(وَإِن مّن قَرْيَةٍ) بيانٌ لتحتم حلول عذابِه تعالى بمن لا يحذره إثرَ بيانِ أنه حقيقٌ بالحذر وأن أساطينَ الخلق من الملائكة والنبيين عليهم الصَّلاةُ والسَّلامُ على حذر من ذلك وكلمةُ إنْ نافيةٌ ومِنْ استغراقيةٌ والمرادُ بالقرية القريةُ الكافرةُ أي ما من قرية من قرى الكفار (إِلَاّ نَحْنُ مُهْلِكُوهَا)
(وَإِن مّن قَرْيَةٍ) [Bu ifade], O'ndan sakınmayacak olanların başına Allah Teâlâ'nın azabının gelmesinin kaçınılmaz olduğunu açıklamaktadır; bu da azaptan sakınmanın zorunlu olduğunun ve mahlûkatın önde gelenleri olan meleklerin ve peygamberlerin (aleyhimüssalâtü vesselâm) bundan sakınmakta olduklarının beyan edilmesinin hemen peşinden gelmiştir. Buradaki 'in' (إِنْ) edatı nefy (olumsuzluk), 'min' (مِنْ) edatı ise istiğrâk (bütün fertleri kapsama) bildirir. Karyeden (şehir/halk) maksat kâfir memlekettir; yani kâfirlerin memleketlerinden hiçbir memleket yoktur ki (إِلَاّ نَحْنُ مُهْلِكُوهَا)
وتفاصيل أحوالِهم الظاهرة والكامنة التي بها يستأهلون أهلِها بالمرة لما ارتكبوا من عظائم الموبقات المستوجب لذلك وفي صيغة الفاعلِ وإن كانت بمعنى المستقبَل ما ليس فيهِ منَ الدِلالة عَلى التحقق والتقرّرِ وإنما قيل (قَبْلَ يَوْمِ القيامة) لأن الإهلاكَ يومئذ غيرُ مختصَ بالقرى الكافرة ولا هو بطريق العقوبةِ وإنما هو لانقضاء عمرِ الدنيا (أَوْ مُعَذّبُوهَا) أي معذبوا أهلِها على الإسنادِ المجازيِّ (عَذَاباً شَدِيداً) لا بالقتل والسبْي ونحوِهما من البلايا الدنيويةِ فقط بل بما لا يكتنه كنهه من فنون العقوبات الأخرويةِ أيضاً حسبما يفصخ عنه إطلاقُ التعذيبِ عما قُيد به الإهلاكُ من قَبْلية يومِ القيامة كيف لا وكثيرٌ من القرى العاتية العاصيةِ قد أُخّرت عقوباتُها إلى يوم القيامة (كَانَ ذَلِكَ) الذي ذكر من الإهلاك والتعذيب (فِى الكتاب) أي اللوح المحفوظ (مَسْطُورًا) مكتوباً لم يغادَرْ منه شيءٌ إلا بُيِّن فيه بكيفياته وأسبابِه الموجبةِ له ووقتِه المضروبِ له هذا وقد قيل الهلاكُ للقُرى الصالحة والعذابُ للطالحة وعن مقاتل وجدتُ في كتاب الضحاك بن مزاحم في تفسيرها أما مكةُ فُيْخرِبها الحبشةُ وتهلِك المدينةُ بالجوع والبصرةُ بالغرق والكوفةُ بالترك والجبال بالصواعق والرواحف وأما خراسانُ فهلاكُها ضُروبٌ ثم ذكرها بلداً بلداً وقال الحافظ أبو عمْرو الدواني في كتاب الفتن أنه روي عن وهْب ابن منبّه أن الجزيرةَ آمنةٌ من الخراب حتى تخرَبَ أرمينية آمنةٌ حتى تخرَب مصرُ ومصرُ آمنةٌ حتى تخرَبَ الكوفةُ ولا تكون الملحمةُ الكبرى حتى تخرَب الكوفةُ فإذا كانت الملحمةُ الكبرى فتحت قسطنطينية على يَديْ رجلٍ من بني هاشم وخرابُ الأندلس من قِبَل الزَّنْج وخرابُ إفريقيةَ من قِبَل الأندلس وخرابُ مصرَ من انقطاع النيلِ واختلافِ الجيوش فيها وخرابُ العراقِ من الجوع وخرابُ الكوفة من قِبل عدوَ من ورائهم يحصُرهم حتى لا يستطيعون أن يشربوا من الفرات قطرةً وخرابُ البصرة من قِبل الغرق وخرابُ الأَيْلة من قبل عدوَ يحصُرهم برًّا وبحراً وخرابُ الرّيّ من الديلم وخرابُ خراسانَ من قبل التّبْت وخرابُ التبت من قبل الصّين وخرابُ الهندِ واليمن من قبل الجرَاد والسلطان وخرابُ مكةَ من الحبشة وخرابُ المدينة من قبل الجوع وعن أبي هريرةَ ﵁ إن النبيِّ ﷺ قال آخرُ قريةٍ من قرى الإسلام خراباً المدينةُ وقد أخرجه العمري من هذا الوجه وأنت خبيرٌ بأن تعميمَ القريةِ لا يساعده السباقُ ولا السياق
Ve onların bunu gerektiren büyük helak edici günahlardan irtikâp ettikleri şeyler sebebiyle ahalisini tamamen [helak edecek olmayalım]. İsm-i fâil kalıbında, her ne kadar gelecek zaman manasında olsa da, fiilde bulunmayan kesinlik ve vuku bulma anlamı vardır. (قَبْلَ يَوْمِ القيامة) “Kıyamet gününden önce” denilmesinin sebebi; o gündeki helakin sadece kâfir beldelere has olmaması ve bir ceza yoluyla değil, aksine dünya ömrünün sona ermesi sebebiyle gerçekleşecek olmasıdır. (أَوْ مُعَذّبُوهَا) “Yahut onu cezalandıracak [olmayalım]” yani mecâz-ı aklî yoluyla onun ahalisini cezalandıracak olmayalım; (عَذَاباً شَدِيداً) “Şiddetli bir azapla” sadece öldürme, esir etme ve benzeri dünyevî belalarla değil, künhüne erişilemeyecek olan âhiret azaplarının türlü çeşitleriyle de [cezalandıracak olmayalım]. Nitekim azabın mutlak bırakılması, helakin 'kıyamet gününden önce' kaydıyla kayıtlanmasından bunu açıkça ortaya koymaktadır. Nasıl böyle olmasın ki! Zira azgın ve isyankâr nice beldelerin cezaları kıyamet gününe ertelenmiştir. (كَانَ ذَلِكَ) Helak ve azaptan zikredilen bu husus, (فِى الكتاب) yani Levh-i Mahfûz'da (مَسْطُورًا) “Yazılmıştır”; ondan hiçbir şey bırakılmamış, aksine nasıllıkları, onu gerektiren sebepleri ve onun için belirlenmiş vaktiyle birlikte onda açıklanmıştır. Bu hususta; helakin salih beldelere, azabın ise fâsık beldelere mahsus olduğu da söylenmiştir. Mukâtil'den rivayet edildiğine göre: Dahhâk b. Müzâhim'in tefsir kitabında şunu buldum: Mekke'yi Habeşliler harap edecektir; Medine açlıktan, Basra suda boğulmaktan, Kûfe Türkler tarafından, dağlar yıldırımlardan ve şiddetli sarsıntılardan helak olacaktır. Horasan'a gelince onun helaki türlü çeşitlidir. Sonra beldeleri tek tek zikretti. Hâfız Ebû Amr ed-Dânî 'Kitâbü'l-Fiten'de, Vehb b. Münebbih'ten şöyle rivayet edildiğini nakletmiştir: Ermeniyye harap oluncaya kadar Cezîre haraptan emindir; Mısır harap oluncaya kadar [Ermeniyye] emindir; Kûfe harap oluncaya kadar Mısır emindir. Kûfe harap olmadıkça Melhame-i Kübrâ kopmaz. Melhame-i Kübrâ olduğunda Kostantiniyye Benî Hâşim'den bir adamın eliyle fethedilir. Endülüs'ün harabı Zenciler tarafından, İfrîkıye'nin harabı Endülüs tarafından, Mısır'ın harabı Nil'in kesilmesi ve oradaki orduların ihtilafı sebebiyle, Irak'ın harabı açlıktan, Kûfe'nin harabı arkalarından gelip onları kuşatan ve Fırat'tan bir damla bile içmelerine izin vermeyen bir düşman tarafından, Basra'nın harabı suda boğulmaktan, Eyle'nin harabı onları karadan ve denizden kuşatan bir düşman tarafından, Rey'in harabı Deylemliler tarafından, Horasan'ın harabı Tibet tarafından, Tibet'in harabı Çin tarafından, Hindistan ve Yemen'in harabı çekirgeler ve sultan (hükümdar zulmü) tarafından, Mekke'nin harabı Habeşliler tarafından, Medine'nin harabı ise açlık tarafındandır. Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “İslam beldelerinden en son harap olacak olan Medine'dir.” Ömerî de bu vecihten tahriç etmiştir. Sen de bilirsin ki karye (belde) kelimesini genelleştirmeyi ne sözün öncesi ne de sonrası desteklemektedir.
(وَمَا مَنَعَنَا أَن نُّرْسِلَ بالأيات) أي الآياتِ التي اقترحتها قريشٌ من إحياء الموتى وقلبِ الصَّفا ذهباً ونحو ذلك (إل أَن كَذَّبَ بِهَا الأولون) استثناء مفرغ من أعم الأشياء أي وما منعنا إرسالها شيءٌ من الأشياءِ إِلَاّ تكذيبُ الأولين بها حين جاءتهم باقتراحهم وعدمُ إرساله تعالى بها وإن كان بمشيئته المبنيةِ على الحِكَم البالغةِ لا لمنع مانعٍ عن ذلك من التكذيب أو غيرِه لاستحالة العجزِ عليه تعالى لكنّ تكذيبَهم المذكورَ بواسطة استتباعِه لاستئصالِهم بحُكم السنة الإلهية واستلزمه لتكذيب الآخرين بحكم الاشتراكِ في العتو والعتاد وإفضائِه إلى أن يحِل بهم مثلُ ما حَلَّ بهم بحكم الشِرْكة في الجريرة لمّا كان منافياً لإرسال ما اقترحوه
(وَمَا مَنَعَنَا أَن نُّرْسِلَ بالأيات) “Bizi o ayetleri (mucizeleri) göndermekten alıkoyan hiçbir şey yoktur” yani Kureyş'in teklif ettiği ölüleri diriltmek, Safâ tepesini altına çevirmek ve benzeri ayetleri göndermekten; (إل أَن كَذَّبَ بِهَا الأولون) “Ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır”. Bu, en genel şeylerden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır; yani önceki ümmetlerin kendi teklifleriyle gelen bu ayetleri yalanlamış olmasından başka hiçbir şey Bizi onları göndermekten alıkoymamıştır. Allah Teâlâ'nın onları göndermemesi, O'nun sonsuz hikmetlerine dayanan meşîeti gereğidir; yoksa yalanlama veya başka bir engelleyicinin O'nu bundan engellemesi sebebiyle değildir, zira acziyet Allah Teâlâ hakkında muhaldir. Fakat söz konusu yalanlama, ilahî sünnet gereğince onları kökten helak etmeyi (isti'sâl) netice vermesi sebebiyle ve azgınlık ile teçhizattaki ortaklık hükmünce sonrakilerin de yalanlamasını gerektirmesi, cürümdeki ortaklık hükmünce öncekilerin başına gelenin bunların da başına gelmesine yol açması cihetiyle, teklif ettikleri ayetlerin gönderilmesine zıt olunca...
من الآيات لتعيين التكذيبِ المستدعي للاستئصال المخالفِ لما جرى به قلمُ القضاءِ من تأخير عقوباتِ هذه الأمةِ إلى الآخرة لحِكَمٍ باهرة من جملتها ما يُتوَّهم من إيمان بعض أعقابِهم عَبّر عن تلك المنافاةِ بالمنع على نهج الاستعارةِ إيذاناً بتعاضد مبادئ الإرسال لا كماز عموا من عدم إرادتِه تعالى لتأييده ﷺ بالمعجزات وهو السرُّ في إيثارِ الإرسالِ على الإيتاء لما فيه من الإشعار بتداعي الآياتِ إلى النزول لولا أن تُمسْكَها يدُ التقدير وإسناد على هذا المنعِ إلى تكذيب الأولين لا إلى عمله تعالى بما سيكونُ من الآخَرَيْن كما في قوله تعالى وَلَوْ عَلِمَ الله فِيهِمْ خَيْرًا لاسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّواْ وَّهُم مُّعْرِضُونَ لإقامة الحجةِ عليهم بإبراز الا نموذج وللإيذان بأن مدارَ عدم الإجابةِ إلى إيتاء مقترحِهم ليس إلا صنيعَهم (وَآتَيْنَا ثَمُودَ الناقة) عطفٌ على ما يُفصح عنه النظمُ الكريمُ كأنه قيل وَمَا مَنَعَنَا أَن نُّرْسِلَ بالأيات إِلَاّ أَن كَذَّبَ بها الأولون حيث آتيناهم ما اقترحوا من الآيات الباهرةِ فكذبوها وآتينا باقتراحهم ثمودَ الناقةَ (مُبْصِرَةً) على صيغةِ الفاعلِ أي بَيّنةً ذاتَ إبصارٍ أو بصائرَ يدركها الناسُ أو أُسند إليها حالُ من يشاهدها مجازاً أو جاعلتَهم ذوي بصائرَ من أبصره جعله بصيراً وقرئ على صيغة المفعول وبفتح الميم والصادر وهي نصبٌ على الحالية وقرئ بالرفع على أنَّها خبرُ مبتدإٍ محذوف (فَظَلَمُواْ بِهَا) فكفروا بها ظالمين أي لم يكتفو بمجرد الكفرِ بها بل فعلوا بها ما فعلوا من العقْر أو ظلموا أنفسَهم وعرّضوها للهلاك بسبب عقرِها ولعل تخصيصَها بالذكر لما أن ثمودَ عربٌ مثلُهم وأن لهم من العلم بحالهم مالا مزيد عليه حيث يشاهدون آثارَ هلاكِهم ورودا او صدودا أو لأنها من جهة إنها حيوانٌ أُخرج من الحجر أوضحُ دليلٍ على تحقق مضمونِ قوله تعالى قُلْ كُونُواْ حِجَارَةً أَوْ حَدِيداً (وَمَا نُرْسِلُ بالأيات) المقترَحة (إِلَاّ تَخْوِيفًا) لمن أُرسلت هي عليهم مما يعقُبها من العذاب المستأصِل كالطليعة له وحيث لم يخافوا ذلك فُعل بهم ما فُعل فلا محل للجملة حينئذ من الإعراب ويجوز أن تكون حالاً من ضمير ظلموا أي ظلموا بها ولم يخافوا عاقبتَه والحالُ أنا ما نُرسل بالآيات التي هي من جُملتِها إلا تخويفاً من العذاب الذي يعقُبها فنزل بهم ما نزل
ayetlerden kökten helaki gerektiren yalanlamayı kesinleştireceği ve bu durum, bu ümmetin cezalarının birtakım parlak hikmetler sebebiyle —ki bunlardan biri de zürriyetlerinden bazılarının iman edeceğinin umulmasıdır— âhirete ertelenmesine dair hüküm kaleminin yazdığına aykırı düşeceği için; göndermenin ön şartlarının birbiriyle çelişmesini bildirmek üzere, bu aykırılık istiare yoluyla 'men' (alıkoyma/engelleme) lafzıyla ifade edilmiştir. Yoksa onların iddia ettiği gibi Allah Teâlâ'nın Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) mucizelerle desteklemeyi murad etmemesinden dolayı değildir. İ'tâ (verme) yerine irsâl (gönderme) lafzının tercih edilmesindeki sır da budur; çünkü bunda, takdir eli tutmasaydı ayetlerin peş peşe inmeye çağrışım yapması manası vardır. Bu engellemenin, Allah Teâlâ'nın sonrakilerin ne yapacağına dair ezeli ilmine değil de öncekilerin yalanlamasına dayandırılması —tıpkı Allah Teâlâ'nın: {وَلَوْ عَلِمَ الله فِيهِمْ خَيْرًا لاسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّواْ وَّهُم مُّعْرِضُونَ} “Eğer Allah onlarda bir hayır görseydi elbette onlara işittirirdi; işittirseydi bile onlar yine yüz çevirerek dönerlerdi” kavlinde olduğu gibi— geçmişteki örneği ortaya koyarak aleyhlerine hücceti ikame etmek ve teklif ettikleri şeyin verilmemesinin sebebinin yalnızca kendi tutumları olduğunu bildirmek içindir. (وَآتَيْنَا ثَمُودَ الناقة) “Semûd'a da o deveyi verdik” yüce nazmın açıkladığı manaya matuftur; sanki şöyle denilmiştir: Bizi ayetleri göndermekten alıkoyan şey, öncekilerin teklif ettikleri parlak ayetleri kendilerine verdiğimizde onları yalanlamış olmalarıdır; nitekim teklifleri üzerine Semûd'a deveyi verdik; (مُبْصِرَةً) “Göz göre göre bir mucize olarak” ism-i fâil kalıbında olup açık, basiret sahibi veya insanların basiretle kavrayacağı [bir mucize olarak]; yahut onu müşahede edenin hali mecazen ona isnad edilmiştir; yahut 'onu basiretli kıldı' anlamındaki 'ebsarahu' fiilinden hareketle onları basiret sahibi kılıcı olarak [verilmiştir]. İsm-i mef'ûl kalıbında, mîm ve sâd harflerinin fethasıyla (mübsaraten) da okunmuştur; bu durumda hâl olarak mansubdur. Hazfedilmiş bir mübtedânın haberi olarak merfû da okunmuştur. (فَظَلَمُواْ بِهَا) “Fakat ona zulmettiler” yani zalimce davranarak onu inkâr ettiler; sadece onu inkâr etmekle kalmayıp onu boğazlamak suretiyle yapacaklarını yaptılar; yahut onu boğazlamaları sebebiyle kendi nefislerine zulmettiler ve kendilerini helake maruz bıraktılar. Bu devenin özellikle zikredilmesi, Semûd kavminin de onlar gibi bir Arap kavmi olması ve onların durumuna dair en üst derecede bilgiye sahip bulunmaları, gelip geçerken onların helak kalıntılarını bizzat müşahede etmeleri sebebiyledir; yahut taştan çıkarılmış bir hayvan olması cihetiyle Allah Teâlâ'nın: {قُلْ كُونُواْ حِجَارَةً أَوْ حَدِيداً} “De ki: İster taş olun, ister demir” kavlinin gerçekleştiğinin en açık delili olduğu içindir. (وَمَا نُرْسِلُ بالأيات) “Biz o ayetleri göndermeyiz” o teklif edilen ayetleri, (إِلَاّ تَخْوِيفًا) “Ancak korkutmak için [göndeririz]” kendilerine gönderilen kimseleri, onun hemen peşinden gelecek olan ve öncüsü sayılan kökten helak edici azaptan korkutmak için [göndeririz]. Bundan korkmadıkları zaman da başlarına gelen getirilmiştir. Bu durumda cümlenin iraptan mahalli yoktur. 'Zalemû' fiilindeki zamirden hâl olması da caizdir; yani onlar o ayete zulmettiler ve onun akıbetinden korkmadılar, oysa Biz içlerinden biri de bu deve olan ayetleri ancak peşinden gelecek azaptan korkutmak için göndeririz; bu sebeple başlarına gelen azap iniverdi.
(وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بالناس) أي علماً كما نقله الإمامُ الثعلبيُّ عن ابن عباس ﵄ فلا يَخْفى عليه شيءٌ من أفعالهم الماضيةِ والمستقبلة من الكفر والتكذيبِ وفي قوله تعالى (وَمَا جَعَلْنَا الرؤيا التى أريناك إِلَاّ فِتْنَةً لّلنَّاسِ) إلى آخر الآية تنبيه على تتحقها بالاستدلال عليها بما صدَر عنهم عند مجيءِ بعض الآياتِ لاشتراك الكلِّ في كونها أموراً خارقةً للعادات منزّلةً من جانب الله سبحانه لتصديق النبيِّ ﷺ فتكذيبُهم لبعضها مستلزمٌ لتكذيب الباقي كما أن تكذيبَ الآخرين بغير المقترَحة يدل على تكذيبهم بالآيات المقترَحة والمرادُ بالرؤيا ما عاينه ﷺ ليلةَ المِعراج من عجائب الأرضِ والسماءِ حسبَما ذُكر في فاتحةِ السورةِ الكريمة والتعبيرُ عن ذلك بالرؤيا إما لأنه لا فرقَ بينها وبين الرؤيةِ أو لأنها وقعت بالليل أو لأن الكفرةَ قالوا لعلها رؤيا أي وما جعلنا الرؤيا التي أريناكها عِياناً مع كونها آيةً عظيمةً وأيةَ آيةٍ حقيقةٍ بأن
(وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بالناس) “Hani sana: 'Muhakkak ki Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır' demiştik” yani İmam Sa'lebî'nin İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) naklettiği gibi ilim bakımından kuşatmıştır; binaenaleyh onların küfür ve yalanlama kabilinden geçmiş ve gelecek hiçbir ameli O'na gizli kalmaz. Allah Teâlâ'nın ayetin sonuna kadar olan: (وَمَا جَعَلْنَا الرؤيا التى أريناك إِلَاّ فِتْنَةً لّلنَّاسِ) “Sana gösterdiğimiz o rüyayı (görüntüyü) de insanlar için bir imtihandan başka bir şey kılmadık” kavlinde, bir kısım ayetler geldiğinde onlardan sâdır olan tutumlar delil getirilerek bunun gerçekleştiğine dair bir uyarı vardır; zira bunların hepsi Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) tasdik etmek üzere Allah Sübhânehu tarafından indirilmiş hârikulâde işler olma hususunda müşterektir. Dolayısıyla bir kısmını yalanlamaları diğerlerini de yalanlamalarını gerektirir; nitekim sonrakilerin teklif edilmeyen ayetleri yalanlaması, teklif edilen ayetleri de yalanlayacaklarına delalet eder. Rüyadan maksat, bu mübarek surenin başında zikredildiği üzere Miraç gecesinde Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yerin ve göğün acayipliklerinden bizzat müşahede ettiği şeylerdir. Bunun rüya (رُؤْيَا) lafzıyla ifade edilmesi; ya rü'yet (bizzat görme) ile arasında bir fark olmamasından, ya gece vuku bulmasından, ya da kâfirlerin 'bu herhalde bir rüyadır' demelerinden ötürüdür. Yani sana bizzat gösterdiğimiz o rü'yeti/müşahedeyi, büyük bir ayet ve en küçük basireti olan kimsenin bile
لا يتلعثم في تصديقها أحدٌ ممن له أدنى بصيرةٍ إلا فتنةً افتُتن بها الناسُ حتى ارتد بعضهم (والشجرة الملعونة فِى القرآن) عطف على الرؤيا والمرادُ بلعنها فيه لعنُ طاعمِها على الإسنادِ المجازيِّ أو إبعادُها عن الرحمة فإنها تنبُت في أصل الجحيم في أبعدِ مكان من الرحمة أي وما جعلناها إلى فتنةً لهم حيث أنكروا ذلك وقالوا إن محمداً يزعُم أن الجحيمَ يحرُق الحجارةَ ثم يقول ينبُت فيها الشجرُ ولقد ضلوا في ذلك ضلالاً بعيداً حيث كابروا قضيةَ عقولهم فإنهم يرون النعامة تبتلغ الجمْرَ وقِطعَ الحديد المحمّاةَ فلا تضرّها ويشاهدون المناديلَ المتخَذةَ من وبْر السمندر تُلقى في النار فلا تؤثر فيها ويرَون أن في كل شجر ناراً وقرئ بالرفع على حذف الخبر كأنه قيل والشجرةُ الملعونةُ في القرآن كذلك (وتخوفهم) بذلك وبنظائرها من الآيات فإن الكلَّ للتخويف وإيثارُ صيغة الاستقبال للدِّلالةِ على التَّجددِ والاستمرارِ فما يزيدهم التخويفُ (إِلَاّ طُغْيَانًا كَبِيرًا) متجاوزاً عن الحد فلو أنا أُرسلنا بما اقترحوه من الآيات لفعلوا بها ما فعلوا بنظائرها وفُعل بهم ما فُعل بأشياعهم وقد قضينا بتأخير العقوبةِ العامة لهذه الأمةِ إلى الطامة الكبرى هَذَا هُو الذي يستدعيه النظمُ الكريمُ وقد حمل أكثرُ المفسرين الإحاطةَ على الإحاطة بالقدرة تسليةً لرسول الله ﷺ عما عسى يعتريه من عدم الإجابةِ إلى إنزال الآياتِ التي اقترحوها لأن إنزالها ليس بمصلحة من نوع حزنٍ من طعْن الكفرةِ حيث كانوا يقولون لَوْ كنتَ رسولاً حقاً لأتيت بهذه المعجزات كما أتى بها موسى وغيرُه من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام فكأنه قيل اذكر وقتَ قولِنا لك إن ربك اللطيفَ بك قد أحاط بالناس فهم في قبضة قدرتِه لا يقدرون على الخروج من مشيئته فهو يحفَظُك منهم فلا تهتم بهم وامضى لما أمرتُك به من تبليغ الرسالة ألا يرى أن الرؤيا التي أريناك من قبلُ جعلناها فتنةً للناس مُورثةً للشبهة مع أنها ما أورثت ضَعفاً لأمرك وفتوراً في حالك وقد فُسر الإحاطةُ بإهلاك قريشٍ يوم بدر وإنما عبر عنه بالماضي مع كونه منتظرا حسبما ينبئ عنه قوله تعالى سَيُهْزَمُ الجمعُ وَيُوَلُّونَ الدبرَ وقوله تعالى قل للذين كفروا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إلى جَهَنَّمَ وغيرُ ذلك جرياً على عادته سبحانه في أخباره وأُوّلت الرؤيا بما رآه ﷺ في المنام من مصارعهم لما روى أنه ﷺ لما ورد ماءَ بدرٍ قال والله لكأني أنظرُ إلى مصارع القوم وهو يومئ إلى الأرض هذا مصرَعُ فلان وهذا مصرعُ فلان فتسامعت به قريش فاستسخروا منه وبما رأه النبيِّ ﷺ أنه سيدخل مكةَ وأخبر به أصحابَه فتوجه إليها فصده عام المشركون الحديبية واعتذر عن كون ما ذكر مدنياً بأنه يجوز أن يكون الوحيُ بإهلاكهم وكذا الرؤيا واقعاً بمكة وذكرُ الرؤيا وتعيينُ المَصارعِ واقعَين بعد الهجرة وأنت خبيرٌ بأنه يلزم منه أن يكون افتتانُ الناسِ بذلك واقعاً بعد الهجرة وأن يكون ازديادُهم طغياناً متوقعاً غيرَ واقعٍ عند نزول الآية وقد قيل الرؤيا ما رآه ﷺ في وقعة بدر من مضمون قوله تعالى إِذْ يُرِيكَهُمُ الله فِى مَنَامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيراً لَّفَشِلْتُمْ ولا ريب في أن تلك الرؤيا مع وقوعها في المدينة ما جعلت فتنة للناس
tasdik etmekte tereddüt etmeyeceği apaçık bir mucize olmasına rağmen, sadece insanların onunla sınandığı ve hatta bazılarının dinden döndüğü bir imtihan kıldık. (والشجرة الملعونة فِى القرآن) “Ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da” 'er-ru'yâ' kelimesine matuftur. Kur'an'da ağacın lanetlenmesinden maksat, mecâz-ı aklî yoluyla onu yiyenin lanetlenmesidir; yahut rahmetten uzaklaştırılmasıdır, zira o cehennemin dibinde, rahmete en uzak yerde biter. Yani bunu da onlar için ancak bir imtihan kıldık; zira bunu inkâr edip: “Muhammed hem cehennemin taşları yaktığını iddia ediyor, hem de orada ağaç bittiğini söylüyor!” dediler. Akıllarının gereğini inkâr etmekle gerçekten haktan pek uzak bir sapıklığa düştüler. Çünkü onlar devenin/devekuşunun kor ateşleri ve kızgın demir parçalarını yutup da bir zarar görmediğini görmekte; semender tüyünden yapılan mendillerin ateşe atıldığında ateşin ona tesir etmediğini müşahede etmekte ve her ağaçta bir ateş bulunduğunu bilmektedirler. Haberin hazfedilmesiyle merfû olarak da okunmuştur (veş-şeceratü); sanki 'Kur'an'da lanetlenen ağaç da böyledir' denilmiştir. (وتخوفهم) “Biz onları korkutuyoruz” bununla ve ayetlerin benzerleriyle korkutuyoruz, çünkü hepsi korkutmak içindir. Muzâri sîgasının seçilmesi yenilenme ve süreklilik bildirmek içindir. Korkutma onlara hiçbir şey artırmıyor, (إِلَاّ طُغْيَانًا كَبِيرًا) “Ancak büyük bir azgınlık [artırıyor]” haddi aşan bir azgınlık veriyor. Şayet Biz onların teklif ettikleri ayetleri gönderseydik, benzerlerine yaptıklarını onlara da yapacaklar ve geçmiş yandaşlarına yapılanlar bunlara da yapılacaktı. Oysa Biz bu ümmete yönelik umumi azabı en büyük felakete (kıyamete) ertelemeyi hükmettik. İşte yüce nazmın gerektirdiği mana budur. Müfessirlerin çoğu, ihâtayı kudretle kuşatma olarak yorumlamışlardır; bu da teklif ettikleri ayetlerin indirilmemesinden ötürü Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelebilecek olan üzüntüyü teselli etmek içindir. Zira onların indirilmesinde bir maslahat yoktur; kâfirler: “Eğer gerçekten bir peygamber olsaydın, Mûsâ ve diğer peygamberlerin (aleyhimüssalâtü vesselâm) getirdiği gibi bu mucizeleri getirirdin” diyerek dil uzatıyorlardı. Sanki şöyle denilmiştir: Sana lütufkâr olan Rabbinin insanları çepeçevre kuşattığını söylediğimiz vakti hatırla! Onlar O'nun kudret kabzasındadırlar, O'nun meşîetinin dışına çıkmaya güç yetiremezler. O seni onlardan korur, bu yüzden onlara aldırma ve sana emrettiğim peygamberliği tebliğ görevine devam et. Görmez misin ki sana daha önce gösterdiğimiz rüyayı insanlara şüphe veren bir imtihan kıldığımız halde senin davan için bir zayıflık, senin durumunda bir gevşeklik meydana getirmedi. İhâta, Bedir gününde Kureyş'in helak edilmesi olarak da tefsir edilmiştir. Beklenen bir durum olmasına rağmen geçmiş zaman sîgasıyla ifade edilmesi —tıpkı Allah Teâlâ'nın: {سَيُهْزَمُ الجمعُ وَيُوَلُّونَ الدبرَ} “O topluluk hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar” ve: {قل للذين كفروا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إلى جَهَنَّمَ} “İnkâr edenlere de ki: Yenileceksiniz ve cehenneme sürüleceksiniz” kavillerinde ve diğerlerinde olduğu gibi— Allah Sübhânehu'nun haberlerindeki âdeti gereğidir. Rüya ise Bedir suyuna vardığında Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Vallahi sanki bu kavmin yıkılıp öleceği yerlere bakıyor gibiyim” diyerek eliyle yere işaret edip: “Burası filanın öleceği yer, burası da filanın öleceği yer” buyurması ve Kureyş'in bunu duyup alaya alması rivayetine binaen, rüyasında onların öleceği yerleri görmesiyle tevil edilmiştir. Yine Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'ye gireceğini rüyasında görüp ashabına haber vermesi, sonra oraya yönelip Hudeybiye yılında müşriklerin onu engellemesi şeklinde de tevil edilmiştir. Bu zikredilenlerin Medenî oluşuna ise şöyle mazeret getirilmiştir: Onların helakine dair vahyin ve aynı şekilde rüyanın Mekke'de vuku bulmuş olması caizdir; rüyanın zikredilmesi ve ölecekleri yerlerin tayin edilmesi ise hicretten sonra gerçekleşmiştir. Sen de bilirsin ki bundan, insanların bununla imtihan olunmasının hicretten sonra gerçekleşmiş olması ve azgınlıklarının artmasının ayetin nüzulü anında gerçekleşmiş değil, beklenir bir durum olması gerekir. Rüyanın, Allah Teâlâ'nın: {إِذْ يُرِيكَهُمُ الله فِى مَنَامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيراً لَّفَشِلْتُمْ} “Hani Allah sana onları uykunda az gösteriyordu; eğer sana onları çok gösterseydi korkup çekinirdiniz” kavlinin muhtevası üzere Bedir hadisesinde gördüğü rüya olduğu da söylenmiştir. Şüphe yok ki bu rüya, Medine'de vuku bulmasıyla birlikte, insanlar için bir imtihan kılınmamıştır.
(وإذا قُلْنَا للملائكة) تذكيرٌ لما جرى منه تعالى من الأمر ومن الملائكة من الامتثال والطاعةِ من غير تردد وتحقيقٍ لمضمونِ ما سبقَ من قولِه تعالى أُولَئِكَ الذين يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إلى رَبّهِمُ الوسيلة أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ ويخافون عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبّكَ كان محذورا ويعلم
(وإذا قُلْنَا للملائكة) Allah Teâlâ tarafından vâki olan emrin ve melekler tarafından tereddütsüz gerçekleşen imtisal ve itaatin hatırlatılmasıdır; ayrıca daha önce geçen: {أُولَئِكَ الذين يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إلى رَبّهِمُ الوسيلة أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ ويخافون عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبّكَ كان محذورا} “O yalvardıkları kimseler var ya, bizzat onlar Rablerine hangisi daha yakın olacak diye vesile ararlar, O'nun rahmetini umarlar ve azabından korkarlar. Şüphesiz Rabbinin azabı sakınılması gereken bir azaptır” kavlinin muhtevasını pekiştirmektir; böylece bilinir ki
من حال الملائكة حال غيرهم من عيسى وعُزيرٍ ﵉ في الطاعة وابتغاءِ الوسيلة ورجاءِ الرحمة ومخافةِ العذاب ومن حال إبليسَ حالُ من يعاند الحقَّ ويخالف الأمرَ أي واذكر وقتَ قولِنا لهم (اسجدوا لاِدَمَ) تحيةً وتكريماً لما له من الفضائل المستوجِبة لذلك (فَسَجَدُواْ) له من غير تلعثم امتثالاً للأمر وأداءً لحقه عليه الصلاد والسلام (إِلَاّ إِبْلِيسَ) وكان داخلاً في زُمرتهم مندرجاً تحت الأمرِ بالسجود (قَالَ) أي عند ما وُبِّخ بقوله عز سلطانه يا إبليس ما لك أن لا تكون مَعَ الساجدين وقولِه مَا مَنَعَكَ أن لا تسجد اذ أَمَرْتُكَ وقوله مَا مَنَعَكَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَىَّ كما أشير إليه في سورة الحجر (أأسجد) وأنا مخلوقٌ من العنصر العالي (لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا) نُصب على نزعِ الخافضِ أي من طين أو حالٌ من الراجعِ إلى الموصول أي خلقتَه وهو طينٌ أو من نفس الموصول أي أأسجُد له وأصلُه طينٌ والتعبيرُ عنه ﷺ بالموصول لتعليل إنكارِه بما في حيز الصلة
meleklerin itaat, vesile arama, rahmeti umma ve azaptan korkma hususundaki halinden, İsa ve Üzeyr (aleyhimessemâ) gibi diğerlerinin hali de anlaşılır; İblis'in halinden de hakka inat eden ve emre karşı gelen kimsenin hali anlaşılır. Yani onlara: (اسجدوا لاِدَمَ) “Âdem'e secde edin” dediğimiz vakti hatırla! Bu secde, Âdem'in bunu hak ettiren faziletlerinden ötürü bir selamlama ve ikram secdesidir. (فَسَجَدُواْ) “Hemen secde ettiler” emre uymak ve onun (aleyhissalâtü vesselâm) hakkını eda etmek üzere hiç tereddüt etmeden ona secde ettiler; (إِلَاّ إِبْلِيسَ) “İblis müstesna”; o da onların zümresine dahildi ve secde emrinin kapsamına giriyordu. (قَالَ) Hicr suresinde işaret edildiği üzere, Yüce Şanı tarafından: “Ey İblis! Secde edenlerle beraber olmamana sebep nedir?” ve: “Sana emrettiğim zaman seni secde etmekten alıkoyan neydi?” ve: “Kendi ellerimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir?” buyrularak azarlanıp kınandığı zaman dedi ki: (أأسجد) “Ben secde eder miyim?” ben yüce bir unsurdan yaratılmışken, (لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا) “Çamur olarak yarattığın kimseye mi?” 'Tînen' kelimesi harf-i cerrin hazfiyle mansubdur, yani 'çamurdan yarattığın kimseye'; yahut sıladaki aid zamirinden hâldir, yani 'o çamur halindeyken yarattığın kimseye'; yahut bizzat sıla isminden (mâ'dan) hâldir, yani 'aslı çamur olan kimseye mi secde edeyim?' Âdem'den (aleyhisselâm) sıla cümlesiyle bahsedilmesi, İblis'in inkârını sılanın içeriğindeki vasıfla gerekçelendirmek içindir.
(قَالَ) أي إبليسُ لكن لا عَقيبَ كلامِه المحكي بل بعد الإنظارِ المترتب على استنظاره المتفرِّع على الأمر بخروجه من بين الملأ الأعلى باللعن المؤبّدِ وإنما لم تصرح بذلك اكتفاء بما ذكر في مواضعَ أُخَرَ فإن توسيطَ قال بين كلامَيْ اللعين للإيذان بعدمِ اتصالِ الثاني بالأول وعدم ابتنائه عليه بل على غيره كما في قوله تعالى قال فما خطبكم بعد قوله تعالى قَالَ وَمَن يَقْنَطُ مِن رَّحْمَةِ ربه إلا لضالون (أرأيتك هذا الذى كَرَّمْتَ عَلَىَّ) الكافُ لتأكيد الخطابِ لا محلَّ لها من الإعراب وهذا مفعولٌ أولٌ والموصولُ صفتُه والثاني محذوفٌ لدِلالة الصلةِ عليه أي أخبِرني عن هذا الذي كرّمته عليّ بأن أمرْتَني بالسجود له لِمَ كَرَّمْتَه عليّ وقيل هذا مبتدأٌ حُذف عنه حرفُ الاستفهام والموصولُ مع صلتِه خبرُه ومقصودُه الاستصغار والاستحقار ما يخاطبه به عَقيبه (لَئِنْ أَخَّرْتَنِ) حياً (إلى يَوْمِ القيامة) كلامٌ مبتدأٌ واللامُ موطِّئةٌ للقسم وجوابُه قوله (لاحْتَنِكَنَّ ذُرّيَّتَهُ) أي لأستأصِلَنّهم من قولهم احتنَك الجرادُ الأرضَ إذا جرَد ما عليها أكلاً أو لأقودنّهم حيث ما شئتُ ولأستولِينّ عليهم استيلاءً قوياً من قولهم حنكْتَ الدابةَ واحتنكتَها إذا جعلتَ في حنَكها الأسفلِ حبلاً تقودُها به وهذا كقوله لازَيّنَنَّ لَهُمْ فِى الأرض وَلاغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ وإنما عَلِم تسنِّي ذلك المطلبِ له تلقّياً من جهة الملائكةِ عليهم الصلاة والسلام أو استنباطاً من قولهم أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدماء أو نوسما من خَلْقه (إِلَاّ قَلِيلاً) مّنْهُمُ وهم المخْلَصون الذين عصمهم الله تعالى
(قَالَ) İblis dedi ki; fakat bu, nakledilen sözünün hemen akabinde değil, ebedi lanetle Mele-i A'lâ'dan çıkarılma emrinin peşinden gelen mühlet istemesi üzerine verilen mühletten sonradır. Bunun açıkça belirtilmemesi, başka yerlerde zikredilenlerle yetinildiği içindir. Nitekim mel'unun iki sözü arasına 'kâle' lafzının konulması, ikincinin birinciye bitişik olmadığını ve ona değil başkasına bina edildiğini bildirmek içindir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: {قَالَ وَمَن يَقْنَطُ مِن رَّحْمَةِ ربه إلا لضالون} kavlinden sonra: {قال فما خطبكم} buyurması gibi. (أرأيتك هذا الذى كَرَّمْتَ عَلَىَّ) “Şu benden üstün kıldığına bir bakar mısın?” Buradaki 'kâf' harfi hitabı pekiştirmek içindir, iraptan mahalli yoktur. 'Hâzâ' birinci mef'ûldür, ism-i mevsûl ise onun sıfatıdır; ikinci mef'ûl ise sılanın delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Yani: 'Kendisine secde etmemi bana emretmekle benden üstün kıldığın şu kimseyi bana haber ver, onu benden niçin üstün kıldın?' demektir. 'Hâzâ'nın başından istifham edatı hazfedilmiş bir mübteda, sılasıyla birlikte ism-i mevsûlün ise onun haberi olduğu da söylenmiştir. Maksadı onu küçümsemek ve hakir görmektir; hemen akabinde ona hitap ettiği şey de budur: (لَئِنْ أَخَّرْتَنِ) “Eğer beni ertelersen” beni diri olarak bırakırsan, (إلى يَوْمِ القيامة) “Kıyamet gününe kadar”; bu yeni bir cümledir, 'lâm' harfi kaseme hazırlık (muvatta') içindir, cevabı ise şu kavlidir: (لاحْتَنِكَنَّ ذُرّيَّتَهُ) “Mutlaka onun zürriyetini kökten hâkimiyetim altına alırım / helak ederim”. Yani onların kökünü kuruturum; Arapların çekirge yeryüzündeki her şeyi yiyip bitirdiğinde kullandıkları 'ihteneke'l-cerâdü'l-arda' sözünden gelir; yahut: 'Onları dilediğim yere sevk ederim ve üzerlerinde kesin bir hâkimiyet kurarım' demektir ki bu da bineğin alt çenesine sevk etmek için ip takıldığında söylenen 'hanektü'd-dâbbete ve'htenektühâ' sözünden gelir. Bu, onun: {لازَيّنَنَّ لَهُمْ فِى الأرض وَلاغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “Yeryüzünde onlara [günahları] süsleyeceğim ve onların hepsini mutlaka azdıracağım” sözü gibidir. Bu isteğinin kendisi için kolaylaşacağını ya meleklerden (aleyhimüssalâtü vesselâm) işiterek öğrenmiş ya da onların: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدماء} “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın?” sözünden istinbat etmiş yahut Âdem'in yaratılışındaki tabiatı sezerek bilmiştir. (إِلَاّ قَلِيلاً) “Pek azı müstesna” onlardan azı hariç; onlar da Allah Teâlâ'nın koruduğu ihlaslı kullardır.
(قَالَ اذهب) أي امضِ لشأنك الذي اخترتَه وهو طردٌ له وتخليةٌ بينه وبين ما سوّلت له نفسه (فَمَن تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ) أي جزاؤُك وجزاؤهم فغُلّب المخاطَبُ في الغائب رعاية الحق المتبوعية (جَزَاء مَّوفُورًا) أي جزاءً مكملاً من قولهم فِرْ لصاحبك عِرضَه فِرَةً أي وفّر وهو نُصبَ على أنَّه مصدرٌ مُؤكدٌ لما في قوله فإن جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ من معنى تجازون أو للفعل المقدّر أو حالٌ موطئةٌ لقوله موفورا
(قَالَ اذهب) “[Allah] buyurdu ki: Git!” yani kendi seçtiğin o işe koyul! Bu, onu kovma ve nefsinin ona süslediği şeyle baş başa bırakmadır. (فَمَن تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ) “Onlardan her kim sana uyarsa, şüphesiz cehennem hepinizin cezasıdır” yani senin ve onların cezasıdır; uyulan olma hakkını gözeterek muhatap zamiri gaibe baskın kılınmıştır (tağlîb). (جَزَاء مَّوفُورًا) “Eksiksiz, tastamam bir ceza olarak” yani tamamlanmış bir ceza; bu da Arapların 'arkadaşının haysiyetini tam koru' anlamındaki 'fir li-sâhibike ırzahû firaten' sözünden gelir. Bu kelime, {فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ} kavlindeki cezalandırılacaksınız manasını pekiştiren bir masdar olarak yahut takdirî bir fiilin mef'ûl-i mutlakı olarak yahut 'mevfûran' kelimesine hazırlık yapan bir hâl (hâl-i muvattae) olarak mansub kılınmıştır.
الإسراء
İsrâ
٦٤ - ٦٦ (واستفزز) أي استخفَّ (مَنِ استطعت مِنْهُمْ) أن تستفِزَّه (بِصَوْتِكَ) بدعائك إلى الفساد (وَأَجْلِبْ عَلَيْهِم) أي صِحْ عليهم من الجَلَبة وهي الصياح (بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ) أي بأعوانك وأنصارِك من راكب وراجل من أهل العبث والفساد قال ابن عباس ﵄ ومجاهدٌ وقتادةُ إن له خيلاً ورَجِلاً من الجن والإنس فما كان من راكب يقاتل في معصية الله تعالى فهو من خيل إبليسَ وما كان من راجل يقاتل في معصية الله تعالى فهو من رَجِل إبليس والخيلُ الخيالة ومنه قوله ﷺ يا خيلَ الله اركبي والرّجْلُ اسمُ جمعٍ للراجل كالصحب والركب وقرئ بكسر الجيم وهي قراءةُ حفصٍ على أنه فَعِلٌ بمعنى فاعل كتعِب وتاعب وبضمة مثلُ حدِثٌ وحدُثٌ وندس وندِسٌ وندُسٌ ونظائرِهما أي جمعك الراجل ليطابق الخيل وقرئ رجالِك ورجالك ويجوز أن يكون استفزازُه بصوته وإجلابه بخيله ورَجْلِه تمثيلاً لتسلّطه على من يُغويه فكأنه مِغوارٌ أوقع على قوم فصوّت بهم صوتاً يزعجهم من أماكنهم ويقلقهم عن مراكزهم واجلب عليهم يجنده من خيّالة ورَجّالَة حتى استأصلهم (وَشَارِكْهُمْ فِى الأموال) بحملهم على كسبها وجمعِها من الحرام والتصرفِ فيها على ما لا ينبغي (والأولاد) بالحث على التوصل إليهم بالأسباب المحرمة والإشراكِ كتسميتهم بعبد العزّى والتضليلِ بالحمل على الأديان الزائغةِ والحِرَف الذميمة والأفعالِ القبيحة (وَعَدَّهُمْ) المواعيدَ الباطلةَ كشفاعة الآلهة والاتكالِ على كرامة الآباءِ وتأخيرِ التوبةِ بتطويل الأمل (وَمَا يَعِدُهُمْ الشيطان إِلَاّ غُرُوراً) اعتراضٌ لبيان شأنِ مواعيدِه والالتفاتُ إلى الغَيبة لتقوية معنى الاعتراضِ مع ما فيه من صرفِ الكلامِ عن خطابه وبيانِ شأنه للناس ومن الإشعار بعلية شيطنتِه للغرور وهو تزيينُ الخطأ بما يوهم أنه صواب
64-66. (واستفزز) “Ve ayartıp kışkırt” yani hafifmeşrep kılıp baştan çıkar; (مَنِ استطعت مِنْهُمْ) “Onlardan gücünün yettiği kimseleri” ayartmaya güç yetirebildiklerini; (بِصَوْتِكَ) “Sesinle” fesada davet edişinle. (وَأَجْلِبْ عَلَيْهِم) “Onların üzerine yaygara kopararak saldır” yani gürültü ve bağrışma anlamına gelen 'cebele' kökünden olarak onlara karşı bağırıp çağır; (بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ) “Süvarilerinle ve yayalarınla” yani bâtıl ve fesat ehlinden olan atlı ve yaya bütün yardımcıların ve taraftarlarınla. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ), Mücâhid ve Katâde şöyle demişlerdir: Onun cinlerden ve insanlardan atlıları ve yayaları vardır; Allah Teâlâ'ya isyan yolunda savaşan her atlı İblis'in süvarilerindendir, Allah Teâlâ'ya isyan yolunda savaşan her yaya da İblis'in yayalarındandır. 'Hayl' atlılar demektir; nitekim Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Ey Allah'ın süvarileri, binin!” buyruğu da bundandır. 'Racil' ise 'sahb' ve 'rakb' gibi yayanın (râcil) ism-i cem'idir. Cîm harfinin kesresiyle (racilike) de okunmuştur ki bu Hafs'ın kıraatidir; 'taib' ve 'tâib' gibi fâil anlamında 'fa'il' veznindedir; zamme ile 'hadis/hudüs' ve 'nedis/nüdüs' benzeri olarak da okunmuştur; yani süvarilere denk olsun diye yaya topluluğun demektir. 'Ricâlike' ve 'ruccâlike' şeklinde de okunmuştur. İblis'in sesiyle ayartması, süvarileri ve yayalarıyla hücum etmesi, saptırdığı kimseler üzerindeki hâkimiyeti için yapılmış bir temsil (temsîlî istiare) de olabilir. Sanki o bir kavme baskın yapan, onları yerlerinden oynatacak ve mevzilerinden sökecek bir sesle bağıran, süvari ve yaya ordularıyla üzerlerine çullanıp köklerini kazıyan bir akıncı gibidir. (وَشَارِكْهُمْ فِى الأموال) “Mallarda onlara ortak ol” onları haram yoldan kazanmaya ve biriktirmeye, uygun olmayan yerlere harcamaya sevk ederek; (والأولاد) “Ve çocuklarda da [ortak ol]” onlara haram yollarla ulaşmaya teşvik ederek ve Abdüluzzâ gibi isimler koyarak şirke düşürmekle, sapık dinlere, kötü mesleklere ve çirkin işlere yönlendirip saptırmakla ortak ol. (وَعَدَّهُمْ) “Onlara vaatte bulun” ilahların şefaati, ataların şerefine güvenme ve uzun emellerle tövbeyi erteleme gibi bâtıl vaatlerde bulun. (وَمَا يَعِدُهُمْ الشيطان إِلَاّ غُرُوراً) “Şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez”. Bu, onun vaatlerinin durumunu açıklayan bir itiraziyedir (ara cümledir). Gaip sîgasına iltifat yapılması, hitabı ondan çevirme, durumunu insanlara açıklama ve şeytanlığının aldatmanın gerekçesi olduğunu bildirme özelliğiyle birlikte itiraziyenin manasını kuvvetlendirmek içindir. Gurur ise, doğru olduğu vehmini vererek yanlışı süsleyip güzel göstermektir.
(إِنَّ عِبَادِى) الإضافةُ للتشريف وهم المخلَصون وفيه أن مَنْ تبعه ليس منهم وأن الإضافةَ لثبوت الحكمِ في قولِهِ تعالَى (لَّيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سلطان) أي تسلّطٌ وقدرةٌ على إغوائهم كقوله تعالى إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ على الذين آمنوا وعلى رَبّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (وكفى بِرَبّكَ وَكِيلاً) لهم يتوكلون عليه ويستمدون به في الخلاص عن إغوائك والتعرضُ لوصفِ الربوبيةِ المنْبئةِ عن المالكية المطلقة والتصرف الكلي مع الإضافة إلى ضمير إبليسَ للإشعار بكيفية كفايتِه تعالى لهم أعني سلْبَ قدرتِه على إغوائهم
(إِنَّ عِبَادِى) “Şüphesiz kullarım”. İzafet teşrif içindir; onlar ihlaslı kullardır. Bunda, ona uyanların Allah'ın [has] kullarından olmadığına ve izafetin, Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki hükmün sübutu için olduğuna işaret vardır: (لَّيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سلطان) “Senin onlar üzerinde hiçbir hâkimiyetin yoktur” yani onları saptırmaya hiçbir hâkimiyetin ve gücün yoktur; nitekim Allah Teâlâ: {إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ على الذين آمنوا وعلى رَبّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “Şüphesiz iman edip de yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur” buyurmuştur. (وكفى بِرَبّكَ وَكِيلاً) “Vekil olarak Rabbin yeter” sana karşı tevekkül edecekleri ve senin saptırmandan kurtulmak için yardım isteyecekleri bir vekil olarak [Rabbin yeter]. Mutlak mâlikliği ve küllî tasarrufu bildiren Rablik vasfının zikredilmesi ve İblis'in zamirine muzaf kılınması, Allah Teâlâ'nın onları korumasının nasıl olacağını, yani onun saptırma gücünü elinden alacağını hissettirmek içindir.
(رَّبُّكُمُ الذى يُزْجِى لَكُمُ الفلك في البحر) مبتدأ وخبر والإزجاءُ السوقُ حالاً بعد حال أي هو القادرُ الحكيمُ الذي يسوق لمنافعكم الفُلك ويُجريها في البحر (لِتَبْتَغُواْ مِن فَضْلِهِ) من رزقه الذي هو فضلٌ من قِبَله أو من الربح الذي هو مُعطيه ومن مزيدةٌ أو تبعيضية وهذا تذكير لبعض النعم التي هي دلائلُ التوحيد وتمهيد لذكر توحيدهم
(رَّبُّكُمُ الذى يُزْجِى لَكُمُ الفلك في البحر) “Rabbiniz, denizde sizin için gemileri yüzdürendir” mübteda ve haberdir. İzcâ (إِزْجَاء), peyderpey sevk etmek demektir; yani sizin menfaatleriniz için gemileri sevk eden ve denizde yüzdüren Kâdir ve Hakîm olan O'dur; (لِتَبْتَغُواْ مِن فَضْلِهِ) “O'nun lütfundan arayasınız diye” O'nun katından bir lütuf olan rızkından veya O'nun bahşettiği kârdan arayasınız diye. 'Min' edatı zâide veya teb'îziyyedir (kısmîlik bildirir). Bu, tevhidin delilleri olan bazı nimetlerin hatırlatılması ve onların tevhidi ikrar edişlerinin zikrine bir hazırlıktır;
عند مِساسِ الضرِّ تكملةً لما مرَّ من قولِه تعالى فَلَا يَمْلِكُونَ الآية (إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ) أزلاً وأبداً (رَّحِيماً) حيث هيأ لكُم ما تحتاجونَ إليهِ وسهّل عليكم ما يعسُر من مباديه وهذا تذييلٌ فيه تعليلٌ لما سبق من الإزجاء لابتغاء الفضلِ وصيغةُ الرحيم للدِلالة على أن المرادَ بالرحمة الرحمةُ الدنيويةُ والنعمةُ العاجلة المنقسمة إلى الجليلة والحقيرة
daha önce geçen: {فَلَا يَمْلِكُونَ} “Güç yetiremezler” ayetinin tamamlayıcısı olarak sıkıntı dokunduğunda [yapacakları tevhidi zikretmeye bir hazırlıktır]. (إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ) “Şüphesiz O, size karşı” ezelde ve ebedde, (رَّحِيماً) “Çok merhametlidir”; zira muhtaç olduğunuz şeyleri sizin için hazırlamış ve onun zor olan başlangıç yollarını size kolaylaştırmıştır. Bu, lütfu aramak için gemilerin yüzdürülmesiyle ilgili önceki hükmün gerekçesini içeren bir fezlekedir (tezyîl). 'Rahîm' sîgası, rahmetten maksadın dünyevî rahmet ve büyüğe küçüğe ayrılan peşin nimet olduğuna delalet etmek içindir.
(وَإِذَا مَسَّكُمُ الضر فِى البحر) خوفَ الغرقِ فيه (ضَلَّ مَن تَدْعُونَ) أي ذهب عن خواطركم ما كنتم تدعون من دون اله من الملائكة أو المسيحِ أو غيرهم (إِلَاّ إِيَّاهُ) وحده من غير أن يخطُر ببالكم أحدٌ منهم وتدعوه لكشفه استقلالاً أو اشتراكاً أو ضل كلُّ مَنْ تدعونه عن إغاثتكم وإنقاذِكم ولم يقدِر على ذلكَ إلا الله على الاستثناء المنقطع (فَلَمَّا نجاكم) من الغرق وأوصلكم (إِلَى البر أَعْرَضْتُمْ) عن التوحيد أو اتسعتم في كُفران النعمة (وَكَانَ الإنسان كَفُورًا) تعليلٌ لما سبق من الإعراض
(وَإِذَا مَسَّكُمُ الضر فِى البحر) “Denizde size bir sıkıntı dokunduğu zaman” boğulma korkusu geldiğinde, (ضَلَّ مَن تَدْعُونَ) “Yalvardığınız bütün kimseler kaybolup gider” yani Allah'tan başka yalvardığınız melekler, Mesîh veya başkaları hatırınızdan tamamen silinir; (إِلَاّ إِيَّاهُ) “Yalnızca O müstesna”; onlardan hiçbiri aklınıza gelmeksizin ve müstakil ya da ortak olarak sıkıntıyı gidersin diye çağırmaksızın yalnız O'na yalvarırsınız. Yahut munkatı' istisna olarak; imdadınıza yetişmek ve sizi kurtarmaktan yalvardığınız herkes âciz kalıp uzaklaşır ve buna Allah'tan başka kimse güç yetiremez. (فَلَمَّا نجاكم) “Fakat sizi kurtarıp” boğulmaktan kurtarıp ulaştırdığı vakit, (إِلَى البر أَعْرَضْتُمْ) “Karaya [ulaştırdığında] yüz çevirirsiniz” tevhidden yüz çevirirsiniz yahut nankörlükte ileri gidersiniz. (وَكَانَ الإنسان كَفُورًا) “İnsan pek nankördür”. Bu, daha önce geçen yüz çevirmenin gerekçesidir.
(أَفَأَمِنتُمْ) الهمزة للإنكار والفاء للعطف على محذوف تقديره أنجوتم فأمنتم (أَن يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ البر) الذي هو مأمنُكم أي يقلِبه ملتبساً بكم أو بسبب كونِكم فيه وفي زيادة الجانبِ تنبيهٌ على تساوي الجوانب والجهاتِ بالنسبة إلى قدرته ﷾ وقهرِه وسلطانه وقرئ بنون العظمة (أَوْ يُرْسِلَ عليكم) من فوقكم وقرئ بالنون (حاصبا) ريحاً ترمي بالحصباء (ثُمَّ لَا تَجِدُواْ لَكُمْ وَكِيلاً) يحفظكم من ذلك أو يصرِفه عنكم فإنه لا رادَّ لأمره الغالب
(أَفَأَمِنتُمْ) “Yoksa güvende mi oldunuz?” Hemze inkâr içindir, fâ harfi ise takdiri 'kurtuldunuz da güvende mi oldunuz?' şeklinde olan mahzuf bir kelama matuftur; (أَن يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ البر) “Karanın bir tarafında sizi yerin dibine geçirmesinden” sizin güvenli yeriniz olan karayı sizi içine alacak şekilde yahut sizin orada bulunmanız sebebiyle tersyüz etmesinden [güvende mi oldunuz?] 'Cânib' (taraf/yön) kelimesinin ziyade edilmesinde, O'nun azamet ve celal sahibi kudretine, kahrına ve saltanatına nispetle yönlerin ve tarafların eşit olduğuna dair bir uyarı vardır. Azamet nûnu ile (nahsife) de okunmuştur. (أَوْ يُرْسِلَ عليكم) “Yahut üzerinize göndermesinden” üstünüzden göndermesinden —nûn ile (nürsile) de okunmuştur— (حاصبا) “Taş yağdıran bir kasırga [göndermesinden]” çakıl taşları savuran bir rüzgâr [göndermesinden güvende misiniz?] (ثُمَّ لَا تَجِدُواْ لَكُمْ وَكِيلاً) “Sonra kendinize hiçbir vekil de bulamazsınız” sizi bundan koruyacak veya bunu sizden savuşturacak bir vekil bulamazsınız; zira O'nun galip emrini geri çevirecek hiçbir güç yoktur.
(أَمْ أَمِنتُمْ أَن يُعِيدَكُمْ فيها) في البحر أو ثرت كلمةُ في على كلمة إلى المنبئة عن مجرد الانتهاء للدِلالة على استقرارهم فيه (تَارَةً أخرى) إسنادُ لإعادة إليه تعالى مع أن العود إليه بإختبارهم باعتبار خلقِ الدواعي الملجئةِ لهم إلى ذلك وفيه إيماءٌ إلى كمال شدةِ هول ما لا قوة في التارة الأولى بحيث لولا الإعادةُ لما عادوا (فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ) وأنتم في البحر وقرئ بالنون (قَاصِفًا مّنَ الريح) وهي التي لا تمر بشيء إلا كسرَتْه وجعلتْه كالرميم أو التي لها قصيفٌ وهو الصوتُ الشديد كأنها تتقصّف أي تتكسر (فَيُغْرِقَكُم) بعد كسر فُلْكِكم كما ينبئ عنه عنوان القصف وقرئ بالنون وبالتاء على الإسنادِ إلى ضميرِ الريح (بِمَا كَفَرْتُمْ) بسبب إشراكِكم أو كفرانِكم لنعمة الإنجاء (ثُمَّ لَا تَجِدُواْ لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا) أي ثائراً يطالبنا بما فعلنا انتصاراً منا ودَرْكاً للثأر من جهتنا كقوله سبحانه وَلَا يخاف عقباها
(أَمْ أَمِنتُمْ أَن يُعِيدَكُمْ فيها) “Yoksa sizi tekrar oraya döndürmesinden güvende mi oldunuz?” Denizde kalıp yerleşmelerini ifade etmek için sadece son noktayı bildiren 'ilâ' edatı yerine 'fî' kelimesi tercih edilmiştir; (تَارَةً أخرى) “Bir defa daha”. Tekrar döndürme fiilinin, onların oraya dönmesi kendi iradeleriyle olmasına rağmen Allah Teâlâ'ya isnad edilmesi, onları buna mecbur bırakan saikleri yaratması bakımındandır; bunda, ilk seferde karşılaştıkları dehşetin şiddetinin kemaline, öyle ki O döndürmeseydi asla geri dönmeyeceklerine bir işaret vardır. (فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ) “Ve üzerinize göndermesinden” siz denizdeyken —nûn ile (nürsile) de okunmuştur— (قَاصِفًا مّنَ الريح) “Kırıp döken bir fırtına [göndermesinden]”; bu, uğradığı her şeyi kırıp döken ve kül ufak eden yahut kırılırcasına şiddetli bir sesi olan rüzgârdır. (فَيُغْرِقَكُم) “Ve sizi boğmasından [güvende misiniz?]” kasırga nitelemesinin bildirdiği üzere geminizi kırdıktan sonra [sizi boğmasından]; nûn ile (nuğrikaküm) ve rüzgâr zamirine isnat edilerek tâ ile (tuğrikaküm) de okunmuştur; (بِمَا كَفَرْتُمْ) “İnkâr etmeniz sebebiyle” şirkiniz veya kurtarılma nimetine nankörlük etmeniz sebebiyle. (ثُمَّ لَا تَجِدُواْ لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا) “Sonra bundan dolayı Bize karşı kendinize bir yardımcı/öç alıcı da bulamazsınız” yani Bizden intikam alarak ve tarafımızdan öç talep ederek yaptığımız şey sebebiyle Bizi hesaba çekecek bir takipçi bulamazsınız; tıpkı Allah Sübhânehu'nun: {وَلَا يخاف عقباها} “O, bunun akıbetinden korkmaz” kavlinde olduğu gibi.
الإسراء
İsrâ
٧٠ - ٧ (ولقد كرمنا بني آدم) قاطبةً تكريماً شاملاً لبَرّهم وفاجرِهم أي كرمناهم بالصورة والقامة المعتدل والتسلط على ما في الأرض والتمتع به والتمكُّنِ من الصناعات وغير ذلك مما لا يكاد يُحيط به نِطاقُ العبارةِ ومن جملته ما ذكره ابن عباس ﵄ من أن كلَّ حيوانٍ يتناول طعامَه بفيه إلا الإنسانَ فإنه يرفعه إليه بيده وما قيل من شِرْكة القرد له في ذلك مبنيٌّ على عدم الفرقِ بين اليد والرجل فإنه متناولٌ له برجله التي يطأ بها القاذورات لا بيده (وحملناهم فِى البر والبحر) على الدوابّ والسفن من حملْتَه إذا جعلتَ له ما يركبه وليس من المخلوقات شيءٌ كذلك وقيل حملناهم فيها حيث لم نخسِفْ بهم الأرضَ ولم نُغرِقْهم بالماء وأنت خبيرٌ بأن الأول هو الأنسبُ بالتكريم إذ جميعُ الحيواناتِ كذلك (وَرَزَقْنَاهُمْ مّنَ الطيبات) أي فنون النعمِ وضُروب المستلذات مما يحصل بصنيعهم وبغير صنيعهم (وفضلناهم) في العلوم والإدراكاتِ بما ركّبنا فيهم من القُوى المدرِكةِ التي بها يتميز الحقُّ من الباطل والحسَنُ من القبيح (على كَثِيرٍ مّمَّنْ خَلَقْنَا) وهم من عدا الملائكةِ عليهم الصلاة والسلام (تَفْضِيلاً) عظيماً فحق عليهم أن يشكروا هذه النعمَ ولا يكفروها ويستعملوا قُواهم في تحصيل العقائدِ الحقّةِ ويرفضوا ما هم عليه من الشرك الذي لا يقبله أحدٌ ممن له أدنى تميز فضلاً عمن فضل على من عدا الملأ الأعلى الذين هم العقولُ المحضةُ وإنما استُثنيَ جنسُ الملائكة من هذا التفضيلِ لأن علومَهم دائمةٌ عاريةٌ عن الخطأ والخلل وليس فيه دلالةٌ على أفضليتهم بالمعنى المتنازَعِ فيه فإن المراد هنا بيانُ التفضيل في أمر مشتركٍ بين جميع أفرادِ البشر صالحِها وطالحِها ولا يمكن أن يكون ذلك هو الفضلَ في عِظم الدرجةِ وزيادةِ القُربةِ عند الله سبحانه إن قيل أي حاجة إلى تعيين ما فيه التفضيلُ بعد بيانِ ما هو المرادُ بالمفضّلين فإن استثناءَ الملائكةِ عليهم الصلاة والسلام من تفضيل جميع أفرادِ البشرِ عليهم لا يستلزم استثناءَهم من تفضيل بعضِ أفرادِه عليهم قلنا لا بد من تعيينه البتةَ إذ ليس من الأفراد الفاجرةِ للبشر أحدٌ يفضُل على أحد من الخلوقات فيما هو المتنازَعُ فيه أصلاً بل هم أدنى من كل دنئ حسبما ينبئ عنه قوله تعالى أُوْلَئِكَ كالأنعامِ بلْ هُم أضلُّ وقولُه تعالى إِنَّ شَرَّ الدواب عِندَ الله الذين كفروا
70-71. (ولقد كرمنا بني آدم) “Andolsun ki Biz Âdemoğlunu üstün ve şerefli kıldık” iyisini ve kötüsünü kapsayan şamil bir ikramla bütün Âdemoğullarını üstün kıldık; yani onları güzel suret, dengeli boy pos, yeryüzündekilere hâkimiyet ve onlardan yararlanma, sanatları icra edebilme ve ifadenin sınırlarının kuşatamayacağı daha başka meziyetlerle üstün kıldık. İbn Abbâs'ın (radıyallâhu anhümâ) zikrettiği şu husus da bunlardandır: İnsan hariç her hayvan yiyeceğini ağzıyla alır; insan ise yiyeceğini eliyle ağzına götürür. Maymunun bu hususta insana ortak olduğu iddiası, el ile ayak arasındaki farkı gözetmemeye dayanır; zira o yiyeceğini pisliklere bastığı ayağıyla alır, eliyle değil. (وحملناهم فِى البر والبحر) “Onları karada ve denizde taşıdık” hayvanlar ve gemiler üzerinde taşıdık; 'ona binecek şey verdiğinde' 'hameletehû' denir, yaratılmışlar içinde başka hiçbir varlık böyle değildir. 'Onları yerin dibine geçirmeyerek ve suda boğmayarak oralarda taşıdık' da denilmiştir. Sen de bilirsin ki birinci mana ikrama daha uygundur, zira diğer bütün hayvanlar da [ikinci manada] taşınmaktadır. (وَرَزَقْنَاهُمْ مّنَ الطيبات) “Ve onları temiz ve güzel rızıklarla rızıklandırdık” yani kendi emekleriyle veya emekleri olmaksızın elde edilen çeşitli nimetler ve lezzetli şeylerle [rızıklandırdık]. (وفضلناهم) “Ve onları üstün kıldık” hak ile bâtılı, güzel ile çirkini birbirinden ayıran ve içlerine yerleştirdiğimiz idrak edici güçler sayesinde ilimler ve idrakler bakımından üstün kıldık; (على كَثِيرٍ مّمَّنْ خَلَقْنَا) “Yarattıklarımızın birçoğundan” melekler (aleyhimüssalâtü vesselâm) dışındaki yaratılmışlardan, (تَفْضِيلاً) “Büyük bir üstünlükle [üstün kıldık]”. O halde onlara düşen, bu nimetlere şükretmek, nankörlük etmemek, güçlerini hak inançları elde etmede kullanmak ve en alt derecede temyiz gücü bulunan birinin dahi kabul etmeyeceği şirki terk etmektir; nerede kaldı ki saf akıllardan ibaret olan Mele-i A'lâ dışındakilere üstün kılınmış olan kimse bunu kabul etsin! Melek cinsi bu üstün kılınmadan müstesna tutulmuştur; çünkü onların ilimleri süreklidir, hata ve noksanlıktan uzaktır. Bunda, ihtilaf edilen anlamda meleklerin daha faziletli olduğuna dair bir delalet yoktur; zira buradaki maksat, iyisiyle kötüsüyle bütün insan fertleri arasında ortak olan bir husustaki üstünlüğü açıklamaktır; bu üstünlüğün ise Allah Sübhânehu katında derece büyüklüğü ve yakınlık fazlalığı olması mümkün değildir. Eğer: 'Üstün kılınanların kimler olduğu açıklandıktan sonra, ne hususta üstün kılındıklarını tayin etmeye ne gerek vardır? Zira insanların bütün fertlerinin meleklerden (aleyhimüssalâtü vesselâm) üstün tutulmasından meleklerin istisna edilmesi, insanların bazı fertlerinin meleklerden üstün kılınmasından onların istisna edilmesini gerektirmez' denilirse; deriz ki: Bunun mutlaka tayin edilmesi gerekir; zira insanların fâsık fertlerinden hiçbiri, hakkında ihtilaf edilen asıl fazilet konusunda yaratılmışların hiçbirinden üstün değildir, bilakis onlar Allah Teâlâ'nın: {أُوْلَئِكَ كالأنعامِ بلْ هُم أضلُّ} “Onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar” ve: {إِنَّ شَرَّ الدواب عِندَ الله الذين كفروا} “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü inkâr edenlerdir” buyruklarının bildirdiği üzere her aşağılıktan daha aşağıdırlar.
(يوم ندعو) نُصب على المفعولية بإضمار اذكُر أو ظرفٌ لما دلَّ عليه قولُه تعالى ولا يظلمون وقرئ بالياء على البناء للفاعل وللمفعول ويدعو بقلب الألف واواً على لغة من يقول في افعى افعوا وقد جوّز كونُ الواو علامةَ الجمعِ كما في قوله تعالى وَأَسَرُّواْ النجوى أو ضميرَه وكلَّ بدلاً منه والنونُ محذوفةٌ لقلة المبالاة فإنها ليست إلا علامةَ الرفع وقد يكتفى بتقديره كما في يدعى (كُلَّ أُنَاسٍ) من بني آدم الذين
(يوم ندعو) “O gün çağırırız”. Gizli bir 'izkür' (hatırla) fiili ile mef'ûl olarak mansubdur yahut Allah Teâlâ'nın 'zulme uğramazlar' kavlinin delalet ettiği fiilin zarfıdır. Fâil ve mef'ûl için meçhul olarak yâ ile de okunmuştur; 'ef'â' yerine 'ef'û' diyenlerin lügatine göre elif vâva dönüştürülerek 'yed'û' şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın: {وَأَسَرُّواْ النجوى} kavlinde olduğu gibi vâv harfinin cemi alameti olması yahut fâil zamiri olup 'külle' kelimesinin ondan bedel olması caiz görülmüştür. Nûn harfi çok önemsenmediği için hazfedilmiştir, zira o sadece ref alametidir; tıpkı 'yud'â' kıraatinde olduğu gibi takdir edilmesiyle de yetinilebilir. (كُلَّ أُنَاسٍ) “Bütün insanları” dünyada kendilerine ikram ve üstün kılma adına yaptıklarımızı yaptığımız Âdemoğullarından her topluluğu [çağırırız].
فعلنا بهم في الدنيا ما فعلنا من التكريم والتفضيلِ وهذا شروعٌ في بيان تفاوتِ أحوالِهم في الآخرة بحسب أحوالِهم وأعمالهم في الدنيا (بإمامهم) أي بمن ائتمّوا به من نبي أو مقدّم في الدين أو كتاب أو دين وقيل بكتاب أعمالِهم التي قدموها فيقال يا أصحابَ كتابِ الخيرِ يا أصحابَ كتابِ الشر أو يا أهلَ دينِ كذا يا أهلَ كتابِ كذا وقيل الإمامُ جمعُ آمَ كُخف وخِفاف والحكمةُ في دعوتهم بأمهاتهم بإجلال عيسى ﵇ وتشريفُ الحسنين ﵄ والسترُ على أولاد الزنا (فَمَنْ أُوتِىَ) يومئذ من أولئك المدعوّين (كتابه) صحيفةَ أعماله (بيمينه) إباننة لخطر الكتابِ المؤتى وتشريفاً لصاحبه وتبشيراً له من أول الأمرِ بما في مطاويه (فَأُوْلَئِكَ) إشارةٌ إلى مَنْ باعتبار معناه إيذاناً بأنهم حزبٌ مجتمعون على شأن جليل أو إشعار بأن قراءتَهم لكتبهم تكون على وجه الاجتماعِ لا على وجه الانفرادِ كما في حال الإيتاءِ وما فيهِ منَ الدلالةِ عَلى البعد للإشعار برفعة درجاتِهم أي أولئك المختصون بتلك الكرامةِ التي يُشعِر بها الإيتاءُ المزبور (يَقْرَءونَ كتابهم) الذي أوتوه على الوجه المبين تبجّحاً بما سُطّر فيه من الحسنات المستتبِعةِ لفنون الكراماتِ (وَلَا يُظْلَمُونَ) أي لا يُنقصون من أجور أعمالِهم المرتسمةِ في كتبهم بل يؤتَوْنها مضاعَفةً (فَتِيلاً) أي قدْرَ فتيلٍ وهو القِشرةُ التي في شق النواة أو أدنى شيءٍ فإن الفتيلَ مثلٌ في القِلة والحقارةِ
Bu, dünyadaki halleri ve amellerine göre âhiretteki durumlarının farklılığını açıklamaya başlamaktır. (بإمامهم) “Önderleriyle birlikte” yani peygamber, dinde önder, kitap veya din gibi kendilerine uydukları şeyle birlikte [çağırırız]. Önden gönderdikleri amel defterleriyle çağrılırlar; 'Ey hayır kitabının sahipleri!', 'Ey şer kitabının sahipleri!' veya 'Ey falan dinin mensupları!', 'Ey falan kitabın mensupları!' denilir de denilmiştir. 'İmâm' kelimesinin, 'huff' ve 'hıfâf' gibi 'ümm' (anne) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; onların anneleriyle çağrılmasındaki hikmet İsa'yı (aleyhisselâm) yüceltmek, Haseneyn'i (radıyallâhu anhümâ) şereflendirmek ve zina çocuklarının ayıbını örtmektir. (فَمَنْ أُوتِىَ) “Artık kime verilirse” o gün çağrılanlardan her kime verilirse, (كتابه) “Kitabı” amel defteri, (بيمينه) “Sağından [verilirse]”; verilen kitabın şanının yüceliğini beyan etmek, sahibini onurlandırmak ve daha ilk andan itibaren satırlarında yazılı olanlarla onu müjdelemek için [sağından verilir]. (فَأُوْلَئِكَ) “İşte onlar” manası itibariyle 'men' şart ismine işarettir; onların yüce bir iş üzerinde toplanmış bir zümre olduğunu bildirmek yahut kitaplarını okumalarının, veriliş anında olduğu gibi tek tek değil topluca olacağını hissettirmek içindir. İşaret ismindeki uzaklık manası derecelerinin yüceliğini hissettirmek içindir; yani söz konusu verilişin hissettirdiği o ikrama mazhar kılınan kimseler; (يَقْرَءونَ كتابهم) “Kitaplarını okurlar” türlü ikramları netice veren içinde yazılı iyiliklerle sevinip övünerek apaçık şekilde kendilerine verilen kitaplarını okurlar. (وَلَا يُظْلَمُونَ) “Ve haksızlığa uğratılmazlar” yani kitaplarına yazılmış olan amellerinin mükâfatlarından hiçbir şey eksiltilmez, bilakis kat kat fazlasıyla verilir; (فَتِيلاً) “Bir kıl kadar bile” hurma çekirdeğinin yarığındaki ince lif kadar yahut en ufak bir şey kadar bile [eksiltilmez]; zira fetîl, azlık ve değersizlikte darbımeseldir.
(وَمَن كَانَ) من المدعوّين المذكورين (فِى هذه) الدنيا التي فُعل بهم فيها ما فعل من فنون التكريمِ والتفضيل (أعمى) فاقدَ البصيرة لا يهتدي إلى رُشده ولا يعرِف ما أوليناه من نعمة التكْرِمةِ والتفضيلِ فضلاً عن شكرها والقيامِ بحقوقها ولا يستعمل ما أودعناه فيه من العقول والقُوى فيما خُلِقْن له من العلوم والمعارِف الحَقّة (فَهُوَ فِى الأخرة) التي عُبّر عنها بيومَ ندعو (أعمى) كذلك أي لا يهتدي إلى ما ينجيّه ولا يظفَر بما يُجديه لأن العمَى الأولَ موجبٌ للثاني وقد جُوّز كونُ الثاني بمعنى التفضيل على أن عماه في الآخرة أشد من عماه في الدنيا ولذلك قرأ أبو عمرو الأولَ مما لا والثاني مفخماً (وَأَضَلُّ سَبِيلاً) أي من الأعمى لزوال الاستعدادِ المُمْكنِ وتعطلِ الآلاتِ بالكلية وهذا بعينه هو الذي أوتي كتابَه بشماله بدِلالة حال ما سبق من الفريق المقابل له ولعل العدولَ عن ذكره بذلك العنوانِ مع أنه الذي يستدعيه حسنُ المقابلة حسبما هو الواقعُ في سورة الحاقة وسورةِ الانشقاق للإيذان بالعلة الموجبةِ له كما في قوله تعالى وَأَمَّا إِن كَانَ مِنَ المكذبين الضالين بعد قوله تعالى فَأَمَّا إِن كَانَ مِنَ أَصْحَابِ اليمين وللرمز إلى علة حالِ الفريقِ الأول وقد ذكر في أحد الجانبين المسبّبُ وفي الآخرة السببُ ودل بالمذكور في كل منهما على المتروك في الآخر تعويلاً على شهادة العقلِ كما في قوله عز وعلا وَإِن يَمْسَسْكَ الله بِضُرّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَاّ هُوَ وَإِن يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ
(وَمَن كَانَ) “Ve her kim de olursa” söz konusu çağrılanlardan her kim olursa, (فِى هذه) “Bu [dünyada]” kendilerine türlü ikram ve üstünlüklerin bahşedildiği bu dünyada; (أعمى) “Kör [olursa]” basiretsiz olup doğru yolunu bulamaz, şükrünü eda etmek ve haklarını yerine getirmek şöyle dursun kendisine verdiğimiz ikram ve üstünlük nimetini tanımaz ve içine yerleştirdiğimiz akılları ve kabiliyetleri yaratılış gayeleri olan hak ilimler ve marifetlerde kullanmazsa; (فَهُوَ فِى الأخرة) “O âhirette de” 'o gün çağırırız' diye ifade edilen âhirette de; (أعمى) “Kördür” aynı şekilde kördür; yani kendini kurtaracak yolu bulamaz ve işine yarayacak bir şeyi elde edemez, zira birinci körlük ikinci körlüğün sebebidir. İkinci 'a'mâ' kelimesinin ism-i tafdîl manasında olması da caiz görülmüştür; yani onun âhiretteki körlüğü dünyadaki körlüğünden daha şiddetlidir. Bundan dolayı Ebû Amr birinciyi imâle ile (a'mê), ikinciyi ise tafhîm ile (a'mâ) okumuştur. (وَأَضَلُّ سَبِيلاً) “Ve yolca daha da sapıktır” yani körden daha sapıktır, zira [âhirette] mümkün olan istidat tamamen zail olmuş ve vasıtalar büsbütün işlemez hale gelmiştir. Bu kimse, karşısındaki zümrenin halinin delaletiyle amel defteri solundan verilen kimsenin ta kendisidir. Hâkka ve İnşikâk surelerinde vâki olduğu üzere güzel bir mukabele bunu gerektirdiği halde onun bu unvanla zikredilmesinden dönülmesi; Allah Teâlâ'nın: {فَأَمَّا إِن كَانَ مِنَ أَصْحَابِ اليمين} kavlinden sonra: {وَأَمَّا إِن كَانَ مِنَ المكذبين الضالين} buyurmasında olduğu gibi onu gerektiren illeti bildirmek ve birinci fırkanın durumunun illetine işaret etmek içindir. Taraflardan birinde müsebbeb (netice), diğerinde ise sebep zikredilmiş; aklın şehadetine güvenilerek her birinde zikredilenle diğerinde terk edilene delalet edilmiştir; tıpkı Yüce ve Aziz olan Allah'ın: {وَإِن يَمْسَسْكَ الله بِضُرّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَاّ هُوَ وَإِن يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ} “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa onu O'ndan başka giderecek yoktur; eğer senin hakkında bir hayır dilerse O'nun lütfunu geri çevirecek de yoktur” kavlinde olduğu gibi.
(وَإِن كَادُواْ لَيَفْتِنُونَكَ) نزلت في ثقيفٍ إذ قالوا للنبي ﷺ لا ندخُل في أمرك حتى تعطيَنا خِصالاً نفتخر بها على العرب لا نُعشر ولا نُحشر ولا نجبي في صلاتنا كل رِباً لنا فهو لنا كل رباً علينا فهو موضوعٌ عنا وأن تُمتّعنا باللات سنة وأن تحرم
(وَإِن كَادُواْ لَيَفْتِنُونَكَ) Sakîf kabilesi hakkında inmiştir; zira onlar Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Araplara karşı övüneceğimiz birtakım imtiyazları bize vermedikçe senin dinine girmeyiz; bizden öşür alınmayacak, cihada çağrılmayacağız, namazımızda rükû ve secde etmeyeceğiz, lehimize olan bütün faizler bizim olacak, aleyhimize olan bütün faizler ise silinecektir; Lât putundan bir yıl daha faydalanmamıza izin vereceksin ve Mekke'yi haram kıldığın gibi
واديَنا وَجّ كما حرّمت مكة فإذا قالت العربُ لم فعلتَ فقل إن الله أمرني بذلك وقيل في قريش حيث قالوا اجعل لنا آيةَ عذابٍ آيةَ رحمةٍ وآيةَ رحمةٍ آيةَ عذابٍ أو قالوا لا نُمكّنك من استلام الحجرِ حتى تُلمّ بآلهتنا فإنْ مخففةٌ من المشددة وضميرُ الشأنِ الذي هو اسمها محذوفٌ واللامُ هي الفارقةُ بينها وبين النَّافيةِ أي إنَّ الشأنَ قاربوا أن يفتنوك أي يخدعوك فاتنين (عَنِ الذى أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ) من أوامرنا ونواهينا ووعْدِنا ووعيدِنا (لِتفْتَرِىَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ) لتتقول علينا غيرَ الذي أوحينا إليك مما اقترحَتْه ثقيفٌ أو قريشٌ حسبما نقل (وإذن لا تخذوك خَلِيلاً) أي لو اتبعت أهواءَهم لكنتَ لهم وليًّا ولخرجتَ من ولايتي
vadimiz Vecc'i de haram kılacaksın; Araplar 'Bunu niçin yaptın?' diye sorarlarsa 'Bunu bana Allah emretti' diyeceksin” demişlerdi. Kureyş hakkında indiği de söylenmiştir; zira onlar: “Bizim için azap ayetini rahmet ayeti, rahmet ayetini de azap ayeti yap” demişler yahut: “Sen bizim ilahlarımıza el sürmedikçe Hacerülesved'i istilâm etmene izin vermeyiz” demişlerdi. 'İn' (إِنْ) edatı şeddeli 'inne'den hafifletilmiştir, ismi olan şan zamiri hazfedilmiştir; 'lâm' harfi ise onunla nâfiye (olumsuzluk bildiren in) arasındaki farkı gösteren fârika lâmıdır. Yani gerçek şu ki fitneye düşürerek seni neredeyse kandıracaklardı; (عَنِ الذى أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ) “Sana vahyettiğimiz şeyden” emirlerimizden, nehiylerimizden, vaat ve tehditlerimizden; (لِتفْتَرِىَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ) “Ondan başkasını Bize karşı iftira edesin diye” nakledildiği üzere Sakîf veya Kureyş'in teklif ettiği şeylerden sana vahyettiğimizin dışındakileri Bize isnat edesin diye [seni kandırmaya yeltendiler]. (وإذن لا تخذوك خَلِيلاً) “Ve o takdirde seni mutlaka dost edinirlerdi” yani eğer onların heveslerine uysaydın onlar için bir dost olurdun ve Benim dostluğumdan çıkardın.
(وَلَوْلَا أَن ثبتناك) على ما أنت عليه من الحق بعِصمتنا لك (لَقَدْ كِدتَّ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلاً) من الركون الذي هو أدنى ميلٍ أي لولا تثبيتنا لك لقاربت أن تميلَ إليهم شيئاً يسيراً من الميل اليسيرِ لقوة خَدعِهم وشدة احتيالِهم لكن أدركتك العصمة فنمنعك من أن تقرَبَ من أدنى مراتبِ الركونِ إليهم فضلاً عن نفس الركونِ وهذا صريحٌ في أنه ﷺ ما همّ بإجابتهم مع قوة الداعي إليها ودليلٌ على أن العصمةَ بتوفيق الله تعالى وعنايته
(وَلَوْلَا أَن ثبتناك) “Eğer seni sağlamlaştırmasaydık” seni korumamız sayesinde üzerinde bulunduğun hak üzere [sabit tutmasaydık], (لَقَدْ كِدتَّ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلاً) “Andolsun ki onlara neredeyse birazcık meyledecektin”. Meylin en azı demek olan rükûndan az bir şey; yani seni sağlamlaştırmamız olmasaydı, hilelerinin gücü ve tuzaklarının şiddeti sebebiyle o pek az meylden azıcık bir şeyle onlara neredeyse meyledecektin. Fakat masumiyet (ismet) sana yetişti de seni onlara meyletmenin en alt basamağına bile yaklaşmaktan alıkoydu; nerede kaldı ki bizzat meyledesin! Bu ifade, onu buna sevk eden saikin güçlü olmasına rağmen Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların tekliflerine uymaya asla niyetlenmediğini açıkça göstermekte ve ismetin (korunmuşluğun) Allah Teâlâ'nın tevfiki ve inâyetiyle olduğuna delalet etmektedir.
(إذن) لو قاربت أن تركنَ إليهم أدنى ركنة (لأذقناك ضِعْفَ الحياة وَضِعْفَ الممات) أي عذابَ الدنيا وعذابَ الآخرة ضعفَ ما يُعذَّب به في الدارين بمثل هذا الفعلِ غيرُك لأن خطأَ الخطيرِ خطيرٌ وكان أصلُ الكلامِ عذاباً ضِعفاً في الحياة وعذابا ضِعفاً في الممات بمعنى مضاعفاً ثم حُذف الموصوفُ وأُقيمت الصفةُ مُقامَه ثم أضيفت إضافةَ موصوفِها وقيل الضِعف من أسماء العذاب وقيل المرادُ بضِعف الحياة عذابُ الآخرة وبضِعف المماتِ عذابُ القبر (ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا) يدفع عنك العذابَ
(إذن) “O takdirde” eğer onlara en ufak bir meyil ile yaklaşacak olsaydın, (لأذقناك ضِعْفَ الحياة وَضِعْفَ الممات) “Sana hayatın da katmerli, ölümün de katmerli azabını tattırırdık” yani dünya azabını ve âhiret azabını, böyle bir fiil sebebiyle her iki dünyada başkasına çektirilen azabın iki katı olarak [tattırırdık]. Çünkü büyük zatın hatası da büyük olur. Kelamın aslı, kat kat anlamına gelmek üzere 'azâben dı'fen fi'l-hayâti ve azâben dı'fen fi'l-memâti' şeklinde idi; sonra mevsuf hazfedilip sıfat onun yerine geçirildi, sonra da mevsufuna muzaf kılındı. 'Dı'f' kelimesinin azap isimlerinden olduğu da söylenmiştir; 'dı'fü'l-hayât'tan maksadın âhiret azabı, 'dı'fü'l-memât'tan maksadın ise kabir azabı olduğu da söylenmiştir. (ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا) “Sonra Bize karşı kendin için hiçbir yardımcı da bulamazdın” azabı senden savuşturacak bir yardımcı bulamazdın.
(وَإِن كَادُواْ) الكلامُ فيه كما في الأول أي كاد أهلُ مكة (لَيَسْتَفِزُّونَكَ) أي ليُزعِجونك بعداوتهم ومكرِهم (مّنَ الأرض) أي الأرضِ التي أنت فيها وهي أرضُ مكة (لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وإذن لَاّ يَلْبَثُونَ) بالرفع عطفاً على خبر كاد وقرئ لا يلبثوا بالنصب بإعمال إذن على أن الجملةَ معطوفةٌ على جملة وإن كادوا ليستفزونك (خلافك) أي بعدك قال ... خلت الديارُ خِلافَهم فكأنما ... بسَطَ الشواطِبُ بينهن حصيرا ...
(وَإِن كَادُواْ) “Ve neredeyse”. Buradaki sözün tahlili de birincisindeki gibidir; yani Mekke halkı neredeyse, (لَيَسْتَفِزُّونَكَ) “Seni kışkırtıp çıkaracaklardı” düşmanlıkları ve tuzaklarıyla seni huzursuz edip yerinden sökeceklerdi; (مّنَ الأرض) “O yurttan” içinde bulunduğun topraktan, yani Mekke toprağından; (لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وإذن لَاّ يَلْبَثُونَ) “Seni oradan çıkarmak için; o takdirde onlar da kalamazlardı”. 'Kâde'nin haberine matuf olarak ref ile okunmuştur; 'izen'in ameliyle 'lâ yelbesû' şeklinde nasb ile de okunmuş olup cümle 've in kâdû le-yestefizzûneke' cümlesine matuftur; (خلافك) “Senin ardından” senden sonra [kalamazlardı]. Şair şöyle demiştir: ... خلت الديارُ خِلافَهم فكأنما ... بسَطَ الشواطِبُ بينهن حصيرا ... (Onların ardından yurtlar öyle boşaldı ki sanki hurma yaprağı yaran kadınlar aralarına hasır sermiş gibidir).
أي وله خرجتَ لا يبقَون بعد خروجك وقرئ خلفك (إِلَاّ قَلِيلاً) إلا زماناً قليلاً وقد كان كذلك فإنهم أُهلكوا ببدر بعد هجرته ﷺ وقيلَ نزلتِ الآيةُ في اليهود حيث حسدوا مقامَ النبيِّ ﷺ بالمدينة فقالوا الشامُ مقامُ الأنبياءِ ﵈ فإن كنت نبياً فالحَقْ بها حتى نؤمِنَ بك فوقع ذلك في قلبه ﷺ فخرج مرحلةً فنزلت فرجع ثم قُتل منهم بنو قريظة وأجلى بنوا النضير بقليل
Yani sen çıkmış olsaydın senin çıkışından sonra onlar kalamazlardı; 'h половины' şeklinde 'halfeke' olarak da okunmuştur. (إِلَاّ قَلِيلاً) “Pek az [bir zaman] müstesna” ancak pek az bir zaman kalabilirlerdi. Nitekim öyle de oldu; Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hicretinden az bir süre sonra Bedir'de helak edildiler. Bu ayetin Yahudiler hakkında indiği de söylenmiştir; zira onlar Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'de kalmasını kıskanmış ve: “Şam peygamberlerin (aleyhimüsselâm) makamıdır; eğer gerçekten bir peygambersen oraya katıl ki sana iman edelim” demişlerdi. Bu durum Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kalbine düşmüş, bir konaklık mesafe kadar yola çıkmış, bunun üzerine ayet inince geri dönmüştü. Çok geçmeden onlardan Benî Kurayza öldürülmüş, Benî Nadîr ise sürgün edilmiştir.
(سُنَّةَ مَن قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِن رُّسُلِنَا) نُصب على
(سُنَّةَ مَن قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِن رُّسُلِنَا) “Senden önce gönderdiğimiz peygamberlerimizin bir kanunu olarak”.
المصدرية أي سَنَّ الله تعالَى سُنةً وهي أن يُهلك كلَّ أمة أَخرجت سولهم من بين أظهرِهم فالسنةُ لله تعالى وإضافتُها إلى الرسل لأنها سُنّتْ لأجلهم على ما ينطِق به قولُه ﷿ (وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلاً) أي تغييرا
Masdarlık üzere mansubdur; yani Allah Teâlâ bir sünnet (kanun) koymuştur ki o da peygamberlerini aralarından çıkaran her ümmeti helak etmesidir. Sünnet Allah Teâlâ'ya aittir; peygamberlere izafe edilmesi ise Aziz ve Celil olan Allah'ın: (وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلاً) “Bizim sünnetimizde hiçbir değişiklik bulamazsın” kavlinin açıkça ifade ettiği üzere onlar uğruna konulmuş olmasındandır; yani hiçbir tebdil ve değişiklik bulamazsın.
(أَقِمِ الصلاة لِدُلُوكِ الشمس) لزوالها كما ينبئ عنه قوله ﷺ أتاني جبريلُ ﵇ والدلوك الشمس حين زالت فصلّى بي الظهرَ واشتقاقُه من الدّلْك لأن من نظر إليها حينئذ يدُلك عينه وقيل لغروبها من دلَكَت الشمس أي غربت وقيل أصلُ الدلوك الميلُ فينتظم كِلا المعنيين واللامُ للتأقيت مِثلُها في قولك لثلاثٍ خلون (إلى غسق الليل) إلى اجتماع ظلمتِه وهو وقتُ صلاةِ العِشاء وليس المرادُ إقامتَها فيما بين الوقتين على وجه الاستمرارِ بل إقامةَ كل صلاةٍ في وقتها الذي عُيِّن لها ببيان جبريلَ ﵇ كَما أن أعدادَ ركعاتِ كل صلاةٍ موكولةٍ إلى بيانه ﷺ ولعل الاكتفاء بيان المبدأ والمنتهى في أوقات الصلواتِ من غير فصل بينها لما أن الإنسانَ فيما بين هذه الأوقاتِ على اليقظة فبعضُها متصلٌ ببعض بخلاف أولِ وقتِ العشاءِ والفجرِ فإنه باشتغاله فيما بينهما بالنوم ينقطع أحدُهما عن الآخر ولذلك فُصل وقتُ الفجر عن سائر الأوقات وقيل المرادُ بالصلاة صلاةُ المغرب والتحديدُ المذكور بيانٌ لمبدئه ومنتهاه واستُدِل به على امتداد وقتِه إلى غروب الشفق وقوله تعالى (وقرآن الفجر) أي صلاةَ الفجر نُصب عطفاً على مفعول أقم أو على الإغراء قاله الزجّاج وإنما سُمِّيت قرآنا لأنه رُكنُها كما تُسمّى ركوعاً وسجوداً واستُدل به على الركنية ولكن لا دِلالةَ له على ذلك لجواز كون مدار الجوز كونَ القراءة مندوبةً فيها نعم لو فُسّر بالقراءة في صلاة الفجر لدل الأمر بإقامتها عن الوجوب فيها نصاً وفيما عداها دِلالةً ويجوز أن يكون وقرآنَ الفجر حثًّا على تطويل القراءةِ في صلاة الفجر (إن قرآن الفجر) أظهر في مقام الإضمارِ إبانةً لمزيد الاهتمامِ به (كَانَ مَشْهُودًا) يشهده ملائكةُ الليل وملائكةُ النهار أو شواهدُ القدرة من تبدُّل الضياء بالظلمة والانتباهِ بالنوم الذي هُو أخوُ الموتِ أو يشهده كثيرٌ من المصلين أو من حقه أن يشهَده الجمُّ الغفيرُ فالآيةُ على تفسير الدُّلوك بالزوال جامعةٌ للصلوات الخمس وعلى تفسيره بالغروب لِما عدا الظهرَ والعصر
(أَقِمِ الصلاة لِدُلُوكِ الشمس) “Güneşin batıya kaymasından (zevâlinden)... namazı kıl”. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Cebrail (aleyhisselâm) güneş zeval vaktine ulaştığında (dülûk vakti) bana geldi ve bana öğle namazını kıldırdı” hadisinin bildirdiği üzere zevâli vaktinde [namazı kıl]. Bu kelimenin iştikakı 'delk' (ovma) kökündendir; zira o vakitte güneşe bakan kimse gözünü ovar. Güneş battığında söylenen 'deleketiş-şemsü' ifadesinden hareketle gurûbu (batışı) için olduğu da söylenmiştir; dülûkün aslının 'meyil' olduğu, dolayısıyla her iki manayı da içine aldığı da söylenmiştir. 'Lâm' harfi, 'üç gün geçince' anlamındaki 'li-selâsin halevne' sözünde olduğu gibi vakit bildirmek içindir. (إلى غسق الليل) “Gecenin karanlığı iyice basıp toplanıncaya kadar”; bu da yatsı namazı vaktidir. Maksat iki vakit arasında namazı sürekli olarak kılmak değil, Cebrail'in (aleyhisselâm) beyanıyla her namaz için tayin edilen vakitte o namazı kılmaktır; nitekim her namazın rekât sayıları da Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) beyanına bırakılmıştır. Namaz vakitlerinin arasını ayırmaksızın başlangıç ve bitiş vaktinin beyanıyla yetinilmesi, belki de insanın bu vakitler arasında uyanık bulunması ve vakitlerin birbiri ardınca bitişik olması sebebiyledir; yatsı ile sabah namazının ilk vakti ise böyle değildir, zira ikisi arasında uykuyla meşgul olunduğundan biri diğerinden kopar. Bu sebeple sabah namazının vakti diğer vakitlerden ayrı olarak zikredilmiştir. Namazdan maksadın akşam namazı olduğu, zikredilen sınırlandırmanın onun başlangıç ve bitişini açıkladığı da söylenmiş ve bununla vaktin şafağın kaybolmasına kadar uzandığına delil getirilmiştir. Allah Teâlâ'nın: (وقرآن الفجر) “Ve sabah Kur'an'ını da [kıl]” kavli yani sabah namazı demektir; Zeccâc'ın belirttiği üzere 'ekım' fiilinin mef'ûlüne matuf olarak yahut teşvik (iğrâ) üzere mansubdur. Ona 'Kur'an' denilmesi, namaza rükû ve sücûd denildiği gibi Kur'an'ın onun bir rüknü olmasındandır. Bununla rükniyete delil getirilmiştir; ancak buna delalet etmez, zira caizlik ekseninin kıraatin onda mendup olmasına dayanması mümkündür. Evet, eğer sabah namazındaki kıraat olarak tefsir edilirse, onu ikame etme emri sabah namazında kıraatin vücubuna nass ile, diğerlerinde ise delalet yoluyla delil olur. 'Ve kur'âne'l-fecri' ifadesinin sabah namazında kıraati uzatmaya bir teşvik olması da caizdir. (إن قرآن الفجر) “Şüphesiz sabah Kur'an'ı” ona verilen büyük önemi ortaya koymak için zamir makamında açık isim zikredilmiştir; (كَانَ مَشْهُودًا) “Şahit olunandır”; gece melekleri ve gündüz melekleri ona şahitlik eder yahut aydınlığın karanlıkla, uyanıklığın ölümün kardeşi olan uykuyla yer değiştirmesi gibi kudret şahitleri ona şahitlik eder yahut cemaatle kılan çok sayıda mümin ona şahit olur veya onun hakkı büyük bir topluluğun ona şahit olmasıdır. Binaenaleyh ayet-i kerime; dülûkün zeval ile tefsir edilmesine göre beş vakit namazı, gurûb ile tefsir edilmesine göre ise öğle ve ikindi dışındaki namazları cem etmektedir.
(ومن الليل) قيل هو نصبٌ على الإغراء أي الزمْ بعضَ الليل وقيل لا يكون المغرى به حرفاً ولا يجدي نفعاً كونُ معناها التبعيض فإن وامع ليست اسما بالاجتماع وإن كانت بمعنى الاسمِ الصريحِ بل هُو منصوبٌ على الظرفية بمضمر أي قم بعضَ الليل (فَتَهَجَّدْ بِهِ) أي أزِلْ وألقِ الهجر أي النوم فإن صيغةَ التفعّل تجيء للإزالة كالتحرّج والتحنّث والتأثّم ونظائرِها والضميرُ المجرورُ للقرآن من حيث هو لا يقيدلاإضافته إلى الفجر أو للبعض المفهومِ من قولِه تعالى وَمَن الليل أي تهجد في ذلك البعضِ على أن الباء بمعنى في وقيل منصوبٌ يتهجد أي تهجدْ بالقرآن بعضَ الليل على طريقة وإياي فارهبون (نَافِلَةً لَّكَ) فريضةً زائدةً على الصلوات الخمسِ المفروضةِ خاصةً بك دون الأمة ولعله هو الوجهُ في تأخير ذكرِها عن ذكر صلاةِ الفجر مع تقدم وقتها على وقتها أو تطوعاً لكن لا لكونها زيادة
(ومن الليل) “Gecenin bir kısmında da”. İğrâ (teşvik) üzere mansub olduğu söylenmiştir, yani 'gecenin bir kısmına sarıl!'; 'teşvik edilen şeyin harf olamayacağı ve manasının teb'îz (kısmîlik) olmasının fayda vermeyeceği, zira 'min' edatının sarih isim manasında olsa bile icmaen isim olmadığı, bilakis gizli bir fiille zarfiyet üzere mansub olduğu, yani 'gecenin bir kısmında kalk' takdirinde olduğu' da söylenmiştir. (فَتَهَجَّdْ بِهِ) “Onunla teheccüde kalk” yani uykuyu gider ve at; zira tefa''ül kalıbı 'teharruc', 'tehannüs', 'teessüm' ve benzerlerinde olduğu gibi giderme (izâle) manasına gelir. Mecrûr zamir, fecre izafe edilme kaydı olmaksızın bizzat Kur'an'a aittir; yahut Allah Teâlâ'nın 've mine'l-leyli' kavlinden anlaşılan 'bazı/kısım' manasına aittir; yani bâ harfinin 'fî' manasında olmasıyla 'o gecenin bir kısmında teheccüde kalk' demektir. 'Ve iyyâye ferhebûn' üslubunda olduğu gibi 'tehecced' fiilinin mef'ûlü olarak mansub olduğu, yani 'gecenin bir kısmında Kur'an'la teheccüd kıl' manasında olduğu da söylenmiştir. (نَافِلَةً لَّكَ) “Sana mahsus bir nâfile olarak” ümmete değil yalnızca sana farz kılınan, farz kılınmış beş vakit namaza ilave zâid bir farz olarak [teheccüd kıl]. Vakti onun vaktinden önce olmasına rağmen teheccüdün zikrinin sabah namazının zikrinden sonraya bırakılmasının sebebi belki de budur; yahut nâfile/tatavvu olarak kılınmasıdır, ancak farzlara fazlalık olması bakımından değil,
على الفرائض بل لكونها زيادة له ﷺ في الدرجات على ما قال مجاهد والسدي فإنه ﷺ مغفورٌ له ما تقدَّم من ذنبه وما تأخر فيكون تطوعُه زيادةً في درجاته بخلاف من عداه من الأمة فإن تطوعَهم لتكفير ذنوبهم وتدارُكِ الخللِ الواقعِ في فرائضهم وانتصابُها إما على المصدرية بتقدير تنفّلْ أو بجعل تهجدْ بمعناه أو يجعل نافلةً بمعنى تهجداً فإن ذلك عبادةٌ زائدةٌ وإما على الحاليةِ من الضميرِ الراجعِ إلى القرآن أي حالَ كونها صلاةً نافلةً وإما على المفعولية لتهجّدْ إذا جُعل بمعنى صلِّ وجعل الضميرُ المجرور للبعض أي فصلِّ في ذلك البعضِ نافلةً لك (عَسَى أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ) الذي يبلّغك إلى كمالك اللائقِ بك من بعد الموت الأكبرِ كما انبعثْتَ من النوم الذي هو الموتُ الأصغرُ بالصلاة والعبادة (مَقَاماً) نُصب على الظرفية على إضمار فيقيمَك أو تضمين البعثِ معنى الإقامة إذ لا بد من أن يكونَ العاملُ في مثل هذا الظرفِ فعلاً فيه معنى الاستقرارُ ويجوزُ أنْ يكونَ حالاً بتقدير مضافٍ أي يبعثك ذا مَقام (مَّحْمُودًا) عندك وعند جميعِ الناس وفيه تهوينٌ لمشقة قيامِ الليل وروى أبو هريرةَ ﵁ إن رسولَ الله ﷺ قال المقامُ المحمودُ هو المقامُ الذي أشفع فيه لأمتي وعن ابن عباس ﵄ مقاماً يحمَدُك فيه الأولون والآخرون تشرف فيه على جميع الخلائق تسأل فتعطى وتشفع فتُشفّع ليس أحدٌ إلا تحت لوائك وعن حذيفة ﵁ يُجْمَعُ الناسُ في صَعيدٍ واحد فلا تتكلم فيه نفسٌ فَأَوَّلُ مَدْعُوَ محمدٌ ﷺ فيقولُ لبّيكَ وسَعْدَيْكَ والشرُّ ليسَ إليكَ والمَهْديُّ من هَدَيْتَ وعبدُكَ بين يديك وبك وإليك لا ملجأ ولا منجا إلا إليكَ تباركتَ وتعاليتَ سبحانك ربَّ البيت
Mücâhid ve Süddî'nin belirttiği üzere Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için derecelerde bir artış olması bakımındandır; zira onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) geçmiş ve gelecek günahları bağışlanmıştır, dolayısıyla onun nafilesi derecelerinin artması olur; ümmetin diğer fertleri ise böyle değildir, zira onların nafileleri günahlarına kefaret olmak ve farzlarında meydana gelen eksiklikleri telafi etmek içindir. Bu kelimenin mansub olması; ya 'teneffel' takdiriyle masdarlık üzere yahut 'tehecced' fiilinin onun manasında kılınmasıyla yahut nâfilenin 'teheccüden' manasında kılınmasıyladır, zira bu fazladan bir ibadettir; ya Kur'an'a dönen zamirden nâfile bir namaz olması haliyle hâl olarak mansubdur; ya da 'namaz kıl' manasında kılındığında 'tehecced' fiilinin mef'ûlü olarak ve mecrûr zamir bazısına raci kılınarak 'o gecenin bir kısmında sana mahsus bir nâfile namaz kıl' manasında mansubdur. (عَسَى أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ) “Umulur ki Rabbin seni ulaştırır/gönderir” namaz ve ibadet vesilesiyle küçük ölüm olan uykudan uyandığın gibi, büyük ölümden sonra seni layık olduğun kemaline ulaştıracak olan Rabbin seni ulaştırır; (مَقَاماً) “Bir makama”. Gizli bir 'feyukîmeke' (seni ikame eder) takdiriyle yahut ba's fiiline ikame manası tazmin edilerek zarfiyet üzere mansub kılınmıştır; zira böyle bir zarfta amel eden fiilde mutlaka istikrar (yerleşme) manasının bulunması gerekir; muzaf takdiriyle 'zâ makâmin' şeklinde hâl olması da caizdir; (مَّحْمُودًا) “Övülmüş [bir makama]” senin katında ve bütün insanların katında övülen bir makama [ulaştırır]. Bunda gece kalkışının meşakkatini hafifletme vardır. Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Makam-ı Mahmûd, ümmetime şefaat edeceğim makamdır.” İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayetle: “Öncekilerin ve sonrakilerin seni öveceği, bütün mahlûkata üstün olacağın, dilediğinde sana verileceği, şefaat ettiğinde şefaatinin kabul olunacağı ve herkesin senin sancağın altında toplanacağı bir makamdır.” Huzeyfe'den (radıyallâhu anh) rivayetle: “İnsanlar tek bir düzlükte toplanır ve hiçbir nefis konuşamaz; ilk çağrılan Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) olur ve şöyle der: Emrindeyim, buyruğuna amadeyim; hayır Senin elindedir, şer Sana nispet edilmez; hidayete eren Senin hidayet ettiğindir; kulun Senin huzurundadır; Senden yardım diler ve Sana yönelirim; Senden başka sığınak ve kurtuluş yoktur; Sen mübarek ve yücesin, ey Beyt'in Rabbi, Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin!”
(وَقُل رَّبّ أَدْخِلْنِى) أي القبرَ (مُدْخَلَ صِدْقٍ) أي إدخال مرضياً (وَأَخْرِجْنِى) أي منه عند البعثِ (مُخْرَجَ صِدْقٍ) أي إخراجا مرضيا ملقى بالكرامة فهو تلقين الدعاء بما وعده من البعث المقرونِ بالإقامة المعهودةِ التي لا كرامةَ فوقها وقيل المرادُ إدخالُ المدينةِ والإخراجُ من مكةَ وتغييرُ ترتيبِ الوجودِ لكون الإدخالِ هو المقصد وقيل إدخاله ﷺ مكةَ ظاهراً عليها وإخراجُه منها آمناً من المشركين وقيل إدخالُه الغارَ وإخراجُه منه سالماً وقيل إدخالُه فيما حمله من أعباء الرسالةِ وإخراجُه منه مؤدياً حقَّه وقيل إدخالُه في كل ما يلابسه من مكان أو أمرٍ وإخراجُه منه وقرئ مَدخل ومَخرج بالفتح على معنى أدخلني فأدخُلَ دخولاً وأخرجوني فأخرُجَ خروجاً كقوله ... وعضّةُ دهرٍ يا ابنَ مروانَ لم تَدَع ... مِنَ المالِ إلا مُسْحَتٌ أو مُجلّفُ ...
(وَقُل رَّبّ أَدْخِلْنِى) “Ve de ki: Rabbim, beni girdir” yani kabre girdir; (مُدْخَلَ صِدْقٍ) “Hoşnut kalacağın bir girişle” yani razı olunan bir girdirişle; (وَأَخْرِجْنِى) “Ve beni çıkar” yani ba's (yeniden diriliş) anında oradan çıkar; (مُخْرَجَ صِدْقٍ) “Hoşnut kalacağın bir çıkışla” yani ikramla karşılanan razı olunmuş bir çıkarışla. Bu, üstünde başka hiçbir ikramın bulunmadığı o malum ikame ile birlikte vaat edilen ba's için dua telkinidir. Maksadın Medine'ye giriş ve Mekke'den çıkış olduğu, girişin asıl maksat olması sebebiyle varlık sırasının değiştirildiği de söylenmiştir. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) üstün gelerek Mekke'ye girdirilmesi ve müşriklerden emin olarak oradan çıkarılması olduğu da söylenmiştir; mağaraya girdirilmesi ve oradan selametle çıkarılması olduğu da söylenmiştir; yüklendiği peygamberlik görevlerine girdirilmesi ve onun hakkını tastamam eda etmiş olarak oradan çıkarılması olduğu da söylenmiştir; temas ettiği her mekân ve işe girdirilmesi ve oradan çıkarılması olduğu da söylenmiştir. Şairin: ... وعضّةُ دهرٍ يا ابنَ مروanَ لم تَدَع ... مِنَ المالِ إلا مُسْحَتٌ أو مُجلّفُ ... (Ey Mervân'ın oğlu! Zamanın ısırması öyle bir felakettir ki maldan helak olmuş veya kökü kazınmış olandan başkasını bırakmadı) sözünde olduğu gibi; 'beni dâhil et ki öyle bir girişle gireyim ve beni çıkar ki öyle bir çıkışla çıkayım' manasında fetha ile 'medhalen' ve 'mahrecen' şeklinde de okunmuştur.
أيْ لَم تدعَ فلم يبْقَ (واجعل لّى مِن لَّدُنْكَ سلطانا نَّصِيرًا) حجةً تنصُرني على من يخالفني أو ملكا عزا ناصراً للإسلام مظهِراً له على الكفر فأجيبت دعوتُه ﷺ بقوله عز وعلا والله يَعْصِمُكَ مِنَ الناس أَلَا إِنَّ حِزْبَ الله هُمُ الغالبون لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدين كُلّهِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى الأرض
Yani 'bırakmadı da kalmadı' demektir. (واجعل لّى مِن لَّدُنْكَ سلطانا نَّصِيرًا) “Ve katından bana yardımcı bir güç/hüccet ver” bana muhalefet edene karşı bana yardım edecek bir delil yahut İslam'a yardım edip onu küfre galip kılacak izzetli bir hâkimiyet ve mülk ver. Aziz ve Celil olan Allah'ın: {والله يَعْصِمُكَ مِنَ الناس} “Allah seni insanlardan koruyacaktır”, {أَلَا إِنَّ حِزْبَ الله هُمُ الغالبون} “Bilin ki galip gelecek olanlar şüphesiz Allah'ın taraftarlarıdır”, {لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدين كُلّهِ} “Onu bütün dinlere galip kılmak için” ve {لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى الأرض} “Onları yeryüzünde mutlaka halife kılacaktır” kavilleriyle Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) duası kabul edilmiştir.
(وَقُلْ جَاء الحق) أي الإسلامُ والوحيُ الثابتُ الراسخ (وَزَهَقَ الباطل) أي ذهب وهلك الشرك والكفر وتسوبلات الشيطان من زهَق روحُه إذا خرج (إِنَّ الباطل) كائناً ما كان (كَانَ زَهُوقًا) أي شأنُه أن يكون مضمحلاً غيرَ ثابتٍ
(وَقُلْ جَاء الحق) “Ve de ki: Hak geldi” yani İslam ve sabit, sarsılmaz vahiy geldi; (وَزَهَقَ البaطل) “Bâtıl yok oldu” yani şirk, küfür ve şeytanın süslemeleri gitti ve helak oldu; canı çıktığında söylenen 'zeheka rûhuhû' sözünden gelir. (إِنَّ الباطل) “Şüphesiz bâtıl” her ne olursa olsun, (كَانَ زَهُوقًا) “Zaten yok olmaya mahkûmdur” yani onun şânı yok olup gitmek ve tutunamamaktır.
وهو عِدةٌ كريمةٌ بإجابة الدعاءِ بالسلطان النصيرِ الذي لُقِّنه عنِ ابنِ مسعودٍ ﵁ أنه ﷺ دخل مكةَ يوم الفتح وحول البيت ثلثُمائة وستون صنماً فجعل ينكُت بمِخْصَرة كانت بيده في عين واحد واحد ويقول جاء الحقُ وزهق الباطلُ فينكبّ لوجهه حتى أَلقْى جميعَها وبقيَ صنمُ خُزاعةَ فوق الكعبة وكان من صُفْر فقال يا عليُّ ارمِ به فصعِد فرمى به فكسره
Bu, kendisine telkin edilen yardımcı bir güç talebine dair duanın kabul edildiğini bildiren kerim bir vaattir. İbn Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) fetih günü Mekke'ye girdiğinde Kâbe'nin etrafında üç yüz altmış put vardı. Elindeki asayla putların birer birer gözlerine dürtüyor ve: “Hak geldi, bâtıl yok oldu” diyordu; putlar da yüzüstü devriliyordu; nihayet hepsini devirdi. Kâbe'nin üzerinde Huzâa kabilesinin pirinçten yapılmış bir putu kalmıştı. “Ey Ali, onu at!” buyurdu; Ali (radıyallâhu anh) yukarı çıktı, onu aşağı attı ve parçaladı.
(وتنزل من القرآن) وقرئ نُنْزل من الإنزال (مَا هو شغاء) لَما في الصدورِ منْ أدواء الرَّيْب وأسقامِ الأوهام (وَرَحْمَةٌ لّلْمُؤْمِنِينَ) به العالِمين بما في تضاعيفه أي ما هو في تقويم دينِهم واستصلاحِ نفوسِهم كالدواء الشافي للمرضى من بيانيةٌ قُدِّمت على المبيَّن اعتناءً فإن كلَّ القرآنِ كذلك وعن النبيِّ ﷺ مَنْ لَمْ يَسْتَشْفِ بالقرآن فلا شفاه الله أو تبعيضية لكن لا بمعنى أن بعضَه ليس كذلك بل بمعنى إنا ننزل منه في كل نَوْبةٍ ما تستدعي الحكمةُ نزولَه حينئذ فيقع ذلك ممن نزل عليهم بسبب موافقتِه لأحوالهم الداعيةِ إلى نزوله موقعَ الدواء الشافي المصادف للا بأنه من المرضى المحتاجين إليه بحسب الحالِ من غير تقديم ولاتأخير فكلُّ بعضٍ منه متصفٌ بالشفاء لكن لا في كل حينٍ بل عند تنزيلِه وتحقيقُ التبعيضِ باعتبار الشفاءِ الجُسماني كما في الفاتحة وآياتِ الشفاء لا يساعده قوله سبحانه (وَلَا يزيد الظالمين إلى خسارا) أي لايزيد القرآنُ كلُّه أو كلُّ بعضٍ منه الكافرين المكذبين به الواضعين لأشياء في غير مواضعِها مع كونِه في نفسِه شفاءً من الأسقام إلا خَساراً أي هلاكاً بكفرهم وتكذيبِهم لا نقصاناً كما قيلَ فإنَّ مَا بهم من داء الكفرِ والضلالِ حقيقٌ بأن يعبّر عنه بالهلاك لا بالنقصان المنبئ عن حصول بعض مبادئ الأسقامِ فيهم وزيادتِهم في مراتب الهلاك من حيث أنهم كلما جددوا الكفرَ والتكذيب بالآيات النازلة تدريجيا ازدادوا بذلك هلاكاً وفيه إيماءٌ إلى أنَّ ما بالمؤمنين من الشُّبَه والشكوك المعتربة لهم في أثناء الاهتداءِ والاسترشادِ بمنزلة الأمراضِ وما بالكفرة من الجهل والعناد بمنزلة الموتِ والهلاك وإسنادُ الزيادة المذكورةِ إلى القرآن مع أنهم هم المُزْدادون في ذلك بسوء صنيعهم واعتبار كونِه سبباً لذلك وفيه تعجيبٌ من أمره حيث يكون مداراً للشفاء والهلاك
(وتنزل من القرآن) “Ve Biz Kur'an'dan indiriyoruz” inzâl masdarından 'nünzilü' olarak da okunmuştur; (مَا هو شغاء) “Şifa olan şeyleri” göğüslerdeki şüphe hastalıklarına ve vehim illetlerine şifa olan; (وَرَحْمَةٌ لّلْمُؤْمِنِينَ) “Ve müminler için bir rahmet olan şeyleri” ona iman eden ve muhtevasındakileri bilenler için [rahmet olan şeyleri indiriyoruz]; yani onların dinlerini doğrultmada ve nefislerini ıslah etmede hastalar için şifalı bir ilaç gibi olan şeyleri [indiriyoruz]. 'Min' edatı beyâniyyedir, önemine binaen beyan edilen şeyin önüne geçirilmiştir; zira Kur'an'ın tamamı böyledir. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle rivayet edilmiştir: “Kim Kur'an ile şifa bulmazsa Allah ona şifa vermesin!” Yahut teb'îziyyedir (kısmîlik bildirir); fakat Kur'an'ın bazısının böyle olmadığı anlamında değil, aksine hikmet ne zaman indirilmesini iktiza ederse her seferinde ondan öyle ayetler indiririz ki, nüzulünü gerektiren hallerine uygunluğu sebebiyle kendilerine inen kimseler nezdinde, tam vaktinde ve gecikmeksizin ihtiyacı olan hastalara denk gelen şifalı ilaç konumunda olur. Dolayısıyla onun her parçası şifa vasfına sahiptir; fakat her an değil, indirildiği anda şifadır. Fâtiha ve şifa ayetlerinde olduğu gibi kısmîliğin bedenî şifa bakımından gerçekleştirilmesi ise Allah Sübhânehu'nun şu kavliyle uyuşmaz: (وَلَا يزيد الظالمين إلى خسارا) “Zalimlerin ise ancak ziyanını artırır” yani Kur'an'ın tamamı yahut her bir parçası, bizzat kendisinde hastalıklara şifa bulunmasına rağmen, inkâr eden, onu yalanlayan ve eşyayı yerli yerine koymayan kâfirlere küfürleri ve yalanlamaları sebebiyle ancak hüsran, yani helak artırır; iddia edildiği gibi eksilme değil! Zira onlardaki küfür ve sapıklık hastalığı, hastalıklara dair bazı belirtilerin meydana gelmesini bildiren eksilme ile değil, ancak helak ile ifade edilmeye layıktır. Helak mertebelerindeki artışları ise, peyderpey inen ayetleri inkâr edip yalanlamayı her tazelediklerinde bununla helaklerinin daha da artması yönündendir. Bunda, müminlerin hidayet ve irşad arayışı esnasında başlarına gelen şüphe ve tereddütlerin hastalıklar mesabesinde olduğuna, kâfirlerdeki cehalet ve inadın ise ölüm ve helak mesabesinde olduğuna bir işaret vardır. Söz konusu artışın, kötü amelleri sebebiyle bizzat kendileri artan kimseler olmalarına rağmen Kur'an'a isnat edilmesi ve onun buna sebep sayılması, onun hem şifanın hem de helakin mihveri olması bakımından durumunun hayret vericiliğini ortaya koymaktadır.
(وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الإنسان) بالصحة والنعمة (أَعْرَضَ) عن ذكرنا فضلاً عن القيام بموجب الشكر (وَنَأَى) تباعدَ عن طاعتنا (بِجَانِبِهِ) النأيُ بالجانب أن يَلْويَ عن الشيء عِطفَه ويُولِيَه عُرضَ وجهِه فهو تأكيدٌ للإعراض أو عبارةٌ عن الاستكبار لأنه من ديدن المستكبرين (وذا مَسَّهُ الشر) من فقر أو مرض أو نازلةٍ من النوازل وفي إسناد المِساسِ إلى الشر بعد إسنادِ الإنعامِ إلى ضمير الجلالةِ إيذانٌ بأن الخيرَ مرادٌ بالذات والشرَّ ليس كذلك (كَانَ يَئُوساً) شديدَ اليأس من رَوْحنا وهذا وصفُ للجنس باعتبار بعضِ أفرادِه ممن هو على هذه الصفةِ ولا ينافيه وقوله تعالى وَإِذَا مَسَّهُ الشر فَذُو دُعَاء عَرِيضٍ ونظائرُه فإن ذلك شأنُ بعضٍ آخرين منهم وقيل أريد به الوليدُ بنُ المغيرة وقرئ ناء إما على القلب كما يقال راءَ في رأي وإما على أنه بمعنى نهض
(وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الإنسان) “İnsana nimet verdiğimiz zaman” sağlık ve refah ile [nimet verdiğimizde], (أَعْرَضَ) “Yüz çevirir” şükrün gereklerini yerine getirmek şöyle dursun, Bizi anmaktan yüz çevirir; (وَنَأَى) “Ve uzaklaşır” itaatimizden büsbütün uzaklaşır; (بِجَانِبِهِ) “Yan çizerek [uzaklaşır]”. Yan çizip uzaklaşmak, bir şeyden böğrünü çevirip ona yüzünün yanını dönmektir; bu da yüz çevirmeyi pekiştirmedir yahut kibirlenmekten kinayedir, zira bu kibirlilerin âdetidir. (وذا مَسَّهُ الشر) “Ona bir şer dokunduğu zaman ise” fakirlik, hastalık veya musibetlerden bir musibet dokunduğunda; nimeti celâl zamirine isnat ettikten sonra dokunmayı şerre isnat etmekte, hayrın bizzat murad olduğuna, şerrin ise böyle olmadığına bir işaret vardır; (كَانَ يَئُوساً) “Pek ümitsiz olur” rahmetimizden son derece ümitsizliğe düşer. Bu, bu sıfata sahip olan bazı fertleri bakımından insan cinsinin bir vasfıdır. Allah Teâlâ'nın: {وَإِذَا مَسَّهُ الشر فَذُو دُعَاء عَرِيضٍ} “Ona bir şer dokunduğunda ise uzun uzadıya dua eder” kavli ve benzerleri buna zıt değildir; zira bu da onların içinden diğer bazılarının durumudur. Bununla Velîd b. Mugîre'nin kastedildiği de söylenmiştir. 'Ra'ye' yerine 'râe' denildiği gibi kalb yoluyla yahut 'doğruldu/kalktı' manasında olmak üzere 'nâe' şeklinde de okunmuştur.
الإسراء
İsrâ
٨٤ - ٨٥ ٨٤ (قُلْ كُلٌّ) أي كلُّ أحدٍ منكم وممن هو على خلافكم (يَعْمَلُ) عمله (على شَاكِلَتِهِ) طريقتِه التي تشاكل حالَه في الهدى والضلال أو جوهرِ روحِه وأحوالِه التابعة لمزاج بدنه (قربكم) الذي برأكم على هذه الطبائِع المتخالفة (أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أهدى سَبِيلاً) أي أسدُّ طريقاً وأبينُ مِنهاجاً وقد فُسِّرت الشاكلةُ بالطبيعة والعادة والدين
84-85. (قُلْ كُلٌّ) “De ki: Herkes” yani sizden ve sizin dışınızda olanlardan her bir fert; (يَعْمَلُ) “Amel eder” kendi amelini işler; (على شَاكِلَتِهِ) “Kendi seciyesine/yoluna göre” hidayet ve dalalette kendi haline uyan yoluna yahut ruhunun cevherine ve bedeninin mizacına bağlı durumlarına göre [amel eder]. (قربكم) “Rabbiniz ise” sizi bu farklı tabiatlar üzere yaratan Rabbiniz; (أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أهدى سَبِيلاً) “Kimin daha doğru yolda olduğunu en iyi bilendir” yani kimin yolunun daha dosdoğru ve minhâcının daha apaçık olduğunu en iyi bilendir. Şâkile; tabiat, âdet ve din olarak da tefsir edilmiştir.
(ويسألونك عَنِ الروح) الظاهرُ أن السؤالَ كان عن حقيقة الروح الذي هو مدبّرُ البدنِ الإنساني ومبدأُ حياتِه رُوي أن اليهودَ قالوا لقريش سلوه عن أصحاب الكهفِ وعن ذي القَرنين وعن الرّوح فإن أجاب عنها جيمعا أو سكت فليس بنبي وإن أجاب عن بعض وسكت عن بعض فهو نبيٌّ فبيّن لهم القصتين وأبْهم أمرَ الروح وهو مُبْهمٌ في التوراة (قُلِ الروح) أُظهر في مقام الإضمارِ إظهاراً لكمال الاعتناءِ بشأنه (مِنْ أَمْرِ رَبّى) كلمةُ من بيانيةٌ والأمرُ بمعنى الشأنِ والإضافةُ للاختصاص العِلْميِّ لا الإيجاديّ لاشتراك الكلِّ فيه وفيها من تشريف المضاف مالا يخفى كما في الإضافة الثانيةِ من تشريف المضافِ إليه أي هو من جنس ما استأثر الله تعالى بعلمه منَ الأسرارِ الخفيةِ التي لا يكاد يحوم حولها عقولُ البشر (وَمَا أُوتِيتُم مّن العلم إِلَاّ قَلِيلاً) لا يمكن تعلّقُه بأمثال ذلك روي أنه ﷺ لما قال لهم ذلك قالوا نحن مختصّون بهذا الخطاب قال ﷺ بل نحن وأنتم فقالوا ما أعجبَ شأنَك ساعةً تقول وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِىَ خَيْرًا كَثِيرًا وساعةً تقول هذا فنزلت ولو أن ما الأرض مِن شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ الآية وإنما قالوا ذلك لركاكة عقولِهم فإن الحكمةَ الإنسانيةَ أن يعلم من الخير ما تسعه الطاقةُ البشريةُ بل ما نيط به المعاشُ والمعادُ وذلك بالإضافة إلى مالا نهايةَ له من معلوماته سبحانه قليلٌ يُنال به خيرٌ كثيرٌ في نفسه أو بالنسبة إلى الإنسان أو هو من الإبداعيات الكائنةِ بمحض الأمرِ التكوينيِّ من غير تحصّلٍ من مادة وتولُّدٍ من أصل كأعضاء الجسدِ حتى يمكن تعريفُه ببعض مباديه ومآلُه أنه من عالم الأمرِ لا من عالم الخَلق وليس هذا من قبيل قوله سبحانه إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئاً أَن يَقُولَ لَهُ كُن فيكون فإن ذلك عبارةٌ عن سرعة التكوينِ سواءٌ كان الكائنُ من عالم الأمرِ أو من عالم الخلقِ وفيه تنبيهٌ على أنَّه مما لا يحيط بكنهه دائرةُ إدراكِ البشر وإنما الممكن هذا القدرُ الإجماليُّ المندرجُ تحت ما استُثني بقوله تعالى وَمَا أُوتِيتُم مّن العلم إِلَاّ قَلِيلاً أي إلا علماً قليلاً تستفيدونه من طرُق الحواسِّ فإن تعقّلَ المعارفِ النظرية إنما هو من إحساس الجزيئات ولذلك قيل من فقد حسا فقد فقد علماً ولعل أكثر الأشياءِ لا يدركه الحسُّ ولا شيءٌ من أحواله التي يدور عليها معرفةُ ذاتِه وأما حملُ ما ذكر على السؤال عن قِدَمه وحدوثه وجعلُ الجوابِ إخباراً بحدوثه أي كائنٌ بتكوينه حادثٌ بإحداثه بالأمر التكويني فمع عدم ملاءمتِه لحال السائلين لا يساعده التعرّضُ لبيان قلةِ علمِهم فإن ما سألوا عنه مما يفي به علمُهم حينئذ وقد أُخبر عنه وقيل المرادُ بالروح خلقٌ عظيم رُوحاني أعظمُ من المَلَك وقيلَ جبريلَ ﵇ وقيل القرآنُ ومعنى من أمر ربي من وحيه وكلامِه لا من كلام البشر
(ويسألونك عَنِ الروح) “Sana ruhtan sorarlar”. Zahir olan şu ki soru, insan bedenini idare eden ve onun hayatının kaynağı olan ruhun hakikati hakkındaydı. Rivayet edildiğine göre Yahudiler Kureyş'e: “Ona Ashâb-ı Kehf'i, Zülkarneyn'i ve ruhu sorun; eğer hepsine cevap verir yahut hepsinde susarsa o peygamber değildir; fakat bazısına cevap verip bazısında susarsa o bir peygamberdir” dediler. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de onlara iki kıssayı açıkladı, ruh meselesini ise kapalı bıraktı; zira o Tevrat'ta da kapalıdır. (قُلِ الروح) “De ki: Ruh” şanına verilen önemin kemalini göstermek için zamir makamında açık isim zikredilmiştir; (مِنْ أَمْرِ رَبّى) “Rabbimin emrindendir”. 'Min' edatı beyâniyyedir, 'emir' ise 'iş/şân' manasındadır. İzafet ise icâdî (yaratma) değil, ilmî ihtisas içindir; zira yaratma bakımından her şey müşterektir. Bunda muzafın şereflendirilmesi vardır; nitekim ikinci izafette de muzafün ileyhin şereflendirilmesi açıkça görülmektedir. Yani o, insan akıllarının etrafında dahi dolaşamayacağı gizli sırlardan olup Allah Teâlâ'nın ilmini sadece Kendisine has kıldığı şeyler cinsindendir. (وَمَا أُوتِيتُم مّن العلم إِلَاّ قَلِيلاً) “Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” bu gibi şeylere taalluk etmesi mümkün olmayan az bir ilim [verilmiştir]. Rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu onlara söylediğinde: “Bu hitap sadece bize mi mahsustur?” dediler. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Bilakis hem bize hem size” buyurdu. Onlar: “Senin durumun ne kadar şaşırtıcı! Bir an: {وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِىَ خَيْرًا كَثِيرًا} 'Kime hikmet verilmişse şüphesiz ona çok hayır verilmiştir' diyorsun, bir an da bunu söylüyorsun!” dediler. Bunun üzerine: {ولو أن ما في الأرض مِن شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ} “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem olsaydı...” ayeti indi. Onların böyle söylemesi akıllarının kıtlığındandır; zira insani hikmet, beşerî gücün yetebileceği hayrı, hatta dünya ve âhiretin bağlı olduğu şeyleri bilmektir. Bu ise Allah Sübhânehu'nun sonsuz malumatına nispetle pek azdır; fakat onunla bizzat kendisinde yahut insana nispetle çok büyük bir hayır elde edilir. Yahut ruh, beden uzuvları gibi bir maddeden teşekkül etmeksizin ve bir asıldan doğmaksızın sırf tekvinî emirle var olan ibdâî varlıklardandır; ta ki başlangıç unsurlarından bazılarıyla tarif edilebilsin; netice itibariyle o halk âleminden değil emir âlemindendir. Bu durum, Allah Sübhânehu'nun: {إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئاً أَن يَقُولَ لَهُ كُن فيكون} “Bir şeyi dilediği zaman O'nun emri sadece ona 'Ol!' demektir, o da hemen oluverir” kavli kabilinden değildir; zira o, var olan şey ister emir âleminden ister halk âleminden olsun, tekvinin süratini ifade eder. Bunda, insan idrak dairesinin onun künhünü kuşatamayacağına dair bir uyarı vardır. Mümkün olan ise ancak Allah Teâlâ'nın: {وَمَا أُوتِيتُم مّن العلم إِلَاّ قَلِيلاً} kavliyle istisna edilen şu icmâlî miktardır; yani duyu yollarıyla elde ettiğiniz az bir ilim müstesnadır. Zira nazarî marifetlerin kavranması ancak cüz'iyâtın duyularla algılanmasıyla mümkündür; bu sebeple 'bir duyusunu kaybeden bir ilmini kaybetmiştir' denilmiştir. Nitekim eşyanın çoğu ve zatının bilinmesinin etrafında döndüğü durumlarından hiçbiri duyu organlarıyla idrak edilemez. Zikredilen ifadenin ruhun kıdemi ve hudûsu hakkındaki bir soruya hamledilmesine ve cevabın onun yaratılmış olduğunu bildiren bir haber kılınmasına, yani tekvinî emirle var kılınmış, yaratılmasıyla meydana gelmiş olmasına gelince; bu, soranların haline uygun olmamakla birlikte, ilimlerinin azlığının beyan edilmesine de uymaz; zira sordukları şey bu takdirde ilimlerinin yeteceği bir şeydir ve zaten ondan haber verilmiştir. Ruhtan maksadın melekten daha büyük azametli ruhanî bir yaratılmış olduğu da söylenmiştir; Cebrail (aleyhisselâm) olduğu da söylenmiştir; Kur'an olduğu da söylenmiştir; 'Rabbimin emrindendir' sözünün manası ise 'O'nun vahyi ve kelamındandır, insan kelamından değildir' demektir.
الإسراء
İsrâ
٨٦ - ٨ {وَلَئِن شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بالذى أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ) من القرآن الذي هو شفاءٌ ورحمةٌ للمؤمنين ومنبَعٌ للعلوم التي أوتيتموها وثبتّناك عليه حين كادوا يفتنونك عنه ولولاه لكدتَ تركن إليهم شيئا قليلا وإنما عبّر عنه بالموصول تفخيماً لشأنه ووصفاً له بما في حيز الصلة ابتداءً وإعلاماً بحاله من أول الأمرِ وبأنه ليس من قبيل كلامِ المخلوقِ واللامُ موطئةٌ للقسم ولنذهبن جوابُه النائبُ منابَ جزاءِ الشرطِ وبذلك حسُنَ حذفُ مفعولِ المشيئةِ والمرادُ من الذهاب به المحوُ من المصاحف والصدورِ وهو أبلغُ من الإذهاب عنِ ابنِ مسعودٍ ﵁ أن أولَ ما تفقِدون من دينكم الأمانةُ وآخرَ ما تفقِدون الصلاةُ وليُصَلّين قوم ولادين لهم وأن هذا القرآنَ تُصبحون يوماً وما فيكم منه شيءٌ فقال رجلٌ كيف ذلك وقد أثبتناه في قلوبنا وأثبتْناه في مصاحفنا نعلّمه أبناءَنا ويعلمه أبناؤُنا أبناءَهم فقال يسرى عليه ليلاً فيصبح الناسُ منه فقراءَ تُرفع المصاحفُ وينزَعُ ما في القلوب (ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ به) أي القران (عَلَيْنَا وَكِيلاً) من يتوكل علينا استردادَه مسطوراً محفوظاً
86-8 {وَلَئِن شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بالذى أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ) “Andolsun, eğer dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz”; müminler için şifa ve rahmet, size verilen ilimlerin membaı olan, onlar seni neredeyse ondan saptıracaklarken seni üzerinde sebat ettirdiğimiz ve o olmasaydı neredeyse onlara birazcık meyledeceğin Kur'an'ı [gideririz]. Ondan ism-i mevsulle bahsedilmesi; şanını yüceltmek, bidayeten sıla cümlesindeki vasıfla onu nitelemek, ilk andan itibaren onun durumunu ve mahluk kelamı cinsinden olmadığını bildirmek içindir. [Lâin'deki] Lâm kaseme hazırlık (müvatta') içindir; 'lenezhebenne' ise şartın cezasının yerine geçen kasemin cevabıdır. Meşîetin (dilemenin) mef'ûlünün hazfedilmesi de bununla uygun düşmüştür. Onu gidermekten murat; mushaflardan ve göğüslerden silinmesidir; bu ifade 'izhab'tan daha beliğdir. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan [şöyle rivayet edilmiştir]: “Dininizden ilk kaybedeceğiniz şey emanet, son kaybedeceğiniz şey ise namazdır. Bir kavim namaz kılacak da onların dini olmayacaktır. Bir gün sabahlayacaksınız ki içinizde bu Kur'an'dan hiçbir şey kalmamış olacaktır.” Bir adam: “Bu nasıl olur? Oysa biz onu kalplerimize yerleştirdik, mushaflarımıza yazdık; onu çocuklarımıza öğretiyoruz, çocuklarımız da kendi çocuklarına öğretiyorlar” dedi. Bunun üzerine o şöyle dedi: “Geceleyin onun üzerinden [hükmü] yürütülür de insanlar sabahleyin ondan yoksun kalırlar; mushaflar kaldırılır ve kalplerdeki sökülüp alınır.” (ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ به) “Sonra onun için kendin adına bulamazsın” yani Kur'an hakkında; (عَلَيْنَا وَكِيلاً) “Bize karşı bir vekil” yazılı ve ezberlenmiş olarak onu bize karşı geri almaya vekillik edecek bir kimse [bulamazsın].
(إِلَاّ رَحْمَةً مّن رَّبّكَ) فإنها إن نالتْك لعلها تستردّه عليك ويجوز أن يكون الاستثناءُ منقطِعاً بمعنى ولكنْ رحمةٌ مّن رَّبِكَ تركَتْه غيرَ مذهوبٍ به فيكون امتناناً بإبقائه بعد المنة بتنزيله وترغيباً في المحافظه على أداء حقوقِه وتحذيراً من أن لا يُقدرَ قدرُه الجليلُ ويفرَّط في القيام بشكره وهو أجلُّ النعم وأعظمُها (إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا) كإرسالك وإنزالِ الكتابِ عليك وإبقائِه في حفظك وغير ذلك
(إِلَاّ رَحْمَةً مّن رَّبّكَ) “Ancak Rabbinden bir rahmet müstesna”; zira o rahmet sana erişirse umulur ki onu sana geri verir. İstisnanın munkatı' olması da caizdir, yani 'fakat Rabbinden bir rahmet onu yok edilmemiş olarak bıraktı' manasındadır; bu durumda indirilmesi nimetinden sonra onun muhafaza edilip baki kılınmasıyla bir lütuf beyanı, haklarını yerine getirmeyi korumaya teşvik ve en yüce ve en büyük nimet olan bu kitaba layık olduğu değerin verilmemesinden ve şükrünün edasında kusur edilmesinden bir sakındırma olur. (إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا) “Şüphesiz O'nun senin üzerindeki lütfu pek büyüktür” seni peygamber olarak göndermesi, sana Kitab'ı indirmesi ve onu senin hafızanda baki kılması gibi daha nice lütuflardır.
(قُلْ) للذين لا يعرِفون جلالةَ قدرِ التنزيل ولا يفهمون فخامةَ شأنه الجليل بل يزعُمون أنه من كلام البشر (لَّئِنِ اجتمعت الإنس والجن) أي اتفقوا (على أن يأتو بمثل هذا القران) المنعوتِ بما لا تدركه العقولُ من النعوت الجليلةِ في البلاغة وحسن النظم وكمالِ المعنى وتخصيصُ الثقلين بالذكر لأن المنكِرَ لكونه من عند الله تعالى منهما لا من غيرهما لا لأن غيرَهما قادرٌ على المعارضة (لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ) أوثر الإظهارُ على إيراد الضميرِ الراجع إلى المِثْل المذكورِ احترازاً عن أن يُتوَّهم أن له مِثْلاً معيناً وإيذاناً بأن المرادَ نفيُ الإتيانِ بمثْلٍ ما أي لا يأتون بكلام مماثلٍ له فيما ذُكر من الصفات البديعةِ وفيهم العربُ العاربة أربابُ البراعةِ والبيانِ وهو جوابٌ للقسم الذي ينبئ عنه اللامُ الموطئةُ وسادٌّ مسدَّ جزاءِ الشرطِ ولولاها لكان جواباً له بغير جزمٍ لكون الشرط ماضياً كما في قولِ زُهيرٍ ... وَإِنْ أَتَاهُ خَليلٌ يَوْمَ مَسْأَلة ... يقُولُ لا غائبٌ مالي ولا حرِمُ ...
(قُلْ) “De ki:” İndirilen vahyün kadrinin yüceliğini bilmeyen, onun ulu şanının azametini anlamayıp aksine insan kelamı olduğunu iddia eden kimselere de ki: (لَّئِنِ اجتمعت الإنس والجن) “Andolsun ki insanlar ve cinler bir araya gelseler” yani ittifak etseler; (على أن يأتو بمثل هذا القران) “Şu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere [bir araya gelseler]”; belağat, nazım güzelliği ve mana kemali hususunda akılların idrak edemeyeceği yüce niteliklerle vasfedilmiş olan şu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere [toplansalar]. İki zümrenin (insan ve cin) özellikle zikredilmesi, onun Allah Teâlâ katından olduğunu inkâr edenin başkaları değil yalnız bu ikisi olmasındandır; yoksa bu ikisinin dışındakilerin ona nazire yapmaya gücü yettiğinden dolayı değildir. (لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ) “Onun bir benzerini getiremezler”. Zikredilen benzer kelimesine dönen bir zamir getirmek yerine açık ismin (mislihî) tercih edilmesi, onun muayyen bir benzeri olduğunun vehmedilmesini önlemek ve maksadın herhangi bir benzerinin dahi getirilemeyeceğini nefyetmek olduğunu bildirmek içindir; yani aralarında belağat ve beyan erbabı olan fasih Araplar da bulunsa, zikredilen eşsiz sıfatlarda ona denk bir söz getiremezler. Bu, kaseme hazırlık lâmının bildirdiği kasemin cevabıdır ve şartın cezasının yerine geçmiştir; o lâm olmasaydı Züheyr'in şu beytinde olduğu gibi şart geçmiş zaman olduğu için cezm olmaksızın cevap olurdu: ... وَإِنْ أَتَاهُ خَليلٌ يَوْمَ مَسْأَلة ... يقُولُ لا غائبٌ مالي ولا حرِمُ ... (Bir muhtaç isteme gününde ona gelse, malım ne kayıptır ne de yasaktır der).
وحيث كان المرادُ بالاجتماع على الإتيان بمثل القرآنِ مطلقَ الاتفاق عل ذلك سواءٌ كان التصدِّي للمعارضة من كلِّ واحدٍ منهم على الانفراد أو من المجموع بأن يتألّبوا على تلفيق كلامٍ واحد بتلاحق الأفكار وتعاضد الانظالر قيل وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لبعض ظهيرا
Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplanmaktan maksat, ister nazire yapmaya kalkışmak her birinin tek başına olmasıyla olsun, ister fikirlerin birbiri ardınca eklenmesi ve görüşlerin birbirine destek olması suretiyle tek bir söz uydurmak üzere toplanıp yardımlaşmalarıyla olsun, bu husustaki mutlak ittifak olunca şöyle buyruldu: {وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لبعض ظهيرا}
أي في تحقيق ما يتوخَّوْنه من الإتيان بمثله وهو عطفٌ على مقدرٍ أي لا يأتون بمثله لو لم يكن بعضُهم ظهيراً لبعض ولو كان الخ وقد حُذف المعطوفُ عليه حذفاً مطّرداً لدِلالة المعطوفِ عليه دِلالةً واضحةً فإن الاتيان بمثله حيث انتفى عند التظاهرِ فلأَنْ ينتفيَ عند عدِمه أولى وعلى هذه النكتةِ يدورُ ما في إنْ ولو الوصليتين من التأكيد كما مر غيرَ مرة ومحلُّه النصبُ عَلى الحاليّةِ حسبما عُطف عليه أي لا يأتون بمثله على كل حالٍ مفروضٍ ولو في هذه الحال المنافيةِ لعدم الإتيانِ به فضلاً عن غيرها وفيه حسمٌ لأطماعِهم الفارغةِ في رَوْم تبديل بعض آياتِه ببعض ولا مساغَ لكون الآية تقريراً لما قبلها من قوله تعالى ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنَا وَكِيلاً كما قيل لكن لا لِما قيلَ من أن الإتيانَ بمثله أصعبُ من استرداد عينِه ونفيُ الشيء إنما يقرره نفي مادونه لانفي مافوقه فإن أصعبيةَ الاستردادِ بغير أمرِه تعالى من الإتيان بمثله مما لا شُبهةَ فيه بل لأن الجملةَ القسميةَ ليست مَسوقةً إلى النبيِّ ﷺ بل إلى المكابرين من قبله صلى الله عليه وسلم
“Birbirlerine arka çıksalar bile” yani benzerini getirme hususundaki hedeflerini gerçekleştirmede birbirlerine yardımcı olsalar bile. Bu, takdiri olan bir kelama matuftur; yani 'birbirlerine arka çıkmasalar da onun benzerini getiremezler, arka çıksalar da...' demektir. Matufun aleyh, matufun açıkça delalet etmesi sebebiyle kural gereğince hazfedilmiştir; zira birbirlerine arka çıktıklarında dahi benzerini getirmek imkânsız olunca, yardımlaşma olmadığında imkânsız olması evleviyetle sabittir. Defalarca geçtiği üzere vasliyye olan 'in' ve 'lev' edatlarındaki pekiştirme bu nükteye dayanır. İrabtaki yeri ise, matuf kılındığı şey gereğince hâl olmak üzere nasbdır; yani 'farz edilen her durumda, hatta benzerini getirmemeye zıt olan şu yardımlaşma halinde bile onun benzerini getiremezler; nerede kaldı ki diğer durumlarda getirebilsinler!' Bunda, onun bazı ayetlerini diğer bazılarıyla değiştirme arzusundaki boş heveslerini kökten kesip atma vardır. Bu ayetin, iddia edildiği gibi daha önceki: {ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنَا وَكِيلاً} “Sonra onun için Bize karşı kendine bir vekil bulamazsın” kavlinin bir teyidi olması caiz değildir; fakat benzerini getirmenin onun bizzat kendisini geri almaktan daha zor olduğu ve bir şeyin nefyinin ancak kendisinden daha aşağısının nefyiyle teyit edileceği, daha üstününün nefyiyle teyit edilemeyeceği söylendiği için değil —çünkü Allah Teâlâ'nın emri olmaksızın onu geri almanın benzerini getirmekten daha zor olduğunda şüphe yoktur— bilakis bu kasem cümlesinin Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) değil, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzurundaki inatçılara yönelik olarak sevk edilmiş olması sebebiyledir.
(وَلَقَدْ صَرَّفْنَا) كررنا وردّدنا على أنحاءٍ مختلفةٍ توجب زيادةَ تقريرٍ وبيان ووَكادةِ رسوخٍ واطمئنان (لِلنَّاسِ فِى هذا القرآن) المنعوتُ بما ذُكِرَ من النعوتِ الفاضلة (مِن كُلّ مَثَلٍ) من كل معنى بديع هو في الحسنُ والغرابةُ واستجلابُ النفسِ كالمَثَل ليتلقَّوْه بالقبول (فأبى أَكْثَرُ الناس (أوثر الإظهارُ على الإضمار تأكيداً وتوضيحاً (إِلَاّ كُفُورًا) أي إلا جُحوداً وإنما صح الاستثناءُ من الموجبُ مع أنه لا يصِح ضربتُ إلا زيداً لأنه متأوّل بالنفي كأنه قيل ما قَبِل أكثرُهم إلا كفوراً وفيه من المبالغة ما ليس في أبو الإيمانَ لأن فيه دِلالةً على أنهم لم يرضَوا بخَصلة سوى الكفورِ من الإيمان والتوقفِ في الأمر ونحو ذلك وأنهم بالغوا في عدم الرضا حتى بلغوا مرتبةَ الإباءِ
(وَلَقَدْ صَرَّفْنَا) “Andolsun ki Biz tekrar tekrar açıkladık” teyit ve beyanın artmasını, kökleşme ve mutmainliğin pekişmesini gerektirecek şekilde türlü üsluplarla tekrar ettik ve evirip çevirdik; (لِلنَّاسِ فِى هذا القرآن) “İnsanlar için şu Kur'an'da” zikredilen üstün niteliklerle vasfedilmiş olan şu Kur'an'da; (مِن كُلّ مَثَلٍ) “Her türlü misalden” hüsnü, garipliği ve nefisleri cezbetmesi bakımından darbımesel gibi olan her eşsiz manadan [açıkladık] ki onu kabulle karşılasınlar. (فأبى أَكْثَرُ الناس) “Fakat insanların çoğu kaçındı” tekit ve açıklık için zamir yerine açık isim tercih edilmiştir; (إِلَاّ كُفُورًا) “Ancak inkârda direttiler” yani sadece inkâr edip yüz çevirdiler. 'Darbeytü illâ zeyden' (Zeyd hariç dövdüm) denilmesi caiz olmadığı halde olumlu cümleden istisnanın caiz olması, cümlenin olumsuzluk anlamı taşımasındandır; sanki 'onların çoğu ancak inkârı kabul etti' denilmiştir. Bunda 'imandan yüz çevirdiler' ifadesinde bulunmayan bir mübalağa vardır; zira bunda, onların iman etmek veya meselede duraklayıp beklemek gibi inkâr dışındaki hiçbir haslete razı olmadıklarına ve hoşnutsuzlukta ileri gidip nihayet kaçınma (ibâ) derecesine vardıklarına delalet vardır.
(وَقَالُواْ) عند ظهور عجزهم ووضوحِ مغلوبيّتِهم بالإعجاز التنزيليّ وغيرِه من المعجزات الباهرةِ متعللين بما لا يمكن في العادة وجودُه ولا تقتضي الحكمةُ وقوعَه من الأمور كما هو دَيدَنُ المبهوتِ المحجوج (لَن نُّؤْمِنَ لك حتى تفجر) وقرئ بالتشديد (لَنَا مِنَ الأرض) أرضِ مكة (يَنْبُوعًا) عيناً لا ينضب ماؤها بفعول من نبع الماءُ كيعْبوب من عبّ الماءَ إذا زخر
(وَقَالُواْ) “Dediler ki:” [Kur'an'ın] tenzili mucizesi ve diğer apaçık mucizeler karşısında acziyetleri ve mağlubiyetleri ortaya çıktığında, şaşkına dönüp delille susturulan kimselerin âdeti olduğu üzere, âdeten varlığı mümkün olmayan ve hikmetin de vukuunu gerektirmediği hususları bahane ederek; (لَن نُّؤْمِنَ لك حتى تفجر) “Biz sana asla inanmayız, ta ki fışkırtıncaya kadar” —şeddeli olarak da [tüfeccire şeklinde] okunmuştur— (لَنَا مِنَ الأرض) “Bizim için yerden” Mekke toprağından, (يَنْبُوعًا) “Bir pınar” suyu asla kurumayan bir kaynak [fışkırtıncaya kadar]. [Yenbû’], suyun fışkırmasını ifade eden 'nebea'l-mâü' fiilinden 'fe’ûl' veznindedir; tıpkı suyun coşmasını ifade eden 'abbe'l-mâü' fiilinden 'ya’bûb' denmesi gibi.
(أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ) أي بستانٌ تسترُ أشجارُه ما تحتها من العَرْصة (مّن نَّخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجّرَ الأنهار) أي تجريها بقوة (خلالها تفجيرا) كثرا والمرادُ إما إجراءُ الأنهارِ خلالها عند سقْيها أو إدامة إجرائها كما ينبئ عنه الفاءُ لا ابتداؤه
(أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ) “Yahut senin bir bahçen olsun” ağaçları altındaki açık araziyi örten bir bostanın olsun; (مّن نَّخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجّرَ الأنهار) “Hurmalardan ve üzümlerden; derken ırmakları akıtıncaya kadar” yani onları güçlü bir şekilde akıtıncaya kadar; (خلالها تفجيرا) “Aralarından gürül gürül [akıtıncaya kadar]” bolca [akıtıncaya kadar]. Buradaki maksat, ya sulama esnasında ırmakları aralarından akıtmak yahut fâ harfinin hissettirdiği üzere akıtmayı başlatmak değil, akışını sürekli kılmaktır.
(أَوْ تُسْقِطَ السماء كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا) جمع كِسْفة كقطعة وقِطَع لفظاً ومعنى وقرىء بالسكون كسِدْرة وسِدْر وهي حالٌ من السماء والكاف في كما في محل النصبُ على أنَّه صفةُ مصدرٍ محذوفٍ أي إسقاطاً مماثلاً لما زعمت
(أَوْ تُسْقِطَ السماء كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا) “Yahut iddia ettiğin gibi göğü üzerimize parça parça düşürünceye kadar”. [Kisef], lafız ve mana bakımından 'kıt'a' ve 'kıta'' gibi, 'kisfe'nin çoğuludur. 'Sidre' ve 'sidr' gibi sükun ile [kisfen şeklinde] de okunmuştur. Bu kelime, semâdan hâldir. {كَمَا} “İddia ettiğin gibi” ifadesindeki kâf ise mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani 'iddia ettiğine benzer bir düşürüşle' demektir.
يعنُون بذلك قولَه تعالى أو تسقط عَلَيْهِمْ كِسَفاً مّنَ السماء (أو تأتي بالله والملائكة قَبِيلاً) أي مقابلاً كالعشير والمعاشِر أو كفيلاً يشهد بصِحة ما تدعيه وهو حالٌ من الجلالة وحالُ الملائكةِ محذوفةٌ لدِلالتها عليها أي والملائكة قبلاء كما حذف الخبرُ في قوله فإني وقيارٌ بها الغريب أو جماعةً فيكون حالاً من الملائكة
Bununla Allah Teâlâ'nın: {أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِّنَ السَّمَاءِ} “Yahut üzerlerine gökten parçalar düşürürüz” buyruğunu kastetmektedirler. (أو تأتي بالله والملائكة قَبِيلاً) “Yahut Allah'ı ve melekleri kefil/karşı karşıya getirmedikçe” yani 'aşîr' ve 'muâşir' gibi karşı karşıya, yüz yüze [getirmedikçe] yahut iddia ettiğin şeyin doğruluğuna şahitlik edecek bir kefil olarak [getirmedikçe]. Bu, lafza-i celâlden hâldir; meleklerin hâli ise lafza-i celâlin hâlinin ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir, yani 've'l-melâiketi kubelâe' (melekleri de kefiller olarak) demektir; tıpkı 'fe-innî ve kayyârun bihâ'l-garîbu' sözünde haberin hazfedilmesi gibi. Yahut [kabîl] bir topluluk anlamında olup meleklerden hâldir.
(أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مّن زُخْرُفٍ) من ذهب وقد قرئ به وأصلُه الزينة (أَوْ ترقى فِى السماء) أي في معارجها فحُذف المضافُ يقال رقيَ في السُّلّم وفي الدرجة (وَلَن نُّؤْمِنَ لِرُقِيّكَ) أي لأجل رُقيِّك فيها وحده أو لن نصدق رقيَّك فيها (حَتَّى تتنزل) منها (عَلَيْنَا كِتَابًا) فيه تصديقك (نقرؤه) نحن من غير أن يُتلقّى من قِبلك عن ابن عباس ﵄ قال عبدُ اللَّه بنُ أبي أمية لن نؤمن لك حتى تتخذ إلى السماء سُلّماً ثم ترقى فيه وأنا أنظُر حتى تأتيَها وتأتَي معك بصك منشورٍ معه أربعةٌ من الملائكة يشهدون أنك كما تقول وما كانوا يقصِدون بهاتيك الاقتراحاتِ الباطلة إلا العنادَ واللجاج ولو أنهم أوتو أضعافَ ما اقترحوا من الآيات ما زادهم ذلك إلا مكابرةً وإلا فقد كما يكفيهم بعضُ ما شاهدوا من المعجزات التي تخِرُّ لها صُمُّ الجبال (قُلْ) تعجباً من شدة شكيمتِهم وتنزيهاً لساحة السُّبحات عما لا يكاد يليق بها من مثل هذه الاقتراحاتِ الشنيعة التي تكاد السمواتُ يتفطّرن منها أو عن طلبك ذلك وتنبيهاً على بطلان ما قالوه (سبحان ربي) وقرئ قال سبحان ربي (هَلْ كُنتُ إَلَاّ بَشَرًا) لا ملَكاً حتى يُتصور مني الرقي في السماء ونحوه (رَسُولاً) مأموراً من قبل ربي بتبليغ الرسالةِ من غير أن يكون لي خِيَرةٌ في الأمر كسائر الرسلِ وكانوا لا يأتون قومَهم إلا بما يظهره الله على أيديهم حسبما يلائم حالَ قومِهم ولم يكن أمرُ الآياتِ إليهم ولا لهم أن يتحكموا على الله سبحانه بشيء منها وقولُه بشراً خبرٌ لكنت ورسولاً صفتُه
(أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مّن زُخْرُفٍ) “Yahut altından bir evin oluncaya kadar” altından [bir evin]; nitekim bu lafızla da okunmuştur. Aslı ise süstür. (أَوْ ترقى فِى السماء) “Yahut göğe yükselinceye kadar” yani onun basamaklarına; burada muzaf hazfedilmiştir. Nitekim 'merdivene tırmandı, basamağa çıktı' denir. (وَلَن نُّؤْمِنَ لِرُقِيّكَ) “Ve biz senin yükselişine de asla inanmayız” yani sırf oraya yükselmiş olman sebebiyle sana inanmayız yahut oraya yükselişini tasdik etmeyiz; (حَتَّى تتنزل) “İndirinceye kadar” oradan, (عَلَيْنَا كِتَابًا) “Bize bir kitap” içinde senin doğrulanman bulunan, (نقرؤه) “Okuyacağımız [bir kitap]” senin tarafından bize aktarılmaksızın bizzat okuyacağımız [bir kitap]. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre Abdullah b. Ebî Ümeyye şöyle demiştir: 'Sen göğe bir merdiven dayayıp ben bakarken ona tırmanmadıkça ve oraya varıp da seninle birlikte, dediğin gibi olduğuna şahitlik eden dört melekle beraber açılmış bir ferman getirmedikçe sana asla inanmayız.' Onlar bu bâtıl teklifleriyle sadece inat ve çekişmeyi kastediyorlardı. Eğer kendilerine teklif ettikleri ayetlerin katbekat fazlası verilseydi bile, bu onların kibir ve inatlarını artırmaktan başka bir işe yaramazdı; aksi takdirde sert dağların bile karşısında boyun eğip yıkılacağı şahit oldukları birtakım mucizeler onlara yeterdi. (قُلْ) “De ki:” onların bu aşırı dikbaşlılıklarına taaccüp ederek, ulûhiyet makamını göklerin neredeyse çatlayacağı bu tür çirkin tekliflerden yahut senin bunları talep etmenden tenzih ederek ve söylediklerinin bâtıl olduğuna dikkat çekerek; (سبحان ربي) “Rabbimi tenzih ederim” —'Kâle sübhâne rabbî' şeklinde de okunmuştur— (هَلْ كُنتُ إَلَاّ بَشَرًا) “Ben sadece bir beşer değil miyim?” bir melek değilim ki benden göğe yükselmek ve benzeri şeyler tasavvur edilsin; (رَسُولاً) “[Gönderilmiş] bir elçi” diğer peygamberler gibi bu hususta hiçbir seçme hakkım olmaksızın, Rabbim tarafından risaleti tebliğ etmekle emrolunmuş biriyim. Onlar da kavimlerine ancak Allah'ın onların durumuna uygun olarak kendi ellerinde gösterdiği şeyleri getirirlerdi; ayetlerin (mucizelerin) tasarrufu onlara ait değildi ve onlardan herhangi birini Allah Sübhânehu'ya dayatma hakları da yoktu. Âyette geçen 'beşeran' kelimesi 'küntü'nün haberi, 'resûlen' ise onun sıfatıdır.
(وَمَا مَنَعَ الناس) أي الذين حُكيت أباطيلُهم (أَن يُؤْمِنُواْ) مفعولٌ ثانٍ لمنع وقوله (إذا جَاءهُمُ الهدى) أي الوحيُ ظرفٌ لمنع أو يؤمنوا أي وما منعهم وقت مجئ الوحي المقرونِ بالمعجزاتِ المستدعيةِ للإيمان أن يؤمنوا بالقرآن وبنبوّتك أو ما منعهم أن يؤمنوا بذلك وقت مجئ ما ذكر (إِلَاّ أَن قَالُواْ) في محلِ الرفعِ على أنه فاعلُ منع أي إلا قولُهم (أَبَعَثَ الله بَشَرًا رَّسُولاً) منكِرين أن يكون رسولُ الله تعالى من جنس البشرِ وليس المرادُ أن هذا القولَ صدر عن بعضهم فمنع بعضاً آخرَ منهم بل المانعُ هو الاعتقادُ الشاملُ للكل المستتبعُ لهذا القول منهم وإنما عبرّ عنه بالقول إيذاناً بأنه مجردُ قولٍ يقولونه بأفواههم من غير أن يكون له مفهومٌ ومِصْداقٌ وحصرُ المانعِ من الإيمان فيما ذكر مع أن لهم موانعَ شتّى لِما أنه معظمُها أو لأنه هو المانعُ بحسب الحال أعني عند سماعِ الجواب بقوله تعالى هَلْ كُنتُ إَلَاّ بَشَرًا رَّسُولاً إذ هو الذي يتشبّثون به حينئذ من غيرِ أنْ يخطُر ببالِهم شبهةً أخرى من شبههم الواهيةِ وفيه إيذانٌ بكمال عنادِهم حيث يشير إلى أن الجوابَ المذكورَ مع كونه حاسماً لموادّ
(وَمَا مَنَعَ الناس) “İnsanları alıkoyan hiçbir şey olmadı” yani bâtıl sözleri nakledilen kimseleri; (أَن يُؤْمِنُواْ) “İman etmelerinden” 'mene'a' fiilinin ikinci mef'ûlüdür. (إذا جَاءهُمُ الهدى) “Kendilerine hidayet geldiği zaman” yani vahiy geldiği zaman kavli ise 'mene'a' veya 'yü'minû' fiilinin zarfıdır; yani imanı gerektiren mucizelerle desteklenmiş vahiy geldiği vakit, Kur'an'a ve senin peygamberliğine iman etmelerine hiçbir şey engel olmadı yahut zikredilen şey geldiği vakit buna iman etmelerinden onları hiçbir şey alıkoymadı; (إِلَاّ أَن قَالُواْ) “Ancak şöyle demeleri [alıkoydu]:” ref mahallinde olup 'mene'a' fiilinin fâilidir; yani ancak onların şu sözleri engel oldu: (أَبَعَثَ الله بَشَرًا رَّسُولاً) “'Allah bir beşeri mi elçi olarak gönderdi?'” Allah Teâlâ'nın elçisinin beşer cinsinden olmasını inkâr ederek [böyle dediler]. Maksat bu sözün bazılarından sâdır olup diğer bazılarını engellemesi değil, bilakis engel olan şey, hepsini kapsayan ve onlardan bu sözün sâdır olmasına yol açan inançtır. Bunun 'söz' ile ifade edilmesi, arkasında bir mana ve hakikat bulunmaksızın sırf dilleriyle söyledikleri kuru bir laftan ibaret olduğuna dikkat çekmek içindir. İmandan alıkoyan engeller çok çeşitli olduğu halde engelin burada zikredilene hasredilmesi, bunun engellerin en büyüğü olmasından yahut o anki duruma göre, yani: {هَلْ كُنتُ إَلَاّ بَشَرًا رَّسُولاً} “Ben ancak elçi olan bir beşer değil miyim?” cevabını işittikleri andaki engel olmasındandır. Zira o esnada akıllarına diğer çürük şüphelerinden hiçbiri gelmeksizin sırf buna sarılmışlardır. Bunda, onların inadının tam olduğuna da bir işaret vardır; zira zikredilen cevap, onların şüphelerinin dayanaklarını kökünden kesip
شُبَهِهم ملجئاً إلى الإيمان يعكُسون الأمرَ ويجعلونه مانعاً منه
onları imana mecbur bırakacak nitelikte olduğu halde, onlar işi tersine çevirip onu imana bir engel yapmışlardır.
(قُلْ) لهم أولاً من قبلها تبييناً للحكمة وتحقيقاً للحق المُزيحِ للرَّيب (لَّوْ كَانَ) أي ولو وجد واستقر (فِى الأرض) بدل البشر (ملائكة يَمْشُونَ مُطْمَئِنّينَ) قارّين فيها من غير أن يعرُجوا في السماء ويعلموا ما يجب أن يُعلم (لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِم مّنَ السماء مَلَكًا رَّسُولاً) يهديهم إلى الحق ويُرشِدُهم إلى الخير لتمَكُّنهم من الاجتماع والتلقي منه وأما عامة البشر فهم بمعزل من استحقاق المفاوضةِ الملكية فكيف لا وهي منوطةٌ بالتناسب والتجانس فبعثُ الملَكِ إليهم مزاحِمٌ للحكمة التي عليها مبْنى التكوينِ والتشريع وإنما يُبعث الملَك من بينهم إلى الخواصّ المختصّين بالنفوس الزكية لمؤيدين بالقوة القدسية المتعلّقين بكلا العالَمَين الروحانيِّ والجُسماني ليتلقَّوا من جانب ويُلْقوا إلى جانب وقوله تعالى مَلَكًا يحتمل أنْ يكونَ حالاً من رسولاً وأن يكون موصوفاً به وكذلك بشراً في قوله تعالى أَبَعَثَ الله بَشَرًا رَّسُولاً والأولُ أولى
(قُلْ) “De ki:” şüpheyi gideren hakkı ortaya koymak ve hikmeti beyan etmek üzere, o [cevabın] öncesinde ilk olarak onlara; (لَّوْ كَانَ) “Eğer olsaydı” yani mevcut bulunup yerleşseydi, (فِى الأرض) “Yeryüzünde” insanların yerine, (ملائكة يَمْشُونَ مُطْمَئِنّينَ) “Huzur içinde yürüyen melekler” göğe yükselmeksizin ve bilinmesi gereken şeyleri [oradan] öğrenmeksizin orada yerleşik bulunan melekler [olsaydı]; (لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِم مّنَ السماء مَلَكًا رَّسُولاً) “Elbette onlara gökten melek bir elçi indirirdik” kendisiyle bir araya gelip ondan [vahyi] alabilmeleri mümkün olsun diye onları hakka ileten ve hayra yönlendiren [bir melek elçi indirirdik]. Sıradan insanlara gelince; onlar meleklerle doğrudan muhatap olma liyakatinden uzaktırlar. Nasıl olmasınlar ki? Zira bu durum, aradaki münasebet ve türdeşliğe bağlıdır. Dolayısıyla onlara bir meleğin elçi olarak gönderilmesi, tekvin (yaratılış) ve teşriin (dinin) üzerine bina kılındığı hikmete aykırıdır. Melek ancak kendi aralarından; ruhani ve cismani her iki âlemle irtibatlı, kudsî bir güçle desteklenmiş, arınmış nefislere sahip seçkin kimselere gönderilir ki bir taraftan [vahyi] alıp diğer tarafa ulaştırsınlar. Allah Teâlâ'nın {مَلَكًا} kavlinin 'resûlen' kelimesinden hâl olması da, onunla sıfatlanmış bir mevsuf olması da muhtemeldir. Aynı şekilde: {أَبَعَثَ الله بَشَرًا رَّسُولاً} kavlindeki 'beşeran' kelimesi de böyledir; ancak birinci ihtimal daha tercihe şayandır.
(قُلْ) لهم ثانياً من جهتك بعد ما قلت لهم من قِبلنا ما قلتَ وبينتَ لهم ما تقتضيه الحكمةُ في البعثة ولم يرفعوا إليهِ رأساً ٠ كفى بالله) وحده (شَهِيداً) على أني أدّيتُ ما عليّ من مواجب الرسالةِ أكملَ أداءٍ وأنكم فعلتم ما فعلتم من التكذيب والعِناد وتوجيهُ الشهادةِ إلى كونه ﷺ رسولاً بإظهار المعجزةِ على وفق دعواه كما اختير لا يساعده قوله تعالى (بين وَبَيْنَكُمْ) وما بعده من التعليل وإنما لم يقل بيننا تحقيقاً للمفارقة وإبانةً للمباينة وشهيداً إما حالٌ أو تميير (إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ) من الرسل والمرسَلِ إليهم (خَبِيرَا بَصِيرًا) محيطاً بظواهر أحوالِهم وبواطنها فيجازيهم على ذلك وهو تعليل الكفاية وفيه تسليةٌ لرسول الله ﷺ وتهديدٌ للكفار
(قُلْ) “De ki:” Bizim tarafımızdan onlara söyleyeceğini söyledikten ve peygamber göndermedeki hikmetin neyi gerektirdiğini kendilerine açıkladıktan sonra buna hiç kulak asmamaları üzerine, ikinci olarak kendi tarafından onlara [şöyle] de: {كَفَى بِاللَّهِ} “Allah yeter” tek başına O yeter; (شَهِيداً) “Şahit olarak” risaletin üzerime yüklediği gerekleri en mükemmel şekilde yerine getirdiğime, sizin de yalanlama ve inat adına yapacağınızı yaptığınıza [şahit olarak]. Şahitliğin, tercih edildiği üzere davasına uygun olarak mucize göstermek suretiyle onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) elçi olduğuna yönlendirilmesine, Allah Teâlâ'nın: (بين وَبَيْنَكُمْ) “Benimle sizin aranızda” kavli ve sonrasındaki gerekçelendirme elvermez. Ayrılığı vurgulamak ve aradaki zıtlığı açıkça ortaya koymak için 'beynenâ' (bizim aramızda) denmemiştir. 'Şehîden' kelimesi ya hâl ya da temyizdir. (إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ) “Şüphesiz O, kullarından” peygamberlerden ve kendilerine peygamber gönderilenlerden, (خَبِيرَا بَصِيرًا) “Hakkıyla haberdardır, hakkıyla görendir” onların durumlarının açığını da gizlisini de kuşatıcıdır; dolayısıyla onları buna göre cezalandırır/mükâfatlandırır. Bu, kifayetin (Allah'ın yetmesinin) gerekçesidir; bunda Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) için bir teselli, kâfirler için ise bir tehdit vardır.
(وَمَن يَهْدِ الله) كلامٌ مبتدأٌ يفصل ما أشار إليه الكلامُ السابق من مجازاة العبادِ إشارةً إجماليةً أي من يهدِه الله إلى الحق بما جاء من قبله من الهدى (فَهُوَ المهتد) إليه وإلى ما يُؤدِّي إليه من الثواب أو المهتدِ إلى كل مطلوب (وَمَن يُضْلِلِ) أي يخلق فيه الضلال بسوء اختيارِه كهؤلاء المعاندين (فَلَن تَجِدَ لَهُمْ) أوثر ضميرُ الجماعة اعتباراً لمعنى مَنْ غِبّ ما أوثر في مقابله الإفرادُ نظراً إلى لفظها تلويحاً بوَحدة طريقِ الحقِّ وقلةِ سالكيه وتعددِ سبلِ الضلال وكثرةِ الضلال (أَوْلِيَاء مِن دُونِهِ) من دونِ الله تعالَى أي أنصاراً يهدونهم إلى طريقِ الحقِّ أو إلى طريق يوصلهم إلى مطالبهم الدنيويةِ والأخروية أو إلى طريق النجاة من العذاب الذي يستدعيه ضلالُهم على معنى أن تجدَ لأحد منهم وليًّا على ما تقتضيه قضيةُ مقابلة بالجمع من انقسام الآحادِ إلى الآحاد (وَنَحْشُرُهُمْ) التفاتٌ من الغَيبةِ إلى التَّكلمِ إيذاناً بكمال الاعتناءِ بأمر الحشرِ (يَوْمَ القيامة عَلَى وُجُوهِهِمْ) حالٌ من الضمير المنصوبِ أي
(وَمَن يَهْدِ الله) “Allah kime hidayet ederse” önceki kelamın kulların cezalandırılmasına/mükâfatlandırılmasına dair icmâli işaretini ayrıntılı olarak açıklayan müstakil bir kelamdır; yani Allah kendi katından gelen hidayet ile kimi hakka iletirse; (فَهُوَ المهتد) “İşte doğru yolu bulan odur” hakka ve onun ulaştıracağı mükâfata eren yahut her aranan hayra ulaşan odur. (وَمَن يُضْلِلِ) “Kimi de saptırırsa” yani şu inatçılar gibi kendi kötü tercihi sebebiyle kimin içinde sapıklığı yaratırsa; (فَلَن تَجِدَ لَهُمْ) “Artık onlar için asla bulamazsın” hak yolunun birliğine ve yolcularının azlığına, buna karşılık sapıklık yollarının çokluğuna ve sapanların kalabalık oluşuna işaret etmek üzere; karşılığındaki kelimede lafza bakılarak müfred (tekil) zamir tercih edildikten sonra burada 'men' kelimesinin manası gözetilerek çoğul zamir tercih edilmiştir; (أَوْلِيَاء مِن دُونِهِ) “O'ndan başka dostlar” Allah Teâlâ'dan başka [dostlar], yani onları hak yola yahut dünyevi ve uhrevi maksatlarına ulaştıracak bir yola veya sapıklıklarının gerektirdiği azaptan kurtuluş yoluna iletecek yardımcılar [bulamazsın]. Bu, çoğulun çoğulla karşılanmasının gerektirdiği fertlerin fertlere taksimi kuralı uyarınca 'onlardan hiçbir fert için bir tek dost dahi bulamazsın' anlamındadır. (وَنَحْشُرُهُمْ) “Ve Biz onları toplayacağız” haşir işine verilen tam önemi bildirmek için gâibden mütekellime (üçüncü şahıstan birinci şahsa) iltifat yapılmıştır; (يَوْمَ القيامة عَلَى وُجُوهِهِمْ) “Kıyamet gününde yüzüstü” mansub zamirden hâldir, yani
كائنين عليها سحبا كقوله تعالى يوم يسحبون فِى النار على وُجُوهِهِمْ أو مشياً فقد روي أنَّه قيلَ لرسولِ الله ﷺ كيف يمشون على وجوههم قال إن الذي أمشاهم على أقدامهم قادرٌ على أن يُمشِيَهم على وجوههم (عُمْيًا) حالٌ منَ الضميرِ المجرورِ في الحال السابقة (وَبُكْمًا وَصُمّا) لا يُبصِرون ما يُقِرّ أعينَهم ولا ينطِقون ما يُقبل منهم ولا يسمعون ما يُلذّ مسامعَهم لما قد كانوا في الدنيا لا يستبصرون بالآيات والعبرِ ولا ينطِقون بالحق ولا يستمعونه ويجوز أن يُحشَروا بعد الحسابِ من الموقفِ إلى النَّارِ مُوفَيْ القُوى والحواسّ وأن يحشروا كذلك ثم يعاد إليهم قواهم وحواسُّهم فإن إدراكاتِهم بهذه المشاعرِ في بعض المواطنِ مما لا ريبَ فيه (مَّأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ) إما حالٌ أو استئنافً وكذا قوله تعالى {كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا} أي كلما سكن لهبُها بأن أكلت جلودَهم ولحومَهم ولم يبق فيهم ما تتعلق به النارُ وتحرِقه زدناهم توقداً بأن بدّلناهم جلوداً غيرَها فعادت ملتهبةً ومستعرةً ولعل ذلك عقوبةٌ لهم على إنكارهم الإعادةَ بعد الفناءِ بتكريرها مرةً بعد أخرى ليروها عينا حيث لم يعلموها برهاناً كما يفصحُ عنه قولُه تعالى
Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ} “O gün yüzüstü ateşte sürüklenecekler” buyruğunda olduğu gibi sürüklenerek yüzleri üzerinde bulunacaklardır; yahut yürüyerek [bulunacaklardır]. Nitekim Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Yüzleri üzerinde nasıl yürürler?' diye sorulduğu, onun da: 'Onları ayakları üzerinde yürüten [Allah], yüzleri üzerinde de yürütmeye kâdirdir' buyurduğu rivayet edilmiştir. (عُمْيًا) “Kör olarak” önceki hâldeki mecrur zamirden ikinci bir hâldir; (وَبُكْمًا وَصُمّا) “Dilsiz ve sağır olarak” dünyada ayetlerden ve ibretlerden basiret elde etmedikleri, hakkı konuşmadıkları ve onu dinlemedikleri için; gözlerini aydınlatacak şeyleri göremezler, kendilerinden kabul edilecek sözleri söyleyemezler ve kulaklarına lezzet verecek şeyleri işitemezler. Onların hesaptan sonra duruşma yerinden ateşe bütün melekeleri ve duyuları tastamam olarak haşredilmeleri veya bu [kör, sağır ve dilsiz] şekilde haşredilip sonra güçlerinin ve duyularının kendilerine iade edilmesi de caizdir; zira bazı duraklarda bu organlarla idrak ettiklerinde şüphe yoktur. (مَّأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ) “Onların varacağı yer cehennemdir” ya hâl ya da istînâftır (yeni bir cümledir). Kezâ Allah Teâlâ'nın: {كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا} “[Ateşi] dindikçe onlara alevini artırırız” kavli de böyledir; yani onların derilerini ve etlerini yiyip bitirmesi ve içlerinde ateşin tutunup yakacağı bir şey kalmaması sebebiyle alevi her dindiğinde, onlara başka deriler vererek tutuşmasını artırırız da ateş yeniden alevlenip parlar. Bu durum, onların yok oluştan sonra yeniden dirilmeyi inkâr etmelerine bir ceza olarak, delil ile bilmedikleri şeyi bizzat gözleriyle görsünler diye dirilişi defalarca tekrar etmek suretiyledir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu açıkça ifade etmektedir:
(ذلك) أي ذلك العذابُ (جَزَاؤُهُم بِأَنَّهُمْ) أي بسببِ أنَّهم {كفروا بآياتنا} العقليةِ والنقليةِ الدالةِ على صحة الإعادةِ دَلالةً واضحةً فذلك مبتدأٌ وجزاؤُهم خبرُه ويجوز أن يكون مبتدأً ثانياً وبأنهم خبرُه والجملةُ خبراً لذلك وأن يكون جزاؤهم بدلاً من ذلك أو بياناً له والخبرُ هو الظرف (وَقَالُواْ) منكرِين أشد الانكار {أئذا كنا عظاما ورفاتا أئنا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً} إما مصدرٌ مؤكدٌ من غير لفظِه أي لمبعوثون بعثاً جديداً وإما حالٌ أي مخلوقين مستأنفين
(ذلك) “İşte bu” yani şu azap, (جَزَاؤُهُم بِأَنَّهُمْ) “Onların cezasıdır, çünkü onlar” yani şundan dolayıdır ki onlar; {كفروا بآياتنا} “Âyetlerimizi inkâr ettiler” yeniden dirilmenin doğruluğuna açıkça delalet eden akli ve nakli âyetlerimizi inkâr ettiler. 'Zâlike' mübteda, 'cezâühüm' onun haberidir. 'Cezâühüm' kelimesinin ikinci mübteda, 'bi-ennehüm'ün onun haberi olup cümlenin 'zâlike'nin haberi olması da; 'cezâühüm'ün 'zâlike'den bedel veya beyan olup haberin zarf olması da caizdir. (وَقَالُواْ) “Ve dediler” son derece şiddetli bir şekilde inkâr ederek; {أئذا كنا عظاما ورفاتا أئنا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً} “'Biz bir kemik ve ufalanmış toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?'”. ['Halkan cedîden'], ya kendi lafzından olmayan tekit edici bir masdardır; yani 'yeni bir diriltilişle mi diriltileceğiz?' demektir; yahut hâldir, yani 'yeniden yaratılmışlar olarak mı [diriltileceğiz]?' demektir.
(أَوَ لَمْ يَرَوْاْ) أيْ ألم يتفكَّروا ولم يعلموا {أَنَّ الله خلق السماوات والأرض} من غير مادةٍ مع عظمهما {قَادِرٌ على أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُم} في الصغر على أن المِثْلَ مُقحَمٌ والمرادُ بالخلق الإعادةُ كما عبر عنها بذلك حيث قيل خلقاً جديداً {وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لَاّ رَيْبَ فِيهِ} ) عطف على أولم يروا فإنه في قوة قدر أو واو المعنى قد علموا أن من قدَر على خلق السموات والأرضِ فهو قادرٌ على خلق أمثالِهم من الإنس وجعل لهم ولبعثهم أجلاً محققاً لا ريبَ فيهِ هو يومُ القيامة {فأبى الظالمون} وُضع موضعَ الضميرِ تسجيلاً عليهم بالظُّلم وتجاوزِ الحدِّ بالمرة {إِلَاّ كُفُورًا} أي جحوداً
(أَوَ لَمْ يَرَوْاْ) “Görmediler mi?” yani düşünmediler ve bilmediler mi ki; {أَنَّ الله خلق السماوات والأرض} “Gökleri ve yeri yaratan Allah” o muazzam büyüklüklerine rağmen onları maddesiz olarak yaratan [Allah]; {قَادِرٌ على أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُم} “Onların benzerini yaratmaya kâdirdir” küçüklükleri içinde [yaratmaya kâdirdir]; 'misil' kelimesi zâiddir (tekit içindir), yaratmaktan kasıt ise 'yeni bir yaratılış' denilerek ifade edilen yeniden diriltmedir. {وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لَاّ رَيْبَ فِيهِ} “Ve onlar için şüphe olmayan bir ecel kılmıştır” {أَوَلَمْ يَرَوْا} kavline matuftur; zira bu ifade 'kader' (güç yetirdi) anlamındadır. Yahut buradaki vâv mâzi anlamındadır; mana şöyledir: Gökleri ve yeri yaratmaya kadir olanın, insanlardan onların benzerlerini de yaratmaya kadir olduğunu ve onlar için ve yeniden diriltilmeleri için içinde şüphe bulunmayan kesin bir ecel kıldığını ki o da kıyamet günüdür, kesinlikle bilmişlerdir. {فأبى الظالمون} “Fakat zalimler kaçındı” zulümlerini ve haddi büsbütün aştıklarını tescil etmek için zamir yerine açık isim getirilmiştir; {إِلَاّ كُفُورًا} “Ancak inkârda [direttiler]” yani sadece inkâr edip yüz çevirdiler.
{قُل لَّوْ أَنتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبّى} خزائنَ رزقِه التي أفاضها على كافة الموجوداتِ وأنتم مرتفعٌ بفعل يفسّره المذكورُ كقول حاتم لو ذاتُ سِوارٍ لَطَمتْني وفائدة ذلك المبالغةُ والدلالة على الاختصاص (إذن لأمسكتم) لبخليم (خشية الانفاق) مخالفة النفاد
{قُل لَّوْ أَنتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبّى} “De ki: 'Eğer Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız'” bütün varlıklara bolca akıttığı rızık hazinelerine [sahip olsaydınız]. 'Entüm', Hâtim'in 'Lev zâtü sivârin letametnî' (Keşke bilezikli bir kadın bana tokat atsaydı) sözünde olduğu gibi, zikredilen fiilin tefsir ettiği mahzuf bir fiil ile merfûdur. Bunun faydası mübalağa ve tahsise delalet etmektir. (إذن لأمسكتم) “O takdirde mutlaka tutardınız” cimrilik ederdiniz; (خشية الانفاق) “Harcama korkusuyla” tükenme endişesiyle [tutardınız].
بالإنفاق إذ ليس في الدنيا أحدٌ إلا وهو يختار النفعَ لنفسه ولو آثر غيرَه بشيء فإنما يُؤثره لِعَوض يفوقه فإذن هو بخيلٌ بالإضافة إلى جودِ الله سبحانه {وَكَانَ الإنسان قَتُورًا} مبالغاً في البخل لأن مبْنى أمرِه على الحاجة والضِّنّة بما يحتاج إليه وملاحظةِ العِوضِ بما يبذله
Harcama sebebiyle [tükenmesinden korkardınız]. Zira dünyada menfaati kendi nefsi için seçmeyen hiç kimse yoktur; başkasını bir şeye tercih etse bile bunu ancak kendisinden daha üstün bir karşılık elde etmek için yapar. Dolayısıyla insan, Allah Sübhânehu'nun cömertliğine nispetle son derece cimridir. {وَكَانَ الإنسان قَتُورًا} “Ve insan pek cimridir” cimrilikte son derece aşırıya kaçandır; çünkü onun yapısı muhtaçlık, ihtiyaç duyduğu şeyde hasislik ve harcadığı şeyde bir karşılık gözetme üzerine kuruludur.
{ولقد آتينا موسى تسع آيات بَيّنَاتٍ} واضحاتِ الدِلالة على نبوته وصِحّةِ ما جَاء بهِ من عند الله وهي العَصا واليدُ والجَرادُ والقُمّل والضفادعُ والدمُ والطوفانُ والسّنونَ ونقصُ الثمرات وقيل انفجارُ الماء من الحجر ونتْقُ الطورِ على بني إسرائيلَ وانفلاقُ البحرِ بدل الثلاث الأخيرة ويأباه أن هذه الثلاثَ لم تكن منزلةً إذ ذاك وأن الأولَين لا تعلقَ لهما بفرعون وإنما أوتيهما بنو اسرائيل عن صفوانَ بن عسّال أن يهوديا سأل النبيِّ ﷺ عنها فقال أَن لا تُشْرِكُواْ بِهِ شيئاً ولا تسرِقوا ولا تزنوا ولا تقتُلوا النفس التى حَرَّمَ الله إلا بالحق ولا تسحرَوا ولا تأكُلوا الربا ولا تمشوا ببرئ إلى ذي سلطان ليقتُله ولا تقذِفوا مُحصنةً ولا تفِرّوا من الزحف وعليكم خاصّةَ اليهودِ أن لا تعْدوا في السبت فقبّل اليهودي يده ورجله ﷺ ولا يساعده أيضاً ما ذكر ولعل جوابه ﷺ بذلك لما أنه المُهم للسائل وقبولُه لما أنه كان في التوارة مسطوراً وقد علِم أنه ما علمه رسولُ الله ﷺ إلا من جهة الوحي {فاسأل بني إسرائيل} وقرئ فسَلْ أي فقلنا له سلْهم من فرعون وقل له أرسلْ معيَ بني إسرائيلَ أو سلهم عن إيمانهم أو عن حال دينِهم أو سلْهم أن يعاضدوك ويؤيده قراءةُ رسولِ الله ﷺ على صيغة الماضي وقيل الخطاب للنبي ﷺ أي فاسألهم عن تلك الآياتِ لتزدادَ يقيناً وطُمَأْنينةً أو ليظهر صِدقُك {إِذْ جَاءهُمُ} متعلق بقلنا وبسأل على القراءة المذكورة وبآياتنا أو بمضمر هو يخبروك أو اذكر على تقدير كونِ الخطابِ للرسول ﷺ (فَقَالَ لَهُ فِرْعَونُ) الفاءُ فصيحةٌ أي فأظهرَ عند فرعون ما آتيناه من الآيات البيناتِ وبلّغه ما أُرسل به فقال له فرعون
{ولقد آتينا موسى تسع آيات بَيّنَاتٍ} “Andolsun ki Biz Mûsâ'ya apaçık dokuz âyet (mucize) verdik” peygamberliğine ve Allah katından getirdiği şeylerin doğruluğuna açıkça delalet eden [mucizeler verdik]. Bunlar: Asâ, yed-i beyzâ (beyaz el), çekirge, haşere (bit/kene), kurbağalar, kan, tûfan, kıtlık yılları ve ürünlerin noksanlaşmasıdır. Son üçünün yerine; taştan su fışkırması, Tûr dağının İsrâiloğulları üzerine kaldırılması ve denizin yarılması olduğu da söylenmiştir. Ancak o üç mucizenin o esnada indirilmemiş olması ve ilk ikisinin de Firavun ile bir ilgisi bulunmayıp yalnızca İsrâiloğullarına verilmiş olması bu görüşü reddeder. Safvân b. Assâl'dan rivayet edildiğine göre bir yahudi Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu mucizeleri sordu; o da şöyle buyurdu: 'Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamanız, hırsızlık yapmamanız, zina etmemeniz, Allah'ın haram kıldığı canı haklı bir gerekçe olmaksızın öldürmemeniz, sihir yapmamanız, faiz yememeniz, suçsuz bir kimseyi öldürtsün diye yetki sahibine götürmemeniz, namuslu kadına iftira atmamanız, savaştan kaçmamanız ve özellikle siz yahudilere mahsus olmak üzere cumartesi gününde haddi aşmamanızdır.' Bunun üzerine yahudi onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) elini ve ayağını öptü. Zikredilen bu rivayet de mezkûr görüşü desteklemez. Muhtemelen onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu şekilde cevap vermesi, soran kimse için önemli olanın bu olmasından; yahudinin bunu kabul etmesi ise Tevrat'ta yazılı bulunmasından ve Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu ancak vahiy yoluyla bilebileceğini bilmesindendir. {فاسأل بني إسرائيل} “İsrailoğullarına sor” —'Fesel' şeklinde de okunmuştur— yani Biz ona: 'Onları Firavun'dan iste ve ona İsrâiloğullarını benimle gönder de' yahut 'Onlara imanlarını ya da dinlerinin durumunu sor' veya 'Sana destek olmalarını iste' dedik. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) mâzi sîgasıyla [fese'ele şeklinde] olan kıraati de bunu destekler. Hitabın Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) olduğu da söylenmiştir; yani 'Yakîn ve mutmainliğin artsın yahut doğruluğun ortaya çıksın diye o âyetleri onlara sor' demektir. {إِذْ جَاءهُمُ} “Onlara geldiği zaman” kavli; 'kulnâ' fiiline, mezkûr kıraate göre 'se'ele' fiiline, 'âyâtinâ' lafzına veya hitabın Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) olması takdirinde 'sana haber versinler' yahut 'hatırla' takdirindeki mahzuf bir fiile müteallıktır. (فَقَالَ لَهُ فِرْعَونُ) “Firavun ona dedi ki:” buradaki fâ fasiha içindir; yani Mûsâ kendisine verdiğimiz apaçık mucizeleri Firavun'un huzurunda gösterip gönderildiği şeyleri ona tebliğ etti, bunun üzerine Firavun ona dedi ki:
{إني لأظنك يا موسى مَّسْحُورًا} سُحرْت فتخبّط عقلك {قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنزَلَ هَؤُلاء} يعني الآياتِ التي أظهرها {إِلَاّ رَبُّ السماوات والأرض} ) خالقُهما ومدبرُهما والتعرّضُ لربوبيته تعالى لهما للإيذان بأنه لا يقدِر على إيتاء مثلِ هاتيك الآياتِ العظامِ إلا خالقُهما ومدبّرهما {بَصَائِرَ} حالٌ من الآيات أي بيناتٍ مكشوفاتٍ تُبصّرك صدقي ولكنك تعاند وتكابر نحوُ وَجَحَدُواْ بِهَا واستيقنتها أَنفُسُهُمْ ومن ضرورة ذلك العلم العلم بأنه ﷺ على كمال رصانةِ العقلِ فضلاً عن توهم المسحورية وقرئ علمتُ على صيغة التكلمِ أي لقد علمتُ بيقين أن هذه الآياتِ الباهرةَ أنزلها الله عز سلطانه فكيف يُتوهم أن يحومَ حولي سحر {وَإِنّى لاظُنُّكَ يا فرعون مَثْبُورًا} ) مصروفاً عن الخير مطبوعاً على الشر من قولهم ما ثبَرك عن هذا أي ما صرفك أو هالكاً ولقد قارع ﷺ ظنَّه بظنه وشتان بينهما كيف لا وظنُّ فرعونَ
{إني لأظنك يا موسى مَّسْحُورًا} “'Ey Mûsâ! Doğrusu ben senin büyülenmiş olduğunu sanıyorum'” sana büyü yapılmış da aklın karışmış. {قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنزَلَ هَؤُلاء} “[Mûsâ] dedi ki: 'Andolsun bildin ki bunları indirmedi...'” yani ortaya koyduğu mucizeleri [indirmedi]; {إِلَاّ رَبُّ السماوات والأرض} “'...ancak göklerin ve yerin Rabbi indirdi'” onların yaratıcısı ve idarecisi indirdi. Allah Teâlâ'nın göklerin ve yerin Rabbi olduğunun zikredilmesi, bu denli muazzam mucizeleri vermeye ancak onları yaratan ve idare edenin güç yetirebileceğini bildirmek içindir. {بَصَائِرَ} “Basiretler (deliller) olarak” âyetlerden hâldir; yani benim doğruluğumu sana apaçık gösteren belgeler olarak [indirdi]; fakat sen: {وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ} “Vicdanları bunlara kesin bir kanaat getirdiği halde onları inkâr ettiler” âyetinde olduğu gibi inat ve kibre kapılıyorsun. Bu bilginin zaruri bir gereği olarak, büyülenmişlik zannı bir yana, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) aklının tam bir sağlamlık üzere olduğunun da bilinmesi gerekir. Mütekellim sîgasıyla 'alimtü' (ben bildim) şeklinde de okunmuştur; yani 'Ben kesinlikle bildim ki bu apaçık mucizeleri kudreti yüce olan Allah indirdi; öyleyse etrafımda bir büyünün dolandığı nasıl vehmedilebilir?' demektir. {وَإِنّى لاظُنُّكَ يا فرعون مَثْبُورًا} “'Ve doğrusu ben de ey Firavun, seni helak olmuş sanıyorum'” hayırdan çevrilmiş, şerre mühürlenmiş [sanıyorum]; nitekim 'mâ seberake an hâzâ' (seni bundan ne çevirdi?) sözünden gelir; yahut helak olmuş [sanıyorum]. Mûsâ (aleyhisselâm) onun zannına kendi zannıyla karşılık vermiştir; fakat ikisi arasında ne büyük fark vardır! Nasıl olmasın ki? Firavun'un zannı
إنك مبين وظنه ﷺ يتاخم اليقين
apaçık bir iftira iken, onun (aleyhisselâm) zannı ise neredeyse kesin bilgi (yakîn) derecesindedir.
(فَأَرَادَ) أي فرعون (أَن يَسْتَفِزَّهُم) أي يستخِفَّهم ويُزعجَهم {مّنَ الأرض} أرضِ مصرَ أو من الأرض مطلقاً بالقتل كقوله سَنُقَتّلُ أَبْنَاءهُمْ وَنَسْتَحْيِى نِسَاءهُمْ {فَأَغْرَقْنَاهُ وَمَن مَّعَهُ جَمِيعًا} فعكسنا عليه مكرَه واستفززناه وقومَه بالإغراق
(فَأَرَادَ) “İstedi” yani Firavun [istedi], (أَن يَسْتَفِزَّهُم) “Onları sürüp çıkarmayı” yani onları yerlerinden oynatıp rahatsız etmeyi; {مّنَ الأرض} “Yeryüzünden” Mısır toprağından yahut: {سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ} “Oğullarını öldüreceğiz, kadınlarını sağ bırakacağız” kavlinde olduğu gibi öldürmek suretiyle yeryüzünden tamamen [sürüp çıkarmayı istedi]. {فَأَغْرَقْنَاهُ وَمَن مَّعَهُ جَمِيعًا} “Bunun üzerine Biz de onu ve beraberindekilerin hepsini suda boğduk” böylece tuzağını kendi aleyhine çevirdik ve onu da kavmini de boğarak yerlerinden söküp attık.
{وَقُلْنَا مِن بَعْدِهِ} من بعد إغراقهم {لبني إسرائيل اسكنوا الأرض} التي أراد أن يستفزّكم منها {فَإِذَا جَاء وَعْدُ الأخرة} الكرةُ الآخرةُ أو الحياةُ أو الساعةُ والدارُ الآخرة أي قيامُ القيامة {جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} مختلطين إياكم وإياهم ثم نحكُم بينكم ونميز سعداءكم من أشقيائكم اللفيف الجماعاتُ من قبائلَ شتى
{وَقُلْنَا مِن بَعْدِهِ} “Ve onun ardından dedik” onların boğulmasının ardından, {لبني إسرائيل اسكنوا الأرض} “İsrailoğullarına: 'O toprağa yerleşin'” Firavun'un sizi sürüp çıkarmak istediği yere [yerleşin]; {فَإِذَا جَاء وَعْدُ الأخرة} “Âhiret vaadi geldiği zaman” son dönüş yahut son hayat veya kıyamet vakti ve âhiret yurdu, yani kıyametin kopması geldiği zaman; {جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} “Sizi karmaşık bir topluluk olarak getiririz” sizleri ve onları birbirinize karışmış olarak getiririz; sonra aranızda hükmeder, bahtiyarlarınızı bedbahtlarınızdan ayırırız. 'El-Lefîf', türlü kabilelerden meydana gelen karışık topluluklar demektir.
{وبالحق أَنْزَلْنَاهُ وبالحق نَزَلَ} ) أي وما أنزلنا القرآنَ إلا ملتبساً بالحق المقتضي لإنزاله وما نزل إلا ملتبساً بالحق الذي اشتمل عليه أو ما أنزلناه من السماء إلا محفوظاً وما نزل على الرسول إلا محفوظاً من تخليط الشياطينِ ولعل المرادَ بيانُ عدم اعتراءِ البطلان له أولَ الأمرَ وآخرَه {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَاّ مُبَشّرًا} للمطيع بالثواب {وَنَذِيرًا} للعاصي من العقاب وهو تحقيقٌ لحقية بعثته ﷺ إثرَ تحقيقِ حقية إنزالِ القرآن
{وبالحق أَنْزَلْنَاهُ وبالحق نَزَلَ} “Biz onu hak olarak indirdik ve o hak olarak indi” yani Biz Kur'an'ı ancak indirilmesini gerektiren hakka bürünmüş olarak indirdik; o da ancak ihtiva ettiği hak ile inmiştir. Yahut Biz onu semâdan ancak korunmuş olarak indirdik; Peygamber'e de şeytanların karıştırmasından ancak korunmuş olarak inmiştir. Buradaki maksat, muhtemelen onun başlangıcında da sonunda da kendisine hiçbir bâtılın ilişmeyeceğini beyan etmektir. {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَاّ مُبَشّرًا} “Seni ancak müjdeleyici olarak gönderdik” itaat edeni sevap ile [müjdeleyici], {وَنَذِيرًا} “Ve uyarıcı olarak [gönderdik]” isyan edeni azap ile [uyarıcı olarak gönderdik]. Bu, Kur'an'ın indirilmesinin hak oluşunun pekiştirilmesinin ardından, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamber olarak gönderilmesinin hak oluşunun teyit edilmesidir.
{وقرآنا} منصوب بمضمر يفسره قوله تعالى {فرقناه} وقرئ بالتشديد دَلالةً على كثرة نجومِه {لِتَقْرَأَهُ عَلَى الناس على مُكْثٍ} على مَهل وتثبُّتٍ فإنه أيسرُ للحفظ وأعون على الفهم وقرئ بالفتح وهو لغة فيه {ونزلناه تَنْزِيلاً} حسبما تقتضيه الحكمةُ والمصلحة ويقع من الحوادث والواقعات
{وقرآنا} “Ve Kur'an'ı...” Allah Teâlâ'nın: {فرقناه} “Onu parça parça indirdik” kavlinin açıkladığı mahzuf bir fiille mansubdur. Parçalar halinde inişinin çokluğuna delalet etmek üzere şeddeli olarak da [ferraknâhu şeklinde] okunmuştur; {لِتَقْرَأَهُ عَلَى الناس على مُكْثٍ} “İnsanlara dura dura okuyasın diye” yavaş yavaş ve sindire sindire okuyasın diye; zira bu, ezberlenmesi için daha kolay ve anlaşılması için daha yardımcıdır. Fetha ile [meksin şeklinde] de okunmuştur ki bu da onda bir lügattir. {ونزلناه تَنْزِيلاً} “Ve Biz onu peyderpey indirdik” hikmet ve maslahatın gerektirdiğine, vuku bulan hadise ve olaylara göre [peyderpey indirdik].
{قل} للذين كفروا {آمنوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُواْ} فإن إيمانَكم به لا يزيده كمالاً وامتناعَكم لا يورثه نقصاً {إِنَّ الذين أُوتُواْ العلم مِن قَبْلِهِ} أي العلماء الذين قرءوا الكتبَ السالفةَ من قبل تنزيلِه وعرَفوا حقيقةَ الوحي وأماراتِ النبوةِ وتمكّنوا من التمييز بين الحقِّ والباطلِ والمُحقِّ والمبطلِ ورأوا فيها نعتَك ونعتَ ما أنزل إليك (إِذَا يتلى) أي القرآنُ {عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ} أي يسقطون على وجوههم {سُجَّدًا} تعظيماً لأمر الله تعالى أو شكراً لإنجاز ما وعد به في تلك الكتبِ من بعثتك وتخصيصُ الأذقانِ بالذكر للدِلالة على كمال التذللِ إذ حينئذ يتحقق الخُرور عليها وإيثارُ اللام للدِلالة على اختصاص الخُرور بها كما في قوله [فخرَّ صريعاً لليدين وللفمِ] وهو تعليلٌ لما يُفهم من قولِه تعالَى آمنوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُواْ من عدم المبالاة بذلك أي إن لم تؤمنوا به فقد آمن به أحسنَ إيمانٍ مَنْ هو خيرٌ منكم ويجوز أن يكون تعليلاً لقُلْ على سبيل التسليةِ لرسول الله ﷺ كأنه قيل تسلَّ بإيمان العلماءِ عن إيمان الجهلةِ ولا تكترث بإيمانهم وإعراضِهم
{قل} “De ki:” inkâr edenlere; {آمنوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُواْ} “'İster ona inanın, ister inanmayın'” zira sizin ona inanmanız ona bir kemal katmaz, kaçınmanız da ona bir noksanlık getirmez. {إِنَّ الذين أُوتُواْ العلم مِن قَبْلِهِ} “Şüphesiz ondan önce kendilerine ilim verilenler” yani onun indirilmesinden önce geçmiş kitapları okumuş, vahyin hakikatini ve nübüvvetin alametlerini bilmiş, hak ile bâtılı, haklı ile haksızı birbirinden ayırt etme gücüne sahip olmuş, o kitaplarda senin vasfını ve sana indirilenin vasfını görmüş olan âlimler; (إِذَا يتلى) “Okunduğu zaman” yani Kur'an [okunduğu zaman]; {عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ} “Onlara, çeneleri üstü kapanırlar” yani yüzüstü düşerler; {سُجَّدًا} “Secde ederek” Allah Teâlâ'nın emrini tazim için yahut o kitaplarda senin gönderileceğine dair vaat ettiği şeyi gerçekleştirmesine şükretmek için [secdeye kapanırlar]. Çenelerin özellikle zikredilmesi, tam bir tezellüle (alçakgönüllülüğe) delalet etmek içindir; zira onların üzerine kapanmak ancak o zaman gerçekleşir. Lâm harfinin tercih edilmesi ise: '[Fe-harra sarîan] li'l-yedeyni ve li'l-femi' (İki eli ve ağzı üstü yere seriliverdi) beytinde olduğu gibi kapanmanın yalnızca onlara mahsus olduğunu göstermek içindir. Bu, Allah Teâlâ'nın: {آمنوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُواْ} kavlinden anlaşılan 'buna aldırış etmeme' durumunun gerekçesidir; yani 'Siz ona inanmasanız da, sizden daha hayırlı olanlar ona en güzel şekilde iman etmişlerdir' demektir. Bunun, Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmek sadedinde 'Kul' (De ki) emrinin gerekçesi olması da caizdir; sanki şöyle denilmiştir: 'Cahillerin iman etmemesine karşılık âlimlerin imanıyla teselli bul; onların iman etmesine de yüz çevirmesine de aldırma!'
الإسراء
el-İsrâ
١٠٨ - ١١٠ {وَيَقُولُونَ} في سجودهم {سُبْحَانَ رَبّنَا} عما يفعل الكفرةُ من التكذيب أو عن خُلْف وعده {إِن كَانَ وَعْدُ رَبّنَا لَمَفْعُولاً} إن مخففةٌ من المثقّلة واللامُ فارقةٌ أي إن الشأن هذا
108-110. {وَيَقُولُونَ} “Ve derler ki:” secdelerinde; {سُبْحَانَ رَبّنَا} “'Rabbimizi tenzih ederiz'” kâfirlerin yaptığı yalanlamalardan yahut vaadinden dönmekten [Rabbimizi tenzih ederiz]; {إِن كَانَ وَعْدُ رَبّنَا لَمَفْعُولاً} “'Gerçekten Rabbimizin vaadi mutlaka yerine getirilir'”. 'İn', muhaffefe-i mine's-sekîledir (şeddeliden hafifletilmiştir); lâm ise fârikadır (ayırt edicidir); yani 'Durum ve şan şudur ki [Rabbimizin vaadi mutlaka yerine gelir]' demektir.
{وَيَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ يَبْكُونَ} كرر الخُرورَ للأذقان لاختلاف السبب فإن الأولَ لتعظيم أمر الله تعالى أو الشكرِ لإنجاز الوعدِ والثاني لِما أثّر فيهم من مواعظ القرآنِ حالَ كونِهم باكين من خشية الله {وَيَزِيدُهُمْ} أي القرآنُ بسماعهم {خُشُوعًا} كما يزيدهم علماً ويقيناً بالله تعالى
{وَيَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ يَبْكُونَ} “Ve çeneleri üstü kapanarak ağlarlar”. Sebebin farklı olması sebebiyle çeneleri üstü kapanma tekrar zikredilmiştir; zira birincisi Allah Teâlâ'nın emrini tazim veya vaadin gerçekleşmesine şükür içindir; ikincisi ise Allah korkusundan ağlar oldukları hâlde Kur'an öğütlerinin kendilerinde bıraktığı tesirden dolayıdır. {وَيَزِيدُهُمْ} “Ve [Kur'an] onların artırır” dinlemeleri sebebiyle [artırır]; {خُشُوعًا} “Huşûlarını [artırır]” nitekim Allah Teâlâ'ya olan ilim ve yakînlerini artırdığı gibi.
{قُلِ ادعوا الله أَوِ ادعوا الرحمن} ) نزل حين سمع المشركون رسولَ الله ﷺ يقول يا ألله يا رحمن فقالوا إنه ينهانا عن عبادة إلهين وهو يدعو إلها آخرَ وقالت اليهود إنك لتُقِلّ ذكرَ الرحمن وقد أكثره الله تعالى في التوراة والمرادُ على الأول هو التسويةُ بين اللفظين بأنهما عبارتان عن ذات واحدةٍ وإن اختلف الاعتبارُ والتوحيدُ إنما هو للذات الذي هو المعبودُ وعلى الثاني أنهما سيّان في حسن الإطلاقِ والإفضاء إلى المقصود وهُو أوفقُ لقولِه تعالى (أياما تَدْعُواْ فَلَهُ الأسماء الحسنى) والدعاءُ بمعنى التسمية وهو يتعدى إلى مفعولين حُذف أولُهما استغناءً عنه وأو للتخيير والتنوينُ في أياً عوضٌ عن المضافِ إليهِ وما مزيدةٌ لتأكيد ما في أي من الإبهام والضميرُ في له للمسمّى لأن التسميةَ له لا للاسم وكان أصلُ الكلامِ أياما تدعوا فهو حسنٌ فوضع موضعَه فله الأسماءُ الحسْنى للمبالغة والدِلالة على ما هو الدليلُ عليه إذ حسنُ جميعِ أسمائِه يستدعي حسنَ ذينك الاسمين وكونُها حُسنى لدلالتها على صفات الكمال من الجلالة والجمال والإكرام (وَلَا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ) أي بقراءة صلاتِك بحيث تُسمع المشركين فإن ذلك يحملهم على السب واللغوِ فيها {وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} أي بقراءتها بحيث لا تُسمع من خلفك من المؤمنين {وابتغ بَيْنَ ذلك} أي بين الجهرِ والمخافتة على الوجه المذكور {سَبِيلاً} أمراً وسَطاً قصْداً فإن خيرَ الأمور أوساطُها والتعبيرُ عن ذلك بالسبيل باعتبار أنه أمرٌ يتوجه إليه المتوجهون ويؤُمّه المقتدون ويوصلُهم إلى المطلوب وروي أن أبا بكرٍ رضيَ الله تعالَى عنه كان يخفِت ويقول أناجي ربي وقد علم حاجتي وعمر رضى الله عنه كان يجهر بها ويقول أطرُد الشيطان وأوقظ الوسْنان فلما نزلت أمرَ رسولُ الله ﷺ أبا بكر أن يرفعَ قليلاً وعمرَ أن يخفِض قليلاً وقيل المعنى لا تجهَرْ بصلاتك كلِّها ولا تخافت بها بأسرها وابتغِ بين ذلك سبيلاً بالمخافتة نهاراً والجهرِ ليلاً وقيل بصلاتك بدعائك وذهب قوم إلى أنها منسوخةٌ بقوله تعالى ادعوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وخفية
{قُلِ ادعوا الله أَوِ ادعوا الرحمن} “De ki: 'İster Allah diye çağırın, ister Rahmân diye çağırın'”. Müşriklerin, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Yâ Allah, yâ Rahmân' dediğini işitip: 'Bize iki ilaha tapmayı yasaklıyor ama kendisi başka bir ilaha yalvarıyor' demeleri; yahudilerin de: 'Sen Rahmân ismini pek az anıyorsun, hâlbuki Allah Teâlâ onu Tevrat'ta çokça zikretmiştir' demeleri üzerine inmiştir. Birinci duruma göre maksat, her iki lafzın itibarları farklı olsa da tek bir zattan ibaret olduğunu ve tevhîdin (birlemenin) mabud olan zat için olduğunu bildirerek iki lafız arasında eşitlik kurmaktır. İkinci duruma göre ise, her ikisinin de güzel birer isim olması ve maksada ulaştırması bakımından eşit olduğunu bildirmektir ki bu, Allah Teâlâ'nın: (أياما تَدْعُواْ فَلَهُ الأسماء الحسنى) “Hangisiyle çağırırsanız çağırın, en güzel isimler O'nundur” kavline daha uygundur. Buradaki dua, isimlendirme (tesmiye) anlamındadır ve iki mef'ûl alır; bunlardan birincisi ihtiyaç duyulmadığı için hazfedilmiştir. 'Ev' muhayyerlik (seçme serbestliği) içindir. 'Eyyen' kelimesindeki tenvin muzafun ileyhin yerine gelmiştir; 'mâ' ise 'eyy' kelimesindeki kapalılığı pekiştirmek için zâiddir. 'Lehû'daki zamir isimlendirilen zata aittir; çünkü isimlendirme isme değil O zata aittir. Kelamın aslı 'Hangisiyle çağırırsanız çağırın o güzeldir' şeklinde iken; mübalağa ve asıl delil olan şeye delalet etmesi için bunun yerine: 'En güzel isimler O'nundur' ifadesi konulmuştur. Zira O'nun bütün isimlerinin güzel olması, bu iki ismin de güzel olmasını gerektirir. İsimlerin 'en güzel' (hüsnâ) oluşu ise celâl, cemâl ve ikram gibi kemal sıfatlarına delalet etmelerindendir. (وَلَا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ) “Namazında sesini pek yükseltme” yani namazdaki kıraatinde sesini müşriklere işittirecek derecede yükseltme; zira bu durum onları Kur'an'a sövmeye ve onun hakkında lüzumsuz sözler söylemeye sevk eder. {وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Onu büsbütün de kısma” yani kıraatini arkandaki müminlere işittirmeyecek kadar da gizleme; {وابتغ بَيْنَ ذلك} “Bu ikisinin arasında bir yol ara” yani zikredilen şekilde aşırı yükseltmek ile büsbütün kısmak arasında [bir yol ara]; {سَبِيلاً} “Bir yol [ara]” orta ve dengeli bir hâl [ara]; zira işlerin en hayırlısı orta olanıdır. Bunun 'yol' (sebîl) olarak ifade edilmesi, yönelenlerin ona yönelmesi, uyanların onu hedeflemesi ve onları maksada ulaştırması bakımındandır. Rivayet edildiğine göre Ebû Bekir (radıyallâhu anh) sesini kısar ve: 'Rabbime münacatta bulunuyorum, O benim ihtiyacımı bilmiştir' derdi; Ömer (radıyallâhu anh) ise sesini yükseltir ve: 'Şeytanı kovuyor, uyuklayanı uyandırıyorum' derdi. Bu âyet inince Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ebû Bekir'e sesini biraz yükseltmesini, Ömer'e de biraz kısmasını emretti. Bir görüşe göre mana şöyledir: 'Namazının tamamında sesini yükseltme, hepsinde de büsbütün kısma; gündüzleri gizli, geceleri ise açıktan okuyarak ikisinin arasında bir yol tut.' 'Salât'tan kastın dua olduğu da söylenmiştir. Bir topluluk ise bu âyetin Allah Teâlâ'nın: {ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً} “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” kavliyle neshedildiği görüşüne varmıştır.
الإسراء
el-İsrâ
١١١ - {وَقُلِ الحمد لِلَّهِ الذى لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا} كما يزعمُ اليهودُ والنصارى وبنو مليح حيث قالوا عزيز ابنُ الله والمسيحُ ابنُ الله والملائكةُ بناتُ الله تعالى عن ذلكَ علوَّاً كبيراً {وَلَم يَكُنْ لَّهُ شَرِيكٌ فِى الملك} أي الألوهيةِ كما يقوله الثنويةُ القائلون بتعدد الآلية {وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ وَلِىٌّ مَّنَ الذل} ناصرٌ ومانعٌ منه لاعتزازه به أو لم يوالِ أحداً من أجل مذلةٍ ليدفعها به وفي التعرض في أثناء الحمدِ لهذه الصفاتِ الجليلة إيذانٌ بأن المستحقَّ للحمد مَنْ هذه نعوتُه دون غيره إذ بذلك يتم الكمالُ والقُدرةُ التامةُ على الإيجاد وما يتفرَّع عليه من إضافة أنواعِ النعم وما عداه ناقص مملوك نعمته أو منعم عليه ولذلك عُطف عليه قولُه تعالى (وَكَبّرْهُ تَكْبِيرًا) وفيه تنبيه على أن العبدَ وإن بالغ في التنزيه والتمجيد واجتهد في الطاعة والتحميد ينبغي أن يعترِف بالقصور في ذلك رُوي أنه ﷺ كان إذا أفصح الغلامُ من بني عبد المطلب علمه هذه الآية لكريمة وعنه ﷺ من قرأ سورةَ بني إسرائيلَ فرقّ قلبُه عند ذكرِ الوالدَين كان له قنطارٌ في الجنة والقنطارُ ألفُ أوقية ومائتا أوقية والحمد لله سبحانه وله الكبرياء والعظمة والجبروت
111. {وَقُلِ الحمد لِلَّهِ الذى لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا} “Ve de ki: 'Hamd, çocuk edinmeyen Allah'a mahsustur'” yahudilerin, hristiyanların ve Benû Melîh'in iddia ettiği gibi [çocuk edinmeyen]; nitekim onlar: 'Üzeyir Allah'ın oğludur', 'Mesih Allah'ın oğludur' ve 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' demişlerdi. Allah bundan son derece yücedir. {وَلَم يَكُنْ لَّهُ شَرِيكٌ فِى الملك} “Mülkte O'nun hiçbir ortağı yoktur” yani ilahların birden fazla olduğunu söyleyen Seneviyye'nin (düalistlerin) iddia ettiği gibi ulûhiyette hiçbir ortağı yoktur; {وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ وَلِىٌّ مَّنَ الذل} “Ve acizlikten ötürü bir yardımcıya da ihtiyacı olmamıştır” O'nunla güç bulup izzete ermek üzere O'na yardım eden ve O'nu savunan bir dostu olmamıştır; yahut bir zilleti onunla savuşturmak için kimseyi dost edinmemiştir. Hamdin arasında bu yüce sıfatların zikredilmesi, hamde layık olan zatın başkası değil ancak bu niteliklere sahip olan zat olduğunu bildirmek içindir. Zira kemal, yaratma üzerindeki tam kudret ve bunun neticesi olarak her türlü nimetin bahşedilmesi ancak bununla tamam olur; O'nun dışındaki her şey ise noksandır, O'nun nimetinin mülküdür yahut kendisine nimet verilendir. Bundan dolayı O'nun: (وَكَبّرْهُ تَكْبِيرًا) “Ve O'nu tekbir ile yücelt” buyruğu buna atfedilmiştir. Bunda, kul her ne kadar tenzih ve temcidde aşırıya kaçsa, itaat ve tahmidde gayret gösterse de, yine de bu husustaki kusurunu itiraf etmesi gerektiğine bir dikkat çekme vardır. Rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Abdülmuttaliboğullarından bir çocuk konuşmaya başladığında ona bu kerim âyeti öğretirdi. Yine ondan (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle rivayet edilmiştir: 'Kim Benî İsrâîl (İsrâ) sûresini okur da anne-babanın zikredildiği yerde kalbi yumuşarsa, onun için cennette bir kantar [sevap] verilir.' Kantar ise bin iki yüz ukıyedir. Hamd, Sübhân olan Allah'a mahsustur; büyüklük, azamet ve ceberût yalnızca O'nundur.