Binûn

Kehf — 2. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{فَوَجَدَا عَبْدًا مّنْ عِبَادِنَا} التنكيرُ للتفخيم والإضافةُ للتشريف والجمهور على أنه الخصر واسُمه بَلْيَا بنُ مَلْكَان وقيل اليسع وقيل إلياس عليهم الصلاة والسلام {آتيناه رحمة من عندنا} هي الوحيُ والنبوةُ كما يُشعِرُ به تنكيرُ الرحمة واختصاصُها بجناب الكبرياء {وَعَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا} خاصاً لا يُكتنه كُنهُه ولا يُقادَرُ قدرُه وهو علمُ الغيوب

{فَوَجَدَا عَبْدًا مّنْ عِبَادِنَا} “Derken kullarımızdan bir kul buldular”; [kuldaki] belirsizlik (tenkîr) tazim (yüceltme) içindir; [bize] izafet ise şereflendirmek içindir. Cumhur onun Hızır olduğu görüşündedir; ismi Belyâ b. Melkân'dır. Elyesa' veya İlyâs aleyhimüsselâm olduğu da söylenmiştir. {آتيناه رحمة من عندنا} “ki biz ona katımızdan bir rahmet vermiştik”; bu [rahmet], rahmet kelimesinin belirsiz kılınması ve kibriyâ makamına tahsis edilmesinin de hissettirdiği üzere vahiy ve nübüvvettir. {وَعَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا} “ve ona tarafımızdan bir ilim öğretmiştik”; künhüne ve kadrine ulaşılamayacak özel bir ilim ki o da gayb ilmidir.

{قَالَ لَهُ موسى} استئنافٌ مبنيٌّ على سؤال نشأ من السباق كأنه قيل فماذا جرى بنيهما من الكلام فقيل قال له موسى {هَلْ أَتَّبِعُكَ على أَن تُعَلّمَنِ} استئذاناً منه في اتّباعه له على وجه التعلم {مِمَّا عُلّمْتَ رُشْداً} أي علماً ذا رُشدٍ أرشُد به في ديني والرشدُ إصابةُ الخير وقرئ بفتحتين وهو مفعولُ تعلّمنِ ومفعول عُلّمت محذوفٌ وكلاهما منقولٌ من عِلم المتعدي إلى مفعول واحد ويجوز كونُه علةً لأتبعُك أو مصدراً بإضمار فعله ولا ينافي نبوتَه وكونَه صاحبَ شريعةٍ أن يتعلم من نبي آخر مالا تعلقَ له بأحكام شريعتِه من أسرار العلومِ الخفية ولقد راعى في سَوق الكلام غايةَ التواضع معه عليهما السلام

{قَالَ لَهُ موسى} “Mûsâ ona dedi ki:”; sözün akışından doğan bir soruya dayalı istînâftır; sanki "Aralarında nasıl bir konuşma geçti?" denilmiş ve "Mûsâ ona dedi ki:" denilmiştir: {هَلْ أَتَّبِعُكَ على أَن تُعَلّمَنِ} “'Sana tâbi olabilir miyim...'”; öğrenmek üzere peşinden gitmek için ondan izin istemektedir; {مِمَّا عُلّمْتَ رُشْداً} “'...sana öğretilen o doğru bilgiden bana öğretmen şartıyla?'”; yani dinimde kendisiyle doğru yolu bulacağım rüşd sahibi bir ilim. Rüşd, hayra isabet etmektir. Her iki harfin fethasıyla da (reşeden) okunmuştur; bu, "tuallemenî" fiilinin mef'ûlüdür; "ullimte" fiilinin mef'ûlü ise hazfedilmiştir. Her ikisi de tek mef'ûl alan "alime" fiilinden nakledilmiştir. Bunun "ettebiuke" fiilinin gerekçesi (illeti) olması veya fiili gizli bir mastar olması da caizdir. [Mûsâ'nın] peygamber olması ve şeriat sahibi bulunması, gizli ilimlerin sırlarından kendi şeriatının hükümleriyle ilgisi olmayan şeyleri başka bir peygamberden öğrenmesine mâni değildir. [Mûsâ] aleyhisselâm sözün akışında onunla birlikte son derece mütevazı davranmıştır.

{قال} أي الخصر {إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِىَ صَبْراً} نفى عنه استطاعةَ الصبر معه على وجه التأكيد كأنه مما لا يصِحّ ولا يستقيم وعلله بقوله

{قال} “[O zât] dedi ki:”; yani Hızır: {إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِىَ صَبْراً} “'Doğrusu sen benimle beraberliğe sabredemezsin'”; sanki bu sahih ve mümkün olmayan bir şeymiş gibi onun kendisiyle birlikte sabretme gücünü tekitli bir surette nefyetmiş ve şu sözüyle de bunu gerekçelendirmiştir:

{وَكَيْفَ تَصْبِرُ على مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً} إيذاناً بأنه يتولى أموراً خفيةَ المدارِ مُنْكَرةَ الظواهرِ والرجلُ الصالح لا سيما صاحبِ الشريعة لا يتمالك أن يشمئز عند مشاهدتها وفي صحيح البخاري قال الخضر يا موسى إنى على علمٍ من علم الله تعالى علَّمنيه لا تعلَمُه وأنت على علمٍ من علم الله علّمكه الله لا أعلمه وخبراً تمييز أي لم يحط به خبرك

{وَكَيْفَ تَصْبِرُ على مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً} “'İç yüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin?'”; dayanağı gizli, dış görünüşü münker olan işleri üstleneceğine dair bir bildirimdir. Salih bir kimse, hele ki şeriat sahibi biri, bunları gördüğünde tepki göstermekten kendini alamaz. Sahîh-i Buhârî'de [geçtiğine göre] Hızır şöyle demiştir: "Ey Mûsâ! Ben Allah'ın ilminden O'nun bana öğrettiği bir ilim üzereyim ki sen onu bilmezsin; sen de Allah'ın ilminden O'nun sana öğrettiği bir ilim üzeresin ki ben onu bilmem." "Hubran" kelimesi temyizdir; yani bilgin onu kuşatmamıştır.

{قال} موسى ﵊ {ستجدنى إن شاء الله صَابِرًا} معك غيرَ معترضٍ عليك وتوسيطُ الاستثناء بين مفعولَي الوُجدان لكمال الاعتناءِ بالتيمن ولئلا يتوهم تعلقه بالصبر {وَلَا أَعْصِى لَكَ أمْراً} عطف على صابراً أي ستجدني صابراً وغيرَ عاصٍ وفي وعد هذا الوُجدان من المبالغة ما ليس في الوعد بنفس الصبرِ وتركِ العصيان أو على ستجدني فلا محلَّ له من الإعراب والأولُ هو الأولى لما عرفته ولظهور تعلقِه بالاستثناء حينئذ وفيه دليلٌ على أنَّ أفعالَ العبادِ بمشيئةِ الله سبحانه وتعالى

{قال} “[Mûsâ] dedi ki:”; Mûsâ aleyhisselâm: {ستجدنى إن شاء الله صَابِرًا} “'İnşâallah beni sabırlı bulacaksın'”; seninle beraberken sana itiraz etmeyen [biri olarak bulacaksın]. İstisnanın "vücdân" fiilinin iki mef'ûlü arasına girmesi, teberrükte bulunmaya son derece önem verildiğinden ve sabra taalluk ettiğinin zannedilmemesi içindir. {وَلَا أَعْصِى لَكَ أمْراً} “'ve hiçbir işine karşı gelmeyeceğim'”; "sâbiran" kelimesine matuftur; yani beni sabırlı ve karşı gelmeyen biri bulacaksın. Bu bulma vaadinde, bizzat sabretme ve karşı gelmeme vaadinde bulunmayan bir mübalağa vardır. Yahut "setecidünî" üzerine matuftur ki bu takdirde iraptan mahalli yoktur. Birincisi, bilinen gerekçeden ve o takdirde istisnaya taallukunun açık olmasından dolayı daha evladır. Bunda, kulların fiillerinin Allah Sübhânehu ve Teâlâ'nın meşîetiyle olduğuna dair bir delil vardır.

الكهف

el-Kehf

٧٠ - ٧٤ {قَالَ فَإِنِ اتبعتنى} أذِن له في الاتّباع بعد اللتيا والتي والفاءُ لتفريع الشرطيةِ على ما مر من التزام موسى ﵊ للصبر والطاعة {فَلَا تَسْأَلْنى عَن شَىء} تشاهده من أفعالي أي لا تفاتحْني بالسؤال عن حكمته فضلاً عن المناقشة والاعتراض {حتى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً} ي حتى أبتدئ ببيانه وفيه إيذانٌ بأن كلَّ ما صدر عنه فله حكمةٌ وغايةٌ حميدةٌ البتةَ وهذا من أدب المتعلم من العالم والتابعِ مع المتبوع وقرئ فلا تسألَنّي بالنون المثقلة

70 - 74 {قَالَ فَإِنِ اتبعتنى} “[O zât] dedi ki: 'Eğer bana tâbi olursan...'”; türlü tartışmalardan sonra tâbi olmasına izin verdi. Fâ harfi, şartın Mûsâ aleyhisselâm'ın daha önce sabır ve itaati taahhüt etmesine bağlanması (tefri') içindir. {فَلَا تَسْأَلْنى عَن شَىء} “'...bana hiçbir şey hakkında soru sorma'”; yaptığım işlerden gördüğün hiçbir şey hakkında, yani tartışmak ve itiraz etmek şöyle dursun, hikmetini sormaya dahi kalkışma, {حتى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً} “'tâ ki ben sana ona dair bir açıklama yapıncaya kadar'”; yani ben onun beyanına başlayıncaya kadar. Bunda kendisinden sadır olan her şeyin mutlaka bir hikmeti ve övgüye değer bir gayesi olduğuna dair bir bildirim vardır. Bu, öğrencinin âlimle, tâbi olanın metbû ile olan edebindendir. Şeddeli nûn ile "felâ tes'elennî" şeklinde de okunmuştur.

{فانطلقا} أي موسى والخضِرُ عليهما الصلاة والسلام على الساحل يطلبان السفينةَ وأما يوشعُ فقد صرفه موسى عليه الصلاة السلام إلى بني إسرائيلَ قيل إنهما مرا بسفينة فكلّما أهلها فعرفوا الخضِرَ فحملوهما بغير نَول {حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِى السفينة} استعمالُ الركوب في أمثالِ هذهِ المواقعِ بكلمة في مع تجريده عنها في مثل قوله ﷿ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً على ما يقتضيه تعديتُه بنفسه لِما أشرنا إليه في قوله تعالى وَقَالَ اركبوا فيها لا لما قيلَ من أن في ركوبها معنى الدخول {خَرَقَهَا} قيل خرقها بعد ما لججوا حيث أخذ فأساً فقلع من ألواحها لوحين مما يلي الماء فعند ذلك {قَالَ} موسى ﵇ {أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا} من الإغراق وقرئ بالتشديد من التغريق وليغرَقَ أهلُها من الثلاثي {لَقَدْ جِئْتَ} أتيت وفعلت {شَيْئًا إِمْرًا} أي عظيماً هائلاً من أمرِ الأمرُ إذا عظُم قيل الأصل أَمِراً فخفف

{فانطلقا} “Bunun üzerine yola koyuldular”; yani Mûsâ ve Hızır aleyhimessalâtü vesselâm sahil boyunca bir gemi arayarak yürüdüler. Yûşa'a gelince, Mûsâ aleyhisselâm onu İsrâiloğulları'na geri göndermişti. Bir gemiye rastladıkları, gemi halkıyla konuştukları, onların da Hızır'ı tanıyıp kendilerini ücretsiz bindirdikleri söylenmiştir. {حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِى السفينة} “Nihayet gemiye bindiklerinde”; bu gibi yerlerde "rukûb" fiilinin fî harf-i cerriyle kullanılması —oysa Cenâb-ı Hakk'ın {لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً} buyruğundaki gibi bizâtihi müteaddi olmasının gerektirdiği üzere onsuz da kullanılır—, Cenâb-ı Hakk'ın {وَقَالَ اركبوا فيها} buyruğunda işaret ettiğimiz sebeptendir; gemiye binmede içeri girme manası bulunduğu iddiasından dolayı değildir. {خَرَقَهَا} “[Hızır] onu deldi”; denizin ortasına açıldıktan sonra deldiği, bir balta alıp geminin suya bakan tahtalarından iki tahtayı söktüğü söylenmiştir. İşte o vakit: {قَالَ} “[Mûsâ] dedi ki:”; Mûsâ aleyhisselâm: {أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا} “'İçindekileri boğmak için mi deldin?'”; "igrâk"tan [gelmektedir]. Şedde ile "tağrîk"ten ve sülâsîden "ve liyeğraka ehlühâ" şeklinde de okunmuştur. {لَقَدْ جِئْتَ} “'Doğrusu sen yaptın'”; işledin ve getirdin; {شَيْئًا إِمْرًا} “'büyük/korkunç bir şey'”; yani büyük ve dehşetli bir şey. İş büyüdüğü zaman denilen "emira'l-emr"den gelir. Aslının "emiren" olduğu ve tahfif edildiği söylenmiştir.

{قَالَ} أي الخضِرُ ﵇ {أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِىَ صَبْراً} تذكير لماقاله من قبلُ وتحقيقٌ لمضمونه متضمنٌ للإنكار على عدم الوفاء وعده

{قَالَ} “[O zât] dedi ki:”; yani Hızır aleyhisselâm: {أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِىَ صَبْراً} “'Ben sana benimle beraberliğe sabredemezsin dememiş miydim?'”; daha önce söylediğini hatırlatma, içeriğini teyit etme ve vaadini yerine getirmeyişini kınamayı içeren bir ifadedir.

{قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِى بِمَا نسيت} بنسياني أو بالذي نسيته أو بشيء نسيتُه وهو وصيتُه بأن لا يسألَه عن حكمة ما صدر عنه من الأفعال الخفيةِ الأسبابِ قبلَ بيانه أراد أنه نسِيَ وصيته ولا مؤاخذةَ على الناسي كما ورد في صحيح البخاريّ من أن الأولَ كان من موسى نسياناً أو أَخْرج الكلامَ في معرِض النهي عن المؤاخذة بالنسيان يوهمه أنه قد نسِيَ ليبسُطَ عذرَه في الإنكار وهو من معاريض الكلام التي يتقى بها الكذبُ مع التوصل إلى الغرض أو أراد بالنسيان التركَ أي لا تؤاخذني بما تركت من وصيتك أول مرة {وَلَا تُرْهِقْنِى} أي لا تُغشِّني ولا تحمّلني {مِنْ أَمْرِى} وهو اتباعه إياه {عُسْراً} أي لا تعسِّرْ عليّ متابعتك ويسِّرها عليّ بالإغضاء وترك المناقشة وقرئ عُسُراً بضمتين

{قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِى بِمَا نسيت} “[Mûsâ] dedi ki: 'Unuttuğum şeyden dolayı beni kınama'”; unuttuğum için yahut unuttuğum şey sebebiyle veya unuttuğum bir şey sebebiyle ki o da [Hızır'ın], sebepleri gizli olan fiillerinin hikmetini kendisi açıklamadan önce sormaması yönündeki vasiyetidir. Mûsâ onun vasiyetini unuttuğunu ve nitekim Sahîh-i Buhârî'de Mûsâ'nın ilk [itirazının] bir unutma eseri olduğu rivayet edildiği üzere unutan kimsenin kınanmayacağını kastetmiştir; yahut kınamayı meşru kılmak için unuttuğunu düşündürecek biçimde sözü unutma sebebiyle kınamadan nehiy sûretinde söylemiştir ki bu, maksada ulaşmakla birlikte yalandan sakınmak için başvurulan üstü kapalı sözlerdendir (meârîz); yahut unutmaktan kastı terk etmektir; yani senin vasiyetini ilk defasında terk ettiğim için beni kınama [demektir]. {وَلَا تُرْهِقْنِى} “ve bana yükleme”; beni bürüme ve bana yükleme; {مِنْ أَمْرِى} “işimden dolayı”; yani sana tâbi olma işimden dolayı; {عُسْراً} “bir güçlük”; yani sana uymamı bana zorlaştırma; görmezden gelerek ve tartışmayı bırakarak işimi kolaylaştır. Her iki harfin dammesiyle "usuran" şeklinde de okunmuştur.

{فانطلقا} الفاءُ فصيحةٌ أي فقِبل عذرَه فخرجا من السفينة فانطلقا {حتى إِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ}

{فانطلقا} “Bunun üzerine yine yola koyuldular”; fâ harfi fasiha içindir; yani mazeretini kabul etti, gemiden indiler ve yola koyuldular; {حتى إِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ} “nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında [Hızır] onu öldürdü”.

قيل كان الغلامُ يلعب مع الغلمان فقتل عُنقَه وقيل ضرب برأسه الحائطَ وقيل أضجعه فذبحه بالسكين {قَالَ} أي موسى ﵊ {أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً} طاهرةً من الذنوب وقرئ زاكيةً {بِغَيْرِ نَفْسٍ} أي بغير قتلِ نفسٍ محرمة وتخصيصُ نفْي هذا المبيحِ بالذكر من بين سائر المبيحات من الكفر بعد الإيمان والزنا بعد الإحصانِ لأنه الأقربُ إلى الوقوع نظراً إلى حال الغلام ولعل تغييرَ النظمِ الكريم بجعل ما صدر عن الخضر ﵊ ههنا من جملة الشرطِ وإبرازِ ما صدر عن موسى ﵊ في معرض الجزاءِ المقصودِ إفادتُه مع أن الحقيقَ بذلك إنما هو ما صدر عن الخضر ﵊ من الخوارق البديعة لاستشراف النفسِ إلى ورود خبرِها لقلة وقوعِها في نفس الأمر ونُدرة وصولِ خبرها إلى الأذهان ولذلك روعيت تلك النكتةُ في الشرطيةِ الأولى لِما أن صدورَ الخوارقِ منه ﵊ خرج بوقوعه مرة مَخرجَ العادة فانصرفت النفسُ عن ترقبّه إلى ترقب أحوالِ موسى ﵊ هل يحافظ على مراعاة شرطِه بموجب وعدِه الأكيدِ عند مشاهدةِ خارقٍ آخرَ أو يسارع إلى المناقشة كما مر في المرة الأولى فكان المقصودُ إفادةَ ما صدر عنه ﵊ ففعل ما فعل ولله درُ شأنِ التنزيلِ وأما ما قيل من أن القتلَ أقبحُ والاعتراضَ عليه أدخلُ فكان جديراً بأن يُجعل عمدةً في الكلام فليس من دفع الشبهةِ في شيء بل هو مؤيدٌ لها فإن كونَ القتل أقبحَ من مبادي قلة صدورِه عن المؤمن العاقلِ ونُدرةِ وصولِ خبره إلى الأسماع وذلك مما يستدعي جعلَه مقصوداً بالذات وكونَ الاعتراضِ عليه أدخلَ من موجبات كثرة صدورِه عن كل عاقل وذلك مما لا يقتضي جعله كذلك {لَّقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُّكْراً} قيل معناه أنكرُ من الأول إذ لا يمكن تدارُكه كما يمكن تداركُ الأول بالسدّ ونحوِه وقيل الأمرُ أعظمُ من النكرة لأن قتلَ نفس واحدةٍ أهونُ من إغراق أهلِ السفينة

Çocuğun diğer çocuklarla oynadığı ve [Hızır'ın] onun boynunu kırdığı; başını duvara vurduğu; yahut onu yere yatırıp bıçakla boğazladığı söylenmiştir. {قَالَ} “[Mûsâ] dedi ki:”; yani Mûsâ aleyhisselâm: {أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً} “'Tertemiz bir cana mı kıydın...'”; günahlardan arınmış. "Zâkiyeten" şeklinde de okunmuştur. {بِغَيْرِ نَفْسٍ} “'...bir cana karşılık olmaksızın?'”; yani dokunulmaz bir canı öldürmüş olmaksızın. İmandan sonra küfür ve evlilikten sonra zina gibi diğer meşru kılma sebeplerinin arasından sadece bu sebebin nefyinin zikredilmesi, çocuğun durumuna bakıldığında vuku bulması en muhtemel sebep olmasındandır. Kur'ân'ın nazmında, Hızır aleyhisselâm'dan sadır olan fiilin şart cümlesi içine alınması ve bildirilmesi asıl amaçlanan ceza (cevap) makamında Mûsâ aleyhisselâm'dan sadır olan fiilin öne çıkarılması şeklindeki değişiklik —oysa buna asıl layık olan, Hızır aleyhisselâm'dan sadır olan harikulade olaylardır— şundandır: Hakikatte bu olaylar pek az vuku bulduğu ve zihinlere nadiren ulaştığı için nefisler onun haberini almaya pek iştiyaklıdır. Bu nükte ilk şart cümlesinde de gözetilmiştir; çünkü harikulade işlerin kendisinden aleyhisselâm sadır olması bir defa vuku bulmakla mutat hâle gelmiş, böylece nefis bunu beklemekten çıkıp Mûsâ aleyhisselâm'ın durumunu gözetlemeye yönelmiştir: Acaba başka bir harika gördüğünde kesin vaadi gereğince şartına riayet edecek mi, yoksa ilk defasında olduğu gibi hemen tartışmaya mı girişecek? Dolayısıyla asıl maksat, kendisinden sadır olanı bildirmekti; o da yaptığını yaptı. Tenzîlin şânı ne yücedir! Katlin daha çirkin olduğu, ona itirazın ise daha yerinde olduğu, bu yüzden sözün asıl dayanağı kılınmaya daha layık bulunduğu yönündeki iddia ise şüpheyi defetmek şöyle dursun, bilakis onu destekler. Zira katlin daha çirkin olması, akıllı bir müminden nadiren sadır olmasının ve haberinin kulaklara pek az ulaşmasının sebeplerindendir; bu da onun bizâtihi maksat kılınmasını gerektirir. Ona itirazın daha yerinde olması ise her akıllı kimseden çokça sadır olmasını gerektirir ki bu da onun bu şekilde maksat kılınmasını iktiza etmez. {لَّقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُّكْراً} “'Doğrusu sen çok çirkin bir şey yaptın'”; birincisinden daha münker olduğu söylenmiştir; çünkü ilki [deliği] tıkamak ve benzeri yollarla telafi edilebilirken bu telafi edilemez. Başka bir görüşe göre ise "imr" kelimesi "nükr" kelimesinden daha büyüktür; zira bir tek canı öldürmek, gemi ahalisini boğmaktan daha hafiftir.

{قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَّكَ إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِىَ صَبْراً} زيد لك لزيادة المكافحةِ بالعتاب على رفض الوصيةِ وقلة التثبّتِ والصبرِ لمّا تكرر منه الاشمئزازُ والاستنكار ولم يَرعَوِ بالتذكير حتى زاد في النكير في المرة الثانية

{قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَّكَ إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِىَ صَبْراً} “[O zât] dedi ki: 'Ben sana benimle beraberliğe sabredemezsin dememiş miydim?'”; vasiyeti hiçe sayma, sebatsızlık ve sabırsızlık sebebiyle yöneltilen sitemi daha da yüzüne vurmak için "leke" (sana) lafzı eklenmiştir; zira [Mûsâ'nın] tepkisi ve itirazı tekrarlanmış, hatırlatmayla da vazgeçmeyip ikinci defasında inkârını daha da artırmıştır.

{قَالَ} أي موسى ﵊ {إِن سَأَلْتُكَ عَن شَىْء بَعْدَهَا} أي بعد هذه المرة {فلا تصاحبني} وقرئ من الإفعال أي لا تجعلني صاحبك {قَدْ بَلَغْتَ مِن لَّدُنّى عُذْراً} أي قد أعذرتَ ووجدتَ من قِبلي عُذراً حيث خالفتُك ثلاثَ مرات عنِ النبيِّ ﷺ رحم الله أخي موسى استحيا فقال ذلك لو لبث مع صاحبه لأبصرَ أعجبَ الأعاجيب وقرئ لدني بتخفيف النون وقرئ بسكون الدال كعضْد في عضُد

{قَالَ} “[Mûsâ] dedi ki:”; yani Mûsâ aleyhisselâm: {إِن سَأَلْتُكَ عَن شَىْء بَعْدَهَا} “'Bundan sonra sana bir şey sorarsam...'”; yani bu defadan sonra; {فلا تصاحبني} “'...artık benimle arkadaşlık etme'”; if'âl babından [felâ tusâhibnî şeklinde] de okunmuştur; yani beni arkadaşın kılma; {قَدْ بَلَغْتَ مِن لَّدُنّى عُذْراً} “'doğrusu benim tarafımdan mazur görülme sınırına ulaştın'”; yani mazeret beyan etmiş ve sana üç kez muhalefet ettiğim için benim tarafımdan geçerli bir mazeret bulmuş oldun. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: "Allah kardeşim Mûsâ'ya rahmet etsin; utandı da böyle söyledi. Eğer arkadaşıyla kalsaydı harikaların en şaşılacak olanlarını görürdü." Nûn harfinin tahfifiyle "ledünî" şeklinde ve "udud" kelimesinde "ad'd" gibi dâl harfinin sükûnuyla da okunmuştur.

{فانطلقا حتى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ}

{فانطلقا حتى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ} “Yine yola koyuldular; nihayet bir belde halkına varıp...”

هي أنطاكيةُ وقيل أَيْلةُ وهي أبعدُ أرض الله من السماء وقيل هي برقة وقيل بلدة بأندلس عنِ النبيِّ ﷺ كانوا أهلَ قرية لئاما وقيل شرُّ القرى التي لا يضاف فيها الضيفُ ولا يُعرف لابن السبيل حقُّه وقوله تعالى {استطعما أَهْلَهَا} في محل الجرِّ على أنه صفةٌ لقرية ولعل العدول عن استطعماهم على أن يكون صفةً لأهل لزيادة تشنيعهم على سوء صنيعِهم فإن الإباءَ من الضيافة وهم أهلُها قاطنون بها أقبحُ وأشنع روي أيهما طافا في القرية فاستطعماهم فلم يطعموهما واستضافاهم {فَأَبَوْاْ أن يضيفوهما} بالتشديد وقرئ بالتخفيف من الإضافة يقال ضافه إذا كان له ضيفاً وأضافه وضيّفه أنزله وجعله ضيفاً له وحقيقةُ ضاف مال إليه من ضاف السهمُ عن الغرَض ونظيرُه زاره من الازورار {فَوَجَدَا فِيهَا جِدَاراً يُرِيدُ أَن يَنقَضَّ} أي يداني أن يسقُط فاستعيرت الإرادةُ للمشارفة للدِلالة على المبالغة في ذلك والانقضاضُ الإسراعُ في السقوط وهو انفعالٌ من القض يقال قضضته فانقضّ ومنه انقضاضُ الطير والكوكبِ لسقوطه بسرعة وقيل هو افْعِلالٌ من النقض كاحمر من الحمرة وقرئ أن ينقُض من النقْض وأن ينقاض من انقاضّت السن إذا انشقت طولاً {فَأَقَامَهُ} قيل مسحه بيده فقام وقيل نقضه وبناه وقيل أقامه بعمود عمَده به قيل كان سَمكُه مائة ذاع {قَالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً} تحريضاً له على أخذ الجُعْل لينتعشا به أو تعريضاً بأنه فضولٌ لما في لو من النفي كأنه لما رأى الحِرمانَ ومِساسَ الحاجة واشتغالَه بما لا يعنيه لم يتمالك الصبرَ واتخذ افتعل من تخِذ بمعنى أخذ كاتبع من تبع وليس من الأخذ عند البصريين وقرئ لتخذت أي لأخذت وقرئ بإدغامِ الذالِ في التَّاءِ

Burası Antakya'dır; Eyle olduğu da söylenmiştir ki Allah'ın arzının semaya en uzak olan yeridir. Berka olduğu yahut Endülüs'te bir belde olduğu da söylenmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [nakledildiğine göre]: "Onlar alçak bir köy halkı idiler." Misafirin ağırlanmadığı ve yolcunun hakkının gözetilmediği en kötü köylerden olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: {استطعما أَهْلَهَا} “...onun halkından yiyecek istediler” buyruğu, cer mahallinde olup "karye" kelimesinin sıfatıdır. "Ehl" kelimesinin sıfatı olacak şekilde "istat'amûhum" denmeyip bu şekilde getirilmesi, onların bu kötü davranışlarını daha fazla kınamak içindir; zira bizzat oranın yerlisi ve mukimi oldukları hâlde misafirliği reddetmeleri daha çirkin ve daha kötüdür. Köyde dolaşıp onlardan yiyecek istedikleri, onların ise kendilerini doyurmadığı ve misafir etmeyi kabul etmedikleri rivayet edilmiştir. {فَأَبَوْاْ أن يضيفوهما} “Fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar”; şedde ile okunmuştur. İzafet kökünden tahfif ile de okunmuştur. Birine misafir olduğu zaman "dâfehû", onu konaklatıp misafir ettiği zaman ise "edâfehû" ve "dayyefehû" denir. "Dâfe" fiilinin asıl manası, okun hedeften sapması (dâfe's-sehmu ani'l-garad) ifadesinde olduğu gibi meyletmektir. Bunun benzeri de meyil manasındaki "izvirâr"dan gelen "zârahû" (onu ziyaret etti) fiilidir. {فَوَجَدَا فِيهَا جِدَاراً يُرِيدُ أَن يَنقَضَّ} “Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular”; yani neredeyse yıkılacak olan. İrade kelimesi, bu durumdaki mübalağayı göstermek üzere [yıkılmaya] yaklaşmak manasında istiare edilmiştir. "İnkıdâd", hızla düşmek/yıkılmaktır; bu, "kadd" kökünden infi'âl babıdır. Nitekim "kaddaytühû fenkadda" denir. Kuşun ve yıldızın hızla süzülüp düşmesine de buradan hareketle "inkıdâd" denmiştir. Bunun "humre"den "ihmirâr" gibi "nakd" kökünden if'ilâl babı olduğu da söylenmiştir. "Nakd"den "en yenkuda" ve dişin boylamasına çatlaması manasındaki "inkâddat"tan "en yenkâdda" şeklinde de okunmuştur. {فَأَقَامَهُ} “[Hızır] onu doğrulttu”; eliyle sıvazladığı ve duvarın doğrulduğu söylenmiştir. Yıkıp yeniden inşa ettiği yahut dayadığı bir direkle doğrulttuğu da söylenmiştir. Kalınlığının yüz arşın olduğu söylenmiştir. {قَالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً} “[Mûsâ] dedi ki: 'Dileseydin buna karşılık bir ücret alırdın'”; kendilerine bir canlılık gelsin diye onu ücret almaya teşvik etmek yahut "lev"deki nefy anlamından ötürü bunun fuzuli bir iş olduğunu ima etmek maksadıyla demiştir. Sanki mahrumiyeti, şiddetli ihtiyacı ve kendisini ilgilendirmeyen şeyle meşguliyeti görünce sabredememiştir. "İttehaze", "tebia"dan "ittebea" gibi "aldı" manasındaki "tehize" kökünden ifti'âl babıdır; Basralılara göre "ehaze" kökünden değildir. "Letehizte" yani "le-ehazte" şeklinde ve zâl harfinin tâ harfine idğamıyla da okunmuştur.

{قَالَ} أي الخضِرُ ﵊ {هذا فِرَاقُ بَيْنِى وَبَيْنِكَ} على إضافة المصدر إلى الظرف اتساعا وقد قرئ على الأصل والمشارُ إليه إما نفسُ الفِراق كما في هذا أخوك أو الوقتُ الحاضرُ أي هذا الوقتُ وقتُ فراق بيني وبينِك أو السؤالُ الثالث أي هذا سببُ ذلك الفراقِ حسبما هو الموعودُ {سَأُنَبّئُكَ} السين للتأكيد لعدم تراخي التنبئة {بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِع عَّلَيْهِ صَبْراً} التأويلُ رجْعُ الشيءِ إلى مآله والمراد به ههنا المآلُ والعاقبةُ إذ هو المنبَّأُ به دون التأويل وهو خلاصُ السفينة من اليد العادِيَة وخلاصُ أبوَي الغلام من شره مع الفوز بالبدل الأحسنِ واستخراجُ اليتيمين للكنز وفي جعل صلةِ الموصول عدمَ استطاعةِ موسى ﵊ للصبر دون أن يقال بتأويل ما فعلتُ أو بتأويل ما رأيتَ ونحوِهما نوع تعريض به ﵊ وعتاب

{قَالَ} “[O zât] dedi ki:”; yani Hızır aleyhisselâm: {هذا فِرَاقُ بَيْنِى وَبَيْنِكَ} “'İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır'”; genişletme (ittisâ') kabilinden mastarın zarfa izafetidir; asıl üzere de okunmuştur. İşaret edilen şey, "Bu senin kardeşindir" ifadesinde olduğu gibi ya bizzat ayrılığın kendisidir ya şimdiki vakittir; yani bu vakit benimle senin aranın ayrılma vaktidir; yahut üçüncü sorudur; yani vaat edildiği üzere bu, söz konusu ayrılığın sebebidir. {سَأُنَبّئُكَ} “'Sana haber vereceğim'”; sîn harfi, haber vermenin gecikmeyeceğini vurgulamak (tekit) içindir; {بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِيع عَّلَيْهِ صَبْراً} “'sabredemediğin şeylerin iç yüzünü'”. Tevil, bir şeyi varacağı sonuca döndürmektir. Burada kastedilen ise varacağı sonuç ve akıbettir; zira haber verilen şey tevilin kendisi değil akıbettir ki o da geminin zâlimin elinden kurtulması, çocuğun anne babasının onun şerrinden kurtulup daha hayırlısına kavuşması ve iki yetimin defineyi çıkarmasıdır. Sıla cümlesinde "yaptığım şeylerin tevili" yahut "gördüğün şeylerin tevili" denilmeyip Mûsâ aleyhisselâm'ın sabredemeyişinin zikredilmesinde, ona aleyhisselâm yönelik bir tür üstü kapalı sitem ve kınama vardır.

{أَمَّا السفينة} التي خرقتُها {فَكَانَتْ لمساكين} لضعفاءَ لا يقدرون على مدافعة الظَّلَمة وقيل كانت لعشرة إخوةٍ خمسة منهم زمنى وخمسة {يَعْمَلُونَ فِى البحر} وإسنادُ العمل إلى الكل حينئذ إنما هو بطريق التغليب أو لأن عمل الوكلاء بمنزلة عمل الموكِّلين {فَأَرَدتُّ أَنْ أَعِيبَهَا} أي أجعلها ذاتَ عيب {وَكَانَ وَرَاءهُم مَّلِكٌ} أي أمامهم وقد قرئ به أو خلفَهم وكان رجوعهم

{أَمَّا السفينة} “Gemiye gelince...”; deldiğim o gemi; {فَكَانَتْ لمساكين} “...yoksullara aitti”; zâlimleri savuşturmaya güç yetiremeyen zayıf kimselere aitti. Beşi kötürüm, beşi de {يَعْمَلُونَ فِى البحر} “denizde çalışan” on kardeşe ait olduğu da söylenmiştir. Bu durumda çalışmanın hepsine isnat edilmesi tağlîb yoluyladır yahut vekillerin işi müvekkillerin işi hükmünde olduğu içindir. {فَأَرَدتُّ أَنْ أَعِيبَهَا} “ben onu kusurlu kılmak istedim”; yani ayıplı hâle getirmek [istedim]. {وَكَانَ وَرَاءهُم مَّلِكٌ} “çünkü ötelerinde bir hükümdar vardı”; yani önlerinde —nitekim bu şekilde de okunmuştur— yahut arkalarında olup geri dönüşleri

عليه لا محالة واسمه جَلَندَي بنُ كركر وقيل منولة بن جلندي الأزْدي {يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ} أي صالحة وقد قرئ كذلك {غَصْباً} من أصحابها وانتصابُه على أنه مصدرٌ مبينٌ لنوع الأخذ ولعل تفريعَ إرادةِ تعييب السفينةِ على مسكنة أصحابِها قبل بيان خوفِ الغصْب مع أن مدارَها كلا الأمرين للاعتناء بشأنها إذ هي المحتاجةُ إلى التأويل وللإيذان بأن الأقوى في المدارية هو الأمرُ الأولُ ولذلك لا يبالي بتخليص سفنِ سائرِ الناس مع تحقق خوفِ الغصبِ في حقهم أيضاً ولأن في التأخير فصلاً بين السفينة وضميرِها مع توهم رجوعِه إلى الأقرب

mutlaka ona uğrayacaktı. İsmi Celendâ b. Kerker'dir; Menûle b. Celendâ el-Ezdî olduğu da söylenmiştir. {يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ} “her gemiyi alıyordu”; yani sağlam olan her gemiyi —nitekim bu şekilde de okunmuştur—; {غَصْباً} “zorla”; sahiplerinin elinden. Mensûb olması, alma eyleminin türünü beyan eden bir mastar olmasındandır. Gemiyi ayıplı kılma iradesinin, gasp korkusu henüz açıklanmadan önce sahiplerinin yoksulluğuna bağlanması (tefri') —oysa dayanak her iki husustur— onun durumuna verilen önemdendir; zira tevile muhtaç olan bizzat odur; ayrıca dayanak olma hususunda en güçlü etkenin birinci husus olduğunu bildirmek içindir; bu yüzdendir ki diğer insanların gemileri hakkında da gasp korkusu kesin olduğu hâlde onların kurtarılmasına aldırış edilmemiştir; bir de [gasp korkusunun] sonraya bırakılmasında, zamirin en yakına dönmesi vehmiyle birlikte gemi ile zamiri arasına fasıla gireceğindendir.

{وأما الغلام} الذي قتله {فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ} لم يصرح بكفرانه أو بكفره إشعاراً بعدم الحاجة إلى الذكر لظهوره {فَخَشِينَا أَن يُرْهِقَهُمَا} فخِفنا أن يغْشَى الوالدَين المؤمنَين {طُغْيَانًا} عليهما {وَكُفْراً} لنعمتهما بعقوقه وسوء صنيعِه ويُلحق بهما شراً وبلاءً أو يُقرَنَ بإيمانهما طغيانُه وكفره فيجتمَع في بيت واحد مؤمنان وطاغٍ كافرٌ أو يُعدِيَهما بدائه ويُضلّهما بضلاله فيرتدّا بسببه وإنما خشي الخضر ﵊ منه ذلك لأن الله سبحانه أعلمه بحاله وأطلعه على سر أمره وقرئ فخاف ربك أي كره سبحانه كراهةَ مَن خاف سوء عاقبة الأمر فغيّره ويجوز أن تكون القراءةُ المشهورة على الحكاية بمعنى فكرِهنا كقوله تعالى لاِهَبَ لَكِ

{وأما الغلام} “Çocuğa gelince...”; öldürdüğü çocuk; {فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ} “onun anne babası mümin kimselerdi”. [Çocuğun] nankörlüğü veya küfrü açık olduğu için zikrine gerek duyulmadığını hissettirmek üzere açıkça belirtilmemiştir. {فَخَشِينَا أَن يُرْهِقَهُمَا} “bunun üzerine onları bürümesinden korktuk”; o iki mümin ebeveyni sarmasından korktuk; {طُغْيَانًا} “bir azgınlık”; onlara karşı, {وَكُفْراً} “ve bir küfürle”; nankörlüğü ve kötü davranışı sebebiyle onların nimetine karşı küfran göstermesi ve kendilerine şer ve bela getirmesiyle; yahut onların imanına çocuğun azgınlığı ve küfrünün eşlik edip aynı evde iki mümin ile bir zâlim kâfirin bir arada bulunmasıyla; yahut kendi hastalığını onlara bulaştırıp sapıklığıyla onları saptırması ve onun yüzünden dinden dönmeleriyle [bürümesinden korktuk]. Hızır aleyhisselâm'ın ondan bu şekilde korkması, Allah Sübhânehu'nun ona çocuğun hâlini bildirmesi ve işinin sırrına onu vâkıf kılmasındandır. "Fehâfe rabbüke" şeklinde de okunmuştur; yani Rabbin, işin kötü sonucundan korkan kimsenin kerih görmesi gibi kerih gördü de onu değiştirdi. Meşhur kıraatin, Cenâb-ı Hakk'ın {لأَهَبَ لَكِ} buyruğunda olduğu gibi "böylece kerih gördük" manasında bir hikâye olması da caizdir.

{فَأَرَدْنَا أَن يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْراً} منه بأن يرزُقهما بدلَه ولداً خيراً {مِنْهُ} وفي التعرض لعنوان الربوبية والإضافة إليهما مالا يَخفْى من الدلالةِ على إرادة وصولِ الخير إليهما {زكاة} طهارةً من الذنوب والأخلاق الرديئة {وَأَقْرَبَ رُحْماً} أي رحمةً وعطفاً قيل وُلدت لهما جارية تزوجها نبيا فولدت نبيا هدى الله تعالى على يديه أمةً من الأمم وقيل ولدت سبعين نبياً وقيل أبدلهما ابناً مؤمناً مثلَهما وقرئ يبدلهما بالتشديد وقرئ رُحُماً بضم الحاء أيضاً وانتصابُه على التمييز مثلُ زكاة

{فَأَرَدْنَا أَن يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْراً} “istedik ki Rableri onlara daha hayırlısını versin”; onun yerine kendilerine daha hayırlı bir evlat rızıklandırmasını [istedik]; {مِنْهُ} “ondan”. Rubûbiyet unvanının ve onlara izafetinin zikredilmesinde, onlara hayrın ulaşmasının murat edildiğine dair gizli olmayan bir delalet vardır; {زكاة} “temizlik bakımından”; günahlardan ve kötü ahlaktan arınmışlık bakımından; {وَأَقْرَبَ رُحْماً} “ve merhametçe daha yakın”; yani şefkat ve merhamet bakımından. Onların bir kız çocuklarının doğduğu, onun bir peygamberle evlendiği ve ümmetlerden bir ümmeti Allah Teâlâ'nın onun eliyle hidayete erdirdiği bir peygamber doğurduğu söylenmiştir. Yetmiş peygamber doğurduğu da söylenmiştir. Kendilerine onlar gibi mümin bir erkek çocuğun bedel verildiği de söylenmiştir. Şedde ile "yübaddilehümâ" şeklinde ve hâ harfinin dammesiyle "ruhumen" şeklinde de okunmuştur. İrabı "zekâten" gibi temyiz üzere mansuptur.

{وَأَمَّا الجدار} المعهودُ {فَكَانَ لغلامين يَتِيمَيْنِ فِى المدينة} هي القريةُ المذكورة فيما سبق ولعل التعبيرَ عنها بالمدينة لإظهار نوعِ اعتدادٍ بها باعتداد ما فيها من اليتيمين وأبيهما الصالحِ قيل اسماهما أصرم وصريم واسمُ المقتول جيسور {وَكَانَ تَحْتَهُ كَنزٌ لَّهُمَا} من فضة وذهب كما رُوي مرفوعاً والذمُّ على كنزهما في في قولِه ﷿ والذين يَكْنِزُونَ الذهب والفضة لمن لا يؤدي زكاتَهما وسائرَ حقوقهما وقيل كان لوحاً من ذهب مكتوباً فيه عجبْتُ لمن يؤمن بالقدر كيف يحزَن وعجبتُ لمن يؤمن بالرزق كيف يتعَب وعجبت لمن يؤمن بالموت كيف يفرح وعجبت لمن يؤمن بالحساب كيف يغفُل وعجبت لمن يعرِف الدنيا وتقلُّبَها بأهلها كيف يطمئن إليها لا إله الله محمدٌ رسول الله وقيل

{وَأَمَّا الجدار} “Duvara gelince...”; bilinen o duvar; {فَكَانَ لغلامين يَتِيمَيْنِ فِى المدينة} “şehirde iki yetim erkek çocuğa aitti”; bu, daha önce geçen köydür. Ondan "şehir" (el-medîne) diye bahsedilmesi, içindeki iki yetim ve onların salih babası sebebiyle ona bir nevi değer verildiğini göstermek içindir. İsimlerinin Asram ve Sarîm, öldürülenin isminin ise Ceysûr olduğu söylenmiştir. {وَكَانَ تَحْتَهُ كَنزٌ لَّهُمَا} “altında kendilerine ait bir define vardı”; merfû olarak rivayet edildiği üzere gümüş ve altından bir define. Cenâb-ı Hakk'ın {والذين يَكْنِزُونَ الذهب والفضة} “Altın ve gümüşü biriktirip yığanlar...” kavlindeki yerme, zekâtını ve diğer haklarını ödemeyen kimseler içindir. Bunun altından bir levha olduğu ve üzerinde şöyle yazılı bulunduğu da söylenmiştir: "Kadere inananın nasıl üzüldüğüne şaşarım! Rızka inananın nasıl [boşuna] yorulduğuna şaşarım! Ölüme inananın nasıl sevindiğine şaşarım! Hesaba inananın nasıl gafil kaldığına şaşarım! Dünyayı ve ehlinin başına gelen değişiklikleri bilen kimsenin ona nasıl güvendiğine şaşarım! Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh." Şöyle de denilmiştir:

صحفٌ فيها علم {وَكَانَ أَبُوهُمَا صالحا} تنبيهٌ على أن سعيَه في ذلك كان لصلاحه قيل كان بينهما وبين الأب الذي حُفظا فيه سبعةُ آباء {فَأَرَادَ رَبُّكَ} أي مالكُك ومدبرُ أمورك ففي إضافة الربِّ إلى ضمير موسى ﵊ دون ضميرهما تنبيه له ﵊ على تحتم كمالِ الانقيادِ والاستسلامِ لإرادته سبحانه ووجوبِ الاحترازِ عن المناقشة فيما وقع بحسبها من الأمور المذكورة {أَن يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا} أي حلمهما وكما رأيهما {وَيَسْتَخْرِجَا} بالكلية {كَنزَهُمَا} من تحت الجدار ولولا أنى أقمته لا نقض وخرج الكنزُ من تحته قبل اقتدارهما على حفظ المال وتنميتِه وضاع {رَحْمَةً مّن رَّبّكَ} مصدرٌ في موقعِ الحالِ أي مرحومَين منه ﷿ أو مفعولٌ له أو مصدرٌ مؤكدٌ لأراد فإن إرادةَ الخير رحمةٌ وقيل متعلقٌ بمضمر أي فعلتُ ما فعلتُ من الأمور التي شاهدتَها رحمةً من ربك ويعضُده إضافةُ الرب إلى ضمير المخاطبِ دون ضميرهما فيكون قوله عز وعلا {وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِى} أي عن رأيي واجتهادي تأكيد لذلك {ذلك} إشارة إلى العواقب المنظومةِ في سلك البيان وما فيه من معنى البُعد للإيذان ببُعد درجتِها في الفخامة {تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِع} أي لم تستطع فحُذف التاء للتخفيف {عَّلَيْهِ صَبْراً} من الأمور التي رابتْه أي مآلُه وعاقبتُه فيكون إنجازاً للتنبئة الموعودةِ أو إلى البيان نفسه فيكون التأويلُ بمعناه وعلى كل حالٍ فهو فذلكةٌ لما تقدم وفي جعل الصلة عينَ ما مر تكرير للتنكير وتشديدٌ للعتاب تنبيه اختلفوا في حياة الخضر ﵊ فقيلَ إنه حيٌّ وسببُه أنه كان على مقدمة ذي القرنين فلما دخل الظلماتِ أصاب الخضرُ عينَ الحياة فنزل واغتسل منها وشرب من مائها وأخطأ ذو القرنين الطريقَ فعاد قالوا وإلياسُ أيضاً في الحياة يلتقيان كلَّ سنة بالموسم وقيل إنه ميتٌ لما رُوي أن النبيِّ ﷺ صلى العشاءَ ذاتَ ليلة ثم قال أرأيتَكم ليلتَكم هذه فإن رأسَ مائةِ سنة منها لا يبقي ممن هو اليوم على ظهر الأرض أحدٌ ولو كان الخضرُ حينئذ حيًّا لما عاش بعد مائة عام رُوي أن موسى ﵊ لما أراد أن يفارقه قال أوصِني قال لا تطلب العلمَ لتحدّث به واطلبُه لتعمل به

İçinde ilim bulunan sahifelerdi. {وَكَانَ أَبُوهُمَا صالحا} “Babaları ise salih bir kimseydi”; [Hızır'ın] bu husustaki gayretinin babalarının salahı sebebiyle olduğuna bir dikkat çekmedir. Kendisi sebebiyle korundukları baba ile aralarında yedi ata bulunduğu söylenmiştir. {فَأَرَادَ رَبُّكَ} “Bunun üzerine Rabbin diledi ki...”; yani senin mâlikin ve işlerini çekip çeviren [Rabbin]. Rab isminin onların zamirine değil de Mûsâ aleyhisselâm'ın zamirine izafetinde, O'nun Sübhânehu iradesine tam bir teslimiyet ve boyun eğmenin zorunluluğuna ve anılan işlerden bu iradeye göre gerçekleşen hususlarda tartışmaktan sakınmanın vacip olduğuna dair Mûsâ aleyhisselâm için bir uyarı vardır; {أَن يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا} “...o ikisi erginlik çağına ulaşsınlar”; yani büluğ ve akıl olgunluğuna ersinler; {وَيَسْتَخْرِجَا} “ve çıkarsınlar”; tamamen; {كَنزَهُمَا} “definelerini”; duvarın altından. Eğer ben onu doğrultmasaydım, yıkılacak ve malı koruma ve çoğaltma gücüne erişmelerinden önce define altından çıkıp zayi olacaktı. {رَحْمَةً مّن رَّبّكَ} “Rabbinden bir rahmet olarak”; hâl makamında bir mastardır; yani Cenâb-ı Hak'tan merhamet olunmuş olarak; yahut mef'ûlün leh'tir; yahut "erâde" fiilini pekiştiren bir mastardır; zira hayrı irade etmek bir rahmettir. Gizli bir fiile müteallik olduğu da söylenmiştir; yani gördüğün bu işlerden yaptığım şeyleri Rabbinden bir rahmet olarak yaptım. Rab isminin onların zamirine değil de muhatabın zamirine izafet edilmesi de bunu destekler. Bu takdirde Cenâb-ı Kibriyâ'nın: {وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِى} “Ve ben bunu kendi kararımla yapmadım”; yani kendi görüşüm ve ictihadımla yapmadım kavli bunun teyidi olur. {ذلك} “İşte bu...”; beyan zincirinde dizilen sonuçlara işarettir. Bundaki uzaklık manası, o sonuçların azamet derecesindeki yüceliğini bildirmek içindir; {تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِع} “...güç yetiremediğin şeylerin iç yüzüdür”; yani "lem testati'" demektir; tahfif için tâ harfi hazfedilmiştir; {عَّلَيْهِ صَبْراً} “...sabretmeye”; [Mûsâ'yı] şüpheye düşüren işlerden sabredemediği şeylerin; yani onların varacağı sonuç ve akıbetidir ki bu, vaat edilen bildirimin yerine getirilmesi olur; yahut bizzat beyanın kendisine işarettir ki bu durumda tevil kendi manasındadır. Her hâlükârda bu, daha önce geçenlerin bir özetidir. Sıla cümlesinin daha önce geçenin aynısı kılınmasında, inkârı pekiştirme ve sitemi şiddetlendirme vardır. Tenbih: Hızır aleyhisselâm'ın hayatta olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Hayatta olduğu söylenmiştir; sebebi ise Zülkarneyn'in öncü birliğinde bulunmasıdır. Karanlıklara girince Hızır hayat pınarına rastlamış, inip orada yıkanmış ve suyundan içmiştir. Zülkarneyn ise yolu şaşırıp geri dönmüştür. İlyâs'ın da hayatta olduğunu, her yıl hac mevsiminde buluştuklarını söylemişlerdir. Ölmüş olduğu da söylenmiştir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir gece yatsı namazını kıldırdıktan sonra: "Bu gecenizi görüyor musunuz? Bundan itibaren yüz senenin başında, bugün yeryüzünde bulunanlardan hiç kimse kalmayacaktır" buyurduğu rivayet edilmiştir. Şayet Hızır o vakit hayatta olsaydı, yüz yıldan fazla yaşamazdı. Rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm ondan ayrılmak istediğinde: "Bana tavsiyede bulun" demiş; o da: "İlmi anlatmak için arama, onunla amel etmek için ara" demiştir.

{وَيَسْأَلُونَكَ عَن ذِى القرنين} هم اليهودُ سألوه على وجه الامتحان أو سأله قريشٌ بتلقينهم وصيغةُ الاستقبال للدلالة على استمرارهم على ذلك إلى ورود الجوابِ وهو ذو القرنين الأكبرُ واسمه الإسكندر ابن فيلفوس اليوناني وقال ابن إسحاق اسمه مر زبان بنُ مردبةَ من ولد يافثَ بنِ نوحٍ ﵊ وكان أسودَ وقيل اسمُه عبد اللَّه بن الضحاك وقيل مصعبُ بنُ عبد اللَّه بن الضحاك وقيل مصعبُ بنُ عبد اللَّه بنِ فينانَ بنِ منصور بن عبد الله بن الآزَرِ بن عون بن زيد بن كهلان بن سبأ بن يعرُبَ بن قحطانَ وقال السهيلي قيل إن اسمه مَرْزُبانُ بنُ مُدرِكةَ ذكره ابن هشام وهو أول التبابِعة وقيل إنه أفريذون بنُ النعمانِ الذي قتل الضحاك وذكر أبو الريحان البيروتي في كتابه المسمى بالآثار الباقية عن القرون الخالية أن ذا القرنين هو أبو كرب سمى ابن عيرين بن أفريقيس الحِمْيري وأن مُلكَه بلغ مشارقَ الأرض ومغاربَها وهو الذي افتخر به التبّعُ اليماني حيث قال

{وَيَسْأَلُونَكَ عَن ذِى القرنين} “Sana Zülkarneyn'den soruyorlar”; bunlar imtihan maksadıyla soran Yahudilerdir yahut onların telkiniyle Kureyş sormuştur. Muzâri kipi, cevabın gelişine kadar buna devam ettiklerini göstermek içindir. Bu, Büyük Zülkarneyn'dir; adı Yunanlı Filipos oğlu İskender'dir. İbn İshâk ise adının Nûh aleyhisselâm'ın oğlu Yâfes soyundan Merzübân b. Merdebe olduğunu ve siyahi bulunduğunu söylemiştir. Adının Abdullah b. Dahhâk olduğu; Mus'ab b. Abdullah b. Dahhâk olduğu; Mus'ab b. Abdullah b. Fînân b. Mansûr b. Abdullah b. Âzer b. Avn b. Zeyd b. Kehlân b. Sebe' b. Ya'rub b. Kahtân olduğu da söylenmiştir. Süheylî, adının Merzübân b. Müdrike olduğunun söylendiğini, bunu İbn Hişâm'ın zikrettiğini ve onun Tubba'ların ilki olduğunu belirtmiştir. Dahhâk'ı öldüren Nu'mân oğlu Efrîdûn olduğu da söylenmiştir. Ebû Reyhân el-Bîrûnî, el-Âsâru'l-Bâkıye ani'l-Kurûni'l-Hâliye adlı kitabında Zülkarneyn'in Himyerî olan Ebû Kerib Sümeyy b. Ureyn b. Efrîkıs olduğunu, mülkünün yeryüzünün doğularına ve batılarına ulaştığını ve Yemenli Tubba'ın onunla övünerek şöyle dediğini zikretmiştir:

قد كان ذو القرنين جدّي مسلما

"Dedem Zülkarneyn bir müslümandı,

ملِكاً علا في الأرض غيرَ مفنَّد ... بلغ المشارقَ والمغاربَ يبتغي

Yeryüzünde kınanmaksızın yükselmiş bir hükümdardı... Doğulara ve batılara ulaştı, arayarak

أسبابَ أمرٍ من حكيم مُرشد

Hüküm ve hikmet sahibi, yol gösterici bir zâttan bir işin sebeplerini."

وجعلَ هذا القولَ أقربَ لأن الأذواءَ كانوا من اليمن كذي المنار وذي نواس وذي النون وذي

Bu görüşü gerçeğe daha yakın saymıştır; zira başında "zû" unvanı bulunanlar Zü'l-Menâr, Zû Nüvâs, Zü'n-Nûn, Zû

رُعَين وذي يزَن وذي جَدَن قال الإمام الرازي والأولُ هو الأظهر لأن من بلغ ملكَه من السعة والقوة إلى الغاية التي نطق بها التنزيلُ الجليلُ إنما هو الإسكندر اليونانيُّ كما تشهد به كتبُ التواريخ يروى أنه لما مات أبوه جَمع مُلكَ الروم بعد أن كان طوائفَ ثم قصد ملوكَ العرب وقهرَهم ثم أمعن حتى انتهى إلى البحر الأخضر ثم عاد إلى مصرَ فبنى الاسكندرية وسماها باسمه ثم دخل الشام وقصد بني إسرائيلَ وورد بيتَ المقدس وذبح في مذبحه ثم انعطف إلى أرمينيةَ وبابِ الأبواب ودان له العراقيون والقِبطُ والبربرُ ثم توجه نحو دار ابن دارا وهزمه مراراً إلى أن قتله صاحبُ حرسِه واستولى على ممالك الفرسِ وقصدَ الهند وفتحه وبنى مدينة سرنديبَ وغيرَها من المدن العظامِ ثم قصد الصينَ وغزا الأمم البعيدةَ ورجع إلى خراسانَ وبنى بها مدائنَ كثيرة ورجع إلى العراق ومرض بشهر زور ومات انتهى كلام الإمام وروي أن أهلَ النجوم قالوا له إنك لا تموت إلا على أرض من حديد وتحت سماه من خشب وكان يدفِن كنزَ كل بلدةٍ فيها ويكتب ذلك بصفته وموضعِه فبلغ بابل فرعَف وسقط عن دابته فبُسطت له دروعٌ فنام عليها فآذته الشمس فأظلوه بترس فنظر فقال هذه أرض من حديد وسماءٌ من خشب فأيقن بالموت فمات وهو ابنُ ألفٍ وستمائة سنة وقيل ثلاثةِ آلافِ سنة قال ابن كثير وهذا غريب وأغربُ منه ما قاله ابنُ عساكر من أنه بلغني أنه عاش ستاً وثلاثين سنة أو ثنتين وثلاثين سنة وأنه كان بعد داودُ وسليمانُ ﵉ فإن ذلك لا ينطبق إلا على ذي القرنين الثاني كما سنذكره قلت وكذا ما ذكره الإمام من قصد بني إسرائيلَ وورودِ بيت المقدس والذبحِ في مذبحه فإنه مما لا يكاد يتأتى نسبتُه إلى الأول واختُلف في نبوته بعد الاتفاق على إسلامه وولايتِه فقيل كان نبياً لقوله تعالى إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِى الأرض وظاهر أنه متناولٌ للتمكين في الدين وكمالُه بالنبوة ولقوله تعالى {واتيناه مِن كُلّ شَىْء سَبَباً} ومن جملة الأشياء النبوةُ ولقوله تعالى {قُلْنَا يا ذا القرنين} ونحوِ ذلك وقيل كان ملكاً لما رُوي أن عمر ﵁ سمع رجلاً يقول لآخر يا ذا القرنين فقال اللهم غفراً أما رضِيتم أن تتسموا بأسماء الأنبياء حتى تسميتم بأسماء الملائكة قال ابن كثير والصحيحُ أنه ما كان نبياً ولا ملكاً وإنما كان ملكاً صالحاً عادلاً ملَك الأقاليَم وقهر أهَلها من الملوك وغيرَهم ودانتْ له البلادُ وأنه كان داعياً إلى الله تعالى سائراً في الخلق بالمَعْدلة التامة والسلطانِ المؤيَّدِ المنصورِ وكان الخضر على مقدمة جيشِه بمنزلة المستشار الذي هو من الملك بمنزلة الوزير وقد ذكر الأزرقي وغيرُه أنه أسلم على يدَيْ إبراهيمَ الخليلِ ﵊ فطاف معه بالكعبة هو وإسماعيلُ ﵈ ورُوي أنه حج ماشياً فلما سمع إبراهيمَ ﵊ بقدومه تلقاه ودعا له وأوصاه بوصايا ويقال إنه أُتيَ بفرس ليركب فقال لا أركب في بلد فيه الخليل فعند ذلك سخر له السحاب وطوي له الأسباب وبشره إبراهيمُ ﵊ بذلك فكانت السحابُ تحمله وعساكرَه وجميعَ آلاتِهم إذا أرادوا غزوةَ قومٍ وقال أبو الطفيل سُئل عنه عليٌّ كرم الله وجهه أكان نبياً أم ملِكاً فقال لم يكن نبياً ولا ملكاً لكن كان عبداً أحب الله فأحبه وناصح الله فناصحه سُخر له السحابُ ومُدّ له الأسباب واختلف في وجه تسميته بذي القرنين فقيل لأنه بلغ قَرني الشمس مشرِقَها ومغربَها وقيل لأنه ملَك الرومَ وفارسَ وقيل الرومَ والتركَ وقيل لأنه كان في رأسه أو في تاجه ما يشبه القرنين وقيل لأنه كان له ذؤابتان وقيل لأنه كانت صفحتا رأسِه من النحاس وقيل لأنه دعا الناس إلى الله ﷿ فضرب

Ru'ayn, Zû Yezen ve Zû Ceden gibi Yemen'dendi. İmam Râzî şöyle demiştir: Birinci görüş daha açıktır; çünkü mülkü yüce Kur'ân'ın beyan ettiği nihai sınırlara kadar genişlik ve güce ulaşan kimse, tarih kitaplarının da şehadet ettiği üzere ancak Yunanlı İskender'dir. Rivayet edildiğine göre babası öldüğünde, fırkalara bölünmüş olan Rum mülkünü birleştirdi; sonra Arap krallarına yönelip onlara boyun eğdirdi; sonra ilerleyerek Yeşil Deniz'e (Atlas Okyanusu'na) kadar vardı; sonra Mısır'a dönüp İskenderiye'yi kurdu ve oraya kendi adını verdi; sonra Şam'a girip İsrâiloğulları'na yöneldi, Beytülmakdis'e vardı ve onun kurban yerinde kurban kesti; sonra Ermenistan ve Bâbülebvâb'a yöneldi; Iraklılar, Kıptîler ve Berberîler ona boyun eğdiler; sonra Dârâ b. Dârâ'nın üzerine yürüdü ve muhafız komutanı onu öldürünceye kadar Dârâ'yı defalarca hezimete uğrattı; Fars krallıklarını ele geçirdi; Hindistan'a yönelip orayı fethetti, Serendib şehrini ve diğer büyük şehirleri inşa etti; sonra Çin'e yönelip uzak milletlerle savaştı; Horasan'a döndü ve orada birçok şehir kurdu; sonra Irak'a döndü, Şehrizor'da hastalandı ve öldü. İmamın sözü burada bitti. Rivayet edildiğine göre müneccimler ona: "Sen ancak demirden bir zemin üzerinde ve ahşaptan bir gök altında öleceksin" dediler. O da fethettiği her şehrin definesini oraya gömer, niteliğini ve yerini yazardı. Babil'e ulaştığında burnu kanadı ve biniti üzerinden düştü; onun için zırhlar serildi ve onların üzerine yattı; güneş onu rahatsız edince üzerine bir kalkanla gölgelik yaptılar; bakıp şöyle dedi: "İşte bu demirden bir zemin ve ahşaptan bir göktür." Böylece öleceğine kesin olarak kanaat getirdi ve bin altı yüz yaşında vefat etti; üç bin yaşında olduğu da söylenmiştir. İbn Kesîr der ki: "Bu gariptir; bundan daha garibi ise İbn Asâkir'in, 'Bana ulaştığına göre o otuz altı yahut otuz iki yıl yaşamıştır ve Dâvûd ile Süleyman aleyhimesselâm'dan sonra idi' sözüdür. Zira bu ancak aşağıda zikredeceğimiz İkinci Zülkarneyn'e uyar." Ben de derim ki: İmamın zikrettiği İsrâiloğulları'na yönelmesi, Beytülmakdis'e varması ve kurban yerinde kurban kesmesi hadisesi de böyledir; zira bunun birinciye isnat edilmesi neredeyse imkânsızdır. Müslümanlığı ve velayeti üzerinde ittifak edildikten sonra peygamber olup olmadığında ihtilaf edilmiştir: Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِى الأرض} “Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık” buyruğundan ötürü peygamber olduğu söylenmiştir; zira açıktır ki bu, dinde iktidarı da kapsar ve onun kemali peygamberlikledir; ayrıca Cenâb-ı Hakk'ın: {واتيناه مِن كُلّ شَىْء سَبَباً} “ve ona her şeyden bir sebep (yol/vasıta) verdik” buyruğundan ötürüdür ki peygamberlik de o şeylerin cümlesindendir; yine Cenâb-ı Hakk'ın: {قُلْنَا يا ذا القرنين} “'Ey Zülkarneyn!' dedik” ve benzeri buyruklarından ötürüdür. Bir melek olduğu da söylenmiştir; nitekim Ömer radıyallâhu anh'ın bir adamın diğerine "Ey Zülkarneyn!" dediğini işitince: "Allah'ım bağışla! Peygamberlerin isimleriyle isimlendiğiniz yetmedi de meleklerin isimleriyle mi isimlendiniz?" dediği rivayet edilmiştir. İbn Kesîr der ki: Doğrusu o ne bir peygamber ne de bir melekti; bilakis sâlih ve âdil bir hükümdardı; iklimlere hükmetti, oralardaki kralları ve diğerlerini dize getirdi, beldeler ona boyun eğdi. O, Allah Teâlâ'ya davet eden, halk arasında tam bir adaletle ve desteklenip muzaffer kılınmış bir saltanatla hükmeden biriydi. Hızır ise ordusunun öncüsünde, hükümdar nezdinde vezir konumunda olan bir müşavir makamındaydı. Ezrakî ve başkaları, onun İbrâhim Halîlullâh aleyhisselâm'ın elinde müslüman olduğunu, onunla ve İsmâil aleyhisselâm ile birlikte Kâbe'yi tavaf ettiğini zikretmişlerdir. Yaya olarak hac ettiği, İbrâhim aleyhisselâm'ın onun gelişini işitince onu karşılayıp dua ettiği ve bazı tavsiyelerde bulunduğu rivayet edilmiştir. Binmesi için kendisine bir at getirildiği, onun ise: "İçinde Halîl'in bulunduğu bir beldede hayvana binmem" dediği, bunun üzerine bulutların onun emrine verildiği, sebeplerin önüne serildiği ve İbrâhim aleyhisselâm'ın bunu ona müjdelediği söylenir; öyle ki bir kavme gazaya gitmek istediklerinde bulut onu, ordularını ve bütün teçhizatlarını taşırdı. Ebü't-Tufeyl der ki: Ali kerremallâhu vecheh'e onun hakkında: "O bir peygamber miydi yoksa bir hükümdar mıydı?" diye soruldu; o da: "Ne bir peygamber ne de bir hükümdardı; fakat Allah'ı seven, Allah'ın da kendisini sevdiği, Allah'a ihlasla bağlanan, Allah'ın da kendisini muvaffak kıldığı bir kuldu; bulutlar emrine verilmiş ve sebepler önüne serilmişti" dedi. Zülkarneyn (iki boynuz sahibi) olarak isimlendirilmesinin sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir: Güneşin doğduğu ve battığı iki boynuzuna (uç noktalarına) ulaştığı için böyle denildiği söylenmiştir. Rum ve Fars'a hükmettiği için denildiği söylenmiştir. Rum ve Türk'e hükmettiği için denildiği söylenmiştir. Başında veya tacında iki boynuza benzer bir şey bulunduğu için denildiği söylenmiştir. İki örgüsü olduğu için denildiği söylenmiştir. Başının iki yanının tunçtan olduğu için denildiği söylenmiştir. İnsanları Allah azze ve celle'ye davet ettiği, bunun üzerine

بقرنه الأيمنِ فمات ثم بعثه الله تعالى فضَرب بقرنه الأيسرِ فمات ثم بعثه الله تعالى وقيل لأنه رأى في منامه أنه صعِد الفَلكَ فأخذ بقرني الشمس وقيل لأنه انقرض في عهده قَرنان وقيل لأنه سُخّر له النورُ والظلمة فإذا سرَى يهديه النورُ من أمامه وتحوطه الظلمة من ورائه وقيل لُقّب به لشجاعته هذا وأما ذو القرنين الثاني فقد قال ابن كثير إنه الإسكندر بن فيليس بنِ مصريمَ بنِ هُرمُسَ بنِ ميطونَ بنِ رومي بن ليطى بن يونان ابن يافثَ بن نونه بن شرخونَ بن روميةَ بن ثونط بن نوفيلَ بن رومي بن الأصفرِ بن العنز بن العيصِ بن إسحاقَ بنِ إبراهيمَ الخليلِ عليهما الصلاة والسلام كذا نسبه ابنُ عساكرَ المقدونيُّ اليوناني المصريُّ باني الإسكندريةِ الذي يؤرِّخ بأيامه الرومُ وكان متأخراً عن الأول بدهر طويلٍ أكثرَ من ألفي سنة كان هذا قبل المسيح ﵇ بنحو من ثلاثمائة سنة وكان وزيرُه أرسطاطاليس الفيلسوفَ وهو الذي قتل دارا ابن دار أو أذل ملوك الفرس ووطئ أرضهم ثم قال ابن كثير وإنما بيّنا هذا لأن كثيراً من الناس يعتقد أنهما واحدٌ وأن المذكورَ في القرآن العظيم هو هذا المتأخرُ فيقع بذلك خطأ كبير وفساد كثيرٌ كيف لا والأولُ كان عبداً صالحاً مؤمناً وملكاً عادلاً وزيرُه الخضرُ ﵊ وقد قيل إنه كان نبياً وأما الثاني فقد كان كافراً وزيرُه أرسطاطاليس الفيلسوفُ وقد كان ما بينهما من الزمان أكثرَ من ألفي سنة فأين هذا من ذاك انتهى قلت المقدوني نسبةً إلى بلد من بلاد الروم غربيَّ دارِ السلطنة السنية قُسطنطينيةَ المحمية لا زالت مشحونةً بالشعائر الدينية بينهما من السافة مسيرة خمسة عشرة يوماً أو نحوِ ذلك عند مدينة سَيروزَ اسمُها بلغة اليونانيين مقدونيا كانت سريرَ مُلك هذا الإسكندرِ وهي اليوم بلقَعٌ لا يقيم بها أحد ولكن فيها علائمُ تحكي كمالَ عِظَمها في عهد عُمرانها ونهايةِ شوكةِ واليها وسلطانِها ولقد مررتُ بها عند القُفول من بعض المغازي السُّلطانية فعاينتُ فيها من تعاجيب الآثارِ ما فيه عبرةٌ لأولي الأبصار {قُلْ} لهم في الجواب {سأتلو عَلَيْكُمْ} أي سأذكر لَكُمْ {مِنْهُ} أيْ منَ ذي القرنين {ذِكْراً} أي نبأ مذكور أو حيث كان ذلك بطريق الوحي المتلو حكاية عن جهةِ الله ﷿ قيل سأتلو أو سأتلو في شأنه من جهته تعالى ذكراً أي قرآناً والسينُ للتأكيد والدِلالة على التحقيق المناسبِ لمقام تأييدِه ﵊ وتصديقِه بإنجاز وعدِه أي لا أترك التلاوةَ البتةَ كما في قول من قال ... سأشكر عَمْراً إن تراخت منيتى ... أيادى لم تمنى وإن هي جلَّتِ ...

sağ boynuzuna vurulup öldüğü, sonra Allah Teâlâ'nın onu dirilttiği, ardından sol boynuzuna vurulup öldüğü ve Allah Teâlâ'nın onu tekrar dirilttiği için denildiği söylenmiştir. Rüyasında göğe yükselip güneşin iki boynuzundan tuttuğunu gördüğü için denildiği söylenmiştir. Kendi döneminde iki nesil (karn) gelip geçtiği için denildiği söylenmiştir. Nur ve zulmet emrine verildiği; gece yürüdüğünde nurun önünden ona yol gösterdiği, zulmetin ise arkasından onu kuşattığı için denildiği söylenmiştir. Cesaretinden ötürü bu lakabın verildiği de söylenmiştir. İkinci Zülkarneyn'e gelince; İbn Kesîr onun hakkında şöyle demiştir: O, İbrâhim Halîlullâh aleyhimessalâtü vesselâm'ın oğlu İshâk oğlu Îs oğlu Anez oğlu Asfar oğlu Rûmî oğlu Nûfîl oğlu Sûnıt oğlu Rûmiye oğlu Şerhûn oğlu Nûne oğlu Yâfes oğlu Yûnân oğlu Lîtâ oğlu Rûmî oğlu Mîtûn oğlu Hürmüz oğlu Mısrîm oğlu Fîlis oğlu İskender'dir. İbn Asâkir onu böyle nispet etmiştir; o, İskenderiye'nin bânisi olan, Rumların tarihlerini onun günleriyle başlattığı Mısırlı Yunan Makedonyalıdır. O, birincisinden iki bin yıldan daha fazla uzun bir zaman sonra gelmiştir; Mesih aleyhisselâm'dan yaklaşık üç yüz yıl önce yaşamıştır; veziri filozof Aristoteles idi; Dârâ b. Dârâ'yı öldüren, Fars krallarını zelil kılan ve topraklarını çiğneyen de odur. Sonra İbn Kesîr şöyle der: "Bunu açıklamamızın sebebi, birçok insanın bu ikisinin aynı kişi olduğunu ve Kur'ân-ı Azîm'de zikredilenin bu sonraki şahıs olduğunu zannetmesidir. Böylece büyük bir hata ve pek çok fesat ortaya çıkmaktadır. Nasıl olmasın ki! Birincisi sâlih, mümin bir kul ve veziri Hızır aleyhisselâm olan âdil bir hükümdardı —onun peygamber olduğu da söylenmiştir—; ikincisi ise kâfir bir kimseydi ve veziri filozof Aristoteles idi; üstelik aralarındaki zaman iki bin yıldan fazladır; nerede bu, nerede o!" Söz burada bitti. Ben derim ki: el-Makdûnî nisbesi, Rum beldelerinden bir beldeye nisbettir; dînî şiarlarla dopdolu olmaya devam eden saltanat merkezi korunmuş Kostantiniyye'nin batısında, aralarında on beş günlük yahut o civarda bir mesafe bulunan Serroz (Serez) şehri yakınlarındadır; Yunanlıların dilindeki adı Makedonya'dır. Bu İskender'in taht merkezi orası idi; bugün ise orada kimsenin ikamet etmediği ıssız bir harabedir; fakat mamur olduğu dönemdeki azametinin kemalini, vâlisinin ve sultanının gücünün nihayetini anlatan kalıntılar mevcuttur. Padişahın bazı seferlerinden dönüşte oraya uğramış ve basiret sahipleri için ibret teşkil eden şaşılacak eserleri bizzat müşahede etmiştim. {قُلْ} “De ki:”; onlara cevap olarak; {سأتلو عَلَيْكُمْ} “'size okuyacağım'”; yani size anlatacağım; {مِنْهُ} “ondan”; yani Zülkarneyn'den; {ذِكْراً} “bir haber/hatırlatma”; yani zikredilmeye değer bir haber. Yahut bu, Allah azze ve celle tarafından hikâye edilen tilavet olunan bir vahiy yoluyla olduğu için "O'nun katından size onun hakkında bir zikir (yani Kur'ân) okuyacağım" denilmiştir. Sîn harfi, peygamberin teyit edilmesi ve vaadini yerine getirmesiyle tasdik olunması makamına uygun düşen tahkik ve tekide delalet eder; yani tilaveti kesinlikle terk etmeyeceğim; nitekim şair şöyle demiştir: "...Ömrüm gecikirse Amr'a şükredeceğim... Başa kakılmayan o iyiliklere, ne kadar büyük olsalar da..."

لا الدلالة على أن التلاوة ستقع فيما يستقبل كما قيل لأن هذه الآيةَ ما نزلت بإنفرادها قبل الوحي بتمام القصة بل موصولةٌ بما بعدها ريثما سألوه ﷺ عنه وعن الروح وعن أصحاب الكهفِ فقال لهم ﷺ ائتوني غداً أخبرْكم فأبطأ عليه الوحي خمسة عشرة يوماً أو أربعين كما ذكر فيما سلف وقوله عز وجل

İddia edildiği gibi tilavetin ileride gerçekleşeceğine delalet etmek için değildir; zira bu ayet, kıssanın tamamına dair vahiy gelmeden önce tek başına inmiş olmayıp, sallallâhu aleyhi ve sellem'e ondan, ruhtan ve Ashâb-ı Kehf'ten sorduklarında peşinden gelen ayetlere bitişik olarak inmiştir; zira onlara: "Yarın gelin, size haber vereyim" buyurmuş, daha önce zikredildiği üzere vahiy kendisine on beş gün yahut kırk gün gecikmişti. Cenâb-ı İzzet'in şu buyruğuna gelince:

{إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِى الأرض} شروعٌ في تلاوة الذكر المعهودِ حسبما هو الموعود والتمكين ههنا الإقدارُ وتمهيدُ الأسباب يقال مكّنه ومكّن له ومعنى الأولِ جعله قادراً وقوياً ومعنى الثاني جعل له قدرة وقوة ولتلازمها في الوجود وتقاربهما في المعنى يُستعمل كلٌّ منهما في محل الآخر كما في قوله عز وعلا مكناهم فِى الأرض مَا لَمْ نُمَكّن لَّكُمْ أي جعلناهم

{إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِى الأرض} “Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık”; vaat edildiği üzere bilinen zikrin okunmasına bir başlangıçtır. Buradaki "temkîn", muktedir kılmak ve sebepleri hazırlamaktır. "Mekkenehû" ve "mekkene lehû" denir. Birincisinin manası onu güçlü ve muktedir kıldı; ikincisinin manası ise onun için güç ve kudret var etti demektir. Varlıkta birbirini gerektirmeleri ve anlamca birbirine yakın olmaları sebebiyle her biri diğerinin yerinde kullanılır; nitekim Cenâb-ı Kibriyâ'nın: {مكناهم فِى الأرض مَا لَمْ نُمَكّن لَّكُمْ} buyruğunda olduğu gibi; yani onlara güç, geniş mal varlığı, sayıca ve vasıtaca üstünlük bakımından

قادرين من حيث القُوى والأسبابُ والآلاتُ على أنواع التصرفاتِ فيها ما لم نجعلْه لكم من القوة والسَّعة في المال والاستظهارِ بالعَدد والأسباب فكأنه قيل ما لم نمكنْكم فيها أي ما لم نجعلْكم قادرين على ذلك فيها أو مكنّا لهم فِى الأرض مَا لَمْ نُمَكّن لَّكُمْ وهكذا إذا كان التمكينُ مأخوذاً من المكان بناءً على توهّم ميمِه أصليةً كما أشير إليه في سورة يوسف ﵊ والمعنى إنا جعلنا له مَكِنةً وقدرةً على التصرف في الأرض من يحث التدبيرُ والرأيُ والأسبابُ حيث سخر له السحاب ومدله في الأسباب وبُسط له النورُ وكان الليلُ والنهار عليه سواءً وسُهِّل عليه السيرُ في الأرض وذُلّلت له طرقها {واتيناه مِن كُلّ شَىْء} أراده من مُهمّات مُلكه ومقاصدِه المتعلقة بسلطانه {سَبَباً} أي طريقاً يوصله إليه وهو كلُّ ما يُتوصَّل به إلى المقصود من علم أو قدرة أو آلة

size vermediğimiz şekilde yeryüzünde türlü tasarruflarda bulunabilmeleri için güçler, sebepler ve aletler bakımından muktedir kıldık. Sanki "onda size vermediğimiz gücü verdik" yani "onda sizi muktedir kılmadığımız şeylere muktedir kıldık" veya "size imkân vermediğimiz şekilde onlar için yeryüzünde imkân hazırladık" denilmiştir. Mîm harfinin asıl olduğu vehmine binaen —Yûsuf aleyhisselâm Suresi'nde işaret edildiği gibi— eğer temkin "mekân"dan alınmışsa da böyledir. Manası şudur: Biz ona tedbir, görüş ve vasıtalar bakımından yeryüzünde tasarruf etme imkânı ve gücü verdik; öyle ki bulutlar emrine verildi, sebepler önüne serildi, nur genişletildi, gece ve gündüz onun için eşit kılındı, yeryüzünde yürümesi kolaylaştırıldı ve yolları boyun eğdirildi. {واتيناه مِن كُلّ شَىْء} “ve ona her şeyden verdik”; mülkünün mühim işlerinden ve saltanatına dair maksatlarından istediği her şeyden; {سَبَباً} “bir yol/vasıta”; kendisini ona ulaştıracak bir yol verdik ki o da ilim, kudret yahut alet cinsinden maksada ulaştıran her şeydir.

{فَأَتْبَعَ} بالقطع أي فأراد بلوغَ المغرب فأتبع {سَبَباً} يوصله إليه ولعل قصدَ بلوغِ المغرب ابتداءً لمراعاة الحركة الشمسية وقرئ فاتّبع من الافتعال والفرق أن الأولَ فيه معنى الإدراك والإسراعِ دون الثاني

{فَأَتْبَعَ} “O da takip etti”; kat' hemzesiyle; yani batıya ulaşmayı diledi ve {سَبَباً} “bir yolu”; kendisini oraya ulaştıracak bir sebebi/yolu takip etti. İlk olarak batıya ulaşmayı kastetmesi, muhtemelen güneşin hareketini gözetmek içindir. İftial babından "fettebea" şeklinde de okunmuştur; aralarındaki fark, birincisinde ikincisinde olmayan yetişme ve sürat manasının bulunmasıdır.

{حتى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشمس} أي منتهى الأرضِ من جهة المغرب بحيث لا يتمكن أحدٌ من مجاوزته ووقف على حافة البحر المحيطِ الغربي الذي يقال له أو قيانوس الذي فيه الجزائرُ المسماة بالخالدات التي هي مبدأُ الأطوال على أحد القولين {وَجَدَهَا} أي الشمس {تَغْرُبُ فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ} أي ذاتِ حَمأة وهي الطينُ الأسود من حمِئت البئرُ إذا كثرت حمأتها وقرئ حامية أي حارّة روي أن معاوية ﵁ قرأ حامية وعنده ابن عباس ﵄ فقال حَمِئة فقال معاوية لعبد اللَّه بن عمرو بن العاص كيف تقرأ قال كما يقرأ أمير المؤمنين ثم وجه إلى كعب الأحبار كيف تجد الشمسَ تغرب قال في ماء وطين وروي في ثَأْط فوافق قولُ ابن عباسٍ ﵄ وليس بينهما منافاةٌ قطعية لجواز كون العينِ جامعةً بين الوصفين وكونِ الياء في الثانية منقلبةً عن الهمزة لانكسار ما قبلها وأما رجوعُ معاوية إلى قولُ ابن عباسٍ ﵃ بما سمعه من كعب مع أن قراءته محتمَلةً ولعله لما بلغ ساحلَ المحيط رآها كذلك إذ ليس في مطمح بصره غيرُ الماء كَما يلوحُ بهِ قولُه تعالى وَجَدَهَا تَغْرُبُ {وَوَجَدَ عِندَهَا} عند تلك العين {قَوْماً} قيل كان لباسُهم جلودَ لوحوش وطعامُهم ما لفَظه البحر وكانوا كفاراً فخيّره الله جل ذكره بين أن يعذبهم بالقتل وأن يدعوَهم إلى الإيمان وذلك قوله تعالى {قلنا يا ذا القرنين إِمَّا أَن تُعَذّبَ} بالقتل من أول الأمرِ {وَإِمَّا أَن تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً} أي أمراً ذا حُسْن على حذف المضافِ أو على طريقةِ إطلاقِ المصدر على موصوفه مبالغةً وذلك بالدعوة إلى الإسلام والإرشاد إلى الشرائع ومحلُّ أن مع صلته إمَّا الرفعُ عَلَى الابتداءِ أو الخبرية وإما النصبُ على المفعولية أي إما تعذيبُك واقع أو إما أمرك تعذيبك

{حتى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشمس} “Nihayet güneşin battığı yere ulaştığında”; yani yeryüzünün batı cihetindeki son noktasına, öyle ki hiç kimsenin orayı geçmesi mümkün olmayacak bir sınıra ulaşıp iki görüşten birine göre boylamların başlangıcı olan ve el-Cezâirü'l-Hâlidât denilen adaların içinde bulunduğu Okyanus (el-Ukyânûs) adı verilen Batı Muhît Denizi'nin kıyısında durduğunda; {وَجَدَهَا} “onu buldu”; güneşi; {تَغْرُبُ فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ} “balçıklı bir gözede batıyor”; yani balçıklı, kara çamurlu; kuyu balçıklı olduğunda denilen "hamieti'l-bi'r"den gelir. "Hâmiye" yani sıcak olarak da okunmuştur. Rivayet edildiğine göre Muâviye radıyallâhu anh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ yanında iken "hâmiye" şeklinde okumuş; İbn Abbâs ise "hamie" demiştir. Bunun üzerine Muâviye, Abdullah b. Amr b. Âs'a: "Sen nasıl okuyorsun?" diye sormuş; o da: "Müminlerin emîrinin okuduğu gibi" demiştir. Sonra Kâ'b el-Ahbâr'a: "Güneşin nasıl battığını görüyorsun?" diye haber göndermiş; Kâ'b: "Su ve çamur içinde" demiş; "kara balçıkta (se't)" dediği de rivayet edilmiştir; böylece İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın sözüne muvafık düşmüştür. Bu iki kıraat arasında kesin bir zıtlık yoktur; zira gözenin iki vasfı birden kendisinde toplaması caiz olduğu gibi, ikinci kıraatteki yâ harfinin makablindeki kesreden ötürü hemzeden dönüşmüş olması da mümkündür. Muâviye'nin, kendi kıraati muhtemel olduğu hâlde Kâ'b'dan işittiği şeyle İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın sözüne dönmesine gelince; okyanus sahiline vardığında onu öyle görmüş olması muhtemeldir; zira Cenâb-ı Hakk'ın {وَجَدَهَا تَغْرُبُ} “onu batar buldu” buyruğunun da ima ettiği üzere bakışının uzandığı yerde sudan başka bir şey yoktu. {وَوَجَدَ عِندَهَا} “ve onun yanında buldu”; o gözenin yanında; {قَوْماً} “bir kavim”. Elbiselerinin vahşi hayvan derileri, yiyeceklerinin ise denizin dışarı attığı şeyler olduğu ve kâfir bulundukları söylenmiştir. Şânı yüce olan Allah, onları öldürmek sûretiyle cezalandırmak ile imana davet etmek arasında onu muhayyer bıraktı; Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu budur: {قلنا يا ذا القرنين إِمَّا أَن تُعَذّبَ} “'Ey Zülkarneyn!' dedik, 'İster cezalandırırsın...'”; en baştan öldürmek sûretiyle; {وَإِمَّا أَن تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً} “'...ister haklarında güzel bir tavır takınırsın'”; yani muzâfın hazfiyle güzel bir muamele yaparsın yahut mübalağa için mastarın mevsûfuna ıtlakı kabilindendir ki o da İslâm'a davet ve şeriatı tebliğ etmekledir. "En" ve sılasının iraptaki mahalli ya mübtedâ yahut haber olarak ref'tir, ya da mef'ûl olarak nasptır; yani ya senin cezalandırman vuku bulacaktır, ya senin işin cezalandırmandır

أو إما تفعلُ تعذيبَك وهكذا الحال في الاتخاذ ومن لم يقل بنبوته قال كان ذلك الخطابُ بواسطة نبيَ في ذلك العصر أو كان ذلك إلهاماً لا وحياً بعد أن كان ذلك التخييرُ موافقاً لشريعة ذلك النبي

yahut cezalandırmanı yaparsın demektir. Güzel tavır takınma (ittihâz) hususunda da durum böyledir. Onun peygamber olduğunu söylemeyen kimse şöyle demiştir: Bu hitap o asırdaki bir peygamber vasıtasıyla idi yahut bu muhayyerlik o peygamberin şeriatına uygun düştükten sonra vahiy değil bir ilham idi.

{قَالَ} أي ذو القرنين لذلك النبيِّ أو لمن عنده من خواصّه بعد ما تلقّى أمرَه تعالى مختار للشق الأخير {أَمَّا مَن ظَلَمَ} أي نفسَه ولم يقبل دعوتي وأصرّ على ما كان عليه من الظلم العظيمِ الذي هو الشركُ {فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ} بالقتل وعن قتادة أنه كان يطبُخ مَنْ كفر في القدور ومن آمن أعطاه وكساه {ثُمَّ يُرَدُّ إلى رَبّهِ} في الآخرة {فَيْعَذّبُهُ} فيها {عَذَاباً نُّكْراً} أي مُنكراً فظيعاً وهو عذابُ النار وفيه دِلالةٌ ظاهرةٌ على أن الخطابَ لم يكن بطريق الوحي إليه وأن مقاولتَه كانت مع النبي أو مَعَ مَنْ عنده من أهل مشورتِه

{قَالَ} “[Zülkarneyn] dedi ki:”; yani Zülkarneyn, Allah Teâlâ'nın emrini aldıktan sonra o peygambere yahut yanındaki seçkin adamlarına son şıkkı tercih ederek şöyle dedi: {أَمَّا مَن ظَلَمَ} “'Haksızlık edene gelince...'”; yani nefsine zulmedip davetimi kabul etmeyen ve üzerinde bulunduğu büyük zulümde, yani şirkte ısrar eden kimseye; {فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ} “'...onu cezalandıracağız'”; öldürmek sûretiyle. Katâde'den [rivayet edildiğine göre], o kâfir olanı kazanlarda kaynatır, iman edene ise bağışta bulunur ve onu giydirirdi. {ثُمَّ يُرَدُّ إلى رَبّهِ} “'Sonra Rabbine döndürülür'”; ahirette; {فَيْعَذّبُهُ} “'O da onu cezalandırır'”; orada; {عَذَاباً نُّكْراً} “'şiddetli/görülmemiş bir azapla'”; yani dehşetli ve korkunç bir azapla ki o da cehennem ateşinin azabıdır. Bunda, hitabın ona vahiy yoluyla olmadığına ve konuşmasının o peygamberle yahut yanındaki istişare heyetiyle olduğuna dair açık bir delil vardır.

{وَأَمَّا مَنْ امَنَ} بموجب دعوتي {وَعَمِلَ} عملاً {صالحا} حسبما يقتضيه الإيمان {فَلَهُ} في الدارين {جَزَاء الحسنى} أي فله المثوبةُ الحسنى أو الفِعلةُ الحسنى أو الجنةُ جزاءً على أنَّه مصدرٌ مُؤكدٌ لمضمون الجملة قُدّم على المبتدأ اعتناءً به أو منصوب بمضمر أي نجزي بها جزاء والجملةُ حالية أو معترضة بين المبتدأ والخبرِ المتقدمِ عليه أو حال أي مجزياً بها أو تمييز وقرئ منصوباً غيرَ منوّن على أنه سقط تنويه لالتقاء الساكنين ومرفوعاً منوّناً على أنه المبتدأُ والحسنى بدله ولخبر الجارُّ والمجرور وقيل خُيّر بين القتل والأسرِ والجوابُ من باب الأسلوبِ الحكيم لأن الظاهرَ التخييرُ بينهما وهم كفار فقال أما الكافرُ فيراعى في حقه قوةُ الإسلام وأما المؤمنُ فلا يُتعرَّض له إلا بما يجب ويجوز أن تكون إما وأما للتوزيع دون التخيير أي وليكن شأنُك معهم إما التعذيبَ وإما الإحسانَ فالأول لمن بقيَ على حاله والثاني لمن تاب {وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا} أي مما نأمر به {يُسْراً} أي سهلاً متيسراً غيرَ شاقَ وتقديرُه ذا يُسر أو أُطلق عليه المصدر مبالغة وقرئ بضمتين

{وَأَمَّا مَنْ امَنَ} “İman edene gelince...”; davetime icabetle iman edene; {وَعَمِلَ} “ve işleyene”; amel; {صالحا} “salih”; imanın gerektirdiği şekilde; {فَلَهُ} “onun için vardır”; her iki cihanda; {جَزَاء الحسنى} “en güzel karşılık”; yani onun için en güzel mükâfat yahut en güzel muamele veya bir karşılık olarak cennet vardır. Bu, cümlenin manasını pekiştiren bir mastar olup önemine binaen mübtedânın önüne geçirilmiştir; yahut gizli bir fiille mansuptur, yani "ona mükâfat olarak güzel bir karşılık veririz" takdirindedir ve cümle hâl veya öne geçen haber ile mübtedâ arasında itiraziyedir (ara cümledir); yahut mükâfatlandırılmış olarak manasında hâldir ya da temyizdir. Sakinlerin karşılaşmasından ötürü tenvini düşmüş sayılarak tenvinsiz mansup olarak da okunmuştur; mübtedâ olup "el-hüsnâ"nın onun bedeli, câr ve mecrûrun ise haberi olması üzere merfû ve tenvinli olarak da okunmuştur. Onların kâfir oldukları hâlde öldürülmek ile esir alınmak arasında muhayyer bırakıldığı, cevabın ise üslûb-ı hakîm kabilinden olduğu söylenmiştir; zira zâhir olan muhayyerlik ikisi arasındadır; o da şöyle demiştir: Kâfire gelince onun hakkında İslâm'ın izzeti gözetilir; mümine gelince ona ancak layık olduğu şekilde davranılır. "İmmâ" ve "emmâ"nın muhayyerlik için değil taksim (tevzî') için olması da caizdir; yani onlara karşı tutumun ya cezalandırma ya da ihsan olsun; birincisi hâlinde devam eden için, ikincisi ise tevbe eden içindir. {وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا} “Ve ona buyruğumuzdan söyleyeceğiz”; yani emredeceğimiz şeylerden; {يُسْراً} “kolay olanı”; yani meşakkatsiz, rahat ve kolay olanı [söyleyeceğiz]. Takdiri "kolaylık sahibi olan" demektir yahut mübalağa için ona mastar ıtlak edilmiştir. Her iki harfin dammesiyle "yusuran" şeklinde de okunmuştur.

{ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً} أي طريقاً راجعاً من مغرب الشمس موصلاً إلى مشرقها

{ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً} “Sonra bir yolu daha takip etti”; yani güneşin battığı yerden dönüp doğduğu yere ulaştıran bir yolu [takip etti].

{حتى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشمس} يعني الموضِعَ الذي تطلع عليه الشمسُ أولاً من معمورة الأرض وقرئ بفتح اللام على تقديرِ مضافٍ أي مكان طلوعِ الشمس فإنه مصدر قيل {وَجَدَهَا تَطْلُعُ على قَوْمٍ لَّمْ نَجْعَل لَّهُمْ مّن دُونِهَا سِتْراً} من اللباس والبناء قيل هم الزَّنْج وعن كعب أن أرضَهم لا تُمسك الأبنية وبها أسرابٌ فإذا طلعت الشمسُ دخلوا الأسرابَ أو البحر فإذا ارتفع النهارُ خرجوا إلى معايشهم وعن بعضهم خرجتُ حتى جاوزت الصينَ فسألت عن هؤلاء فقالوا بينك وبينهم مسيرةُ يومٍ وليلة فبغلتهم فإذا أحدُهم يفرُش أُذنه ويلبَس الأخرى ومعي صاحبٌ يعرِف لسانهم فقالوا له جئتنا تنظر كيف تطلُع الشمس قال فبينما نحن كذلك إذ سمعنا كهيئة الصلصلة فغُشيَ عليّ ثم أفقتُ وهم يمسحونني بالدُّهن فلما طلعت الشمسُ على الماء إذا هو فوق الماء كهيئة الزيت فأدخلونا سرَباً لهم فلما ارتفع النهارُ خرجوا إلى البحر يصطادون السمك ويطرحونه في الشمس فينضَج لهم وعن مجاهد من لا يلبَس الثيابَ من السودان عند مطلع الشمس أكثرُ من جميع أهلِ الأرض

{حتى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشمس} “Nihayet güneşin doğduğu yere ulaştığında”; yani yeryüzünün meskûn kısmında güneşin üzerine ilk doğduğu yeri kastetmektedir. Bir muzâf takdiriyle lâm harfinin fethasıyla da ("matla'") okunmuştur; zira bu bir mastardır; yani güneşin doğuş yeri demektir. {وَجَدَهَا تَطْلُعُ على قَوْمٍ لَّمْ نَجْعَل لَّهُمْ مّن دُونِهَا سِتْراً} “onu, kendileriyle güneş arasına hiçbir örtü koymadığımız bir kavmin üzerine doğuyor buldu”; elbise ve bina cinsinden hiçbir örtü. Bunların Zenciler olduğu söylenmiştir. Kâ'b'dan nakledildiğine göre onların toprakları binaları tutmazdı ve orada dehlizler (yeraltı sığınakları) vardı; güneş doğduğu vakit dehlizlere yahut denize girerler, gündüz yükseldiğinde ise geçimlerini temin etmek için dışarı çıkarlardı. Bazılarından şöyle rivayet edilmiştir: Çin'i geçinceye kadar yol aldım ve bunları sordum; "Seninle onların arasında bir gün bir gecelik mesafe var" dediler. Onlara ulaştım; bir de gördüm ki onlardan biri kulağının birini serip diğerini örtünüyor. Yanımda onların dilini bilen bir arkadaş vardı; ona: "Güneşin nasıl doğduğunu görmek için mi bize geldiniz?" dediler. Dedi ki: Biz bu hâldeyken çıngırak sesine benzer bir ses işittik ve bayıldım; sonra ayıldım, onlar üzerime yağ sürüyorlardı. Güneş suyun üzerine doğduğunda, suyun üzerinde yağ gibi duruyordu; bizi kendilerine ait bir dehlize soktular; gündüz yükselince denize çıkıp balık avladılar ve onları güneşe bıraktılar, güneş de onlar için balıkları pişirdi. Mücâhid'den [nakledildiğine göre]: Güneşin doğduğu yerde elbise giymeyen siyahi insanlar, bütün yeryüzü ahalisinden daha çoktur.

{كذلك} أي أمرُ ذي القرنين كما وصفناه لك في رفعة المحلِّ وبسطةِ المُلك أو أمرُه فيهم كأمره في أهل المغرِب من التخيير والاختيارِ ويجوزُ أن يكونَ صفةَ مصدرٍ محذوف لوجد أو نجعل أو صفةَ قومٍ أي على قوم مثلَ ذلك القَبيل الذي تغرُب عليهم الشمس في الكفر والحُكم أو ستراً مثلَ سترِكم من اللباس والأكنان والجبال وغيرِ ذلك {وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ} من الأسباب والعَدد والعُدد {خُبْراً} يعني أن ذلك من الكثرة بحيث لا يحيط به إلا علمُ اللطيفِ الخبير هذا على الوجه الأولِ وأما على الوجوه الباقيةِ فالمرادُ بما لديه ما يتناول ما جرى عليه وما صدر عنه وما لاقاه فتأمل

{كذلك} “İşte böyle”; yani Zülkarneyn'in işi, makamının yüceliği ve mülkünün genişliği hususunda sana vasfettiğimiz gibidir; yahut onlar hakkındaki tutumu, muhayyer bırakılma ve tercih etme hususunda batı ahalisi hakkındaki tutumu gibidir. "Vacede" veya "nec'alü" fiilinin hazfedilmiş mastarının sıfatı olması yahut "kavm" kelimesinin sıfatı olması da caizdir; yani küfür ve hüküm bakımından üzerlerine güneşin battığı o topluluk gibi bir kavim üzerine [doğuyor buldu]; yahut elbise, barınaklar, dağlar ve benzeri sizin örtünüz gibi bir örtü [koymadığımız] demektir. {وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ} “ve onun yanında bulunan her şeyi kuşatmıştık”; sebeplerden, sayılardan ve teçhizattan; {خُبْراً} “bütün ayrıntılarıyla”; yani bunlar o kadar çoktu ki onları Latîf ve Habîr olanın ilminden başkası kuşatamazdı. Bu, birinci veche göredir; diğer vecihlere gelince, onun yanında bulunan şeylerden maksat, başına gelenleri, kendisinden sadır olanları ve karşılaştığı şeyleri kapsayan hususlardır; iyi düşün!

{ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً} أي طريقا ثلثا معترِضاً بين المشرق والمغرب آخذاً من الجنوب إلى الشمال

{ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً} “Sonra bir yolu daha takip etti”; yani doğu ile batı arasında enlemesine uzanan, güneyden kuzeye doğru giden üçüncü bir yolu [takip etti].

{حتى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ} بين الجبلين الذين سُدّ ما بينهما وهو منقطَعُ أرضِ الترك مما يلي المشرِق لا جبلا أرمينيةَ وأَذَرْبيجان كما توهم وقرئ بالضم قيل ما كان من خلقِ الله تعالَى فهو مضموم وما كان من عمل الخلق فهو مفتوح وانتصاب بين على المفعولية لأنه مبلوغ وهو من الظروف التي تستعمل أسماءً أيضاً كما ارتفع في قولِه تعالَى لَّقَدْ تَّقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وانجرّ في قوله تعالى هَذَا فِرَاقُ بَيْنِى وَبَيْنِكَ {وَجَدَ مِن دُونِهِمَا} أي من ورائهما مجاوزاً عنهما {قَوْماً} أي أمة من الناس {لَاّ يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلاً} لغرابة لغتهم وقلة فطنتهم وقرئ من باب الإفعال أي لا يُفهمون السامعَ كلامَهم واختلفوا في أنهم من أي الأقوام فقال الضحاك هم جيلٌ من الترك وقال السدي التّركُ سريةٌ من يأجوم ومأجوم خرجت فضرب ذو القرنين السدّ فبقيت خارجَه فجميعُ الترك منهم وعن قتادة أنهم اثنتان وعشرون قبيلة سدّ ذو القرنين على إحدى وعشرين قبيلةً منهم وبقيت واحدة فسُمّوا التركَ لأنهم تركوا خارجين قال أهل التاريخ أولادُ نوح ﵇ ثلاثةٌ سامٌ وحام ويافث فسام أبو العرب والعجمِ والروم وحامٌ أبو الحبشةِ والزَّنج والنُّوبة ويافثُ أبو الترك والخَزَر والصقالبة ويأجوجَ ومأجوج

{حتى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ} “Nihayet iki seddin arasına ulaştığında”; araları kapatılan iki dağın arasına; bu, zannedildiği gibi Ermenistan ve Azerbaycan dağları değil, Türk yurdunun doğu cihetindeki sınırıdır. Damme ile ("es-süddeyn") de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın yarattığı şeylerin dammeli, kulların yaptıklarının ise fethalı olduğu söylenmiştir. "Beyne" kelimesinin mansup olması mef'ûlün bih olmasındandır; zira kendisine ulaşılan yerdir; bu, Cenâb-ı Hakk'ın {لَّقَدْ تَّقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} kavlinde merfû ve {هَذَا فِرَاقُ بَيْنِى وَبَيْنِكَ} kavlinde mecrûr olduğu gibi isim olarak da kullanılan zarflardandır. {وَجَدَ مِن دُونِهِمَا} “o ikisinin berisinde buldu”; yani onların arkasında, onları geçince; {قَوْماً} “bir kavim”; insanlardan bir topluluk; {لَاّ يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلاً} “neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlardı”; dillerinin garipliği ve anlayışlarının azlığı sebebiyle. İf'âl babından da okunmuştur; yani dinleyene sözlerini anlatamıyorlardı. Hangi kavimden oldukları hususunda ihtilaf etmişlerdir: Dahhâk, onların Türklerden bir topluluk olduğunu söylemiştir. Süddî: "Türkler, Ye'cûc ve Me'cûc'den çıkmış bir seriyyedir (akıncı birliğidir); Zülkarneyn seddi çekince dışarıda kaldılar; dolayısıyla Türklerin tamamı onlardandır" demiştir. Katâde'den [nakledildiğine göre] onlar yirmi iki kabile idi; Zülkarneyn onlardan yirmi bir kabilenin üzerine seddi kapattı, bir tanesi dışarıda kaldı; dışarıda bırakıldıkları için onlara Türk (terkedilmişler) adı verildi. Tarihçiler şöyle demiştir: Nûh aleyhisselâm'ın oğulları üçtür: Sâm, Hâm ve Yâfes. Sâm; Arapların, Farsların ve Rumların babasıdır. Hâm; Habeşlilerin, Zencilerin ve Nûbelilerin babasıdır. Yâfes ise Türklerin, Hazarların, Slavların ve Ye'cûc ile Me'cûc'ün babasıdır.

{قَالُواْ} أي بواسطة مترجمِهم أو بالذات على أن يكون فهم

{قَالُواْ} “Dediler ki:”; yani tercümanları vasıtasıyla yahut Zülkarneyn'in onların sözünü anlaması ve kendi sözünü onlara anlatması Allah Teâlâ'nın ona verdiği sebeplerden olması hasebiyle bizzat kendileri

ذي القرنين كلامَهم وإفهامُ كلامِه إياهم من جملة ما آتاه الله تعالى من الأسباب {يا ذا القرنين إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ} قد ذكرنا أنهما من أولاد يافثَ بنِ نوحٍ ﵇ وقيل يأجوجُ من الترك ومأجوجُ من الجيل واختلف في صفاتهم فقيل في غاية صِغرِ الجُثة وقِصَر القامة لا يزيد قدُّهم على شبر واحد وقيل في نهاية عِظَم الجسم وطولِ القامة تبلغ قدُودهم نحوَ مِائةٍ وعشرين دراعا وفيهم من عَرضُه كذلك وقيل لهم مخالبُ وأضراسٌ كالسباع وهما اسمانِ أعجميان بدليل منْع الصرفِ وقيل عربيان من أجّ الظليمُ إذا أسرع وأصلهما الهمزة كما قرأ عاصم وقد قرئ بغير همزةٍ ومُنع صرفُهما للتعريف والتأنيث {يفسدون فِى الأرض} أي في أرضنا بالقتل والتخريب وإتلافِ الزروع قيل كانوا يخرُجون أيام الربيع فلا يتركون أخضرَ إلا أكلوه ولا يباسا إلا احتملوه وقيل كانوا يأكلون الناسَ أيضاً {فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً} أي جُعْلاً من أموالنا والفاء لتفريع العَرض على إفسادهم في الأرض وقرئ خَراجا وكلاهما واحد كالنَّول والنوال وقيل الخراجُ ما على الأرض والذمة والخَرْجُ المصدر وقيل الخرج ما كان على كل رأس والخراجُ ما كان على البلد وقيل الخرجُ ما تبرعت به والخراج ما لزِمك أداؤُه {على أَن تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدّا} وقرئ بالضم

{يا ذا القرنين إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ} “'Ey Zülkarneyn! Şüphesiz Ye'cûc ve Me'cûc...'”; o ikisinin Nûh aleyhisselâm'ın oğlu Yâfes'in soyundan olduğunu zikretmiştik. Ye'cûc'ün Türklerden, Me'cûc'ün ise Cîl'den olduğu da söylenmiştir. Sıfatları hakkında ihtilaf edilmiştir: Cüsselerinin son derece küçük ve boylarının pek kısa olduğu, boylarının bir karıştan fazla olmadığı söylenmiştir; vücutlarının son derece büyük ve boylarının pek uzun olduğu, boylarının yaklaşık yüz yirmi arşına ulaştığı ve enlerinin de bu kadar olduğu söylenmiştir; yırtıcı hayvanlar gibi pençeleri ve azı dişleri bulunduğu söylenmiştir. Gayr-ı munsarif olmaları deliliyle ikisi de gayr-ı arapça (acemî) isimlerdir. Devekuşu hızlandığında denilen "ecce'z-zalîm"den gelen Arapça isimler olduğu da söylenmiştir; Âsım'ın okuduğu gibi asılları hemzelidir; hemzesiz olarak da okunmuştur ve marifelik ile müenneslikten ötürü gayr-ı munsariftirler; {يفسدون فِى الأرض} “'...yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaktadırlar'”; yani bizim topraklarımızda öldürmek, tahrip etmek ve ekinleri helak etmek sûretiyle. Bahar günlerinde çıktıkları, yedikleri yeşillik ve yüklenip götürdükleri kuru şeyden başka bir şey bırakmadıkları söylenmiştir; insanları da yedikleri söylenmiştir. {فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً} “'Sana bir ücret verelim mi...'”; yani mallarımızdan bir pay; fâ harfi bu teklifin onların yeryüzünde fesat çıkarmasına bağlanması (tefri') içindir. "Harâcen" şeklinde de okunmuştur; "nevl" ve "nevâl" gibi her ikisi de birdir. Haracın arazi ve zimmet üzerinde olan vergi, harcın ise mastar olduğu söylenmiştir; harcın kişi başına düşen vergi, haracın ise belde üzerine konulan vergi olduğu da söylenmiştir; harcın gönüllü olarak bağışladığın şey, haracın ise ödemekle yükümlü olduğun şey olduğu da söylenmiştir; {على أَن تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدّا} “'...bizimle onlar arasına bir set yapman şartıyla?'”. Damme ile ("südden") de okunmuştur.

{قَالَ مَا مَكَّنّى} بالإدغام وقرئ بالفك أي ما مكّنني {فِيهِ رَبّى} وجعلني فيه مكينا قادرا من المُلك والمال وسائرِ الأسباب {خَيْرٌ} أي مما تريدون أن تبذُلوه إليّ من الخَرْج فلا حاجة بي إليه {فَأَعِينُونِى بِقُوَّةٍ} أي بفَعَلة وصُنّاع يُحسنون البناء والعمل وبآلات لابد منها في البناء والفاءُ لتفريع الأمر بالإعانة على خيرية ما مكّنه الله تعالى فيه من مالهم أو على عدم قَبولِ خَرْجهم {أَجَعَلَ} جواب للأمر {بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ} تقديمُ إضافةِ الظرف إلى ضمير المخاطبين على إضافته إلى ضمير يأجوج ومأجوج لإظهار كمالِ العناية بمصالحهم كما راعَوْه في قولهم بيننا وبينهم {رَدْمًا} أي حاجزاً حصيناً وبرزخاً متيناً وهو أكبرُ من السدّ وأوثقُ يقال ثوبٌ مُرَدّم أي فيه رِقاع فوق رِقاعٍ وهذا إسعافٌ بمرامهم فوق ما يرجونه

{قَالَ مَا مَكَّنّى} “[Zülkarneyn] dedi ki: 'Bana verdiği imkân...'”; idğam ile okunmuştur; idğamsız olarak "mâ mekkenenî" şeklinde de okunmuştur; yani {فِيهِ رَبّى} “'Rabbimin beni içinde kıldığı'”; ve mülk, mal ve diğer sebepler bakımından beni içinde güçlü ve muktedir kıldığı şeyler, {خَيْرٌ} “'daha hayırlıdır'”; yani bana vermek istediğiniz vergiden daha hayırlıdır; dolayısıyla benim ona ihtiyacım yoktur. {فَأَعِينُونِى بِقُوَّةٍ} “'Bana beden gücüyle yardım edin'”; yani binayı ve işi iyi bilen işçiler ve ustalarla, bina için zorunlu olan aletlerle [yardım edin]. Fâ harfi, yardım isteme emrinin Allah Teâlâ'nın kendisini muktedir kıldığı şeylerin onların mallarından daha hayırlı olmasına yahut onların vergisini kabul etmemesine bağlanması (tefri') içindir. {أَجَعَلَ} “'yapayım'”; bu emir kipine cevaptır; {بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ} “'sizinle onlar arasına'”; zarfın muhatapların zamirine izafetinin Ye'cûc ve Me'cûc'ün zamirine izafetinden öne alınması, onların "bizimle onlar arasına" sözlerinde gözettikleri gibi, onların menfaatlerine son derece özen gösterildiğini belirtmek içindir; {رَدْمًا} “'sağlam bir engel'”; yani muhkem bir engel ve aşılmaz bir settir ki bu, setten daha büyük ve daha sağlamdır. Üst üste yamaları bulunan elbiseye "sevbün müreddem" denir. Bu, onların maksatlarını umduklarının da ötesinde yerine getirmektir.

{آتوني زُبَرَ الحديد} جمع زُبْره كغرف في غرفة وهي القطعةُ الكبيرة وهذا لا ينافي ردّ خراجِهم لأن المأمورَ به الإيتاءُ بالثمن أو المناولة كما ينبئ عنه القراءة بوصل الهمزة أي جيئوني بزُبَر الحديد على حذف الباء كما في أمرتك الخيرَ ولأن إيتاءَ الآلة من قبيل الإعانةِ بالقوة دون الخَراج على العمل ولعل تخصيصَ الأمر بالإيتاء بها دون سائرِ الآلات من الصخور والحطبِ ونحوِهما لِما أن الحاجة إليها أمسُّ إذ هي الركنُ في السد ووجودُها أعزُّ قيل حفَر للأساس حتى بلغ الماء وجعل الأساسَ من الصخر والنحاس المذابِ والبنيانَ من زُبر الحديد بينها الحطبُ والفحم حتى سدّ ما بين الجبلين إلى أعلاهما وكان مائةَ فرسخ وذلك قولُه عز قائلاً {حتى إِذَا ساوى بَيْنَ الصدفين} أي آتَوه إياها فإخذ يبني شيئاً فشيئاً حتى إذا جعل ما بين ناحيتي الجبلين من البنيان مساوياً لهما

{آتوني زُبَرَ الحديد} “'Bana demir kütleleri getirin'”; "guref"in "gurfe"nin çoğulu olması gibi "zübre"nin çoğuludur; o da büyük parçadır. Bu durum onların vergisini geri çevirmesiyle çelişmez; zira emredilen şey bedeliyle getirmek yahut vasl hemzesiyle okunmasından da anlaşıldığı üzere elden ele vermektir; yani "emertüke'l-hayra" ifadesinde olduğu gibi bâ harfinin hazfiyle "bana demir kütleleriyle gelin" demektir; ayrıca alet getirmek, iş karşılığında vergi vermek değil kuvvetle yardım etmek kabilindendir. Taş, odun ve benzeri diğer aletler arasından özellikle demir kütlelerini getirmelerinin emredilmesi, ona duyulan ihtiyacın daha acil olmasındandır; zira seddin ana unsuru odur ve bulunması daha nadirdir. Suya ulaşıncaya kadar temel kazdığı, temeli kayalardan ve erimiş bakırdan yaptığı, yapıyı ise aralarında odun ve kömür bulunan demir kütlelerinden örüp iki dağın arasını en tepe noktalarına kadar kapattığı söylenmiştir ki mesafesi yüz fersahtı. Cenâb-ı Kibriyâ'nın şu buyruğu budur: {حتى إِذَا ساوى بَيْنَ الصدفين} “Nihayet iki dağın arasını eşitlediğinde”; yani demirleri ona getirdiler, o da azar azar inşa etmeye başladı; nihayet anlatılan şekilde iki dağ yamacının arasındaki yapıyı kalınlık bakımından onlarla eşit hâle getirdiğinde...

في السَّمْك على النهج المحكيِّ قيل كان ارتفاعُه مائتي ذراع وعرضه خمسين ذراعا وقرئ سوّى من التسوية وسُووِيَ على البناء للمجهول {قَالَ} للعَمَلة {انفخوا} أي بالكيران في الحديد المبني ففعلوا {حتى إِذَا جَعَلَهُ} أي المنفوخ فيه {نَارًا} أي كالنار في الحرارة والهيئة وإسنادُ الجعل المذكور إلى ذي القرنين مع أنه فعلُ الفَعَلة للتنبيه علي أنه العُمدة في ذلك وهم بمنزلة الآلةِ {قَالَ} للذين يتولَّوْن أمرَ النحاس من الإذابة ونحوها {اتُونِى أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً} أي آتوني قِطراً أي نُحاساً مذاباً أفرِغْ عليه قطراً فحُذف الأولُ لدِلالة الثاني عليه وقرئ بالوصل أي جيئوني كأنه يستدعيهم للإعانة باليد عند الإفراغ وإسنادُ الإفراغِ إلى نفسه للسر الذي وقفت عليه آنفاً وكذا الكلامُ في قولِه تعالى سَاوِى وقولِه تعالى أَجَعَلَ

Yüksekliğinin iki yüz arşın, genişliğinin ise elli arşın olduğu söylenmiştir. Tesviye kökünden "sevva" ve meçhul bina ile "sûviye" şeklinde de okunmuştur. {قَالَ} “dedi ki:”; işçilere: {انفخوا} “'Körükleyin!'”; yani örülen demirlerin üzerine körüklerle [üfleyin]. Onlar da yaptılar; {حتى إِذَا جَعَلَهُ} “nihayet onu getirdiğinde”; içine üflenen o yapıyı; {نَارًا} “ateş koru hâline”; yani sıcaklık ve görünüm bakımından ateş gibi [yaptığında]. Söz konusu yapma eyleminin bizzat işçilerin fiili olmasına rağmen Zülkarneyn'e isnat edilmesi, bu işte asıl dayanağın o olduğuna ve onların birer alet hükmünde bulunduğuna dikkat çekmek içindir. {قَالَ} “dedi ki:”; bakırı eritme ve benzeri işleri üstlenen kimselere: {اتُونِى أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً} “'Bana erimiş bakır getirin de üzerine dökeyim'”; yani bana erimiş bakır (kıtr) getirin ki üzerine dökeyim. İkincisinin delaleti sebebiyle birinci [kıtr kelimesi] hazfedilmiştir. Vasl ile [itûnî şeklinde] de okunmuştur; yani bana gelin; sanki dökme esnasında eliyle yardım etmeleri için onları çağırmaktadır. Dökme eylemini kendisine isnat etmesi, az önce vâkıf olduğun sırdan ötürüdür. Cenâb-ı Hakk'ın {سَاوِى} ve {أَجَعَلَ} buyruklarındaki açıklama da böyledir.

{فَمَا اسطاعوا} بحذف تاء الافتعال تخفيفاً وحذَراً عن تلاقي المتقاربين وقرئ بالإدغام وفيه جمعٌ بين الساكنين على غير حِدَة وقرئ بقلب السين صاداً والفاء فصيحةٌ أي فعلوا ما أُمروا به من إيتاء القِطْر أو الإتيانِ فأفرغَه عليه فاختلط والتصق بعضُه ببعض فصار جبلاً صَلْداً فجاء يأجوجُ ومأجوجُ فقصدوا أن يعلُوه وينقُبوه فما استطاعوا {أَن يَظْهَرُوهُ} أي يعلوه ويرقَوا فيه لارتفاعه وملاسته {وَمَا استطاعوا لَهُ نَقْبًا} لصلابته وثخانتِه وهذه معجزةٌ عظيمةٌ لأن تلك الزُبَرَ الكثيرةَ إذا أثرت فيها حرارةُ النار لا يقدر الحيوانُ على أن يحومُ حولَها فضلاً عن النفخ فيها إلى أن تكون كالنار أو عن إفراغ القِطر عليها فكأنه ﷾ صرف تأثيرَ تلك الحرارةِ العظيمة عن أبدان أولئك المباشرين للأعمال فكان ما كان والله على كُلّ شَيْء قدير وقيل بناه من الصخور مرتبطاً بعضُها ببعض بكلاليب من حديد ونحاسٍ مُذاب في تجاويفها بحيث لم يبق هناك فُرجةٌ أصلاً

{فَمَا اسطاعوا} “Artık ne güç yetirebildiler”; iftiâl babının tâ harfi, tahfif amacıyla ve birbirine yakın harflerin yan yana gelmesinden sakınmak için hazfedilmiştir. İdğam ile de okunmuştur; bunda ise kural dışı olarak iki sâkinin bir araya gelmesi vardır. Sîn harfinin sâd harfine kalbiyle de okunmuştur. Fâ harfi fasiha içindir; yani kendilerine emredilen erimiş bakırı getirme yahut gelme işini yaptılar; o da bakırı onun üzerine döktü; parçalar birbirine karışıp yapıştı ve sert bir dağ hâline geldi. Bunun üzerine Ye'cûc ve Me'cûc gelip seddin üzerine çıkmayı ve onu delmeyi kastettiler; fakat güç yetiremediler: {أَن يَظْهَرُوهُ} “onu aşmaya”; yani yüksekliği ve kayganlığı sebebiyle onun üzerine çıkmaya ve tırmanmaya; {وَمَا استطاعوا لَهُ نَقْبًا} “ne de onu delmeye güç yetirebildiler”; sertliği ve kalınlığı sebebiyle. Bu büyük bir mucizedir; zira o kadar çok demir kütlesine ateşin harareti etki ettiğinde, ateş gibi oluncaya kadar onları körüklemek yahut üzerlerine erimiş bakır dökmek şöyle dursun, hiçbir canlının onların etrafında dolaşması dahi mümkün değildir. Sanki Cenâb-ı Hak o muazzam hararetin tesirini bizzat bu işleri yürütenlerin bedenlerinden çevirmişti de olanlar oldu. Allah her şeye kādirdir. Seddi aralarında hiçbir boşluk kalmayacak şekilde, kovuklarına akıtılan erimiş bakır ve demir kancalarla birbirine bağlanmış kayalardan inşa ettiği de söylenmiştir.

{قَالَ} أي ذو القرنين لمن عنده من أهل تلك الديارِ وغيرهم {هذا} إشارةٌ إلى السد وقيل إلى تمكينه من بنائه والفضلُ للمتقدم أي هذا الذي ظهر على يدي وحصل بمباشرتي من السد الذي شأنه ما ذكر من المتانة وصعوبةِ المنال {رَحْمَةً} أي أثرُ رحمةٍ عظيمة عبر عنه بها مبالغةً {مّن رَّبّى} على كافة العباد لا سيما على مجاوريه وفيه إيذانٌ بأنه ليس من قبيل الآثارِ الحاصلةِ بمباشرة الخلقِ عادةً بل هو إحسانٌ إلهي محضٌ وإن ظهر بمباشرتي والتعرّضُ لوصف الربوبيةِ لتربية معنى الرحمة {فَإِذَا جَاء وَعْدُ رَبّى} مصدر بمعنى المفعول وهو يومُ القيامة لا خروجُ يأجوجَ ومأجوجَ كما قيلَ إذْ لا يساعده النظمُ الكريم والمراد بمجيئه ما ينتظم مجيئَه ومجيءَ مباديه من خروجهم وخروجِ الدجالِ ونزولِ عيسى ﵊ ونحوِ ذلك لا دنوُّ وقوعِه فقط كما قيل فإن بعضَ الأمور التي ستحكى تقع بعد مجيئِه حتماً {جَعَلَهُ} أي السدَّ المشارَ إليه مع متانته ورصانتِه وفيه من الجزالة ما ليس في توجيه الإشارةِ السابقة إلى التمكين المذكور {دَكَّاء} أي أرضاً مستوية وقرئ دكاً أي مدكوكاً مسوَّى بالأرض وكلُّ ما انبسط بعد ارتفاعٍ فقد اندك ومنه الجملُ الأدكُّ أي المنبسطُ السنام وهذا الجعلُ وقت مجيءِ الوعد بمجيء بعضِ مباديه وفيه بيانٌ لعظم قدرته عز

{قَالَ} “[Zülkarneyn] dedi ki:”; o belde halkından ve başkalarından yanında bulunan kimselere: {هذا} “Bu”; sedde bir işarettir. Seddi inşa etmeye güç yetirmesine işaret olduğu da söylenmiştir; ancak ilk görüş daha üstündür. Yani benim elimle ortaya çıkan ve sağlamlığı ile ulaşılmazlığı zikredilen nitelikteki bu seddin inşasında bizzat bulunmamla meydana gelen bu şey; {رَحْمَةً} “bir rahmettir”; yani mübalağa yoluyla rahmetin kendisi diye ifade edilen büyük bir rahmetin eseridir, {مّن رَّبّى} “Rabbimden”; bütün kullara, bilhassa seddin civarında yaşayanlara [bir rahmettir]. Bunda, söz konusu seddin âdeten yaratılmışların doğrudan fiiliyle meydana gelen eserler kabilinden olmadığına, bilakis benim vasıtamla ortaya çıkmış olsa bile sırf ilahî bir ihsan olduğuna dikkat çekme vardır. Rubûbiyet vasfının zikredilmesi, rahmet mânasını pekiştirmek içindir. {فَإِذَا جَاء وَعْدُ رَبّى} “Rabbimin vaadi geldiği zaman”; [vaad] mef'ûl (vaat edilen şey) anlamında bir masdardır ki o da kıyamet günüdür; iddia edildiği gibi Ye'cûc ve Me'cûc'un çıkışı değildir; zira Kur'ân'ın yüce nazmı buna elvermez. Vaadin gelmesinden maksat, onun gelmesini ve onların çıkması, Deccâl'in çıkışı, İsa (aleyhisselâm)'ın inmesi ve benzeri gibi onun başlangıç alametlerinin gelmesini içine alan durumdur; iddia edildiği gibi sadece vukuunun yaklaşması değildir. Çünkü birazdan anlatılacak hususların bir kısmı, onun gelişinden sonra kesinlikle vuku bulacaktır. {جَعَلَهُ} “onu yapar”; yani sağlamlığına ve muhkemliğine rağmen işaret edilen o seddi [yapar]. Bunda, önceki işaretin bahsedilen güç yetirmeye raci kılınmasında bulunmayan bir belâgat ve fesahat vardır. {دَكَّاء} “yerle bir”; yani dümdüz bir arazi [yapar]. Yerle bir edilmiş, zeminle bir kılınmış anlamında {دَكّاً} şeklinde de okunmuştur. Yüksek olduktan sonra düzleşen her şey düzleşmiş (indekke) demektir; nitekim hörgücü düzleşmiş deveye de "el-cemelü'l-edekku" denir. Bu yerle bir etme, bazı başlangıç alametlerinin gelmesiyle vaadin geldiği vakitte olacaktır. Bunda, rahmetinin genişliği beyan edildikten sonra Azîz ve Celîl olan Allah'ın kudretinin büyüklüğünü açıklama vardır.

وجل بعد بيان سعةِ رحمته {وَكَانَ وَعْدُ رَبّى} أي وعدُه المعهودُ أو كلُّ ما وعد به فيدخُل فيه ذلك دخولاً أولياً {حَقّاً} ثابتاً لا محالةَ واقعاً البتة وهذه الجملةُ تذييلٌ من ذي القرنين لما ذكره من الجملة الشرطيةِ ومقرِّرٌ مؤكدٌ لمضمونها وهو آخرُ ما حُكي من قصته وقوله عز وجل

{وَكَانَ وَعْدُ رَبّى} “Rabbimin vaadi”; yani O'nun bilinen vaadi yahut vaat ettiği her şey -ki bu [kıyamet de] ona öncelikli olarak dahildir-; {حَقّاً} “haktır”; sabittir, kaçınılmazdır, kesinlikle gerçekleşecektir. Bu cümle, Zülkarneyn tarafından zikrettiği şart cümlesine eklenen bir zeyil (tamamlayıcı ifade) olup onun muhtevasını teyit ve takrir edicidir. Onun kıssasından nakledilenlerin sonuncusu budur. Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğuna gelince:

{وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ} كلامٌ مَسوقٌ من جنابه تعالى معطوفٌ على قوله تعالى جَعَلَهُ دَكَّاء ومحقِّقٌ لمضمونه أي جعلنا بعضَ الخلائق {يَوْمَئِذٍ} أي يوم إذ جاء الوعد بمجيء بعض مباديه {يموج فى بعض} آخر منهم يضطربون اضطرابَ أمواجِ البحر ويختلط إنسُهم وجنُّهم حَيارى من شدة الهول ولعل ذلك قبل النفخةِ الأولى أو تركنا بعضَ يأجوجَ ومأجوجَ يموج في بعض آخرَ منهم حين يخرُجون من السد مزدحمين في البلاد

{وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ} “Biz onların bir kısmını bıraktık”; Cenâb-ı Hak tarafından sevk edilmiş, O'nun {جَعَلَهُ دَكَّاء} buyruğuna matuf ve onun içeriğini teyit eden bir sözdür. Yani yaratılmışların bir kısmını kıldık: {يَوْمَئِذٍ} “o gün”; yani bazı başlangıç alametlerinin gelişiyle vaadin geldiği gün; {يموج فى بعض} “diğer bir kısmı içinde dalgalanır [bir halde].”; Deniz dalgalarının çalkalanması gibi çalkalanırlar; dehşetin şiddetinden şaşkına dönmüş bir halde insanları ve cinleri birbirine karışır. Bu durum belki de birinci sûra üflenişten öncedir. Yahut Ye'cûc ve Me'cûc'un bir kısmını, sedden çıkıp beldelere akın ettikleri vakit diğer bir kısmı içinde dalgalanır [bir halde] bıraktık.

روي أنهم يأتون البحر فيشربون ماءه ويأكلون دوابَّه ثم يأكلون الشجرَ ومن ظفِروا به ممن لم يتحصّن منهم من الناس ولا يقدِرون أن يأتوا مكةَ والمدينة وبيتَ المقدسِ ثم يبعث الله ﷿ نَغَفاً في أقفائهم فيدخُل آذانَهم فيموتون موتَ نفس واحدة فيرسل الله تعالى عليهم طيراً فتلقيهم في البحر ثم يرسل مطراً يغسل الأرض ويطهرها من نَتْنهم حتى يترُكها كالزَّلَفة ثم يوضع فيها البركة وذلك بعد نزولِ عيسى ﵊ وقتْل الدجال {وَنُفِخَ فِى الصور} هيَ النفخة الثانية بقضية الفاء في قوله تعالى {فجمعناهم} ولعل عدمَ التعرضِ لذكر النفخةِ الأولى لأنها داهيةٌ عامةٌ ليس فيها حالةٌ مختصة بالكفار ولئلا يقعَ الفصلُ بين ما يقع في النشأة الأولى من الأحوال والأهوالِ وبين ما يقع منها في النشأة الآخرة أي جمعنا الخلائقَ بعدما تفرقت أوصالُهم وتمزقت أجسادُهم في صعيد واحدٍ للحساب والجزاء {جَمْعاً} أي جمعاً عجيباً لا يُكتَنُه كُنهُه

Rivayet edildiğine göre onlar denize gelir, suyunu içer ve hayvanlarını yerler; sonra ağaçları ve insanlardan kendilerine karşı korunamamış olup ele geçirdikleri kimseleri yerler. Mekke'ye, Medine'ye ve Beytülmakdis'e girmeye ise güç yetiremezler. Sonra Azîz ve Celîl olan Allah onların enselerine kurtçuklar (neğaf) musallat eder; bu kurtçuklar kulaklarına girer ve hepsi tek bir nefsin ölümü gibi [aynı anda] ölürler. Bunun üzerine Allah Teâlâ üzerlerine kuşlar gönderir, onlar da bunları denize atarlar. Sonra yeri yıkayıp onların pis kokusundan temizleyen ve onu düz ve parlak taş (zelefe) gibi bırakan bir yağmur gönderir; ardından yeryüzüne bereket konulur. Bu durum İsa (aleyhisselâm)'ın inişinden ve Deccâl'in öldürülmesinden sonradır. {وَنُفِخَ فِى الصور} “Ve Sûr'a üflenmiştir;”; Cenâb-ı Hakk'ın {فجمعناهم} buyruğundaki fâ harfinin gereğince bu, ikinci üflemedir. Birinci üflemenin zikrinin terk edilmesi; onun kâfirlere özgü bir durum içermeyen genel bir felaket olmasından ve ilk yaratılışta (dünyada) vuku bulacak ahval ve dehşetler ile ahirette vuku bulacaklar arasına fasıla girmemesi içindir. Yani organları dağıldıktan ve cesetleri parçalandıktan sonra hesaba çekilmek ve karşılıklarını görmek üzere bütün mahlukatı tek bir düzlükte topladık: {جَمْعاً} “büyük bir toplama ile.”; yani mahiyetine akıl sır ermeyen hayret verici bir toplama ile.

{وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ} أي أظهرناها وأبرزناها {يَوْمَئِذٍ} أي يومَ إذْ جمعنا الخلائقَ كافة {للكافرين} منهم حيث جعلناها بحيث يرَوْنها ويسمعون لها تغيظاً وزفيراً {عَرْضاً} أي عرضاً فظيعاً هائلاً لا يُقادَر قدرُه وتخصيصُ العَرض بهم مع أنها بمرأى من أهل الجمعِ قاطبةً لأن ذلك لأجلهم خاصة

{وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ} “Ve cehennemi arz ettik / gözler önüne serdik”; yani onu açığa çıkardık ve belirginleştirdik; {يَوْمَئِذٍ} “o gün”; yani bütün mahlukatı topladığımız gün; {للكافرين} “kâfirlere”; onlardan olan [kâfirlere], öyle ki onu görecekleri ve onun öfke dolu kükreyişini ve uğultusunu işitecekleri bir şekilde kıldık; {عَرْضاً} “korkunç bir gösterişle.”; yani büyüklüğü takdir edilemeyecek derecede korkunç ve dehşetli bir gösterişle. Cehennem, toplanan bütün mahşer ehlinin görüş alanında bulunmasına rağmen arzın kâfirlere tahsis edilmesi, bu teşhirin özellikle onlar için olmasındandır.

{الذين كانت أعينهم} وهم في الدنيا {فِى غِطَاء} كثيف وغشاوةٍ غليظة محاطة بذاك من جميع الجوانب {عَن ذِكْرِى} عن الآيات المؤديةِ لأولي الأبصار المتدبرين فيها إلى ذكري بالتوحيد والتمجيدِ أو كانت أعينُ بصائِرهم في غطاء عن ذكري على وجه يليق بشأني أو عن القرآن الكريم {وَكَانُواْ} مع ذلك {لَا يَسْتَطِيعُونَ} لفَرْط تصامِّهم عن الحق وكمالِ عداوتهم للرسول ﷺ {سَمْعاً} استماعاً لذكري وكلامي الحقِّ الذي لا يأتيه الباطلُ من بينِ يديهِ ولا منْ خلفه وهذا تمثيلٌ لإعراضهم عن الأدلة السمعيةِ كما أن الأولَ تصويرٌ لتعاميهم عن الآيات المشاهَدةِ بالأبصار والموصولُ نعتٌ للكافرين أو بدلٌ منه أو بيانٌ جيء به لذمِّهم بما في حيزِ الصلةِ وللإشعار بعلّيته لإصابة ما أصابهم من عرض جهنم لهم

{الذين كانت أعينهم} “Onlar ki gözleri”; dünyadayken; {فِى غِطَاء} “bir örtü içindeydi”; kalın bir örtü ve koyu bir perde içinde, her yönden bununla kuşatılmış vaziyetteydi; {عَن ذِكْرِى} “Beni zikretmekten / âyetlerimden”; basiret sahiplerini üzerinde düşündüklerinde Beni tevhid ve tenzih ile anmaya götüren ayetlerden [uzaktı]; yahut basiretlerinin gözleri şanıma layık bir veçhile Beni anmaktan veya Kur'ân-ı Kerîm'den bir örtü içindeydi; {وَكَانُواْ} “ve idiler”; bununla birlikte; {لَا يَسْتَطِيعُونَ} “güç yetiremiyorlardı”; hakka karşı sağırlıklarının aşırılığı ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e olan düşmanlıklarının kemali sebebiyle; {سَمْعاً} “işitmeye”; Beni zikretmeyi ve önünden de ardından da batılın yaklaşamadığı hak kelâmımı dinlemeye [güç yetiremiyorlardı]. Bu, basiretle müşahede edilen ayetlere karşı körlüklerinin tasvir edilmesi gibi, onların sem'î (işitmeye dayalı) delillerden yüz çevirmelerinin bir temsilidir. Sıla cümlesinin başındaki ism-i mevsûl ({الذين}), kâfirlerin sıfatı, onlardan bedel yahut sıla cümlesindeki vasıfla onları yermek ve kendilerine cehennemin arz edilmesi şeklindeki akıbetin isabet etmesinin illetine işaret etmek üzere getirilmiş bir beyandır.

فإن ذلك إنما هو لعدم استعمالِ مشاعرِهم فيما عَرَض لهُم في الدُّنيا من الآيات وإعراضِهم عنها مع كونها أسباباً منجِّيةً عما ابتُلوا به في الآخرة

Zira bu durum, sadece dünyada kendilerine sunulan ayetler hususunda duyularını kullanmamalarından ve ahirette müptela kılındıkları şeyden kurtarıcı sebepler olmasına rağmen onlardan yüz çevirmelerinden kaynaklanmaktadır.

{أفحسب الذين كفروا} أي كفروا بي كما يُعرب عنه قوله تعالى عِبَادِى والحُسبان بمعنى الظن وقد قرئ أفظنّ والهمزةُ للإنكار والتوبيخِ على معنى إنكارِ الواقعِ واستقباحِه كما في قولك أضربتَ أباك لا إنكارُ الوقوعِ كما في قوله أأضرِبُ أبي والفاء للعطف على مقدر يُفصِحُ عنه الصلةُ على توجيه الإنكارِ والتوبيخِ إلى المعطوفَين جميعاً كما إذا قُدّر المعطوفُ عليه في قولِه تعالى أَفَلَا تَعْقِلُونَ منفياً أي ألا تسمعون فلا تعقلون لا إلى المعطوف فقط كما إذا قُدّر مُثْبتاً أي أتسمعون فلا تعقلون والمعنى أكفروا بي مع جلالة شأني فحسِبوا {أَن يَتَّخِذُواْ عِبَادِى مِن دُونِى} من الملائكة وعيسى وعُزيرٍ ﵈ وهم تحت سلطاني وملكوتي {أَوْلِيَاء} معبودين ينصُرونهم من بأسي وما قيل إنها للعطف على ما قبلها من قوله تعالى كَانَتْ الخ وَكَانُواْ الخ دَلالةً على أن الحُسبانَ ناشىءٌ من التعامي والتصامِّ وأُدخل عليها همزةُ الإنكار ذماً على ذم وقطعاً له عن المعطوف عليهما لفظاً لا معنى للإيذان بالاستقلال المؤكّدِ للذم يأباه تركُ الإضمار والتعرضُ لوصف آخرَ غيرِ التعامي والتصامِّ على أنهما أُخرجا مُخرَجَ الأحوال الجِبِلّية لهم ولم يذكروا منْ حيثُ إنَّهما منَ أفعالهم الاختيارية الحادثة كحُسبانهم ليحسُن تفريعُه عليهما وأيضاً فإنه دينٌ قديمٌ لهم لا يمكن جعلُه ناشئاً عن تصامّهم عن كلام الله ﷿ وتخصيصُ الإنكار بحُسبانهم المتأخرِ عن ذلك تعسفٌ لا يخفى وما في حيز صلةِ أن سادٌّ مسدَّ مفعولَيْ حسِب كما في قوله تعالى وَحَسِبُواْ أَن لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ أي أفحسبوا أنهم يتخذونهم أولياءَ على معنى أن ذلك ليس من الاتخاذ في شيء لِما أنه إنما يكون من الجانبين وهم عليهم الصلاة والسلام منزَّهون عن وَلايتهم بالمرة لقولهم سبحانك أَنتَ وَلِيُّنَا مِن دُونِهِمْ وقيل مفعولُه الثاني محذوفٌ أي أفحسبوا اتخاذَهم نافعاً لهم والوجهُ هو الأولُ لأن في هذا تسليماً لنفس الاتخاذِ واعتداداً به في الجملة وقرئ أفحسب الذين كفروا أي أفحسبُهم وكافيهم أن يتخذوهم أولياءَ على الابتداء والخبرِ أو الفعلِ والفاعل فإن النعتَ إذا اعتمد الهمزةَ ساوى الفعلَ في العمل فالهمزة حينئذ بمعنى إنكار الوقوع {إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ} أي هيأناها {للكافرين} المعهودين عدلَ عن الإضمار ذمًّا لهم وإشعاراً بأن ذلك الاعتادَ بسبب كفرهم المتضمّنِ لحسبانهم الباطل {نُزُلاً} أي شيئاً يتمتعون به عند ورودِهم وهو ما يقام للنزيل أي الضيفِ مما حضر من الطعامِ وفيه تخطئةٌ لهم في حسبانهم وتهكّمٌ بهم حيث كان اتخاذُهم إياهم أولياءَ من قبيل إعتاد العتادِ وإعدادِ الزاد ليوم المعاد فكأنه قيل إنا أعتدنا لهم مكان ما أعدّوا لأنفسهم من العُدة والذُّخْر جهنمَّ عُدّةً وفي إيراد النُزُل إيماءٌ إلى أن لهم وراءَ جهنمَ من العذاب ما هو أنموذجٌ له وقيل النزلُ موضعُ النزول ولذلك فسره ابن عباس ﵄ بالمثوى

{أفحسب الذين كفروا} “İnkâr edenler sandılar mı ki”; yani Cenâb-ı Hakk'ın {عِبَادِى} buyruğunun da ifade ettiği üzere Bana nankörlük edip inkâr edenler. Hüsban (حُسبان), zan manasındadır; nitekim [şeddeli sîn ile] {أفظنّ} şeklinde de okunmuştur. Baştaki hemze, vuku bulmuş olanı inkâr ve çirkin görme anlamında bir inkâr ve kınama (tevbih) içindir; nitekim birine "Babana vurdun mu?!" demende olduğu gibidir; yoksa "Babama vurur muyum hiç?!" sözündeki gibi vukuun nefyedilmesi anlamında değildir. Fâ harfi ise, sıla cümlesinin açıkladığı takdirî bir cümleye matuftur; bu da inkâr ve kınamanın matuf ve matufun aleyhin her ikisine birden yöneltilmesi esasına dayanır. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} buyruğunda matufun aleyh menfî olarak takdir edildiğinde: "İşitmiyor musunuz ki akıl erdirmiyorsunuz?" şeklinde olması gibidir; yoksa müspet takdir edilip sadece matufa yöneltilerek "İşitiyorsunuz da akıl erdirmiyor musunuz?" şeklinde değildir. Mânası şöyledir: Şanımın yüceliğine rağmen Beni inkâr ettiler de sandılar mı ki; {أَن يَتَّخِذُواْ عِبَادِى مِن دُونِى} “Benim dışımda kullarımı edineceklerini”; Benim hükümranlığım ve mülküm altında bulunan melekleri, İsa'yı ve Üzeyr'i (aleyhimesselâm); {أَوْلِيَاء} “dostlar [ve ilahlar]?”; yani kendilerini Benim azabımdan kurtaracak tapınılan ilahlar [edineceklerini mi sandılar]? Bunun, daha önceki {كَانَتْ...} ve {وَكَانُواْ...} buyruklarına matuf olduğu, bu zannın körlük ve sağırlıktan neşet ettiğini gösterdiği ve yermeyi pekiştiren bir bağımsızlığı bildirmek üzere matufun aleyhlerden lafzan koparılarak -fakat mânen değil- yergi üstüne yergi olsun diye başına inkâr hemzesinin getirildiği yönündeki görüş ise; zamir yerine açık ismin kullanılması ve körlük ile sağırlıktan başka bir vasfın zikredilmesi sebebiyle kabul edilemez. Üstelik bu ikisi, onlarda fıtrî ve cibillî haller kabilinden zikredilmiştir; zannın bunlara terettüp etmesinin uygun düşmesi için, tıpkı zannettikleri gibi sonradan meydana gelen ihtiyarî fiillerinden olması bakımından zikredilmemiştir. Ayrıca bu, onların köklü ve eski bir dinidir; Allah Azze ve Celle'nin kelâmına karşı sağırlıklarından kaynaklandığı söylenemez. İnkârın ise bundan sonraki zanlarına tahsis edilmesi, gizlenemez bir zorlamadır. {أن} harfinin sılasındaki ifade, Cenâb-ı Hakk'ın {وَحَسِبُواْ أَن لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} buyruğunda olduğu gibi {حَسِبَ} fiilinin iki mef'ûlünün yerine geçmiştir. Yani: Onları dost edineceklerini mi sandılar? -oysa bu hiçbir şekilde dost edinme sayılmaz; çünkü velayet ancak iki taraflı olur, onlar (aleyhimüsselâm) ise {سُبْحَانَكَ أَنتَ وَلِيُّنَا مِن دُونِهِمْ} buyruğu gereğince onların velayetinden tamamen uzaktırlar-. İkinci mef'ûlün mahzuf olduğu da söylenmiştir; yani: Onları dost edinmelerinin kendilerine fayda vereceğini mi sandılar? Ancak birinci vecih daha uygundur; çünkü bu ikinci vecihte bizzat edinme eylemini kabullenme ve genel anlamda onu dikkate alma vardır. [Hâ harfinin fethası ve sîn'in sükûnu ile] {أَفَحَسْبُ الَّذِينَ كَفَرُوا} şeklinde de okunmuştur; yani onları dost edinmeleri inkâr edenlere yeter mi sandılar? Bu kıraate göre mübtedâ ve haber yahut fiil ve faildir; zira sıfat hemzeye dayandığında amel bakımından fiil gibi olur. Bu durumda hemze, vukuu inkâr mânasındadır. {إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ} “Şüphesiz Biz cehennemi hazırladık”; yani donattık; {للكافرين} “kâfirler için”; bilinen o kâfirlere. Onları yermek ve bu hazırlığın onların batıl zanlarını da içeren küfürleri sebebiyle olduğunu hissettirmek için zamir yerine açık isim tercih edilmiştir; {نُزُلاً} “bir konaklama yeri / ağırlanma olarak.”; yani vardıklarında kendilerine sunulan bir şey olarak. Nüzül, misafir için hazır bulunan yiyeceklerden ikram edilen şeydir. Bunda onların zanlarını boşa çıkarma ve onlarla alay etme vardır; zira onların o kulları veli edinmeleri, kıyamet günü için hazırlık yapmak ve azık temin etmek kabilindendi. Sanki şöyle buyrulmuştur: Biz de onlar için kendilerine hazırladıkları azık ve birikimin yerine hazırlık olarak cehennemi hazırladık! Nüzül kelimesinin zikredilmesinde, cehennemin ardında onlar için bu azabın yalnızca bir başlangıcı/numunesi olduğu başka azaplar bulunduğuna da bir ima vardır. Nüzülün 'konaklanan yer' (menzil) anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) bunu 'ikametgâh/barınak' (mesvâ) olarak tefsir etmiştir.

{قُلْ هَلْ نُنَبّئُكُم} الخطابُ الثاني للكفرة على وجه

{قُلْ هَلْ نُنَبّئُكُم} “De ki: 'Size haber verelim mi?”; kâfirlere yönelik ikinci hitap, bir kınama üslubundadır.

التوبيخِ والجمعُ في صيغة المتكلم لتعيينه من أول الأمر وللإيذان بمعلومية النبأ للمؤمنين أيضاً {بالأخسرين أعمالا} نصبٌ على التمييز والجمعُ للإيذان بتنوعها وهذا بيانٌ لحال الكفرة باعتبار ما صدرَ عنهُم من الأعمال الحسَنةِ في أنفسها وفي وحسبانهم أيضاً حيث كانوا معجَبين بها واثقين بنيل ثوابِها ومشاهدةِ آثارِها غِبَّ بيان حالِهم باعتبار أعمالِهم السيئةِ في أنفسها مع كونها حسنةً في حسبانهم

[Muhatabın] ilk andan itibaren tayin edilmesi ve haberin müminler nezdinde de malum olduğunu bildirmek içindir. {بالأخسرين أعمالا} “ameller bakımından en çok ziyana uğrayanları?'”; Temyiz olarak mansubdur ve amellerin çeşitliliğini bildirmek için çoğul getirilmiştir. Bu, kâfirlerin bizzat kötü olan fakat kendi zanlarınca güzel sayılan amelleri bakımından hallerinin beyan edilmesinin ardından; kendi içlerinde ve aynı zamanda kendi zanlarında da güzel olan, kendileriyle övündükleri, sevabına kavuşacaklarına ve eserlerini göreceklerine güvendikleri amelleri bakımından hallerinin bir açıklamasıdır.

{الذين ضَلَّ سَعْيُهُمْ} في إقامة تلك الأعمالِ أي ضاع وبطل بالكلية {في الحياة الدنيا} متعلقٌ بالسعي لا بالضلال لأن بُطلَان سعيِهم غيرُ مختصَ بالدنيا قيل المرادُ بهم أهلُ الكتابين قاله ابن عباس وسعدُ بنُ أبي وقاص ومجاهد ﵃ ويدخُل في الأعمال حينئذ ما عمِلوه من الأحكام المنسوخةِ المتعلقةِ بالعبادات وقيل الرهابنةُ الذين يحبِسون أنفسَهم في الصوامع ويحمِلونها على الرياضات الشاقّة ولعله ما يُعمهم وغيرَهم من الكفرة ومحلُّ الموصولِ الرفعُ على أنه خبر مبتدأ محذوف لأنه جوابٌ للسؤال كأنه قيل مَنْ هم فقيل الذين الخ وجعلُه مجروراً على أنه نعتٌ للأخسرين أو بدلٌ منه أو منصوباً على الذم على أن الجوابَ ما سيأتِي من قولِه تعالى أولئك الآية يأباه أن صدرَه ليس مُنْبئاً عن خُسران الأعمالِ وضلالِ السعي كما يستدعيه مقامُ الجواب والتفريعُ الأولُ وإن دل على حبوطها لكنه ساكتٌ عن إنباء ما هو العُمدة في تحقيق معنى الخسرانِ من الوثوق بترتب الربحِ واعتقاد النفعِ فيما صنعوا على أن التفريعَ الثانيَ مما يقطع ذلك الاحتمالَ رأساً إذ لا مجال لإدراجه تحت الأمرِ بقضية نونِ العظمة {وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا} الإحسانُ الإتيانُ بالأعمال على الوجه اللائقِ وهو حسنُها الوصفيُّ المستلزِمُ لحسنها الذاتي أي يحسبَون أنهم يعملون ذلك على الوجه اللائقِ وذلك لإعجابهم بأعمالهم التي سعَوا في إقامتها وكابدوا في تحصيلها والجملة حال من فاعل ضل أي بطل سعيُهم المذكورُ والحالُ أنهم يحسَبون أنهم يُحسنون في ذلك وينتفعون بآثاره أو من المضاف إليه لكونه في محل الرفعِ نحوُ قوله تعالى إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً أي بطل سعيُهم والحالُ أنهم الخ والفرقُ بينهما أن المقارِنَ لحال حُسبانِهم المذكورِ في الأول ضلالُ سعيهم وفي الثاني نفسُ سعيهم والأولُ أدخلُ في بيان خطئهم

{الذين ضَلَّ سَعْيُهُمْ} “Onlar ki çabaları boşa gitmiştir”; o amelleri yerine getirme hususundaki gayretleri, yani tamamen zayi olmuş ve batıl kalmıştır; {في الحياة الدنيا} “dünya hayatında”; [bu ifade] zayi olmaya değil gayrete (sa'y) müteallıktır; zira gayretlerinin boşa çıkması sadece dünyaya özgü değildir. Bunlardan maksadın Ehl-i Kitap olduğu söylenmiştir; bunu İbn Abbas, Sa'd b. Ebî Vakkās ve Mücâhid (radıyallâhu anhüm) söylemiştir. Bu durumda amellerin içine, ibadetlerle ilgili uyguladıkları mensuh hükümler de girer. Bunların, kendilerini manastırlara kapatıp ağır riyazetlere koşan rahipler olduğu da söylenmiştir. Doğrusu bu ifadenin hem onları hem de diğer kâfirleri içine alan genel bir mâna taşımasıdır. İsm-i mevsûlün ({الذين}) iraptaki yeri, mahzuf bir mübtedânın haberi olarak merfûdur; zira bu ifade bir sorunun cevabıdır; sanki "Onlar kimlerdir?" denilmiş de "Onlar şunlardır..." buyrulmuştur. Bunun, 'el-Ahserîn' kelimesine sıfat veya ondan bedel olarak mecrur kılınması yahut cevabın daha sonra gelecek olan {أولئك} ayeti olduğu kabul edilerek zem üzere mansub kılınması ise; ayetin baş tarafının, cevap makamının gerektirdiği üzere amellerin hüsranını ve gayretin zayi oluşunu bildirmemesi sebebiyle uygun değildir. Birinci ayrıntı her ne kadar amellerin boşa çıkmasına delalet etse de, hüsran mânasının gerçekleşmesindeki asıl dayanak olan kazanç elde etme güvenini ve yaptıklarında fayda umma inancını bildirmekten uzaktır. Kaldı ki ikinci ayrıntı, azamet nûnu gereğince emrin altına dahil edilmesine imkân bulunmadığından bu ihtimali kökten kesmektedir. {وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا} “halbuki onlar güzel bir iş yaptıklarını sanıyorlardı.”; İhsan, amelleri layık olduğu veçhile yerine getirmektir ki bu da amelin zâtî güzelliğini gerektiren vasfî güzelliğidir. Yani onlar, yerine getirmek için koşturdukları ve elde etmek için zahmet çektikleri amellerini beğendiklerinden ötürü, bunu layık olduğu veçhile yaptıklarını sanırlar. Bu cümle, {ضَلَّ} fiilinin failinden hâldir; yani onlar bu işte güzel davrandıklarını ve semerelerinden faydalanacaklarını zanneder bir haldeyken söz konusu çabaları boşa gitmiştir. Yahut Cenâb-ı Hakk'ın {إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً} buyruğunda olduğu gibi merfû mahalde bulunması sebebiyle muzafun ileyhten hâldir; yani gayretleri şu haldeyken boşa gitmiştir... Bu iki durum arasındaki fark şudur: Birincisinde onların söz konusu zan hallerine eşlik eden şey sa'ylerinin zayi olmasıdır; ikincisinde ise bizzat sa'ylerinin kendisidir. Birincisi, onların yanılgılarını ortaya koymada daha açıktır.

{أولئك} كلامٌ مستأنفٌ من جنابه تعالى مَسوقٌ لتكميل تعريفِ الأخسرين وتبيينِ سبب خسرانِهم وضلالِ سعيهم وتعيينِهم بحيث ينطبق التعريفُ على المخاطبين غيرُ داخلٍ تحت الأمر أي أولئكَ المنعوتونَ بما ذكر من ضلال السعي مع الحسبان المزبورِ {الذين كفروا بآيات ربِّهم} بدلائله الداعيةِ إلى التوحيد عقلاً ونقلاً والتعرضُ لعنوان الربوبيةِ لزيادة تقبيحِ حالِهم في الكفر المذكور {وَلِقَائِهِ} بالبعث وما يتبعه من أمور الآخرة على ما هي عليه {فَحَبِطَتْ} لذلك {أعمالهم} المعهودةُ حبوطاً كلياً {فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ}

{أولئك} “İşte onlar”; Cenâb-ı Hak tarafından müstakil bir kelâm olarak zikredilmiş olup, emrin kapsamına girmeksizin, yapılan tarif muhataplara tam uyacak şekilde 'en çok ziyana uğrayanların' tarifini tamamlamak, hüsranlarının ve gayretlerinin boşa çıkışının sebebini açıklamak ve onları bizzat tayin etmek üzere sevk edilmiştir. Yani zikredilen zanla birlikte çabalarının boşa gitmesi vasfıyla nitelenen kimseler var ya; {الذين كفروا بآيات ربِّهم} “Rablerinin ayetlerini inkâr edenlerdir”; aklen ve naklen tevhidi gerektiren delillerini [inkâr edenlerdir]. Rubûbiyet unvanının zikredilmesi, söz konusu inkârda onların durumunun çirkinliğini daha da artırmak içindir; {وَلِقَائِهِ} “ve O'na kavuşmayı [inkâr edenlerdir];”; yeniden dirilişi ve gerçekte olduğu şekliyle onun peşinden gelen ahiret işlerini [inkâr edenlerdir]; {فَحَبِطَتْ} “bunun üzerine boşa gitmiştir”; bundan ötürü; {أعمالهم} “onların amelleri”; bilinen amelleri tamamen heba olmuştur; {فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ} “artık onlar için koymayız / dikkate almayız”;

أي لأولئك الموصوفين بما مر من حبوط الأعمالِ وقرئ بالياء {يَوْمَ القيامة وَزْناً} أي فنزدريهم ولا نجعل لهم مقداراً واعتباراً لأن مدارَه الأعمالُ الصالحة وقد حبِطت بالمرة وحيث كان هذا الازدراءُ من عواقب حبوطِ الأعمال عُطف عليه بطريق التفريعِ وأما ما هو من أجزية الكفرِ فسيجئ بعد ذلك أولا نضع لأجل وزنِ أعمالِهم ميزاناً لأنه إنما يوضع لأهل الحسناتِ والسيئاتِ من الموحدين ليتميز به مقاديرُ الطاعات والمعاصي ليترتب عليه التكفير أو عدمُه لأن ذلك في الموحدين بطريق الكمية وأما الكفرُ فإحباطه للحسنات بحسب الكيفيةِ دون الكمية فلا يوضع لهم الميزانُ قطعاً

yani amellerin boşa çıkmasıyla nitelenen o kimseler için. [Nûn yerine] yâ ile [felâ yukîmu şeklinde] de okunmuştur: {يَوْمَ القيامة وَزْناً} “kıyamet günü hiçbir değer / tartı.”; Yani onları hor görürüz, kendilerine hiçbir değer ve itibar vermeyiz; zira bunun dayanağı salih amellerdir ve onlar da tamamen boşa gitmiştir. Bu hor görülme amellerin boşa çıkmasının sonuçlarından olduğu için, tefri' (sonuç bildirme) yoluyla ona atfedilmiştir. Küfrün cezası kabilinden olan şey ise bundan sonra gelecektir. Yahut amellerini tartmak için bir mazi (terazi) koymayız; zira terazi, taat ve masiyet miktarları ayırt edilsin de buna göre günahların kefareti yahut kefaretin olmaması hükmü terettüp etsin diye sadece tevhid ehlinin sevap ve günah sahipleri için kurulur. Çünkü tevhid ehlinde bu durum kemiyet (miktar) itibarıyladır. Küfre gelince, onun hasenatı boşa çıkarması kemiyet değil keyfiyet (nitelik) bakımındandır; bu sebeple onlar için kesinlikle terazi kurulmaz.

{ذلك} بيانٌ لمآل كفرهم وسائرِ معاصيهم إثرَ بيان مآلِ أعمالِهم المحبَطة بذلك أي الأمرُ ذلك وقوله ﷿ {جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ} جملةٌ مبيِّنةٌ له أو ذلك مبتدأٌ والجملةُ خبرُه والعائدُ محذوفٌ أي جزاؤُهم به أو جزاؤهم بدلَه وجهنمُ خبرُه أو جزاؤهم خبرُه وجهنمُ عطفُ بيانٍ للخبر {بِمَا كَفَرُواْ} تصريحٌ بأن ما ذكر جزاءٌ لكفرهم المتضمن لسائر القبائحِ التي أنبأ عنها قوله تعالى {واتخذوا آياتي وَرُسُلِى هُزُواً} أي مهزوًّا بهما فإنهم لم يقتنعوا بمجرد الكفرِ بالآيات والرسل بل ارتكبوا مثلَ تلك العظيمة أيضاً

{ذلك} “İşte bu!”; bu sebeple boşa çıkan amellerinin akıbetinin beyan edilmesinin ardından, onların küfürlerinin ve diğer isyanlarının akıbetinin beyanıdır. Yani iş böyledir. Cenâb-ı Hakk'ın: {جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ} “onların cezası cehennemdir” buyruğu onu açıklayan bir cümledir. Yahut 'zâlike' mübtedâ, bu cümle onun haberi olup ait zamiri mahzuftur; yani cezaları bunun karşılığıdır veya cezaları bunun yerine cehennemdir. Ya da 'cezâuhüm' kelimesi haber, 'cehennemu' kelimesi de haberin atf-ı beyanıdır. {بِمَا كَفَرُواْ} “inkâr etmeleri sebebiyle”; zikredilen hususun, Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğunun haber verdiği bütün çirkinlikleri içeren küfürlerinin bir cezası olduğunun açık ifadesidir: {واتخذوا آياتي وَرُسُلِى هُزُواً} “ve ayetlerimi ve peygamberlerimi alaya almalarından ötürü.”; yani ikisiyle de alay edilen birer şey edinmişlerdir. Zira onlar sadece ayetleri ve peygamberleri inkâr etmekle yetinmemiş, ayrıca böylesine büyük bir cürmü de işlemişlerdir.

{إن الذين آمنوا} بيانٌ بطريق الوعدِ لمآل الذين اتصفوا بأضداد ما اتصف به الكفرةُ إثرَ بيان مآلهم بطريق الوعيد أي آمنوا بآيات ربِّهم ولقائه {وَعَمِلُواْ الصالحات} من الأعمال {كَانَتْ لَهُمْ} فيما سبق من حكم الله تعالى ووعدِه وفيه إيماءٌ إلى أن أثرَ الرحمةِ يصل إليهم بمقتضى الرأفةِ الأزليةِ بخلاف ما مر من جعل جهنم للكافرين نزلاً فإنه بموجب ما حدث من سوء اختيارِهم {جنات الفردوس} عن مجاهد أن الفردوسَ هو البستانُ بالرومية وقال عكرمة هو الجنةُ بالحبشية وقال الضحاك هو الجنة الملتفّةُ الأشجار وقيل هي الجنةُ التي تُنبتُ ضروباً من النبات وقيل هي الجنةُ من الكرم خاصة وقيل ما كان غالبة كَرْماً وقال المبرد هو فيما سمعتُ من العرب الشجر الملتفِّ والأغلب عليه أن يكون من العنب وعن كعب أنه ليس في الجنان أعلى من جنة الفردوس وفيها الآمرون بالمعروف والناهون عن المنكر وعن رسول الله ﷺ في الجنةِ مائةَ درجةٍ ما بين كلِّ درجةٍ مسيرةُ مائة عام والفردوسُ أعلاها وفيها الأنهارُ الأربعةُ فإذا سألتم الله تعالى فاسألوه الفِردوسَ فإن فوقه عرشَ الرحمن ومنه تفجّر أنهار الجنة {نُزُلاً} خبرُ كانت والجار والمجرور متعلقٌ بمحذوف على أنه حالٌ من نزلاً أو على أنه بيانٌ أو حالٌ من جنات الفردوس والخبرُ هو الجارُّ والمجرورُ فإن جعل النزول بمعنى ما يُهيَّأ للنازل فالمعنى كانت لهم ثمارُ جناتِ الفردوس نزلاً أو جُعلت نفسُ الجنّات نزلاً مبالغةً في الإكرام وفيه إيذانٌ بأنها عند ما أعد الله لهم على ما جرى على لسان النبوة من قوله أَعْدَدْتُ لعباديَ الصالحين مالا عينٌ رأتْ ولا أذنٌ سمعت ولا خطر على قلب بشر بمنزلة النزلِ بالنسبة إلى الضيافة وإن جُعل بمعنى المنْزِل فالمعنى ظاهر

{إن الذين آمنوا} “Şüphesiz iman edenler”; kâfirlerin akıbetinin tehdit yoluyla beyan edilmesinin ardından, onların nitelendiklerinin zıddıyla nitelenen kimselerin akıbetinin vaat yoluyla beyanıdır. Yani Rablerinin ayetlerine ve O'na kavuşmaya iman edenler; {وَعَمِلُواْ الصالحات} “ve salih ameller işleyenler [var ya],”; salih amellerden [yapanlar]; {كَانَتْ لَهُمْ} “onlar için olmuştur”; Allah Teâlâ'nın ezelî hükmünde ve vaadinde. Bunda, kâfirler için cehennemin bir nüzül kılınmasının onların sonradan ortaya çıkan kötü tercihlerinin bir neticesi olmasına karşılık; rahmet eserinin müminlere ezelî şefkatin bir gereği olarak ulaşacağına bir ima vardır. {جنات الفردوس} “Firdevs cennetleri”; Mücâhid'den rivayet edildiğine göre Firdevs, Rumca'da 'bostan/bahçe' demektir. İkrime Habeşçe'de 'cennet' olduğunu söylemiştir. Dahhâk ise onun 'ağaçları birbirine sarmaş dolaş olmuş bahçe' olduğunu söylemiştir. Çeşit çeşit bitkiler bitiren cennet olduğu da söylenmiştir. Sadece üzüm bağından ibaret olan cennet olduğu da, çoğunluğu üzüm bağı olan yer olduğu da söylenmiştir. Müberred: "Araplardan işittiğime göre o, dalları birbirine girmiş ağaçlıktır ve çoğunlukla da üzümden olur" demiştir. Ka'b'dan nakledildiğine göre cennetler içinde Firdevs cennetinden daha yücesi yoktur; orada iyiliği emredip kötülükten sakındıranlar bulunur. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle rivayet edilmiştir: “Cennette yüz derece vardır; her derecenin arası yüz yıllık mesafe kadardır. Firdevs ise onların en yücesidir; dört nehir oradadır. Allah Teâlâ'dan dilediğiniz vakit O'ndan Firdevs'i isteyiniz; zira onun üstü Rahmân'ın Arşı'dır ve cennet nehirleri oradan kaynar.” {نُزُلاً} “bir ağırlanma / ikram olarak.”; 'Kânet' fiilinin haberidir. Car ve mecrur ({لَهُمْ}) ise mahzuf bir müteallaka bağlanarak 'nüzülen' kelimesinden hâl, yahut beyan, veya 'Cennâtü'l-Firdevs' tamlamasından hâldir ve haber car-mecrurun kendisidir. Eğer nüzül, misafir için hazırlanan ikram mânasında alınırsa anlam: 'Firdevs cennetlerinin meyveleri onlar için bir ikram kılınmıştır' yahut ikramın büyüklüğünü mübalağa ile ifade etmek üzere 'bizzat cennetlerin kendisi bir ikram kılınmıştır' şeklinde olur. Bunda, peygamberlik lisanından dökülen “Salih kullarım için hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin aklından geçmeyen şeyler hazırladım” buyruğunca Allah'ın onlar için hazırladığı asıl nimetlerin yanında, bu cennetlerin ziyafete nispetle nüzül (ön ikram) mesabesinde olduğuna bir işaret vardır. Şayet menzil (konak yeri) mânasında alınırsa anlam zaten açıktır.

الكهف

el-Kehf

١٠٨ - ١١٠ (خالدين فِيهَا) نصبٌ على الحالية (لا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلاً) مصدرٌ كالعِوج والصِّغر أي لا يطلبون تحوّلاً عنها إذ لا يُتصوّر أن يكونَ شيءٌ أعزَّ عندهم وأرفعَ منها حتى تُنازِعَهم إليه أنفسُهم وتطمَح نحوه أبصارُهم ويجوز أن يراد نفيُ التحول وتأكيدُ الخلود والجملة حالٌ من صاحب خالدين أو من ضميره فيه فيكون حالاً متداخِلةً

108-110. {خالدين فِيهَا} “Orada ebedî kalıcılar olarak.”; Hâl olmak üzere mansubdur. {لا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلاً} “Oradan başka bir yere ayrılmak istemezler.”; [Hivel], 'ıvec' (eğrilik) ve 'sıgar' (küçüklük) gibi bir masdardır; yani oradan başka bir yere naklolunmayı talep etmezler. Zira nefislerinin kendilerini ona çekeceği ve gözlerini dikeceği, oradan daha aziz ve daha yüce bir şeyin varlığı tasavvur dahi edilemez. Başka bir yere geçmenin nefyedilmesi ve ebedîliğin teyit edilmesi de murat edilmiş olabilir. Cümle, 'hâlidîn' lafzının sahibinden yahut onun içindeki zamirden hâldir; böylece iç içe geçmiş (mütedahil) bir hâl olur.

(قُل لَّوْ كَانَ البحر) أي جنسُ البحر (مِدَاداً) وهو ما تُمِدُّ به الدواةُ من الحبر (لكلمات رَبّى) لتحرير كلماتِ علمِه وحكمتِه التي من جملتها ما ذكر من الآيات الداعيةِ إلى التوحيد المحذّرة من الإشراك (لنفذ البحر) مع كثرته ولم يبقَ منه شيء لتناهيه (قبل أن تنفد) وقرئ بالياء والمعنى من غير أَن تَنفَدَ (كلمات رَبّى) لعدم تناهيها فلا دِلالةَ للكلام على نفادها بعد نفادِ البحرِ وفي إضافة الكلماتِ إلى اسم الرب المضاف إلى ضميره ﷺ في الموضعين من تفخيم المضافِ وتشريفِ المضاف إليه ما لا يخفى وإظهارُ البحر والكلماتِ في موضعِ الإضمارِ لزيادةِ التقرير (وَلَوْ جِئْنَا) كلامٌ من جهتِه تعالى غيرُ داخلٍ في الكلامِ الملقنِ جيء به لتحقيق مضمونِه وتصديقِ مدلولِه مع زيادة مبالغةٍ وتأكيد والواوُ لعطف الجملة على نظيرتها المستأنفةِ المقابلةِ لها المحذوفة لدِلالة المذكورةِ عليها دَلالةً واضحة أي لنفد البحرُ من غير نفادِ كلماته تعالى لو لم نجيء بمثله مدادا ولو جئنا بقدرتنا الباهرة (بمثله مدادا) عوناً وزيادةً لأن مجموعَ المتناهيَيْن متناهٍ بل مجموعُ ما يدخُل تحت الوجودِ من الأجسام لا يكون إلا متناهياً لقيام الأدلةِ القاطعة على تناهي الأبعادِ وقرئ مدادا جمع مُدّة وهي ما يستمده الكاتب وقرئ مِداداً

{قُل لَّوْ كَانَ البحر} “De ki: 'Şayet deniz... olsaydı'”; yani deniz cinsi; {مِدَاداً} “mürekkep”; divite konulup yazı yazmaya yarayan mürekkep; {لكلمات رَبّى} “Rabbimin kelimeleri için,”; tevhide çağıran ve şirkten sakındıran zikredilmiş ayetlerin de dahil olduğu O'nun ilim ve hikmet kelimelerini yazmak için; {لنفذ البحر} “deniz mutlaka tükenirdi”; çokluğuna rağmen, sonlu olması sebebiyle ondan geriye hiçbir şey kalmazdı; {قبل أن تنفد} “tükenmeden önce”; Yâ ile [yenvede şeklinde] de okunmuştur. Anlamı: 'tükenmeksizin' demektir; {كلمات رَبّى} “Rabbimin kelimeleri”; çünkü kelimeleri sonsuzdur. Bu sebeple sözde, denizin tükenmesinden sonra kelimelerin de tükeneceğine dair hiçbir delalet yoktur. Kelimelerin iki yerde de Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in zamirine muzaf olan Rab ismine izafe edilmesinde, muzafın büyüklüğünü ve muzafun ileyhin şerefini ortaya koyan apaçık bir nükte vardır. Zamir yerine 'deniz' ve 'kelimeler' açık isimlerinin getirilmesi ise takriri (hükmü pekiştirmeyi) artırmak içindir. {وَلَوْ جِئْنَا} “Biz getirsek bile”; Cenâb-ı Hak tarafından söylenmiş olup, telkin edilen söze dahil olmayan, daha fazla bir mübalağa ve teyitle birlikte sözün içeriğini tahkik ve manasını tasdik etmek için getirilmiş bir kelâmdır. Vâv harfi, zikredilen ifadenin açık delaleti sebebiyle hazfedilmiş olan müstakil ve karşıtı durumundaki cümleye atıf içindir. Yani: 'Onun bir benzerini mürekkep olarak getirmeseydik de, üstün kudretimizle getirseydik de Rabbimin kelimeleri tükenmeksizin deniz mutlaka tükenirdi;' {بمثله مدادا} “bir o kadarını daha yardımcı / mürekkep olarak.”; yardımcı ve fazlalık olarak. Zira sonlu iki şeyin toplamı da sonludur; hatta varlık sahasına giren cisimlerin tamamı, boyutların sonluluğuna dair kesin delillerin bulunması sebebiyle ancak sonlu olabilir. [Midded şeklinde değil] kâtibin yazı yazarken yardım aldığı şey anlamına gelen 'müdde' kelimesinin çoğulu olarak 'müdeden' şeklinde de okunmuştur; 'midâden' şeklinde de okunmuştur.

(قُلْ) لهم بعد ما بينْتَ لهم شأن كلماتِه تعالى (إِنَّمَا أَنَاْ بشرٌ مثلُكم) لا أدّعي الإحاطةَ بكلماته التامة (بوحي إِلَىَّ) من تلك الكلماتِ (أنما إلهكم إله واحد) لا شريكَ له في الخلق ولا في سائر أحكامِ الألوهيةِ وإنما تميزْتُ عنكم بذلك (فَمَن كَانَ يَرْجُو لِقَاء رَبّهِ) الرجاءُ توقعُ وصولِ الخير في المستقبل والمرادُ بلقائه تعالى كرامتُه وإدخالُ الماضي على المستقبل للدِلالة على أن اللائقَ بحال المؤمن الاستمرارُ والاستدامةُ على رجاء اللقاءِ أي فمن استمر على رجاء كرامتِه تعالى (فَلْيَعْمَلِ) لتحصيل تلك الطِّلْبةِ العزيزة (عَمَلاً صالحا) في نفسه لائقاً بذلك المرجوِّ كما فعله الذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ (وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبّهِ أَحَدَا) إشراكاً جلياً كما فعله الذين كفروا بآيات ربِّهم ولقائه ولا إشراكا خفيا كما يفعله أهلُ الرياء ومَنْ يطلبُ به أجراً وإيثارُ وضعِ المُظهَر موضعَ المُضمر في الموضعين مع التعرض لعنوان الربوبيةِ لزيادة التقريرِ وللإشعار بعلية العنوانِ للأمر والنهي ووجوبِ الامتثالِ فعلاً وتركاً روي أن جندب بن زهير ﵁ قالَ لرسول الله ﷺ إني لأعمل العملَ لله تعالى فإذا اطّلع عليه سرني فقال ﷺ إن الله لا يقبل ما شورك فيه

{قُلْ} “De ki:”; onlara O'nun kelimelerinin yüceliğini beyan ettikten sonra: {إِنَّمَا أَنَاْ بشرٌ مثلُكم} “'Ben yalnızca sizin gibi bir beşerim;'”; O'nun eksiksiz kelimelerini kuşattığımı iddia etmiyorum; {يوحى إِلَىَّ} “bana vahyolunuyor”; o kelimelerden [vahyolunuyor ki]: {أنما إلهكم إله واحد} “ilahınız ancak tek bir ilahtır.”; Yaratmada ve ilahlığın diğer hükümlerinde hiçbir ortağı yoktur. Ben sizden sadece bu vahiy ile ayrılmaktayım. {فَمَن كَانَ يَرْجُو لِقَاء رَبّهِ} “Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa”; Recâ, gelecekte bir hayrın ulaşmasını beklemektir. Allah Teâlâ'ya kavuşmaktan maksat ise O'nun ikram ve lütfudur. Mazi fiilin muzarinin başına getirilmesi, müminin haline layık olanın kavuşma ümidini sürekli ve kesintisiz kılması gerektiğini göstermek içindir. Yani kim Allah Teâlâ'nın lütuf ve ikramını ummayı sürdürürse; {فَلْيَعْمَلِ} “hemen işlesin”; o pek kıymetli talebi elde etmek için; {عَمَلاً صالحا} “salih bir amel”; kendi zatında salih, {الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} buyruğundaki kimselerin yaptığı gibi umulan bu mükâfata layık bir amel işlesin; {وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبّهِ أَحَدَا} “ve Rabbine ibadette hiç kimseyi ortak koşmasın.'”; Rablerinin ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr edenlerin yaptığı gibi açık bir şirk koşmasın; riya ehlinin ve ibadetiyle dünyalık ücret arayanların yaptığı gibi gizli şirk de koşmasın. Her iki yerde de zamir yerine açık ismin tercih edilmesi ve Rubûbiyet unvanının zikredilmesi, hükmü pekiştirmek ve bu unvanın emir ve nehyin illeti olduğunu, fiil ve terk bakımından itaatin gerekliliğini hissettirmek içindir. Rivayet edildiğine göre Cündeb b. Züheyr (radıyallâhu anh) Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e: “Ben bir ameli Allah Teâlâ için yapıyorum; fakat buna başkası muttali olduğunda bu beni sevindiriyor” demiş; bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Şüphesiz Allah, içinde başkasının ortak edildiği hiçbir şeyi kabul etmez” buyurmuş;

فنزلت تصديقاً له وروي أنه ﷺ قال له لك أجران أجرُ السرِّ وأجرُ العلانية وذلك إذا قصد أن يقتدي به وعنه ﷺ اتقوا الشركَ الأصغرَ قيل وما الشركُ الأصغرُ قال الرياء عن رسول الله ﷺ مَنْ قرأَ سورةَ الكهفِ من آخرها كانت له نوراً من قَرنه إلى قدمه ومن قرأها كلَّها كانت له نوراً من الأرض إلى السماء وعنه ﷺ من قرأ عند مضجعه قُلْ إِنَّمَا أَنَاْ بشرٌ مثلُكم يوحى إِلَىَّ الخ كان له مضجعه نوراً يتلألأ إلى مكةَ حشْوُ ذلك النورِ ملائكة يصلون عليه حتى يقوم وإن كان مضجعُه بمكةَ كان له نوراً يتلألأ من مضجعه إلى البيت المعمورِ حشوُ ذلك النور ملائكة يصلون عليه حتى يستيقظ الحمد لله سبحانه على نعمه العِظام

bunun üzerine onu tasdik etmek üzere bu ayet inmiştir. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ona: “Senin için iki ecir vardır: Gizlilik ecri ve aleniyet ecri” buyurduğu da rivayet edilmiştir; bu da kendisine uyulmasını kastettiği takdirdedir. Yine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle rivayet edilmiştir: “Küçük şirkten sakınınız!” “Küçük şirk nedir?” diye sorulunca: “Riyadır” buyurmuştur. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle rivayet edilmiştir: “Kim Kehf sûresini sonundan okursa, bu onun için başından ayağına kadar bir nur olur. Kim de sûrenin tamamını okursa, bu onun için yerden göğe kadar bir nur olur.” Yine ondan (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle rivayet edilmiştir: “Kim yatağına girdiğinde {قُلْ إِنَّمَا أَنَاْ بشرٌ مثلُكم يوحى إِلَىَّ...} ayetini sonuna kadar okursa, yattığı yer kendisi için Mekke'ye kadar ışıldayan bir nur olur ve o nurun içi, o uyanıncaya kadar kendisine dua eden meleklerle dolar. Şayet yattığı yer Mekke'de ise, yattığı yerden Beyt-i Ma'mûr'a kadar ışıldayan bir nur olur ve o nurun içi, o uyanıncaya kadar kendisine dua eden meleklerle dolar.” Yüce olan Allah'a büyük nimetlerinden ötürü hamdolsun.