسول الله ﷺ وهو يبكي فجعل رسول الله ﷺ يمسح عينيه وقال مالك إن عادوا لك فعد لهم بما قلت وهو دليل على جواز التكلم بكلمة الكفر عند الإكراه الملجئ وإن كان الأفضل أن يتجنب عنه إعزازا للدين كما فعله أبواه وروى أن مسيلمة الكذاب أخذ رجلين فقال لأحدهما ما تقول في محمد قال رسول الله قال فما تقول في قال أنت أيضا فخلاه وقال للآخر ما تقول في محمد قال رسول الله قال فما تقول في قال أنا أصم فأعاد ثلاثا فأعاد جوابه فبلغ رسول الله ﷺ فقال أما الأول فقد أخذ برخصة وأما الثاني فقد صدع بالحق
Allah'ın ayetlerine iman ettikten sonra inkâr eden kimsenin durumunu beyan etmek için yeni bir söz başlangıcıdır. «Men» ismi mevsuldür ve mübteda olarak mahallen merfudur; haberi ise gelecek olan haberin ona delalet etmesi sebebiyle mahzuftur yahut her ikisinin müşterek haberidir; ya da zem üzerine mahallen mansubdur. {إِلَاّ مَنْ أُكْرِهَ} “zorlanan kimse müstesna;” canına veya bir uzvuna yönelik korku duyacağı bir şeyle buna zorlanan kimse... Bu, gazap ve azap hükmünden yahut zemden muttasıl bir istisnadır; çünkü lügatte küfür, işaret edildiği üzere sözle tamam olur. Allah Teâlâ'nın {وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بالإيمان} “kalbi imanla mutmain olduğu halde” kavli, müstesnadan haldir. Amil olan ise ikrahın kendisi değil, ikrah ile vâki olan küfürdür; zira kalbin imanla mutmain olmasının bizzat ikraha mukarin olması (birlikte bulunması) fayda vermez, fayda veren şey onun ikrah sebebiyle vuku bulan küfre mukarin olmasıdır. Yani: İkrah altında inkâr eden kimse müstesna; öyle ki kalbi imanla mutmaindir, inancı değişmemiştir. Bunun açıkça zikredilmemesi, hakikatte küfür olmadığına işaret etmek içindir. Bunda imanın kalple tasdikten ibaret olduğuna delil vardır. {ولكن مَّن} “Fakat kim” böyle olmayıp aksine, {شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا} “göğsünü küfre açarsa,” yani onu itikat edinip onunla gönlü hoş olursa, {فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ} “onların üzerine bir gazap vardır” künhüne ulaşılamayacak kadar büyük [bir gazap], {مِنَ الله} “Allah'tan.” Lafza-i Celâl'in zâhir olarak getirilmesi, heybet uyandırmak ve azabın büyüklüğünü pekiştirmek içindir. {وَلَهُمْ عَذَابٌ عظِيمٌ} “ve onlar için büyük bir azap vardır;” zira onların cürmünden daha büyük bir cürüm yoktur. Mecrûr iki zamirdeki cemîlik (çoğulluk) manayı gözetmek içindir; nitekim sıladaki müstetir zamirdeki teklik de lafzı gözetmek içindir. Rivayet edildiğine göre Kureyşliler Ammâr'ı ve anne-babası Yâsir ile Sümeyye'yi dinden dönmeleri için zorladılar. Anne-babası bunu reddetti; bunun üzerine Sümeyye'yi iki deve arasına bağladılar ve ön tarafına bir mızrak sapladılar. «Sen ancak erkekler için Müslüman oldun» diyerek onu öldürdüler, Yâsir'i de katlettiler. Bu ikisi İslam'da ilk şehitlerdir. Ammâr'a gelince, o dilleriyle zorlandıkları şeyi söyledi. Bunun üzerine «Ey Allah'ın Resûlü, Ammâr kâfir oldu» denildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hayır, Ammâr tepesinden tırnağına kadar imanla doludur; iman onun etine ve kanına işlemiştir» buyurdu. Ammâr ağlayarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun gözlerini siliyor ve «Sana ne oldu? Eğer yine dönerlerse sen de onlara söylediğin şeyi tekrar söyle» buyuruyordu. Bu, dine izzet kazandırmak için anne-babasının yaptığı gibi bundan kaçınmak daha faziletli olsa da, çaresiz bırakan ikrah anında küfür kelimesini söylemenin caiz olduğuna delildir. Rivayet edildiğine göre Müseylimetü'l-Kezzâb iki adamı yakaladı ve birine: «Muhammed hakkında ne dersin?» dedi. O: «Allah'ın Resûlüdür» dedi. «Benim hakkımda ne dersin?» dedi. O: «Sen de öylesin» dedi; bunun üzerine onu serbest bıraktı. Diğerine: «Muhammed hakkında ne dersin?» dedi. O: «Allah'ın Resûlüdür» dedi. «Benim hakkımda ne dersin?» dedi. O: «Ben sağırım» dedi. Üç defa tekrarladı, o da cevabını tekrarladı [ve öldürüldü]. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca şöyle buyurdu: «Birincisi ruhsatı aldı, ikincisi ise hakkı haykırdı.»
{ذلك} إشارةٌ إلى الكفر بعد الإيمان أو إلى الوعيد المذكور {بِأَنَّهُمْ} بسبب أنهم {استحبوا الحياة الدنيا} آثروها {على الاخرة وَأَنَّ الله لَا يَهْدِى} إلى الإيمان وإلى ما يوجب الثبات عليه هداية قسروا إلجاء {القوم الكافرين} في علمه المحيطِ فلا يعصمهم عن الزيغ وما يؤدِّي إليهِ من الغضب والعذابِ العظيم ولولا أحدا لأمرين إما إيثارُ الحياة الدنيا على الآخرة وإما عدمُ هدايةِ الله سبحانه للكافرين هدايةَ قسرٍ بأن آثروا الآخرة على الدنيا أو بأن هداهم الله تعالى هدايةَ قسرٍ لَما كان ذلك لكنّ الثانيَ مخالفٌ للحكمة والأولُ مما لا يدخُل تحت الوقوعِ وإليه أشير بقوله تعالى
{ذلك} “Bu,” imandan sonraki küfre yahut zikredilen tehdide işarettir; {بِأَنَّهُمْ} “şundandır ki onlar” sebebiyle ki onlar, {استحبوا الحياة الدنيا} “dünya hayatını sevdiler / tercih ettiler,” onu üstün tuttular, {على الاخرة وَأَنَّ الله لَا يَهْدِى} “ahirete [tercih ettiler] ve şüphesiz Allah hidayet etmez” imana ve onda sebatı gerektirecek şeylere, cebir ve zorlama yoluyla bir hidayet ile [iletmez], {القوم الكافرين} “kâfirler topluluğuna.” O'nun kuşatıcı ilminde [kâfir olanlara]... Dolayısıyla onları sapıklıktan ve bunun yol açacağı gazaptan ve büyük azaptan korumaz. İki durumdan biri olmasaydı: ya dünya hayatının ahirete tercih edilmesi yahut Allah Teâlâ'nın kâfirlere cebren hidayet etmemesi -ki ahireti dünyaya tercih etmeleri yahut Allah Teâlâ'nın onlara cebren hidayet etmesi suretiyle- bu durum gerçekleşmezdi. Fakat ikincisi hikmete aykırıdır, birincisi ise vâki olacak şeyler arasında yer almamaktadır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavliyle buna işaret edilmiştir:
{أولئك} أي أولئك الموصوفون بما ذكر من القبائح {الذين طَبَعَ الله على قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وأبصارهم} فأبت عن إدراك الحقِّ والتأمل فيه {وَأُولَئِكَ هُمُ الغافلون}
{أولئك} “İşte onlar,” yani zikredilen çirkinliklerle nitelenen o kimseler, {الذين طَبَعَ الله على قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وأبصارهم} “Allah'ın kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir;” bu yüzden [o organlar] hakkı kavramaktan ve onda derinlemesine düşünmekten kaçınmıştır; {وَأُولَئِكَ هُمُ الغافلون} “ve işte onlar, gafillerin ta kendileridir.”
أي الكاملون في الغفلة إذ لا غفلةَ أعظمُ من الغفلة عن تدبر العواقب
Yani gaflette kemale ermiş olanlardır; zira akıbetleri tefekkür etmekten gafil olmaktan daha büyük bir gaflet yoktur.
{لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِى الاخرة هُمُ الخاسرون} إذْ ضيّعوا أعمارَهم وصرفوها إلى مالا يفضي إلا إلى العذاب المخلد
{لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِى الاخرة هُمُ الخاسرون} “Şüphe yok ki onlar ahirette hüsrana uğrayanların ta kendileridir;” zira ömürlerini ziyan etmişler ve onu ebedi azaptan başka bir şeye ulaştırmayan yollarda harcamışlardır.
{ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجروا} إلى دار الإسلام وهم عمار وأصحابه ﵃ أي لهم بالولاية والنصرِ لا عليهم كما يوجبه ظاهرُ أعمالِهم السابقةِ فالجارُّ والمجرور خبرٌ لإن ويجوز أن يكون خبرُها محذوفاً لدِلالة الخبرِ الآتي عليهِ ويجوزُ أنْ يكونَ ذلك خبراً لها وتكون إن الثانيةُ تأكيداً للأولى وثم للدِلالة على تباعد رتبةِ حالهم هذه عن رتبةِ حالهم التي يفيدها الاستثناءُ من مجرد الخروجِ عن حكم الغضب والعذابِ بطريق الإشارة لا عن رتبة حالِ الكفرة {مِن بَعْدِ مَا فُتِنُواْ} أي عُذّبوا على الارتداد وتلفظوا بما يرضيهم مع اطمئنان قلوبهم بالإيمان وقرئ على بناء الفاعل أي عذَّبوا المؤمنين كالحضْرمي أكره مولاه جبرا حتى ارتدتم أسلما وهاجرا {ثُمَّ جاهدوا} في سبيل الله {وَصَبَرُواْ} على مشاقّ الجهاد {إِنَّ رَبَّكَ مِن بَعْدِهَا} من بعد المهاجِرةَ والجهاد والصبرِ فهو تصريحٌ بما أَشعَرَ به بناء الحكم على الموصول من علية الصلة له أو من بعد الفتنة المذكورة فهو لبيان عدمِ إخلالِ ذلك بالحكم {لَغَفُورٌ} لما فعلوا من قبلُ {رَّحِيمٌ} يُنعم عليهم مجازاةً على ما صنعوا من بعد وفي التعرض لعنوان الربوبية في الموضعين إيماءٌ إلى علة الحُكم وفي إضافة الربِّ إلى ضميرِه ﵇ مع ظهور الأثرِ في الطائفة المذكورة إظهارٌ لكمال اللطفِ به ﵇ وإشعارٌ بأن إفاضة آثارِ الربوبيةِ عليهم من المغفرة والرحمةِ بواسطته ﵇ ولكونهم أتباعاً له
{ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجروا} “Sonra şüphesiz Rabbin, hicret edenler için...” İslam yurduna [hicret edenler için], onlar Ammâr ve arkadaşlarıdır radıyallâhu anhüm. Yani önceki amellerinin zâhirinin gerektirdiğinin aksine, aleyhlerine değil onların lehine velayet ve yardım ile [Rabbin onlaradır]. Câr ve mecrûr «inne»nin haberidir. Gelecek haberin ona delalet etmesi sebebiyle haberinin mahzuf olması da caizdir. Gelecek olanın onun haberi olması, ikinci «inne»nin ise birincisini pekiştirmesi de caizdir. «Sümme» ise onların bu hallerinin mertebesinin, küfür ehlinin mertebesinden değil, istisnanın işaret yoluyla ifade ettiği gazap ve azap hükmünden sırf çıkış halinin mertebesinden ne denli uzak olduğunu bildirmek içindir. {مِن بَعْدِ مَا فُتِنُواْ} “işkenceye uğratıldıktan sonra,” yani dinden dönmeleri için azap edildikten ve kalpleri imanla dopdolu olduğu halde onları razı edecek sözleri söyledikten sonra... Malum kalıbında «fatene» şeklinde de okunmuştur; yani Hadramî'nin kölesi Cebr'i dinden dönünceye kadar zorlaması, sonra ikisinin Müslüman olup hicret etmesi gibi müminlere azap edenler [demektir]. {ثُمَّ جاهدوا} “sonra cihad eden” Allah yolunda, {وَصَبَرُواْ} “ve sabredenler için;” cihadın meşakkatlerine [sabredenler için]. {إِنَّ رَبَّكَ مِن بَعْدِهَا} “şüphesiz Rabbin bundan sonra” hicret, cihad ve sabırdan sonra... Bu, hükmün mevsûle bağlanmasının sılanın o hükme illet olduğunu hissettirmesinin açık bir ifadesidir; yahut zikredilen fitneden (işkenceden) sonra demektir ki, bunun hükme halel getirmediğini beyan etmek içindir. {لَغَفُورٌ} “elbette çok bağışlayıcıdır,” daha önce yaptıklarını, {رَّحِيمٌ} “çok merhametlidir;” bundan sonra yaptıklarına karşılık olarak onlara nimet verir. Her iki yerde Rablik unvanına yer verilmesi hükmün illetine bir işarettir. Mezkûr toplulukta eserin zâhir olmasıyla birlikte Rab isminin onun aleyhisselâm zamirine izafe edilmesinde, ona aleyhisselâm yönelik lütfun kemalini gösterme ve mağfiret ile rahmet gibi rububiyet eserlerinin onların üzerine taşmasının onun aleyhisselâm vasıtasıyla ve ona tâbi olmaları sebebiyle gerçekleştiğini hissettirme inceliği vardır.
{يَوْمَ تَأْتِى كُلُّ نَفْسٍ} منصوب برحيم وما رُتِّب عليه أو بالذكر وهو يومُ القيامةِ يومَ يقوم الناس لرب العالمين {تجادل عَن نَّفْسِهَا} عن ذاتها تسعى في خلاصها بالاعتذار لا يُهِمّها شأنُ غيرها فتقول نفسي نفسي {وتوفى كُلُّ نَفْسٍ} أي تعطى وافياً كاملاً {مَّا عَمِلَتْ} أي جزاءَ ما عمِلت بطريق إطلاقِ اسمِ السببِ عَلى المسبَّب إشعاراً بكمال الاتصالِ بين الأجزية والأعمال وإيثارُ الإظهار على الإضمار لزيادة التقريرِ وللإيذان باختلاف وفتى المجادلةِ والتوفيةِ وإن كانتا في يوم واحد {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} لا يُنقَصون أجورهم أولا يعاقبون بغير موجب ولا يُزاد في عقابهم على ذنوبهم
{يَوْمَ تَأْتِى كُلُّ نَفْسٍ} “O gün herkes gelir,” [«Yevme» lafzı] «rahîm» kelimesi ve ona terettüp eden şey ile yahut mahzuf «zikret» fiili ile mansubdur. O gün kıyamet günüdür; insanların Âlemlerin Rabbi için divana duracağı gündür; {تجادل عَن نَّفْسِهَا} “kendi nefsi için mücadele eder;” kendi zatı adına mazeretler ileri sürerek kurtuluşu için çabalar, başkasının hali onu ilgilendirmez de «Nefsim, nefsim!» der; {وتوفى كُلُّ نَفْسٍ} “ve herkese tastamam ödenir,” eksiksiz ve tam olarak verilir, {مَّا عَمِلَتْ} “yaptığının karşılığı;” ameller ile cezalar arasındaki irtibatın mükemmelliğini hissettirmek üzere sebebin adının müsebbebe verilmesi yoluyla yaptığı şeyin karşılığı [ödenir]. Zamir yerine açık ismin tercih edilmesi pekiştirmeyi artırmak ve her ne kadar aynı günde olsa da mücadele vakti ile karşılık verilme vaktinin farklı olduğunu bildirmek içindir; {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “ve onlara asla zulmedilmez;” ecirleri eksiltilmez yahut hak etmedikleri şekilde cezalandırılmazlar ve günahlarının üzerine azapları artırılmaz.
{وَضَرَبَ الله مَثَلاً قَرْيَةً} قيل ضرْبُ المثل صنعُه واعتمالُه وقد مرَّ تحقيقُه في سورة البقرة ولا يتعدى إلا إلى مفعول واحد وإنما عدى إلى الاثنين لتضمنه معنى الجعْل وتأخيرُ قريةً مع كونها
{وَضَرَبَ الله مَثَلاً قَرْيَةً} “Allah bir şehri misal verdi:” Denildi ki darb-ı mesel, meseli ortaya koymak ve inşa etmektir; bunun tahkiki Bakara Suresi'nde geçmişti. Bu fiil ancak tek bir mef'ûle geçişli olur; burada iki mef'ûle geçişli kılınması «kılmak/yapmak» (ce'l) manasını içermesindendir. «Karyeten» lafzının,
مفعولا أول لئلا يحولَ المفعولُ الثاني بينها وبين صفتِها وما يترتب عليها إذْ التأخيرُ عن الكل مُخِلٌّ بتجاذب أطرافِ النظم وتجاوبها ولأن تأخيرِ ما حقُّه التقديمُ مما يورث النفسَ ترقباً لوروده وتشوقا إليه لا سيما إذا كان في المقدَّم ما يدعو إليه فإن المثلَ مما يدعو إلى المحافظة على لا تفاصيل أحوالِ ما هو مثلٌ فيتمكن المؤخرُ عند ورودِه لديها فضلَ تمكنٍ والقريةُ إما محققةٌ في الغابرين وإما مقدرةٌ أي جعلها مثلاً لأهل مكةَ خاصةً أو لكل قوم أنعم الله تعالى عليهم فأبطرتهم النعمةُ ففعلوا ما فعلوا فبدل الله تعالى بنعمتهم نقمةً ودخل فيهم أهل مكة دخولا أوليا {كانت آمنة} ذاتَ أمنٍ من كل مَخُوف {مُّطْمَئِنَّةً} لا يُزعج أهلَها مزعجٌ {يَأْتِيهَا رِزْقُهَا} أقواتُ أهلها صفةٌ ثانية لقريةً وتغييرُ سبكها عن الصفة الأولى لما أن إتيانَ رزقِها متجددٌ وكونَها آمنةً مطمئنةً ثابتٌ مستمرٌّ {رَغَدًا} واسعاً {مّن كُلّ مَكَانٍ} من نواحيها {فَكَفَرَتْ} أي كفرَ أهلُها {بِأَنْعُمِ الله} أي بنِعَمه جمع نعمة على ترك الاعتداد بالتاء كدِرع وأدرُع أو جمع نُعْم كبؤس وأبؤس والمراد بها نعمةُ الرزقِ والأمن المستمرِّ وإيثارُ جمعِ القلةِ للإيذان بأن كفرانَ نعمة قلية حيث أوجب هذا العذابَ فما ظنك بكفران نِعمٍ كثيرة {فَأَذَاقَهَا الله} أي أذاق أهلها {لِبَاسَ الجوع والخوف} شُبِّه أثرُ الجوعِ والخوف وضررُهما المحيطُ بهم باللباس الغاشي للاّبس فاستُعير له اسمُه وأُوقِع عليه الإذاقةُ المستعارة لمطلق الإيصالِ المنبئة عن شدة الإصابة بما فيها من اجتماع إدراكَيْ اللامسةِ والذائقة على نهج التجريد فإنها لشيوع استعمالِها في ذلك وكثرةِ جرَيانها على الألسنة جرت مجرى الحقيقةِ كقول كثيِّر [غمْرُ الرداءِ إذا تبسم ضاحكا غلقت لضحكته رقابُ المال] فإن الغمْرَ مع كونه في الحقيقة من أحوال الماءِ الكثير لمّا كان كثيرَ الاستعمال في المعروف المشبَّهِ بالماء الكثير جرى مجرى الحقيقةِ فصارت إضافتُه إلى الرداء المستعارِ للمعروف تجريداً أو شبّه أثرُهما وضررُهما من حيث الإحاطةُ بهم والكراهةُ لديهم تارة باللباس الغاشي لِلاّبس المناسبِ للخوف بجامع الإحاطةِ واللزوم تشبيهَ معقولٍ بمحسوس فاستُعير له اسمُه استعارةً تصريحيةً وأخرى بطعم المرِّ البشعِ الملائمِ للجوع الناشىءِ من فقد الرزق بجامع الكراهة فأُوميَ إليه بأن أوقع عليه الإذاقة المستعارة لإيصال المضار المنبئة عن شدة الإصابة بما فيها من اجتماع إدراكَيْ اللامسة والذائقة وتقديمُ الجوع الناشئ مما ذكر من فقدان الرزقِ على الخوف المترتب على زوال الأمن المقدمِ فيما تقدم على إتيان الرزق لكونه أنسبَ بالإذاقة أو لمراعاة المقارنة بينها وبين إتيان الرزقِ وقد قرئ بتقديم الخوفِ وبنصبه أيضاً عطفاً على المضاف أو إقامةً له مُقامَ مضافٍ محذوف وأصله ولبسا الخوف {بِمَا كَانُواْ يَصْنَعُونَ} فيما قبلُ أو على وجه الاستمرار وهو الكفرانُ المذكور أسند ذلك إلى أهل القريةِ تحقيقاً للأمر بعد إسنادِ الكفرانِ إليها وإيقاعِ الإذاقة عليها إرادةً للمبالغة وفي صيغة الصنعة إيذان بأن كفران نعمة صار صنعةً راسخةً لهم وسنةً مسلوكة
birinci mef'ûl olmasına rağmen tehir edilmesi, ikinci mef'ûlün onunla sıfatı ve ona terettüp eden şeyler arasına girmemesi içindir; zira hepsinden sonraya bırakılması nazmın unsurlarının birbirini çekmesine ve ahengine halel getirirdi. Bir de takdim edilmesi gereken bir şeyin tehir edilmesi, nefiste onun gelişine dair bir intizar ve şevk doğurur; hele takdim edilen şeyde onu gerektiren bir unsur varsa bu daha da artar. Zira mesel, temsil edilen şeyin durumlarının ayrıntılarını muhafaza etmeye sevk eder ve böylece tehir edilen lafız nefse ulaştığında tam anlamıyla yerleşir. Şehir ise ya geçmişte gerçekten yaşamış ya da farazîdir; yani Allah Teâlâ onu özellikle Mekke halkına yahut kendilerine Allah Teâlâ'nın nimet verip de nimetin şımarttığı, yapacaklarını yapınca da Allah Teâlâ'nın nimetlerini azaba çevirdiği her topluluğa misal kılmıştır. Mekke halkı da öncelikle bu topluluğa dâhildir. {كانت آمنة} “güven içindeydi,” korkulacak her şeyden emniyet içindeydi, {مُّطْمَئِنَّةً} “huzurluydu,” halkını hiçbir rahatsız edici tedirgin etmezdi, {يَأْتِيهَا رِزْقُهَا} “rızkı ona geliyordu” halkının azıkları [geliyordu], bu «karyeten» kelimesinin ikinci sıfatıdır. Kalıbının birinci sıfattan farklı getirilmesi, rızkının gelmesinin sürekli yenilenen bir durum olması, emin ve mutmain oluşunun ise sabit ve devamlı bir nitelik olmasındandır; {رَغَدًا} “bol bol” genişçe, {مّن كُلّ مَكَانٍ} “her yerden;” onun etrafındaki yörelerden; {فَكَفَرَتْ} “fakat nankörlük etti” yani halkı nankörlük etti, {بِأَنْعُمِ الله} “Allah'ın nimetlerine,” yani O'nun nimetlerine... «Dır'» ve «edru'» kelimelerinde olduğu gibi «tâ» harfi dikkate alınmayarak «ni'met»in cemisi yahut «bü's» ve «eb'üs» gibi «nü'm» kelimesinin cemisi kılınmıştır. Bununla kastedilen, rızık ve kesintisiz emniyet nimetidir. Cemi kılletin (azlık çoğulunun) tercih edilmesi, az bir nimete nankörlük etmek dahi böyle bir azabı gerektirdiğinde, çok nimete nankörlük etmenin durumunu sen düşün diye hissettirmek içindir. {فَأَذَاقَهَا الله} “Allah da ona tattırdı” yani halkına tattırdı, {لِبَاسَ الجوع والخوف} “açlık ve korku elbisesini,” Açlık ve korkunun eseri ile onları kuşatan zararı, giyinen kimseyi bürüyen elbiseye benzetilmiş ve onun ismi buna müstear olarak verilmiştir. Dokunma ve tatma duyularının her iki idrakini kendisinde toplamasından ötürü isabetin şiddetini haber veren ve mutlak ulaştırma manasında istiare edilen «tattırma» (izâka) fiili tecrid yoluyla buna isnad edilmiştir. Zira bu manadaki kullanımı yaygınlaşıp dillerde çokça dolaşınca hakikat mesabesine geçmiştir; nitekim Kuseyyir'in şu sözünde olduğu gibi: [Gülerek tebessüm ettiğinde cömertliği kuşatır, onun gülüşüyle malların boyunları bağlanır (elinden çıkar)]. Zira «el-gamr» kelimesi hakikatte çok suyun hallerinden olduğu halde, çok suya benzetilen iyilik/ihsan hakkında çokça kullanılınca hakikat yerine geçmiş ve çok suya benzetilen iyilik için müstear olan «ridâ» (elbise) lafzına izafe edilmesi tecrid olmuştur. Yahut her ikisinin eseri ve zararı, onları kuşatması ve onlara sevimsiz gelmesi cihetiyle, kuşatma ve ayrılmama ortak paydasında korkuya uygun düşen elbiseye benzetilmiş -ki makulün mahsusa benzetilmesidir- ve ismi ona tasrihî istiare yoluyla verilmiştir. Diğer taraftan rızkın yokluğundan doğan açlığa uygun düşen acı ve çirkin bir tada benzetilmiş ve dokunma ile tatma idraklerini kendisinde birleştirmesi cihetiyle şiddetli isabeti haber veren, zararları ulaştırmada müstear kılınan tatma fiili isnad edilerek buna işaret edilmiştir. Zikredilen rızık yokluğundan doğan açlığın, daha önce rızkın gelmesinden önce zikredilmiş olan emniyetin zevaline terettüp eden korkuya takdim edilmesi, tatma fiiline daha uygun düşmesindendir yahut tatma ile rızkın gelişi arasındaki uyumu gözetmek içindir. [«Havf» kelimesi] takdim edilerek ve muzafa matuf olarak yahut mahzuf bir muzafın yerine kaim kılınarak nasb ile de okunmuştur; aslı «ve lebisen el-havfe»dir. {بِمَا كَانُواْ يَصْنَعُونَ} “yapageldikleri şeyler sebebiyle;” daha önce yahut devamlı olarak yaptıkları... Bu da zikredilen nankörlüktür. Nankörlük kasabaya isnad edilip tatma da ona yöneltildikten sonra, mübalağa kastıyla işin hakikatini açıklamak üzere fiil kasaba halkına isnad edilmiştir. «San'at» kalıbında, nimet nankörlüğünün onlar için kökleşmiş bir sanat ve takip edilen bir yol haline geldiğine dair bir işaret vardır.
{وَلَقَدْ جَاءهُمْ} من تتمة المثل جئ بها لبيان أن ما فعلوه من كفران النعم لم يكن مزاحمةً منهم لقضية العقلِ فقط بل كان ذلك معارضةً لحجة الله على
{وَلَقَدْ جَاءهُمْ} “Andolsun ki onlara gelmişti” meselin tamamlayıcısıdır; yaptıkları nimet nankörlüğünün yalnızca aklın gereğiyle çatışmakla kalmayıp, aynı zamanda Allah'ın kulları üzerindeki hüccetine de bir karşı çıkış olduğunu beyan etmek için getirilmiştir. Yani o kasabanın halkına gelmişti,
الخلق أيضاً أي ولقد جاء أهلَ تلك القرية {رَسُولٌ مّنْهُمْ} أي من جنسهم يعرِفونه بأصله ونسبِه فأخبرهم بوجوب الشكرِ على النعمة وأنذرهم سوءَ عاقبة ما يأتون وما يذرون {فَكَذَّبُوهُ} في رسالته أو فيما أخبرهم به مما ذكر فالفاءُ فصيحةٌ وعدم ذكرِه للإيذان بمفاجأتهم بالتكذيب من غير تلعثم {فَأَخَذَهُمُ العذاب} المستأصِلُ لشأفتهم غِبَّ ما ذاقوا نُبذةً من ذلك {وَهُمْ ظالمون} أي حالَ التباسهم بما هم عليه من الظلم الذي هو كفرانُ نعمِ الله تعالى وتكذيبُ رسوله غيرَ مُقلعين عنه بما ذاقوا من مقدماته الزاجرةِ عنه وفيه دَلالةٌ على تماديهم في الكفر والعِناد وتجاوزِهم في ذلك كلَّ حدَ معتاد وترتيبُ العذاب على تكذيب الرسول جرى على سنة الله تعالى حسبما يرشد إليه قولُه سبحانه وَمَا كُنَّا مُعَذّبِينَ حتى نَبْعَثَ رَسُولاً وبه يتم التمثيلُ فإن حالَ أهل مكةَ سواءٌ ضُرب المثلُ لهم خاصة أو لمن سار سيرتَهم كافةً محاذيةٌ لحال أهلِ تلك القريةِ حذو القذة بالقذة من غيرِ تفاوتٍ بينَهما ولو في خصلة فَذّة كيف لا وقد كانوا في حرم آمنٍ وَيُتَخَطَّفُ الناسُ مِنْ حَوْلِهِمْ وما يمر ببالهم طيفٌ من الخوف وكانت تجبى إليه ثمراتُ كُلّ شَىْء ولقد جاءهم رسولٌ منهم وأيُّ رسول يحار في إدراك سموِّ رتبته العقول ﷺ ما اختلف الدبور والقبول فكفروا بأنعم الله وكذبوا رسوله ﷺ فأذاقهم الله لباسَ الجوعِ والخوف حيث أصابهم بدعائه ﷺ بقوله اللهمَّ أعِنِّي عليهم بسبْعٍ كسبع يوسفَ ما أصابهم من جدب شديدٍ وأزمة حصت كلَّ شيء حتى اضطرتهم إلى أكل الجِيف والكلابِ الميتة والعظام المحرفة والعلهز وهو الوبرُ المعالَجُ بالدم وقد ضاقت عليهم الأرضُ بما رَحُبتْ من سرايا رسول الله ﷺ حيث كانوا يُغيرون على مواشيهم وعِيرهم وقوافلهم ثم أخذهم يومَ بدرٍ ما أخذهم من العذاب هذا هو الذي يقتضيهِ المقامُ ويستدعيه حسنُ النظام وأما ما أجمع عليه أكثرُ أهلِ التفسيرِ من إنَّ الضَّمير في قولِه تعالى وَلَقَدْ جَاءهُمْ لأهل مكةَ قد ذُكر حالُهم صريحاً بعد ما ذكر مَثلُهم وأن المرادَ بالرسول محمدٌ رسول الله ﷺ وبالعذاب ما أصابهم من الجدب ووقعة بدر فبمعزل من التَّحقيقِ كيف لا وقوله سبحانه
{رَسُولٌ مّنْهُمْ} “kendilerinden bir elçi;” yani kendi cinslerinden, soyunu ve nesebini bildikleri bir elçi... Onlara nimete şükretmenin vacip olduğunu bildirdi ve yapıp ettikleri şeylerin kötü akıbeti hakkında onları uyardı. {فَكَذَّبُوهُ} “fakat onu yalanladılar,” risaletinde yahut zikredilen hususlarda kendilerine haber verdiği şeylerde... Buradaki fâ-i fasîhadır; onun zikredilmemesi, hiç tereddüt etmeden aniden yalanlamaya giriştiklerini bildirmek içindir. {فَأَخَذَهُمُ العذاب} “bunun üzerine onları azap yakalayıverdi;” ondan bir nebze tattıktan hemen sonra köklerini kazıyan [azap yakalayıverdi], {وَهُمْ ظالمون} “onlar zalimler iken.” Yani Allah Teâlâ'nın nimetlerine nankörlük etmek ve elçisini yalanlamaktan ibaret olan zulümlerine bürünmüş bir halde iken; bundan sakındıran öncü azapları tattıkları halde ondan vazgeçmeksizin... Bunda onların küfür ve inatta ısrar ettiklerine ve bu hususta alışılagelmiş her sınırı aştıklarına delalet vardır. Azabın elçinin yalanlanmasına bağlanması, Allah Teâlâ'nın {وَمَا كُنَّا مُعَذّبِينَ حتى نَبْعَثَ رَسُولاً} “Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz” kavlinin işaret ettiği üzere O'nun sünneti doğrultusunda gerçekleşmiştir. Temsil bununla tamamlanır; zira ister mesel sadece onlara verilmiş olsun ister onların yolunu tutan herkese verilmiş olsun, Mekke halkının hali o kasaba halkının haline tek bir fertlik fark olmaksızın tıpatıp uymaktadır. Nasıl uymasın ki? Onlar güvenli bir Harem'de bulunuyorlardı, etraflarından insanlar kapılıp götürülürken onların aklından korkunun hayali bile geçmiyordu ve her şeyin meyvesi oraya toplanıp getiriliyordu. Andolsun onlara kendilerinden bir elçi geldi; hem de rüzgârlar estikçe akılların yüce mertebesini kavramakta hayrete düştüğü öyle bir elçi sallallâhu aleyhi ve sellem geldi ki! Fakat onlar Allah'ın nimetlerine nankörlük ettiler ve O'nun Elçisi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem yalanladılar. Allah da onun sallallâhu aleyhi ve sellem «Allah'ım, Yûsuf'un yedi [kıtlık] yılı gibi yedi yılla bana onlara karşı yardım et» şeklindeki duası sebebiyle, her şeyi kırıp geçiren şiddetli bir kuraklık ve kıtlık vererek onları leşleri, ölü köpekleri, yanmış kemikleri ve kana bulanmış yünü (ılhız) yemeye mecbur bırakan açlık ve korku elbisesini onlara tattırdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in seriyyeleri onların davarlarına, kervanlarına baskın yaparken yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar geldi. Sonra Bedir günü başlarına gelen azap onları yakalayıverdi. Makamın gerektirdiği ve nazmın güzelliğinin talep ettiği mana budur. Müfessirlerin çoğunun ittifakla söylediği; Allah Teâlâ'nın {وَلَقَدْ جَاءهُمْ} kavlindeki zamirin Mekke halkına ait olduğu, meselleri zikredildikten sonra hallerinin açıkça zikredildiği, elçi ile kastedilenin Allah'ın Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, azap ile kastedilenin ise başlarına gelen kıtlık ve Bedir vakası olduğu görüşü ise tahkikten uzaktır. Nasıl olmasın ki, Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{فَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ الله} مفرّعٌ على نتيجة التمثيل وصدٌّ لهم عما يؤدّي إلى مثل عاقبته والمعنى وإذ قد استبان لكم حالُ من كفر بأنعم الله وكذّب رسوله وما حل بهم بسبب ذلك من اللتيا والتي أولاً وآخِراً فانتهُوا عما أنتم عليهِ منْ كُفرانِ النعمِ وتكذيب الرسول ﷺ كيلا يحِلَّ بكم مثلُ ما حلَّ بهم واعرِفوا حقَّ نِعم الله تعالى وأطيعوا رسوله ﷺ في أمره ونهيه وكلوا من رزق الله حال كونه {حلالا طَيّباً} وذروا ما تفترون من تحريم البحائر ونحوها {واشكروا نعمة الله} واعرِفوا حقها ولا تقابلوها بالكفران والفاءُ في المعنى داخلةٌ على الأمر بالشكر وإنما أُدخلت على الأمر بالأكل لكون الأكل ذريعةً إلى الشكر فكأنه قيل فاشكروا نعمةَ الله غِبَّ أكلها حلالاً طيباً وقد أُدمج فيه النهيُ عن زعم الحرمة ولا ريب في أن هذا إنما يُتصوّر حين كان العذاب المستأصل متوقعا بعدو قد تمهدت مباديه وبعدما وقع ما وقع فمن ذا الذي يحظر ومن ذا الذي يُؤمر بالأكل والشكر وحمْلُ قوله تعالى فَأَخَذَهُمُ العذاب وَهُمْ ظالمون على الإخبار بذلك قبل الوقوع يأباه الصدى لاستصلاحهم بالأمر والنهي وتوجيهُ خطاب الأمرِ بالأكل إلى المؤمنين
{فَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ الله} “Artık Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin” meselin neticesine terettüp ettirilmiştir ve onları böylesi bir akıbete götürecek şeylerden alıkoymaktadır. Manası şudur: Mademki Allah'ın nimetlerine nankörlük eden ve O'nun elçisini yalanlayanların hali ve bundan ötürü önüyle sonuyla başlarına nelerin geldiği size apaçık belli oldu; o halde onların başına gelenlerin bir benzeri sizin de başınıza gelmesin diye içinde bulunduğunuz nimet nankörlüğünden ve Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamaktan vazgeçin! Allah Teâlâ'nın nimetlerinin hakkını bilin, O'nun Elçisi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem emrinde ve nehyinde itaat edin ve Allah'ın rızkından {حلالا طَيّباً} “helal ve temiz olarak” yiyin; bahîra ve benzeri şeyleri haram kılma şeklindeki iftiralarınızı bırakın! {واشكروا نعمة الله} “ve Allah'ın nimetine şükredin;” onun hakkını tanıyın ve ona nankörlükle karşılık vermeyin. «Fâ» harfi manada şükür emrine dâhildir; yeme emrine dâhil edilmesi ise yemenin şükre bir vesile olmasındandır. Sanki şöyle denilmiştir: «Allah'ın nimetini helal ve temiz olarak yedikten hemen sonra O'na şükredin!» Bunun içine haramlık iddiasının nehyedilmesi de dercedilmiştir. Şüphe yok ki bu [hitap], ancak kök kazıyıcı azabın henüz beklendiği ve öncüllerinin hazırlandığı bir sırada tasavvur edilebilir; nitekim olup bittikten sonra kim menedilecek, kime yemek ve şükretmek emredilecektir? Allah Teâlâ'nın {فَأَخَذَهُمُ العذاب وَهُمْ ظالمون} kavlini vuku bulmadan önce bunun haber verilmesi şeklinde yorumlamak ise emir ve nehiy ile onları ıslah etme çabasıyla bağdaşmaz. Yeme emri hitabını müminlere yönlendirmek ise,
مع أن ما يتلوه من خطاب النهي متوجّهٌ إلى الكفار كما فعله الواحديُّ حيث قال فكلوا أنتم يا معشر المؤمنين مما رزقكم الله من الغنائم مما لا يليق بشأن التنزيلِ الجليل {إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} أي تطيعون أو إن صح زعمُكم أنكم تقصِدون بعبادة الآلهة عبادتَه تعالى
bunu takip eden nehiy hitabının kâfirlere yönelik olmasına rağmen, Vâhidî'nin «Ey müminler topluluğu, siz Allah'ın size rızık kıldığı ganimetlerden yiyin» demesi gibi, Yüce Tenzil'in şanına yakışmayan bir tefsirdir. {إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} “eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız;” yani O'na itaat ediyorsanız yahut putlara tapmakla Allah Teâlâ'ya ibadeti kastettiğiniz şeklindeki iddianız doğru ise.
{إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الميتة والدم وَلَحْمُ الخنزير وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ الله بِهِ} تعليلٌ لحِلّ ما أمرهم بأكله مما رزقهم أي إنما حرم هذه الأشياءَ دون ما تزعُمون حرمتَه من البحائر والسوائبِ ونحوِها {فَمَنِ اضطر} بما اعتراه من الضرورة فتناول شيئاً من ذلك {غَيْرَ بَاغٍ} أي على مضطر آخرَ {وَلَا عَادٍ} أي متجاوزٍ قدرَ الضرورة {فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ} أي لا يؤاخذه بذلك فأُقيم سببُه مُقامه وفي التعرُّض لوصفِ الربوبيةِ إيماءٌ إلى علة الحُكم وفي الإضافة إلى ضميره ﷺ إظهارٌ لكمال اللطفِ به ﷺ وتصديرُ الجملة بإنما لحصر المحرماتِ في الأجناس الأربعة إلا ما ضُمّ إليه كالسّباع والحمُر الأهلية ثم أكّد ذلك بالنهي عن التحريم والتحليل بأهوائهم فقال
{إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الميتة والدم وَلَحْمُ الخنزير وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ الله بِهِ} “O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı.” Bu, rızık olarak verdiklerinden yemelerini emrettiği şeylerin helalliğinin gerekçesidir; yani O, sizin haram olduğunu iddia ettiğiniz bahîra, sâibe ve benzerlerini değil, sadece bu şeyleri haram kılmıştır. {فَمَنِ اضطر} “Fakat kim mecbur kalırsa,” başına gelen bir zaruret sebebiyle bunlardan bir şey yerse, {غَيْرَ بَاغٍ} “saldırmaksızın” yani başka bir muztara karşı haksızlık etmeksizin, {وَلَا عَادٍ} “ve haddi aşmaksızın,” yani zaruret miktarını aşmaksızın [yerse], {فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ} “şüphesiz Rabbin çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir;” yani bundan dolayı onu muaheze etmez. Böylece sebep müsebbebin yerine ikame edilmiştir. Rububiyet vasfına yer verilmesinde hükmün illetine işaret, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirine izafette ise ona sallallâhu aleyhi ve sellem olan lütfun kemalini izhar vardır. Cümlenin «innemâ» ile başlaması, yırtıcı hayvanlar ve ehil eşekler gibi buna dâhil edilenler müstesna, haram kılınanları bu dört cinse hasretmek içindir. Sonra bunu hevalarına göre haram ve helal kılmaktan nehiy ile pekiştirerek şöyle buyurdu:
{وَلَا تَقُولُواْ لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ} اللامُ صلةٌ مِثلُها في قولِه تعالى وَلَا تَقُولُواْ لِمَن يُقْتَلُ فِى سَبيلِ الله أَمْوَاتٌ أي لا تقولوا في شأن ما تصفه ألسنتُكم من البهائم بالحل والحرمة في قولكم مَا فِى بُطُونِ هذه الانعام خَالِصَةٌ لِّذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ على أزواجنا من غير ترتب ذلك الوصفِ على ملاحظةٍ وفكر فضلاً عن استناده إلى وحي أو قياس مبنيَ عليه {الكذب} منتصب بلا تقولوا وقولُه تعالى {هذا حلال وهذا حَرَامٌ} بدلٌ منه ويجوز أن يتعلق بتصفُ على إرادةِ القولِ أيْ لا تقولوا لما تصف ألسنتُكم فتقولُ هذا حلالٌ وهذا حرام وأن يكون القول المقدر حالا من ألسنتهم أي قائلةً هذا حلال الخ ويجوز أن ينتصب الكذبَ بتصف ويتعلق هذا حلال الخ بلا تقولوا واللامُ للتعليل وما مصدريةٌ أي لا تقولا هذا حلال وهذا حرام لوصف ألسنتِكم الكذبَ أي لا تُحِلوا ولا تحرّموا لمجرد وصفِ ألسنتكم الكذبَ وتصويرِها له بصورة مستحسنة وتزيينِها له في المسامع كأن ألسنتهم لكونها منشأً للكذب ومنبعاً للزور شخصٌ عالمٌ بكنهه ومحيطٌ بحقيقته يصفه للناس ويعرِّفه أوضحَ وصفٍ وأبينَ تعريف على طريقة الاستعارة بالكناية كما يقال وجهُه يصفُ الجمالَ وعينُه تصف السحر وقرئ بالجر صفةً لما مع مدخولها كأنه قيل لوصفها الكذبِ بمعنى الكاذبِ كقوله تعالى بِدَمٍ كَذِبٍ والمرادُ بالوصف وصفُها البهائمَ بالحل والحرمة وقرب الكُذُبُ جمع كَذوب بالرفع صفةٌ للألسنة وبالنصب على الشتم أو بمعنى الكلِمِ الكواذب أو هو جمعُ الكذاب من قولهم كذب كذبا ذكره ابن جني {لّتَفْتَرُواْ على الله الكذب}
{وَلَا تَقُولُواْ لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ} “Dillerinizin nitelediği şeyler hakkında demeyin:” [Buradaki] lâm, Allah Teâlâ'nın {وَلَا تَقُولُواْ لِمَن يُقْتَلُ فِى سَبيلِ الله أَمْوَاتٌ} kavlindeki gibi sıladır (harf-i cerdir). Yani «Bu hayvanların karınlarındakiler yalnız erkeklerimize aittir, kadınlarımıza ise haram kılınmıştır» sözünüzde olduğu gibi, bir vahye veya ona dayalı bir kıyasa dayanması bir yana, bir düşünce ve tefekküre dahi dayanmaksızın dillerinizin helallik ve haramlıkla nitelediği hayvanlar hakkında söylemeyin! {الكذب} “yalan yere” [lafzı], «lâ tekûlû» fiili ile mansubdur; Allah Teâlâ'nın {هذا حلال وهذا حَرَامٌ} “«Bu helaldir, bu haramdır»” kavli ise ondan bedeldir. Sözün murad edilmesi üzere «tesıfü» fiiline taalluk etmesi de caizdir; yani «Dillerinizin nitelendirip bu helaldir, bu haramdır dediği şeyler hakkında söylemeyin» demektir. Takdir edilen «söz»ün onların dillerinden hal olması da caizdir; yani «bu helaldir... diyerek» demektir. «El-Kezibe» lafzının «tesıfü» ile nasb edilmesi, «hâzâ halâlün...» kısmının ise «lâ tekûlû»ya taalluk etmesi de caizdir; bu takdirde lâm ta'lil içindir ve «mâ» masdariyyedir: Yani «Dillerinizin yalanı vasfetmesi sebebiyle bu helaldir, bu haramdır demeyin.» Yani dillerinizin yalanı sırf vasfetmesi, onu güzel bir surette tasvir etmesi ve kulaklara süslü göstermesi sebebiyle helal ve haram kılmayın! Sanki dilleri, yalanın membaı ve sahteliğin kaynağı olması hasebiyle onun künhünü bilen ve hakikatini kuşatan, insanlara onu en açık vasıfla vasfeden ve en aşikâr tarifle tanıtan bir şahıs gibidir; bu, kinaye yoluyla yapılan istiare kabilindendir; nitekim «Onun yüzü güzelliği vasfediyor, gözü sihri vasfediyor» denilir. «El-Kezibi» şeklinde cer ile de okunmuştur ki dâhil olduğu lafızla birlikte «mâ»nın sıfatı olur; sanki Allah Teâlâ'nın {بِدَمٍ كَذِبٍ} kavlindeki gibi yalan (kâzib) manasında «yalanı vasfetmesi sebebiyle» denilmiş gibi olur. Vasıftan kasıt, dillerinin hayvanları helallik ve haramlıkla vasfetmesidir. [«Kezûb»un çoğulu olan] «el-küzübü» şeklinde zamme ile dillerin sıfatı olarak ref ile ve zem üzere nasb ile yahut yalan sözler manasında da okunmuştur; ya da İbn Cinnî'nin zikrettiği üzere «kezebe keziben» sözünden «kizzâb»ın çoğuludur. {لّتَفْتَرُواْ على الله الكذب} “Allah'a yalan iftira etmek için.”
فإن مدارَ الحِلّ والحُرمة ليس إلا أمرُ الله تعالى فالحكمُ بالحل والحرمةِ إسنادٌ للتحليل والتحريم إلى الله سبحانه من غير أن يكون ذلك منه واللامُ لام العاقبة {إِنَّ الذين يَفْتَرُونَ عَلَى الله الكذب} في أمرٍ من الأمورِ {لَا يُفْلِحُونَ} لا يفوزون بمطالبهم التي ارتكبوا الافتراءَ للفوز بها
Zira helallik ve haramlığın mihveri ancak Allah Teâlâ'nın emridir; helal ve haram olduğuna hükmetmek, öyle olmadığı halde helal kılmayı ve haram kılmayı Allah Teâlâ'ya isnad etmektir. Lâm ise akıbet lâmıdır. {إِنَّ الذين يَفْتَرُونَ عَلَى الله الكذب} “Şüphesiz Allah'a karşı yalan uyduranlar” hiçbir hususta, {لَا يُفْلِحُونَ} “kurtuluşa eremezler;” uğrunda iftirayı irtikâp ettikleri hedeflerine kavuşarak zafere ulaşamazlar.
{متاع قَلِيلٌ} خبرُ مبتدأ محذوف أي منفعتُهم فيما هم عليه من أفعال الجاهلية منفعةٌ قليلة {وَلَهُمْ} فى الأخرة {عَذَابٌ أَلِيمٌ} لا يكتنه كُنهُه
{متاع قَلِيلٌ} “[Bu] az bir menfaattir;” mahzuf mübtedanın haberidir; yani onların içinde bulundukları cahiliye fiillerindeki menfaatleri pek az bir menfaattir; {وَلَهُمْ} “ve onlar için vardır” ahirette, {عَذَابٌ أَلِيمٌ} “can yakıcı bir azap.” künhü kavranamayacak [bir azap].
{وعلى الذين هادوا} خاصة دون غيرِهم من الأولين والآخِرين {حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ} أي بقوله تعالى حَرَّمْنَا كُلَّ ذِى ظُفُرٍ وَمِنَ البقر والغنم حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا الآية {مِن قَبْلُ} متعلقٌ بقصصنا أو بحرمنا وهو تحقيقٌ لما سلف من حصر المحرمات فيما فصل بإبطال ما يخالفه من فرية اليهود وتكذيبهم في ذلك فإنهم كانوا يقولون لسنا أولَ من حُرِّمتْ عليه وإنما كانت محرمةً على نوح وإبراهيم ومن بعدهما حتى انتهى المر إلينا {وَمَا ظلمناهم} بذلك التحريم {ولكن كَانُواْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} حيث فعلوا ما عوقبوا به عليه حسبما نعى عليهم قولُه تعالى فَبِظُلْمٍ مّنَ الذين هَادُواْ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طيبات أُحِلَّتْ لَهُمْ الآية ولقد ألقمهم الحج قوله تعالى كُلُّ الطعام كَانَ حلا لبني إسرائيلَ إلا ما حرم إسرائيل على نَفْسِهِ مِن قَبْلِ أَن تُنَزَّلَ التوراة قُلْ فَأْتُواْ بالتوراة فاتلوها إن كنتم صادقين روى أنه ﷺ لما قال لهم ذلك بهتوا ولم يجسروا أن يخرجوا التوراة كيف وقد بُيّن فيها أن تحريمَ ما حُرِّم عليهم من الطيبات لظلمهم وبغيهم عقوبةً وتشديداً أوضحَ بيانٍ وفيه تنبيهٌ على الفرقَ بينهم وبين غيرِهم في التحريم
{وعلى الذين هادوا} “Yahudi olanlara da” öncekilerden ve sonrakilerden başkasına değil, yalnızca onlara has olarak, {حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ} “sana anlattıklarımızı haram kıldık;” yani Allah Teâlâ'nın {حَرَّمْنَا كُلَّ ذِى ظُفُرٍ وَمِنَ البقر والغنم حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا} ayetinde buyurduğu şeyleri, {مِن قَبْلُ} “daha önce.” [«Min kablü» lafzı] «kasasnâ»ya yahut «harremnâ»ya taalluk eder. Bu, haram kılınanların ayrıntılı olarak zikredilen şeylere hasredilmesini pekiştiren bir ifadedir; Yahudilerin buna aykırı olan iftiralarını ve bu husustaki yalanlamalarını iptal etmektedir. Çünkü onlar: «Bu bize haram kılınan ilk şeyler değiliz; bunlar Nuh'a, İbrahim'e ve onlardan sonrakilere ta bize ulaşıncaya kadar haramdı» diyorlardı. {وَمَا ظلمناهم} “Biz onlara zulmetmedik” bu haram kılma ile, {ولكن كَانُواْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı;” zira kendisiyle cezalandırıldıkları şeyleri bizzat kendileri yapmışlardı; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli onların bu halini yüzlerine vurmuştur: {فَبِظُلْمٍ مّنَ الذين هَادُواْ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طيبات أُحِلَّتْ لَهُمْ} “Yahudilerin zulmü sebebiyle kendilerine helal kılınmış olan temiz şeyleri onlara haram kıldık...” Allah Teâlâ'nın şu kavli ise onların ağzına taş tıkamıştır: {كُلُّ الطعام كَانَ حلا لبني إسرائيلَ إلا ما حرم إسرائيل على نَفْسِهِ مِن قَبْلِ أَن تُنَزَّلَ التوراة قُلْ فَأْتُواْ بالتوراة فاتلوها إن كنتم صادقين} “Tevrat indirilmeden önce İsrail'in kendisine haram kıldığı şeyler dışında, bütün yiyecekler İsrailoğullarına helal idi. De ki: Eğer doğru sözlü iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun!” Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara bunu söylediğinde donakalmışlar ve Tevrat'ı çıkarmaya cesaret edememişlerdir. Nasıl cesaret etsinler ki? Zira onlara haram kılınan temiz şeylerin, zulümleri ve taşkınlıkları sebebiyle bir ceza ve ağırlaştırma olarak haram kılındığı Tevrat'ta en açık şekilde beyan edilmişti. Bunda haram kılınma hususunda onlarla başkaları arasındaki farka bir dikkat çekme vardır.
{ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُواْ السوء بجهالة} أي بسبب جهالةٍ أو ملتبسين بها ليعُمَّ الجهلُ بالله وبعقابه وعدمِ التدبر في العواقب لغلبة الشهوة والسوءُ يعم الافتراءَ على الله تعالى وغيرَه {ثُمَّ تَابُواْ مِن بَعْدِ ذلك} أي من بعد ما عملوا ما عملوا والتصريحُ به مع دَلالة ثُمَّ عليه للتأكيد والمبالغة {وَأَصْلَحُواْ} أي أصلحُوا أعمالَهم أو دخلوا في الصلاح {إِنَّ رَبَّكَ مِن بَعْدِهَا} من بعد التوبة {لَغَفُورٌ} لذلك السوءِ {رَّحِيمٌ} يثيب على طاعته تركاً وفعلاً وتكريرُ قوله تعالى إِنَّ رَبَّكَ لتأكيد الوعدِ وإظهارِ كمال العناية بإنجازه والتعرضُ لوصفِ الرُّبوبيَّةِ مع الإضافةِ إلى ضميره ﷺ مع ظهور الأثرِ في التائبين للإيماء إلى أن إفاضةَ آثارِ الربوبية من المغفرة والرحمة عليهم بتوسطه ﷺ وكونِهم من أتباعه كما أُشيرَ إليهِ فيما مر
{ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُواْ السوء بجهالة} “Sonra şüphesiz Rabbin, cehaletle kötülük işleyenler...” yani bir cehalet sebebiyle yahut ona bürünmüş olarak [kötülük işleyenler için]... Tâ ki Allah'ı ve O'nun azabını bilmeme hali ile şehvetin galebe çalması yüzünden akıbetleri düşünmeme durumu [buna] dâhil olsun. Kötülük ise Allah Teâlâ'ya iftira etmeyi de diğer günahları da kapsar. {ثُمَّ تَابُواْ مِن بَعْدِ ذلك} “sonra bunun ardından tövbe eden” yani o yaptıkları şeyleri yaptıktan sonra [tövbe eden]; «sümme» buna delalet ettiği halde açıkça zikredilmesi tekit ve mübalağa içindir; {وَأَصْلَحُواْ} “ve ıslah olanlar için;” yani amellerini düzelten yahut salah haline girenler için; {إِنَّ رَبَّكَ مِن بَعْدِهَا} “şüphesiz Rabbin bundan sonra,” tövbeden sonra, {لَغَفُورٌ} “elbette çok bağışlayıcıdır,” o kötülüğü [bağışlayıcıdır], {رَّحِيمٌ} “çok merhametlidir;” terk ve fiil olarak O'na itaat etmeye karşılık mükâfat verir. Allah Teâlâ'nın {إِنَّ رَبَّكَ} kavlini tekrarlaması, vaadi pekiştirmek ve onun yerine getirilmesine yönelik tam inayeti göstermek içindir. Tövbe edenlerde eserin ortaya çıkmasıyla birlikte Rablik vasfına yer verilip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirine izafe edilmesi, yukarıda işaret edildiği üzere mağfiret ve rahmet gibi rububiyet eserlerinin onların üzerine taşmasının onun sallallâhu aleyhi ve sellem vasıtasıyla ve ona tâbi olmaları sebebiyle gerçekleştiğine işaret etmek içindir.
{إِنَّ إبراهيم كَانَ أُمَّةً} على حياله لحيازته من الفضائل البشريةِ ما لا تكاد توجد إلا متفرّقةً في
{إِنَّ إبراهيم كَانَ أُمَّةً} “Şüphesiz İbrahim başlı başına bir ümmet idi;” tek başına bir ümmetti; çünkü ancak büyük bir ümmette dağınık halde bulunabilen insani faziletleri kendisinde toplamıştı; nitekim şöyle denilmiştir:
أمة جمّةً حسبما قيل [ليس على الله بمستَنْكَر أن يجمع العالَمَ في واحدِ] وهو رئيسُ أهل التوحيد وقدوةُ أصحابِ التحقيق جادل أهلَ الشرك وألقمهم الحجرَ ببينات باهرةٍ لَا تُبقي وَلَا تَذَرُ وأبطل مذاهبهم الزائغة بالبراهين القاطعة والحُججِ الدامغة أو لأنه ﷺ كان مؤمناً وحده والناسُ كلُّهم كفارٌ وقيل هي فُعْلة بمعنى مفعول كالرُّحلة والنُّخبة من أمّه إذا قصده أو اقتدى به فإن الناسَ كانوا يقصِدونه ويقتدون بسيرته لقوله تعالى إِنّى جاعلك لِلنَّاسِ إِمَامًا وإيراد ذكره ﷺ عَقيبَ تزييفِ مذاهبِ المشركين من الشرك والطعنِ في النبوة وتحريمِ ما أحله الله تعالى للإيذان بأن حقِّيةَ دينِ الإسلام وبطلانَ الشرك وفروعِه أمرٌ ثابت لا ريب فيه {قانتا لِلَّهِ} مطيعاً له قائماً بأمره {حَنِيفاً} مائلاً عن كل دينٍ باطل إلى الدين الحقِّ غيرَ زائلٍ عنه بحال {وَلَمْ يَكُ مِنَ المشركين} في أمر من أمور دينهم أصلا وفرعاً صرح بذلك مع ظهوره لا رداً على كفار قريشٍ فقط في قولهم نحن على ملة أبينا إبراهيمَ بل عليهم وعلى اليهود المشركين بقولهم عزيرٌ ابنُ الله في افترائهم وادعائهم أنه ﵊ كان على ما هم عليه كقوله سبحانه مَا كَانَ إبراهيم يَهُودِيّا وَلَا نصرانيا ولكن كان حنفيا مُّسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ المشركين إذ به ينتظم أمر إيراد التحريم والسبت سابقاً ولاحقاً
[Bütün âlemi tek bir kişide toplamak Allah'a uzak/imkânsız değildir]. O, tevhid ehlinin önderi ve hakikat erbabının rehberidir. Şirk ehliyle mücadele etmiş, geride hiçbir şüphe bırakmayan parlak delillerle onların ağzına taş tıkamış, kesin bürhanlar ve susturucu hüccetlerle onların sapkın mezheplerini çürütmüştür. Yahut o sallallâhu aleyhi ve sellem, bütün insanlar kâfir iken tek başına mümin olduğu için böyle denilmiştir. «Ümmet» kelimesinin, «ruhle» ve «nuhbe» gibi mef'ûl manasında «fu'le» vezninde olduğu da söylenmiştir; birine yönelmek yahut ona uymak manasındaki «emme» kökünden gelir. Zira insanlar ona yöneliyor ve onun yoluna uyuyorlardı; nitekim Allah Teâlâ {إِنّى جاعلك لِلنَّاسِ إِمَامًا} “Ben seni insanlara önder kılacağım” buyurmuştur. Müşriklerin şirk koşma, peygamberliğe taanda bulunma ve Allah Teâlâ'nın helal kıldığını haram sayma şeklindeki batıl mezhepleri çürütüldükten hemen sonra onun sallallâhu aleyhi ve sellem zikrinin getirilmesi; İslam dininin hak, şirkin ve kollarının ise batıl olduğunun şüphe götürmez sabit bir gerçek olduğunu bildirmek içindir. {قانتا لِلَّهِ} “Allah'a gönülden boyun eğen,” O'na itaat eden, emrini yerine getiren, {حَنِيفاً} “bir muvahhid (hakkı arayan) idi;” her batıl dinden hak dine yönelen ve hiçbir şekilde ondan sapmayan, {وَلَمْ يَكُ مِنَ المشركين} “ve müşriklerden olmadı;” dinlerinin temelinde de ayrıntılarında da hiçbir hususta [onlardan olmadı]. Bunun açık olmasına rağmen sarahaten ifade edilmesi, yalnızca Kureyş kâfirlerinin «Biz babamız İbrahim'in dini üzerindeyiz» sözlerini reddetmek için değil; aynı zamanda «Üzeyir Allah'ın oğludur» diyerek şirk koşan Yahudilerin, onun aleyhisselâm kendi bulundukları yol üzere olduğu şeklindeki iftira ve iddialarını da reddetmek içindir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَا كَانَ إبراهيم يَهُودِيّا وَلَا نصرانيا ولكن كان حنفيا مُّسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ المشركين} “İbrahim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o dosdoğru bir Müslümandı ve müşriklerden de değildi.” Zira geçmişte ve gelecekte haram kılma ve cumartesi konusunun zikredilmesi ancak bununla intizam kazanır.
{شَاكِراً لاّنْعُمِهِ} صفةٌ ثالثة لأُمةً وإنما أوثر صيغةُ جمعِ القلة للإيذان بأنه ﵇ كان لا يُخِلُّ بشكر النعمة القليلة فكيف بالكثيرة وللتصريح بكونه ﵇ على خلاف ما هم عليه من الكفرانَ بأنعم الله تعالى حسبما بيّن ذلك بضرب المثل {اجتباه} للنبوة {وَهَدَاهُ إلى صراط مُّسْتَقِيمٍ} موصلٍ إليه سبحانه وهو ملةُ الإسلامِ وليست نتيجةُ هذه الهدايةِ مجردَ اهتدائِه ﵇ بل مع إرشاد الخلقِ أيضاً بمعونة قرينةِ الاجتباء
{شَاكِراً لاّنْعُمِهِ} “O'nun nimetlerine şükredendi;” «ümmeten» kelimesinin üçüncü sıfatıdır. Cemi kıllet kalıbının tercih edilmesi, onun aleyhisselâm az bir nimetin dahi şükrünü terk etmediğini, o halde çok nimete nasıl şükredeceğini bildirmek ve mesel verilerek açıklandığı üzere onların Allah Teâlâ'nın nimetlerine nankörlük etmelerinin aksine bir hal üzere olduğunu açıkça ortaya koymak içindir. {اجتباه} “[Allah] onu seçti,” peygamberlik için [seçti], {وَهَدَاهُ إلى صراط مُّسْتَقِيمٍ} “ve onu dosdoğru bir yola iletti;” O'na Teâlâ ulaştıran [yola], ki o da İslam dinidir. Bu hidayetin neticesi sadece onun aleyhisselâm doğru yola ermesi değil, seçilme (ictibâ) karinesinin yardımıyla aynı zamanda mahlûkatı irşad etmesidir.
{وآتيناه فِى الدنيا حَسَنَةً} حالةً حسنةً من الذكر الجميل والثناءِ فيما بين الناس قاطبةً حتى إنه ليس من أهلِ دينٍ إلا وهم يتولَّوْنه وقيل هي الخُلّة والنبوةُ وقيل قولُ المصلِّي منا كما صليتَ على إبراهيمَ والالتفاتُ إلى التكلم لإظهار كمالِ الاعتناء بشأنه وتفخيم مكانِه ﵊ {وَإِنَّهُ فِى الأخرة لَمِنَ الصالحين} أصحابِ الدرجات العالية في الجنة حسبما سأله بقوله وَأَلْحِقْنِى بالصالحين واجعل لّى لِسَانَ صِدْقٍ فِى الأخرين واجعلنى مِن وَرَثَةِ جَنَّةِ النعيم
{وآتيناه فِى الدنيا حَسَنَةً} “Biz ona dünyada bir güzellik verdik;” bütün insanlar arasında güzel bir yâd edilme ve övgüden ibaret güzel bir hal [verdik]; öyle ki hiçbir din ehli yoktur ki onu dost edinip sevmesin. Bunun dostluk (hulle) ve peygamberlik olduğu, yahut bizden namaz kılan kimsenin «İbrahim'e salât ettiğin gibi» demesi olduğu da söylenmiştir. Mütekellim sîgasına iltifat edilmesi, onun şanına gösterilen tam ihtimamı ve makamının aleyhisselâm yüceliğini izhar etmek içindir. {وَإِنَّهُ فِى الأخرة لَمِنَ الصالحين} “ve şüphesiz o ahirette de salihlerdendir;” cennetteki yüksek derecelerin sahiplerindendir; nitekim kendisi {وَأَلْحِقْنِى بالصالحين واجعل لّى لِسَانَ صِدْقٍ فِى الأخرين واجعلنى مِن وَرَثَةِ جَنَّةِ النعيم} “Beni salihlere kat, sonraki nesiller arasında benim için bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıl ve beni Naîm cennetinin vârislerinden eyle!” diyerek bunu niyaz etmişti.
{ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} مع علو طبقتك وسموِّ رتبتك {أَنِ اتبع مِلَّةَ إبراهيم} الملةُ اسمٌ لما شرعه الله تعالى لعباده على لسان الأنبياءِ ﵈ من أمللتُ الكتابَ إذا أمليتُه وهو الدينُ بعينه لكنْ باعتبار الطاعة له وتحقيقُه أن الوضع الإلهي مهما نُسب إلى من يؤدّيه عن الله تعالى يسمّى ملةً ومهما نُسب إلى من يقيمه ويعمل به يسمى ديناً قال الراغب الفرقُ بينهما أن الملة لا تضاف إلا إلى النبيِّ ﷺ ولا تكاد توجد مضافةً إلى الله سبحانه ولا إلى آحاد الأمة ولا تستعمل إلا في جملة الشرائعِ دون آحادها والمرادُ بملّته ﵇ الإسلام الذي عبر عنه آنفاً بالصراط المستقيم {حَنِيفاً}
{ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} “Sonra sana vahyettik:” tabakanın yüksekliği ve rütbenin yüceliğiyle birlikte [sana vahyettik]: {أَنِ اتبع مِلَّةَ إبراهيم} “«İbrahim'in dinine uy»” Millet, bir kimseye kitabı yazdırdığında kullanılan «emleltü'l-kitâbe» ifadesinden türemiş olup, Allah Teâlâ'nın peygamberlerin aleyhimüsselâm diliyle kullarına meşru kıldığı şeylerin adıdır. O, bizzat dinin kendisidir; fakat ona itaat edilmesi bakımından böyledir. Bunun tahkiki şudur: İlahi nizam, onu Allah Teâlâ'dan tebliğ eden kimseye nispet edildiğinde «millet», onu ikame edip onunla amel eden kimseye nispet edildiğinde ise «din» adını alır. Râgıb şöyle demiştir: İkisi arasındaki fark, millet kelimesinin ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e izafe edilmesidir; Allah Teâlâ'ya veya ümmetin fertlerine izafe edildiği neredeyse görülmez ve şeriatların tek tek hükümleri için değil, ancak bütünü için kullanılır. Onun aleyhisselâm milletinden maksat, az önce sırat-ı müstakîm ile ifade edilen İslam'dır. {حَنِيفاً} “hanîf olarak.”
حالٌ من المضاف إليه لما أن المضافَ لشدة اتصالِه به ﵇ جرى منه مجرى البعضِ فعد بذلك من قبيل رأيتُ وجهَ هندٍ قائمةً والمأمورُ به الاتباع في الأصول دون الشرائعِ المتبدّلة بتبدل الأعصار وما في ثم من التراخي في الرتبة للإيذان بأن هذه النعمةَ من أجلّ النعم الفائضةِ ﵇ {وَمَا كَانَ مِنَ المشركين} تكريرٌ لما سبق لزيادة تأكيدٍ وتقريرٍ لنزاهته ﵇ عمَّا هُم عليهِ من عقد وعمل وقوله تعالى
Muzafun ileyhten haldir; zira muzaf, ona aleyhisselâm olan şiddetli irtibatı sebebiyle onun bir cüzü mesabesindedir ve bundan ötürü «Hind'in yüzünü ayakta iken gördüm» kabilinden sayılmıştır. Emredilen şey, asırlara göre değişen fer'î şeriatlarda değil, dinin asıllarında uymaktır. «Sümme» lafzındaki rütbe terahisi (gecikmesi), bu nimetin ona aleyhisselâm bahşedilen nimetlerin en büyüklerinden olduğunu bildirmek içindir. {وَمَا كَانَ مِنَ المشركين} “O müşriklerden değildi;” onun aleyhisselâm onların içinde bulunduğu inanç ve amelden uzaklığını daha fazla pekiştirmek ve teyit etmek için önceki ifadenin tekrarıdır. Allah Teâlâ'nın şu kavli de:
{إِنَّمَا جُعِلَ السبت} أي فُرض تعظيمُه والتخلي فيه للعبادة وتركُ الصيد فيه تحقيقٌ لذلك النفي الكليِّ وتوضيحٌ له بإبطال ما عسى يُتوهم كونُه قادحاً في كلّيته حسبما سلفَ في قولِه تعالى وَعَلَى الذين هَادُواْ حَرَّمْنَا الخ فإن اليهود كانوا يدّعون أن السبتَ من شعائر الإسلام وأن إبراهيمَ ﵇ كان محافظاً عليه أي ليس السبتُ من شرائع إبراهيمَ وشعائرِ ملّته التي أُمرْتَ باتباعها حتى يكون بينه ﵊ وبين بعض المشركين علاقةٌ في الجملة وإنما شرُع ذلك لبني إسرائيل بعد مدةٍ طويلة وإيرادُ الفعل مبنيا للمفعول جري على سنن الكبرياء وإيذانٌ بعدمِ الحاجة إلى التَّصريحِ بالفاعل لاستحالة الإسنادِ إلى الغير وقد قرئ على البناء للفاعل وإنما عبر عن ذلك بالجعل موصولا بكلمة على وعنهم بالاسم الموصول باختلافهم فقيل إنما جعل السبت {على الذين اختلفوا فِيهِ} للإيذان بتضمنه للتشديد والابتلاءِ المؤدّي إلى العذاب وبكونه معلَّلاً باختلافهم في شأنه قبل الوقوعِ إيثاراً له على ما أمر الله تعالى به واختياراً للعكس لكن لا باعتبار شمولِ العلّية لطرفي الاختلاف وعمومِ الغائلةِ للفريقين بل باعتبار حالِ منشأ الاختلافِ من الطرف المخالفِ للحق وذلك أن موسى ﵊ أمرَ اليهودَ أن يجعلوا في الأسبوع يوماً واحداً للعبادة وأن يكون ذلك يومَ الجمعة فأبَوا عليه وقالوا نريد اليوم الذي فرَغ الله تعالى فيه من خلقِ السمواتِ والأرضِ وهو السبت إلا شرذمةً منهم قد رضُوا بالجمعة فأذِن الله تعالى لهم في السبت وابتلاهم بتحريم الصيد فيه فأطاع أمرَ الله تعالى الراضون بالجمعة فكانوا لا يَصيدون وأعقابُهم لم يصبِروا عن الصيد فمسخهم الله سبحانه قردةً دون أولئك المطيعين {وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ} أي بين الفريقين المختلفَين فيه {يَوْمَ القيامة فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} أي يفصِل ما بينهما من الخصومة والاختلاف فيجازي كلّ فريق بما يستحقه من الثواب والعقاب وفيه إيماءٌ إلى أنَّ ما وقع في الدنيا من مسخ أحدِ الفريقين وإنجاءِ الآخر بالنسبة إلى ما سيقعُ في الآخرةِ شيءٌ لا يعتدّ به هَذَا هُو الذي يستدعيه الإعجازُ التنزيليُّ وقيل المعنى إنما جُعل وبالُ السبت وهو المسخُ على الذين اختلفوا فِيهِ أي أحلوا الصيدَ فيه تارةً وحرّموه أخرى وكان حتماً عليهم أن يتّفقوا على تحريمه حسبما أمر الله سبحانه به وفسّر الحكمُ بينهم بالمجازاة باختلاف أفعالهم بالإحلال تارةً والتحريمِ أخرى ووجهُ إيراده ههنا بأنه أريد به إنذارُ المشركين من سخط الله تعالى على العصاة والمخالفين لأوامره كضرب المثلِ بالقرية التي كفرت بأنعُم الله تعالى ولا ريب في أن كلمة بينهم تحكم بأن المرادَ بالحكم هو فصلُ ما بينَ الفريقينِ من الاختلاف وأن توسيطَ حديث المسخِ للإنذار المذكورِ بين
{إِنَّمَا جُعِلَ السبت} “Cumartesi [yasağı] ancak kılındı;” yani onun tazimi, o günde ibadet için her şeyi bırakmak ve avlanmayı terk etmek farz kılındı. Bu, daha önce geçen {وَعَلَى الذين هَادُواْ حَرَّمْنَا...} kavlinde olduğu gibi, o küllî nefyi teyit etmek ve onun küllîliğine halel getirebileceği vehmedilen şeyleri iptal ederek açıklığa kavuşturmaktır. Zira Yahudiler cumartesinin İslam'ın şiarlarından olduğunu ve İbrahim aleyhisselâm'ın da onu gözettiğini iddia ediyorlardı. Yani cumartesi, İbrahim'in şeriatlarından ve uymakla emrolunduğun dininin şiarlarından değildir ki onunla aleyhisselâm bazı müşrikler arasında genel olarak bir alaka bulunsun; aksine bu, İsrailoğullarına uzun bir müddet sonra meşru kılınmıştır. Fiilin meçhul kalıpta getirilmesi kibriyâ üslubuna uygundur ve faili başkasına isnad etmek imkânsız olduğu için faili açıkça zikretmeye ihtiyaç bulunmadığını bildirir. Malum kalıbında da okunmuştur. Bunun «ce'l» lafzıyla «alâ» harf-i ceriyle geçişli kılınması ve onların ihtilafları sebebiyle ismi mevsul ile zikredilmesi, yani {على الذين اختلفوا فِيهِ} “onun hakkında ihtilaf edenlere” denilmesi; bunun meşakkati ve azaba götüren imtihanı içerdiğini ve vukuundan önce onun hakkında ihtilaf etmeleriyle gerekçelendirildiğini bildirmek içindir; zira onlar Allah Teâlâ'nın emrettiği şeye karşılık onu tercih etmiş ve zıddını seçmişlerdir. Ancak bu, illetin ihtilafın her iki tarafını kuşatması ve sıkıntının her iki fırkayı kapsaması bakımından değil, bilakis hakka muhalif olan tarafın ihtilafının menşei cihetindendir. Şöyle ki: Mûsâ aleyhisselâm Yahudilere haftada bir günü ibadete ayırmalarını ve o günün cuma günü olmasını emretti. Onlar buna karşı çıktılar ve «Biz Allah Teâlâ'nın gökleri ve yeri yaratmayı bitirdiği günü, yani cumartesiyi istiyoruz» dediler; ancak içlerinden küçük bir grup cumaya razı oldu. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara cumartesi gününe izin verdi ve o günde avlanmayı haram kılarak onları imtihan etti. Cumaya razı olanlar Allah Teâlâ'nın emrine itaat ettiler ve avlanmadılar; onların arkasından gelenler ise avlanmaya karşı sabredemediler ve Allah Teâlâ o itaatkâr olanları değil, bunları maymunlara dönüştürdü. {وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ} “Ve şüphesiz Rabbin onların arasında hüküm verecektir,” yani onun hakkında ihtilaf eden iki fırka arasında [hüküm verecektir], {يَوْمَ القيامة فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “kıyamet günü ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında;” yani aralarındaki çekişme ve ihtilafı hükme bağlayacak, böylece her fırkaya hak ettiği sevap ve cezayı verecektir. Bunda dünyada fırkalardan birinin maymuna dönüştürülmesi ve diğerinin kurtarılmasının, ahirette vuku bulacak şeylerin yanında hesaba katılmayacak bir şey olduğuna dair bir işaret vardır. Tenzilin icazının gerektirdiği mana budur. Şöyle de denilmiştir: Mana şudur: Cumartesinin vebali -ki maymuna dönüştürülmektir- ancak onun hakkında ihtilaf edenlerin, yani onda avlanmayı bir defasında helal kılıp diğerinde haram sayanların üzerine kılındı; oysa Allah Teâlâ'nın emrettiği üzere onun haramlığı üzerinde ittifak etmeleri kendilerine farzdı. Aralarında hüküm verilmesi ise bir defa helal kılma ve diğerinde haram sayma şeklindeki farklı amellerine göre cezalandırılmalarıyla tefsir edilmiştir. Bunun burada zikredilmesinin vechi ise, Allah'ın nimetlerine nankörlük eden şehir misalinde olduğu gibi, bununla müşrikleri Allah Teâlâ'nın asilere ve emirlerine muhalefet edenlere olan gazabından sakındırmanın murad edilmesidir. Şüphe yok ki «beynehüm» kelimesi, hükümden kastın iki fırka arasındaki ihtilafı fasletmek olduğuna hükmeder; mezkûr inzar için maymuna çevrilme kıssasının,
حكاية أمر النبيِّ ﷺ باتباع ملَّةِ إبراهيمَ ﵊ وبين أمره ﷺ بالدعوة إليها من قبيل الفصل بين الشجر ولحائه فتأمل
Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem İbrahim'in aleyhisselâm milletine uyma emrinin hikâye edilmesi ile ona sallallâhu aleyhi ve sellem ona davet etme emri arasına yerleştirilmesi ağaç ile kabuğunun arasını ayırmak kabilindendir, iyi düşün!
{ادع} أي مَنْ بُعثتَ إليهم من الأمة قاطبةً فحذف المفعولُ للتعميم أو افعل الدعوةَ كما في قولهم يُعطِي ويمنعُ أيْ يفعلُ الإعطاءَ والمنع فحذفُه للقصد إلى إيجاد نفسِ الفعل إشعاراً بأن عموم الدعوةِ غنيٌّ عن البيان وإنما المقصود الأمر بإيجادها على وجه مخصوص {إلى سَبِيلِ رَبّكَ} إلى الإسلام الذي عبّر عنه تارةً بالصراط المستقيم وأخرى بملة إبراهيمَ ﵇ وفي التعرض لعنوان الربوبية المنبئةِ عن المالكية وتبليغِ الشيء إلى كماله اللائقِ شيْئاً فشيئاً معَ إضافة الربِّ إلى ضمير النبيِّ ﷺ في مقام الأمر بدعوة الأمة على الوجه الحكيم وتكميلِهم بأحكام الشريعةِ الشريفة من الدِلالة على إظهار اللطفِ به ﵊ والإيماءِ إلى وجه بناءِ الحُكم ما لا يخفى {بالحكمة} أي بالمقالة المحكمةِ الصحيحة وهو الدليلُ الموضحُ للحق المزيحُ للشبهة {والموعظة الحسنة} أي الخطابياتِ المقنعةِ والعِبر النافعةِ على وجهٍ لا يخفى عليهم أنك تناصحهم وتقصِد ما ينفعهم فالأولى لدعوة خواصِّ الأمةِ الطالبين للحقائق والثانيةُ لدعوة عوامِّهم ويجوز أن يكون المرادُ بهما القرآنَ المجيد فإنه جامعٌ لكلا الوصفين {وجادلهم} أي ناظِرْ معانديهم {بالتى هِىَ أَحْسَنُ} بالطريقة التي هي أحسنُ طرقِ المناظرةِ والمجادلة من الرفق واللينِ واختيار الوجهِ الأيسرِ واستعمالِ المقدّمات المشهورةِ تسكيناً لشغَبهم وإطفاءً لِلَهبهم كما فعله الخليلُ ﵇ {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِ} الذي أمرك بدعوة الخلقِ إليه وأعرضَ عن قَبول الحق بعدما عاين ما عاين من الحِكم والمواعظ والعبر {وَهُوَ أَعْلَمُ بالمهتدين} إليه بذلك وهو تعليلٌ لما ذُكر من الأمرين والمعنى والله تعالى أعلم اسلُكْ في الدعوة والمناظرةِ الطريقةَ المذكورةَ فإنه تعالى هو أعلمُ بحال من لا يرعوِي عنِ الضلالِ بموجب استعدادِه المكتسَب وبحال من يصير أمرُه إلى الاهتداء لما فيه من خير جبلي فما شرعه لك في الدعوة هو الذي تقتضيه الحكمةُ فإنه كافٍ في هداية المهتدين وإزالةِ عذر الضالّين أو ما عليك إلا ما ذكر من الدعوة والمجادلةِ بالأحسن وأما حصولُ الهداية أو الضلال والمجازاةُ عليهما فإلى الله سبحانه إذ هو أعلم بمن يبقى على الضلال وبمن يهتدي إليه فيجازي كلاًّ منهما بما يستحقة وتقديمُ الضالين لما أنَّ مساقَ الكلامِ لهم وإيرادُ الضلال بصيغة الفعلِ الدالِّ على الحدوث لما أنه تغييرٌ لفطرة الله التي فطرَ الناسَ عليها وإعراضٌ عن الدعوة وذلك أمرٌ عارضٌ بخلاف الاهتداء الذي هو عبارةٌ عن الثبات على الفطرة والجرَيانِ على موجب الدعوةِ ولذلك جيء به على صيغة الاسمِ المنبئ عن الثبات وتكريرُ هو أعلمُ للتأكيد والإشعارِ بتبايُنِ حالِ المعلومَين ومآلهما من العقاب والثواب وبعد ما أمره ﵊ فيما يختص به من شأن الدعوةِ بما أمره به من الوجه اللائق عقّبه بخطاب شاملٍ له ولمن شايعه فيما يعم الكل فقال
{ادع} “Davet et;” yani kendilerine gönderildiğin bütün ümmeti [davet et] ki umum ifade etmesi için mef'ûl hazfedilmiştir; yahut «verir ve meneder» sözlerinde olduğu gibi «davet etme fiilini yap» demektir; yani verme ve menetme eylemini yapar demektir; burada fiilin kendisinin var edilmesini kastetmek için hazfedilmiştir, bu da davetin umumiliğinin açıklamaya ihtiyaç duymayacak kadar açık olduğunu ve asıl maksadın onun özel bir tarzda var edilmesini emretmek olduğunu hissettirmek içindir. {إلى سَبِيلِ رَبّكَ} “Rabbinin yoluna;” bazen sırat-ı müstakîm, bazen de İbrahim aleyhisselâm'ın milleti diye ifade edilen İslam'a [davet et]. Mâlikiyeti ve bir şeyi peyderpey kendine layık olan kemaline ulaştırmayı ifade eden rububiyet unvanına yer verilmesinde, ümmeti hikmetli bir tarzda davet etme ve onları şerefli şeriatın hükümleriyle tekemmül ettirme makamında Rab isminin Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zamirine izafe edilmesiyle birlikte, ona aleyhisselâm yönelik lütfun izharına ve hükmün bina ediliş vechine yapılan işaret gizli kalmayacak kadar açıktır. {بالحكمة} “hikmetle,” yani muhkem ve doğru sözle; o da hakkı açıklayan ve şüpheyi gideren delildir; {والموعظة الحسنة} “ve güzel öğütle,” yani kendilerine nasihat ettiğini ve menfaatlerine olan şeyi kastettiğini anlamalarında gizlilik bulunmayacak bir tarzda ikna edici hitaplar ve faydalı ibretlerle [davet et]. Birincisi hakikatleri arayan ümmetin havas tabakasını davet etmek, ikincisi ise avam tabakasını davet etmek içindir. Her ikisiyle Kur'ân-ı Mecîd'in kastedilmiş olması da caizdir; zira o her iki vasfı da kendinde toplamıştır. {وجادلهم} “ve onlarla mücadele et,” yani onların inatçılarıyla münazara et, {بالتى هِىَ أَحْسَنُ} “en güzel olan [yol] ile;” Halîl'in aleyhisselâm yaptığı gibi onların taşkınlıklarını yatıştırmak ve alevlerini söndürmek için rıfk, yumuşaklık, en kolay yolu seçme ve meşhur mukaddimeleri kullanma gibi münazara ve cedel yollarının en güzeli olan tarz ile [münazara et]. {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِ} “Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanı en iyi bilendir;” mahlûkatı kendisine davet etmeni emrettiği yoldan sapanı ve bunca hikmet, mev'ize ve ibretleri gördükten sonra hakkı kabul etmekten yüz çevireni [en iyi bilendir]; {وَهُوَ أَعْلَمُ بالمهتدين} “ve O doğru yolda olanları da en iyi bilendir;” bununla O'na hidayet bulanları [en iyi bilendir]. Bu, zikredilen iki emrin gerekçesidir. Mana -en doğrusunu Allah bilir- şudur: Davet ve münazarada zikredilen yolu tut; zira Allah Teâlâ, kesbî istidadının gereği olarak dalaletten vazgeçmeyecek olanın halini de, fıtratındaki hayır sebebiyle işi hidayete varacak olanın halini de en iyi bilendir. Dolayısıyla davette sana meşru kıldığı yol, hikmetin iktiza ettiği yoldur; zira bu, hidayete erecek olanların hidayeti ve sapanların mazeretlerinin ortadan kalkması için kâfidir. Yahut sana düşen ancak zikredilen şekilde davet etmek ve en güzel tarzda mücadele etmektir; hidayetin yahut dalaletin gerçekleşmesi ve bunlara karşılık ceza ve mükâfat verilmesi ise Allah Teâlâ'ya aittir; zira O, kimin dalalet üzere kalacağını ve kimin O'na hidayet bulacağını en iyi bilendir ve her birine hak ettiğinin karşılığını verecektir. Sapanların takdim edilmesi, sözün sevk ediliş gayesinin onlar olmasındandır. Dalaletin hudûsa (sonradan olmaya) delalet eden fiil kalıbıyla getirilmesi, onun Allah'ın insanları yarattığı fıtratı değiştirmek ve davetten yüz çevirmek olmasından ve bunun arızî bir durum olmasındandır; fıtrat üzere sebat etmek ve davetin gereğine göre hareket etmekten ibaret olan hidayetin aksine... Bundan ötürü o, sebata işaret eden isim kalıbıyla getirilmiştir. «Hüve a'lemü» ifadesinin tekrarlanması tekit içindir ve bilinen iki grubun halinin ve varacakları azap ile mükâfat akıbetinin birbirinden farklı olduğunu hissettirmek içindir. Ona aleyhisselâm davet hususunda kendisine mahsus olan şeylerde layık olan tarzı emrettikten sonra, bunu hepsini kapsayan bir konuda kendisini ve ona uyanları içine alan genel bir hitapla takip ederek şöyle buyurdu:
{وإن عاقبتم}
{وإن عاقبتم} “Eğer ceza verecek olursanız,”
أي إن أردتم المعاقبةَ على طريقة قول الطبيبِ للمحتمي إن أكلتَ فكلْ قليلاً (فَعَاقِبُواْ بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ) أي بمثل ما فُعل بكم وقد عبّر عنه بالعقاب على طريقة إطلاقِ اسمِ المُسبَّبِ على السبب نحوُ كما تَدين تُدان أو على نهج المشاكلةِ والمقصودُ إيجابُ مراعاةِ العدل مع مَنْ يناصبُهم من غير تجاوزٍ حين ما آل الجِدالُ إلى القتال وأدّى النزاعُ إلى القِراع فإن الدعوةَ المأمورَ بها لا تكاد تنفك عن ذلك كيف لا وهي موجبةٌ لصرف الوجوهِ عن القُبل المعبودةِ وإدخالِ الأعناق في قِلادة غيرِ معهودةٍ قاضيةٍ عليهم بفساد ما يأتون وما يذرون وبطلان دين استمرت عليه آباؤهم الأولون وقد ضاقتْ عليهم الحيلُ وعيَّت بهم العِللُ وسُدّت عليهم طرقُ المُحاجّة والمناظرة وأُرتجتْ دونهم أبوابُ المباحثةِ والمحاورة وقيلَ إنَّه ﵊ لما رأى حمزة ﵁ يومَ أُحد قد مُثّل به قال لئن أظفَرني الله بهم لأمثّلنّ بسبعين مكانك فنزلت فكفّر عن يمينه وكف عما أراده وقرئ وإن عَقّبتم فعقِّبوا أي وإن قَفَّيْتم بالانتصار فقفّوا بمثل ما فُعل بكم غيرَ متجاوزين عنه والأمرُ وإن دل على إباحة المماثلة في المُثْلة من غير تجاوزٍ لكن في تقييده بقوله وإن عاقبتم حيث على العفو تعريضاً وقد صرّح به على الوجه الآكد فقيل {وَلَئِن صَبَرْتُمْ} أي عن المعاقبة بالمثل {لَهُوَ} أي لَصَبرُكم ذلك {خَيْرٌ} لكم من الانتصار بالمعاقبة وإنما قيل {للصابرين} مدحاً لهم وثناءً عليهم بالصبر أو وصفاً لهم بصفة تحصل لهم عند تركِ المعاقبةِ ويجوز عَودُ الضميرِ إلى مطلق الصبرِ المدلولِ عليه بالفعل فيدخُل فيه صبرُهم كدخول أنفسِهم في جنس الصابرين دخولاً أوليا ثم أُمرَ ﵊ صريحاً بما ندَب إليه غيرَه تعريضاً من الصبر لأنه أولى الناس بعزائم الأمور لزيادة علمه بشئونه سبحانه ووفورِ وثوقِه به فقيل
yani perhiz yapan kimseye doktorun «Eğer yiyeceksen az ye» demesi kabilinden, eğer cezalandırmak isterseniz (فَعَاقِبُواْ بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ) «size yapılanın misliyle cezalandırın!» Yani size yapılan muamelenin misliyle [karşılık verin]. «Nasıl muamele edersen öyle muamele görürsün» ifadesinde olduğu gibi müsebbebin adının sebebe verilmesi yoluyla yahut müşâkele üslubuyla buna ukubet (ceza) denilmiştir. Maksat, cedel savaşa ve çekişme vuruşmaya dönüştüğü zaman, kendilerine düşmanlık eden kimselere karşı haddi aşmaksızın adaleti gözetmeyi vacip kılmaktır. Zira emredilen davet bundan neredeyse hiç ayrılmaz; nasıl ayrılsın ki, o yüzleri tapınılan kıblelerden çevirmeyi, boyunları alışılmadık bir boyunduruğa sokmayı gerektirmekte, onların yapıp ettikleri şeylerin bozukluğuna ve geçmiş atalarının üzerinde devam ettiği dinin batıllığına hükmetmektedir. Onların ise çareleri tükenmiş, mazeretleri yetersiz kalmış, hüccet ve münazara yolları tıkanmış, tartışma ve konuşma kapıları yüzlerine kapanmıştır. Denildi ki o aleyhisselâm Uhud günü Hamza'yı radıyallâhu anh burnu ve kulakları kesilmiş (müsle yapılmış) halde görünce: «Eğer Allah beni onlara galip kılarsa, senin yerine yetmiş kişiye müsle yapacağım» buyurdu. Bunun üzerine bu ayet indi; o da yeminine kefaret verdi ve yapmak istediği şeyden vazgeçti. [«Âkabtüm feâkıbû» lafzı] «Ve in akkabtüm feakkıbû» şeklinde de okunmuştur; yani eğer intikam almak üzere arkalarından gidecekseniz, haddi aşmaksızın size yapılanın misliyle arkalarından gidin demektir. Bu emir haddi aşmaksızın müsleye misilleme yapmanın mubah olduğuna delalet etse de, «eğer ceza verecek olursanız» sözüyle kayıtlanmasında üstü kapalı olarak affa teşvik vardır. Sonra bu, en pekiştirilmiş şekilde açıkça ifade edilerek şöyle buyruldu: {وَلَئِن صَبَرْتُمْ} “Ve eğer sabrederseniz,” yani misliyle cezalandırmaktan [sabrederseniz], {لَهُوَ} “elbette bu,” yani sizin bu sabrınız, {خَيْرٌ} “daha hayırlıdır” cezalandırma yoluyla intikam almaktan sizin için [daha hayırlıdır]. «Leküm» (sizin için) yerine {للصابرين} “sabredenler için” denilmesi, onları övmek, sabırlarından ötürü onları sena etmek yahut cezalandırmayı terk ettiklerinde elde edecekleri bir vasıfla onları nitelemek içindir. Zamirin fiilin delalet ettiği mutlak sabra dönmesi de caizdir; böylece kendilerinin sabredenler cinsine öncelikle dâhil olması gibi, onların sabrı da buna dâhil olur. Sonra O'nun Teâlâ şanlarına dair ilminin fazlalığı ve O'na olan güveninin tamlığı sebebiyle azim gerektiren işlere insanların en layığı olması hasebiyle, başkasına üstü kapalı olarak teşvik ettiği sabır ona aleyhisselâm açıkça emredilerek şöyle buyruldu:
{واصبر} أي على مَا أَصَابَكَ من جهتهم من فنون الآلامِ والأَذية وعاينتَ من إعراضهم عن الحق بالكلية {وَمَا صَبْرُكَ إِلَاّ بالله} استثناءٌ مفرَّغٌ من أعم الأشياء أي وما صبرُك ملابساً ومصحوباً بشيءٍ من الأشياءِ إلا بالله أي بذكره والاستغراقِ في مراقبة شئونه والتبتّلِ إليه بمجامع الهِمّة وفيه من تسليته ﵊ وتهوينِ مشاقِّ الصبرِ عليه وتشريفه مالا مزبد عليه أو إلا بمشيئته المبينة على حِكَمٍ بالغة مستتبِعةٍ لعواقبَ حميدةٍ فالتسليةُ من حيث اشتمالُه على غايات جميلة وقيل إلا بتوفيقه ومعونتِه فهي من حيث تسهيلُه وتيسيرُه فقط {وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} أي على الكفارين بوقوع اليأسِ من إيمانهم بك ومتابعتِهم لك نحو فَلَا تَأْسَ عَلَى القوم الكافرين وقيل على المؤمنين وما فُعل بهم والأولُ هو الأنسب بجزالة النظمِ الكريم {وَلَا تَكُ فِى ضيق} بالفتح وقرئ بالكسر وهما لغتان كالقَوْل والقيل أي لا تكُن في ضيق صدرٍ وحرَج ويجوز أن يكون الأولُ تخفيفَ ضيِّق كهيْن من هيِّن أي في أمر ضيِّقٍ {مّمَّا يَمْكُرُونَ} أي من مكرهم بك فيما يُستقبل فالأولُ نهيٌ عن التألم بمطلوبٍ مِنْ قبلَهم فاتَ والثاني عن التألم بمحذور من جهتهم آتٍ والنهيُ عنهما مع أن انتفاءَهما من لوازم الصبرِ المأمورِ بهِ لا سيَّما على الوجه الأولِ لزيادة التأكيدِ وإظهارِ كمالِ العنايةِ بشأن التسليةِ وإلا فهل يخطُر ببال من توجّه إلى الله سبحانه بشر اشر نفسِه متنزهاً عن كلِّ ما سواهُ من الشواغل شيء من المطلوب فينهي عن الحزن
{واصبر} “Sabret;” yani onların tarafından sana isabet eden türlü türlü acılara ve eziyetlere, onların haktan bütünüyle yüz çevirdiklerini görmene [sabret]; {وَمَا صَبْرُكَ إِلَاّ بالله} “ve senin sabrın ancak Allah'ın yardımıyladır.” Bu, şeylerin en genelinden yapılmış müferrağ bir istisnadır; yani senin sabrın hiçbir şeyle bitişik ve birlikte olmayıp ancak Allah ile, yani O'nu anmakla, O'nun şanlarını murakabeye dalmakla ve bütün himmetinle O'na yönelmekle mümkündür. Bunda onu aleyhisselâm teselli etme, sabrın meşakkatlerini ona hafifletme ve onu şereflendirme hususunda ziyadesi bulunmayan bir incelik vardır; yahut övülen akıbetleri netice veren derin hikmetlere dayalı O'nun dilemesiyle mümkündür ki buradaki teselli güzel gayeleri içermesi cihetindendir; O'nun muvaffak kılması ve yardımıyladır da denilmiştir ki bu da sadece kolaylaştırması ve tesir etmesi cihetindendir. {وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} “Onlara üzülme;” yani {فَلَا تَأْسَ عَلَى القوم الكافرين} “O kâfirler topluluğu için tasalanma!” ayetinde olduğu gibi, sana iman etmelerinden ve sana tâbi olmalarından ümidin kesilmesi sebebiyle kâfirlere tasalanma! Müminler ve onlara yapılanlar sebebiyle üzülme manasında olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi şerefli nazmın cezaletine daha uygundur. {وَلَا تَكُ فِى ضيق} “ve sıkıntı içinde olma;” feth ile («dayk») ve kesr ile («dîk») okunmuştur; bunlar «kavl» ve «kîl» gibi iki lügattir; yani göğüs darlığı ve sıkıntı içinde olma! Birincisinin «heyyin»den hafifletilen «heyn» gibi «dayyık»ın hafifletilmişi olması da caizdir; yani dar bir iş içinde olma demektir; {مّمَّا يَمْكُرُونَ} “kurdukları tuzaklardan dolayı;” yani gelecekte sana kuracakları hilelerden ötürü... Birincisi, onların tarafından kaçırılan arzu edilen bir şeyden dolayı elem duymaktan nehiydir; ikincisi ise onların cihetinden gelecek olan sakınılan bir şeyden dolayı elem duymaktan nehiydir. Her ikisinin nefyedilmesi emrolunan sabrın gereklerinden olduğu halde -özellikle birinci veche göre- bunlardan nehyedilmesi, pekiştirmeyi artırmak ve teselli şanına olan tam inayeti göstermek içindir. Yoksa bütün varlığıyla Allah Teâlâ'ya yönelen ve O'nun dışındaki bütün meşgalelerden arınan bir kimsenin aklına arzu edilen şeylerden bir şey gelir mi ki onun...
بفوانه أو محظور فكيف عن الخوف من وقوعه
kaçmasıyla üzülmekten nehyedilsin; yahut sakınılan bir şey gelir mi ki onun vuku bulmasından korkmaktan menedilsin?
{إِنَّ الله مَعَ الذين اتقوا} تعليلٌ لما سبقَ من الأمرِ والنَّهي والمرادُ بالمعية الولايةُ الدائمةُ التي لا تحوم حول صاحبها شائبة شيءٍ من الجزَع والحزنِ وضيق الصدر وما يشعر به دخول كلمة مع من متبوعية المتقين إنما هي من حيث إنهم المباشرون للتقوى وكذا الحالُ في قولِه سبحانه إِنَّ الله مَعَ الصابرين ونظائرِهما كافة والمرادُ بالتقوى المرتبةُ الثالثة منه الجامعة لما تحتها من مرتبة التوقي عن الشرك ومرتبة التجنبُ عن كلِّ ما يُؤثِّمُ من فعلٍ وتركٍ أعني التنزّهَ عن كل ما شغل سره عن الحق والتبتل إليه بشر اشر نفسِه وهو التقوى الحقيقيُّ المُورِث لولايته تعالى المقرونة ببشارة قوله سبحانه أَلا إِنَّ أَوْلِيَاء الله لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ والمعنى أن الله وليُّ الذين تبتلوا إليه بالكلية وتنزّهوا عن كل ما يشغل سرَّهم عنه فلم يخطُرْ ببالِهم شيءٌ من مطلوب أومحذور فضلاً عن الحزن بفواته أو الخوفِ من وقوعه وهو المعنيُّ بما به الصبرُ المأمورُ به حسبما أشير إليه وبه يحصل التقريب ويتم التعليل كما في قوله تعالى فاصبر إِنَّ العاقبة لِلْمُتَّقِينَ على أحد التفسيرين كما حُقق في مقامه وإلا فمجردُ التوقي عن المعاصي لا يكون مداراً لشيء من العزائم المرخصِ في تركها فكيف بالصبر المشارِ إليه ورديفيه وإنما مدارُه المعنى المذكورُ فكأنه قيل إِنَّ الله مَعَ الذين صبروا وإنما أوثر مَا عليهِ النظمُ الكريمُ مبالغةً في الحث على الصبر بالتنبيه على أنه من خصائص أجل النعوتِ الجليلة وروادفِه كما أن قوله تعالى {والذين هُم مُّحْسِنُونَ} للإشعار بأنَّه من باب الإحسانِ الذي يتنافس فيه المتنافسون على ما فُصل ذلك حيث قيل واصبر فَإِنَّ الله لَا يُضِيعُ أَجْرَ المحسنين وقد نُبّه على أنَّ كلاً من الصبر والتقوى من قبيل الإحسان في قوله تعالى إِنَّهُ مَن يَتَّقِ وَيِصْبِرْ فَإِنَّ الله لَا يُضِيعُ أَجْرَ المحسنين وحقيقةُ الإحسانُ الإتيانُ بالأعمال على الوجه اللائقِ الذي هو حسنُها الوصفيُّ المستلزِمُ لحسنها الذاتي وقد فسَّره ﵊ بقولِه أنْ تعبدَ الله كأنَّك تراهُ فإنْ لم تكنْ تراهُ فإنَّه يراكَ وتكريرُ الموصولِ للإيذان بكفاية كلَ من الصلتين في ولايته سبحانه من غير أن تكون إحداهما تتمةً للأخرى وإيرادُ الأولى فعليةٌ للدِلالة على الحدوث كما أن إيرادَ الثانيةِ اسميةٌ لإفادة كونِ مضمونِها شيمةً راسخةً لهم وتقديمُ التقوى على الإحسان لما أنَّ التخليةَ متقدِّمةٌ على التحلية والمرادُ بالموصولَين إما جنسُ المتقين والمحسنين وهو ﵊ داخلٌ في زُمرتهم دُخولاً أوليَّا وإما هو ﵊ ومنْ شايعه عبَّر عنهم بذلك مَدْحاً لهم وثناءً عليهم بالنعتين الجميلين وفيه رمزٌ إلى أنَّ صنيعَه ﵊ مستتبع لإقتداء الأمةِ به كقول من قال لابن عباس ﵄ عند التعزية [اصبِرْ نكنْ بك صابرين فإنما صبرُ الرعية عند صبرِ الرأسِ] عن هرم بن حيان أنه قيل له حين الاحتضارِ أوصِ قال إنما الوصيةُ من المال وأوصيكم بخواتيم سورة النحل عن رسول الله ﷺ مَنْ قرأَ سورة النحل لَمْ يحاسبْه الله تعالَى بما أنعم عليهِ في دارِ الدُّنيا وإن مات في يومِ تلاها أو ليلتَه كان له من الأجر كالذي مات وأحسن الوصية والحمد لله وحده والصلاة والسلام على رسوله وآله أجمعين
{إِنَّ الله مَعَ الذين اتقوا} “Şüphesiz Allah, takva sahipleriyle beraberdir;” önceki emir ve nehyin gerekçesidir. Beraberlikten (maiyyet) maksat, sahibinin etrafında hiçbir sabırsızlık, hüzün ve göğüs darlığı şaibesinin dolaşmadığı daimi dostluk ve himayedir. «Mea» kelimesinin dâhil oluşunun hissettirdiği takva sahiplerine tâbi olma durumu, ancak onların takvayı bizzat icra edenler olmaları cihetindendir; nitekim Allah Teâlâ'nın {إِنَّ الله مَعَ الصابرين} “Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” kavlinde ve benzerlerinin tamamında da durum böyledir. Takvadan murat, şirkten sakınma mertebesi ile günah sayılan her fiil ve terki terk etme mertebesi gibi altındaki mertebeleri kendisinde toplayan üçüncü mertebedir; yani kalbini haktan alıkoyan her şeyden arınmak ve bütün varlığıyla O'na yönelmektir ki bu, Allah Teâlâ'nın {أَلا إِنَّ أَوْلِيَاء الله لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de” kavlinin müjdesiyle birlikte O'nun Teâlâ velayetini kazandıran hakiki takvadır. Mana şudur: Allah, bütün varlıklarıyla O'na yönelen ve kalplerini O'ndan alıkoyan her şeyden arınan, dolayısıyla kaçmasıyla üzülmek yahut gerçekleşmesinden korkmak bir yana akıllarına arzu edilen veya sakınılan hiçbir şey gelmeyen kimselerin velisidir. Bu da işaret edildiği üzere kendisiyle emrolunan sabrın kastedildiği manadır. Konunun takribi bununla hâsıl olur ve yerinde tahkik edildiği üzere iki tefsirden birine göre Allah Teâlâ'nın {فاصبر إِنَّ العاقبة لِلْمُتَّقِينَ} “O halde sabret; şüphesiz akıbet takva sahiplerinindir” kavlinde olduğu gibi talil tamamlanır. Aksi takdirde sırf günahlardan sakınmak, terk edilmesine ruhsat verilen azim gerektiren şeylerden hiçbirinin dayanağı olamaz; nerede kaldı ki işaret edilen sabrın ve onun iki yoldaşının dayanağı olsun! Onun dayanağı ancak zikredilen manadır; sanki «Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir» denilmiştir. Yüce nazmın bu şekilde tercih edilmesi, onun en yüce ve celil sıfatların ve onun tâbilerinin özelliklerinden olduğuna dikkat çekerek sabra teşvikte mübalağa içindir. Nitekim Allah Teâlâ'nın {والذين هُم مُّحْسِنُونَ} “ve onlar iyilik edenlerdir / ihsan sahipleridir.” kavli de, {واصبر فَإِنَّ الله لَا يُضِيعُ أَجْرَ المحسنين} “Ve sabret; şüphesiz Allah ihsan sahiplerinin ecrini zayi etmez” buyrulduğu yerde açıklandığı üzere, bunun yarışanların uğrunda yarıştığı ihsan kabilinden olduğunu hissettirmek içindir. Allah Teâlâ'nın {إِنَّهُ مَن يَتَّقِ وَيِصْبِرْ فَإِنَّ الله لَا يُضِيعُ أَجْرَ المحسنين} “Şüphesiz kim sakınır ve sabrederse, muhakkak ki Allah ihsan sahiplerinin ecrini zayi etmez” kavlinde sabır ve takvanın her birinin ihsan kabilinden olduğuna dikkat çekilmiştir. İhsanın hakikati, amelleri zatî güzelliğini gerektiren vasfî güzelliği olan layık veçhile yerine getirmektir. Nitekim o aleyhisselâm bunu: «Allah'a O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir; zira sen O'nu görmesen de O seni görmektedir» sözüyle tefsir etmiştir. İsmi mevsulün tekrarlanması, iki sılanın her birinin diğeri onun tamamlayıcısı olmaksızın O'nun Teâlâ velayetine tek başına yeteceğini bildirmek içindir. Birincisinin fiil olarak getirilmesi hudûsa delalet etmek içindir; nitekim ikincisinin isim olarak getirilmesi de içeriğinin onlar için kökleşmiş bir karakter olduğunu ifade etmek içindir. Takvanın ihsandan önce zikredilmesi, arınmanın (tahliye) süslenmekten (tahliye) önce gelmesindendir. İki ismi mevsul ile kastedilen, ya takva ve ihsan sahipleri cinsidir ki o aleyhisselâm onların zümresine öncelikle dâhildir; yahut bu iki güzel vasıfla kendilerini övmek ve sena etmek üzere o aleyhisselâm ve ona tâbi olanlardır. Bunda onun aleyhisselâm fiilinin ümmetin ona uymasını netice vereceğine dair bir remiz vardır; nitekim taziye anında İbn Abbas'a radıyallâhu anhümâ: [Sabret ki seninle sabredelim; zira tebaanın sabrı ancak başın sabretmesiyledir] diyen kimsenin sözünde olduğu gibi. Herem b. Hayyân'dan rivayet edildiğine göre vefatı yaklaştığı sırada kendisine: «Vasiyet et» denildi. O: «Vasiyet ancak maldan yapılır; ben size Nahl Suresi'nin sonlarını vasiyet ediyorum» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur]: «Kim Nahl Suresi'ni okursa, Allah Teâlâ dünya yurdunda ona bahşettiği nimetlerden dolayı onu hesaba çekmez; eğer onu okuduğu gün veya gece vefat ederse, vefat edip de vasiyetini en güzel şekilde yapan kimsenin ecri gibi ecir alır.» Hamd yalnız Allah'adır; salât ve selam O'nun Resûlü'ne ve bütün âline olsun.