Binûn

Tâhâ — 2. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{قَالَ} أي فرعون للسحرة {آمنتم له} أي لموسى ﵊ واللامُ لتضمين الفعلِ معنى الاتباع وقرئ على الاستفهام التوبيخي {قَبْلَ أن آذن لَكُمْ} أي من غير أن آذن لكم في الإيمان له كما في قوله تعالى لنقد البحر قَبْلَ أَن تَنفَدَ كلمات رَبّى لا أن إذنَه لهم في ذلك واقعٌ بعده أو متوقَّع {أنه} يعني موسى ﵊ {لَكَبِيرُكُمُ} أي في فنكم وأعلمُكم به وأستاذكُم {الذى علمكم السحر} فتواطأتم على ما فعلتم أو فعلّمكم شيئا دون شيء فلذلك غلبكم وهذه شهة زوّرها اللعينُ وألقاها على قومه وأراهم أن أمرَ الإيمان منوطٌ بإذنه فلما كان إيمانُهم بغير إذنه لم يكن معتدًّا به وأنهم من تلامذته ﵊ فلا عبرةَ بما أظهره كما لا عبرةَ بما أظهروه وذلك لِما اعتراه من الخوف من اقتداء الناسِ بالسحرة في الأيمان بالله تعالى ثم أقبل عليهم بالوعيد المؤكّد حيث قال {فلأقطعن} أي فو الله لاقَطّعَنَّ {أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مّنْ خِلَافٍ} أي اليدَ اليمنى والرجلَ اليسرى ومن ابتدائيةٌ كأن القطعَ ابتداءٌ من مخالفة العضو العضو فإن المبتدئ من المعروض مبتدئ من العارض أيضاً وهي مع مجرورها في حيز النصبِ على الحالية أي لأقطعنها مخلفات وتعيينُ تلك الحال للإيذان بتحقيق الأمر وإيقاعِه لا محالة بتعيين كيفيتِه المعهودة في باب السياسة لا لأنها أفظعُ من غيرها {وَلاصَلّبَنَّكُمْ فِى جُذُوعِ النخل} أي عليها وإثار كلمةِ في للدلالة على إبقائهم عليها زماناً مديداً تشبيهاً لاستمرارهم عليها باستقرار المظروف في الظرف المشتملِ عليه قالوا وهو أولُ من صَلَب وصيغةُ التفعيل في الفعلَين للتكثير وقد قرئا بالتخفيف {وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا} يريد به نفسه وموسى ﵊ لقوله آمنتم له قبل أن آذَنَ لكم واللامُ مع الإيمان في كتاب الله تعالى لغيره تعالى وهذا إما لقصد توضيعِ موسى ﵊ والهُزْءِ به لأنه لم يكن من التعذيب في شيء وإما لإراءة أن إيمانَهم لم يكن عن مشاهدة المعجزة ومعاينةِ البرهان بل كان عن خوف من قبل موسى ﵊ حيث رأوا ابتلاعَ عصاه لحبالهم وعِصِيَّهم فخافوا على أنفسهم أيضاً وقيل يريد به ربَّ موسى الذي آمنوا به بقولهم آمنا برب هارون وموسى {أَشَدُّ عَذَاباً وأبقى} أي أدوم

{قَالَ} Firavun büyücülere dedi ki: {آمنتم له} “‘Ona iman mı ettiniz?’” Yani Musa’ya aleyhisselâm [iman mı ettiniz?] Lâm harfi, fiile ittiba (tâbi olma) manası kazandırmak içindir. Azarlama bildiren bir soru (istifhâm-ı tevbîhî) tarzında da okunmuştur. {قَبْلَ أن آذن لَكُمْ} “‘Ben size izin vermeden önce.’” Yani Allah Teâlâ’nın: {لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَن تَنفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي} “Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz tükenirdi” kavlinde olduğu gibi ‘ben size ona iman etmeniz için izin vermeksizin’ demektir; yoksa onun bu hususta onlara izin vermesi sonradan gerçekleşecek veya beklenen bir şey değildir. {أنه} yani şüphesiz Musa aleyhisselâm, {لَكَبِيرُكُمُ} “Sizin büyüğünüzdür” yani sanatınızda [büyüğünüz], onu en iyi bileniniz ve üstadınızdır, {الذى علمكم السحر} “O size sihri öğreten kimsedir.” Dolayısıyla yaptığınız şey üzerinde anlaşıp danışıklı dövüştünüz veya o size bir kısım şeyleri öğretip bir kısmını öğretmedi, bu yüzden sizi yendi. Bu, o melunun uydurup kavminin zihnine attığı bir şüphedir. Onlara iman etme işinin kendi iznine bağlı olduğunu, onun izni olmadan iman ettikleri için bu imanlarının hiçbir değer taşımadığını ve büyücülerin onun aleyhisselâm talebeleri olduğunu, dolayısıyla onların sergilediği şeylerin bir kıymeti olmadığı gibi onun ortaya koyduğu şeyin de bir kıymeti olmadığını göstermek istemiştir. Bunu da insanların Allah Teâlâ’ya imanda büyücülere uymasından duyduğu korkudan ötürü yapmıştır. Sonra pekiştirilmiş bir tehditle onlara yönelerek şöyle dedi: {فلأقطعن} “‘Andolsun ki keseceğim,’” yani Allah’a yemin olsun ki mutlaka keseceğim, {أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مّنْ خِلَافٍ} “‘Ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama.’” Yani sağ eli ve sol ayağı [keseceğim]. ‘Min’ (مِنْ) ibtidâiyyedir; sanki kesme işlemi bir uzvun diğer uzva ters olmasından başlamaktadır; zira vasfa maruz kalandan başlayan şey, o arızî vasfın kendisinden de başlamış olur. Bu harf-i cer mecruruyla birlikte hâl konumunda mansubdur; yani ‘onları birbirine muhalif/çaprazlama olarak kesinlikle keseceğim’ demektir. Bu hâlin açıkça belirtilmesi, işin siyaset kapısında alışılagelmiş keyfiyetini belirterek kesinlikle ve mutlaka vuku bulacağını bildirmek içindir; yoksa diğerlerinden daha korkunç olduğu için değildir. {وَلاصَلّبَنَّكُمْ فِى جُذُوعِ النخل} “‘Ve sizi mutlaka hurma kütüklerine asacağım.’” Yani onların üzerine [asacağım]. ‘Fî’ (فِي) kelimesinin tercih edilmesi, onların o kütükler üzerinde uzun süre tutulacağını göstermek içindir; zira onların kütükler üzerinde sürekli kalışı, kabın içindeki şeyin onu kuşatan kaba yerleşmesine benzetilmiştir. Dediler ki: İlk çarmıha gerip asan kimse odur. Her iki fiildeki ‘tef‘îl’ babı çokluk (teksîr) bildirmektedir. Her ikisi hafifletilerek (şeddesiz) de okunmuştur. {وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا} “‘Ve hangimizin [öğreneceksiniz]’” {آمنتم له قبل أن آذن لكم} sözünden ötürü bununla kendisini ve Musa’yı aleyhisselâm kastetmektedir. Zira Allah Teâlâ’nın Kitabı’nda ‘iman’ kelimesiyle birlikte lâm harfi, Allah Teâlâ’dan başkası için kullanılır. Bu da ya Musa’yı aleyhisselâm küçümsemek ve onunla alay etmek maksadıyla yapılmıştır; çünkü onun azap vermekle hiçbir ilgisi yoktu; ya da onların iman etmelerinin bir mucize görmekten ve kesin bir delili müşahede etmekten değil, bilakis Musa’nın aleyhisselâm asasının iplerini ve değneklerini yuttuğunu görüp kendi canlarından da korkmaları sebebiyle Musa tarafından gelen bir korkudan kaynaklandığını göstermek içindir. Denildi ki: Firavun bununla, büyücülerin {آمنا برب هارون وموسى} sözleriyle kendisine iman ettikleri Musa’nın Rabbini kastetmektedir. {أَشَدُّ عَذَاباً وأبقى} “‘Azabının daha şiddetli ve daha kalıcı olduğunu [öğreneceksiniz].’” Yani daha sürekli olduğunu [öğreneceksiniz].

{قَالُواْ} غير مكترثين بوعيده {لَن نُّؤْثِرَكَ} لن نختارك بالإيمان والاتّباع {على مَا جَاءنَا} من الله على يد موسى ﵊ {مِنَ البينات} من المعجزات الظاهرة فإن ما ظهر بيده ﵊ من العصا كان مشتملاً على معجزاته جمعة كما مر تحقيقه فيما سلف فإنهم كانوا عارفين بجلائلها ودقائِقها {والذى فَطَرَنَا} أي خلقنا وسائرَ المخلوقات وهو عطفٌ على ما جاءنا وتأخيرُه لأن ما في ضمنه آيةٌ عقليةٌ نظرية وما شاهدوه آيةٌ حسيةٌ ظاهرة وإيرادُه تعالى بعنوان فاطريته تعالى لهم للإشعارِ بعلَّةِ الحُكم فإنَّ خالقيته تعالى لهم وكونَ فرعونَ من جملة مخلوقاتِه مما يوجب عدَم إيثارِهم له عليه

{قَالُواْ} Onun tehdidine hiç aldırış etmeyerek [şöyle] dediler: {لَن نُّؤْثِرَكَ} “‘Seni asla tercih etmeyeceğiz,’” iman ve ittiba konusunda seni asla seçmeyeceğiz, {على مَا جَاءنَا} “Bize gelen şeylere karşı” Allah katından Musa’nın aleyhisselâm eliyle [bize gelen şeylere], {مِنَ البينات} “Apaçık delillere [karşı].” Yani apaçık mucizelere [karşı seni asla tercih etmeyeceğiz]. Zira daha önce hakikati açıklandığı üzere onun aleyhisselâm elinde zuhur eden asa mucizesi, bütün mucizelerini kendisinde toplamaktaydı; nitekim onlar bu mucizelerin büyüklerini de inceliklerini de çok iyi bilen kimselerdi. {والذى فَطَرَنَا} “Ve bizi yaratana [karşı da seni asla tercih etmeyeceğiz].” Yani bizi ve diğer bütün mahlukatı yaratan Zât’a [karşı]. Bu, {مَا جَاءنَا} ifadesine matuftur. Sonraya bırakılması, onun zımnındaki delilin aklî ve nazarî bir ayet, müşahede ettikleri şeyin ise hissî ve apaçık bir ayet olması sebebiyledir. Allah Teâlâ’nın kendilerini yaratıcısı vasfıyla zikredilmesi, hükmün gerekçesini (illetini) bildirmek içindir; zira Allah Teâlâ’nın onların yaratıcısı olması ve Firavun’un da O’nun yarattıklarından biri olması, Firavun’u O’na tercih etmemelerini gerektiren bir durumdur.

﷾ وهذا جوابٌ منهم لتوبيخ فرعونَ بقوله آمنتم له قبل أن آذن لكم وقيل هو قسَمٌ محذوفُ الجواب لدِلالة المذكورِ عليه أي وحقَّ الذي فطرنا لا نؤثرك الخ ولا مساغَ لكون المذكورِ جواباً له عند من يجوّز تقديمَ الجواب أيضاً لما أن القسمَ لا يجاب بلن إلا على شذوذ وقوله تعالى {فاقضِ مَا أَنتَ قاضٍ} جوابٌ عن تهديده قوله لأقطعن الخ أي فاصنع ما أنت صانعُه أو فاحكم ما أنت حاكم به وقوله تعالى {إنما تقضي هذه الحياة الدنيا} مع ما بعده تعليلٌ لعدم المبالاة المستفادِ مما سبق من الأمر بالقضاء أي إنما تصنع ما تهواه أو تحكم بما تراه فِى هذه الحياةِ الدنيا فحسبُ وما لنا من رغبة في عذْبها ولا رهبةٍ من عذابها

Bu, Firavun’un: {آمنتم له قبل أن آذن لكم} “Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz?” şeklindeki azarlamasına onların verdiği bir cevaptır. Denildi ki bu, zikredilen ifadenin ona delalet etmesi sebebiyle cevabı hazfedilmiş bir yemindir; yani ‘Bizi yaratanın hakkı için seni asla tercih etmeyeceğiz...’ [demektir]. Yeminin cevabının öne geçmesini caiz görenlere göre dahi zikredilen ifadenin onun cevabı olması caiz değildir; zira yemin, şaz durumlar hariç ‘len’ (لَنْ) ile cevaplandırılmaz. Allah Teâlâ’nın: {فاقضِ مَا أَنتَ قاضٍ} “‘Artık vereceğin hükmü ver!’” kavli, Firavun’un {لأقطعن} vb. tehdidine bir cevaptır; yani ‘Ne yapacaksan yap veya ne hüküm vereceksen ver!’ [demektir]. Allah Teâlâ’nın: {إنما تقضي هذه الحياة الدنيا} “‘Sen ancak bu dünya hayatında hüküm verirsin’” kavli sonrasıyla birlikte, önceki hüküm verme emrinden anlaşılan aldırışsızlığın gerekçesidir; yani ‘Sen ancak bu dünya hayatında heva ve hevesine göre iş yapar veya uygun gördüğün hükmü verirsin, hepsi bu kadar! Bizim onun tatlılığına bir arzumuz, azabından da bir korkumuz yoktur’ [demektir].

{إِنَّا امَنَّا بِرَبّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خطايانا} التي اقترفنا فيها من الكفر والمعاصي ولا يؤاخذَنا بها في الدار الآخرة لا ليمتّعنا بتلك الحياةِ الفانية حتى نتأثرَ بما أوعدتَنا به من القطع والصلب وقوله تعالى {وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السحر} عطفٌ على خطايانا أي ويغفرَ لنا السحر الذي علمناه في معارضة موسى ﵊ بإكراهك وحشرِك إيانا من المدائن القاصية خصّوه بالذكر مع اندراجه في خطاياهم إظهاراً لغاية نفرتِهم عنه ورغبتهم في مغفرته وذكرُ الإكراه للإيذان بأنه مما يجب أن يُفرَد بالاستغفار منه مع صدوره عنهم بالإكراه وفيه نوعُ اعتذارٍ لاستجلاب المغفرةِ وقيل أرادوا الإكراهَ على تعلم السحر حيث روي أن رؤساءَهم كانوا اثنين وسبعين اثنان منهم من القِبط والباقي من بني إسرائيل وكان فرعون أكرههم على تعلم السحر وقيل إنه أكرههم على المعارضة حيث روي أنهم قالوا لفرعون أرِنا موسى نائماً ففعل فوجدوه تحرسه عصاه فاقلوا ما هذا بسحر فإن الساحرَ إذا نام بطل سحرُه فأبى إلا أن يعارضوه ويأباه تصدّيهم للمعارضة على الرغبة والنشاط كما يعرب عنه قولهم أئن لَنَا لاجْرًا إِن كُنَّا نَحْنُ الغالبين وقولهم بِعِزَّةِ فِرْعَونَ إِنَّا لَنَحْنُ الغالبون {والله خَيْرُ} أي في خد ذاتِه وهو ناظرٌ إلى قولهم والذي فطرنا {وأبقى} أي جزاءً ثواباً كان او عذابا خيرٌ ثواباً وأبقى عذاباً وقوله تعالى

{إِنَّا امَنَّا بِرَبّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خطايانا} “‘Şüphesiz biz, günahlarımızı bağışlasın diye Rabbimize iman ettik.’” İçinde işlediğimiz küfür ve günahları [bağışlasın] ve ahiret yurdunda bizi bunlardan dolayı muaheze etmesin diye [iman ettik]; yoksa bizi bu fani hayatta yaşatsın da senin bizi tehdit ettiğin kesme ve asma cezasından etkilenecek olalım diye değil! Allah Teâlâ’nın: {وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السحر} “‘Ve bizi üzerine zorladığın sihri de [bağışlasın].’” kavli, {خطايانا} lafzına matuftur; yani ‘Senin bizi zorlaman ve uzak şehirlerden toplamam sebebiyle Musa’ya aleyhisselâm karşı koymak için öğrendiğimiz sihri de bize bağışlasın.’ Günahlarının kapsamına girdiği halde sihri özellikle zikretmeleri, ondan son derece nefret ettiklerini ve onun bağışlanmasını çok arzuladıklarını göstermek içindir. Zorlamanın (ikrah) zikredilmesi ise kendilerinden zorla sadır olmuş olmasına rağmen özellikle istiğfar edilmesi gereken bir cürüm olduğunu bildirmek içindir; bunda mağfireti celbetmek için bir tür mazeret beyanı da vardır. Denildi ki: Sihri öğrenmeye zorlanmayı kastetmişlerdir; zira rivayet edildiğine göre onların reisleri yetmiş iki kişiydi; ikisi Kıptî, geri kalanı İsrailoğullarındandı ve Firavun onları sihir öğrenmeye zorlamıştı. Denildi ki: Musa’ya karşı çıkmaya zorlanmayı kastetmişlerdir; zira rivayet edildiğine göre onlar Firavun’a: ‘Bize Musa’yı uyurken göster’ dediler; o da gösterdi. Bir de baktılar ki asası onu bekliyor. Bunun üzerine: ‘Bu sihir değildir; zira büyücü uyuduğunda sihri bozulur’ dediler. Fakat Firavun ona karşı koymalarından başka bir şeyi kabul etmedi. Ancak onların: {أئن لَنَا لاجْرًا إِن كُنَّا نَحْنُ الغالبين} “Eğer galip gelen biz olursak bize bir mükâfat var mı?” ve {بِعِزَّةِ فِرْعَونَ إِنَّا لَنَحْنُ الغالبون} “Firavun’un izzetine andolsun ki üstün gelenler elbette biz olacağız” sözlerinin gösterdiği üzere, karşı koymaya istekli ve gayretli bir şekilde girişmiş olmaları bu görüşü reddeder. {والله خَيْرُ} “‘Allah daha hayırlıdır,’” yani zâtı itibarıyla [daha hayırlıdır] ki bu, onların {والذي فطرنا} sözüne bakmaktadır, {وأبقى} “‘Ve daha kalıcıdır.’” Yani mükâfat olsun azap olsun karşılık verme bakımından [daha kalıcıdır]; mükâfatı daha hayırlı, azabı ise daha kalıcıdır. Allah Teâlâ’nın şu kavli de:

{أَنَّهُ} إلى آخر الشرطيتين تعليلٌ من جهتهم لكونه تعالى خيراً وأبقى جزاءٌ وتحقيقٌ له وإبطالٌ لما ادّعاه فرعون وتصديرُهما بضمير الشأنِ للتنبيه على فخامة مضمونِهما لأن مناطَ وضْع الضمير موضعه ادعاء شهدته المغْنيةِ عن ذكره مع ما فيه من زيادة التقريرِ فإنَّ الضميرَ لا يُفهمُ منه من أولِ الأمرِ إلا شأنٌ مبهمٌ لهُ خطرٌ فيبقى الذهنُ مترقِّباً لما يعقُبه فيتمكنُ عندَ ورودِه لَهُ فضلُ تمكُّنٍ كأنه قيل إن الشأنَ الخطيرَ هذا أي قوله تعالى {مَن يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً} بأن مات على الكفر والمعاصي {فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا} فينتهيَ عذابُه وهذا تحقيقٌ لكون عذابه أبقى {ولا يحيى} حياةً ينتفع بها

{أَنَّهُ} iki şart cümlesinin sonuna kadar devam eden [bu kısım], Allah Teâlâ’nın mükâfat bakımından daha hayırlı ve azap bakımından daha sürekli oluşunun büyücüler tarafından gerekçelendirilmesi, bunun tahkik edilmesi ve Firavun’un iddiasının iptal edilmesidir. Bu iki cümlenin şân zamiri (zamîr-i şân) ile başlatılması, ihtiva ettikleri mananın büyüklüğüne dikkat çekmek içindir; zira zamirin bu makama konulması, onun açıkça zikredilmeye ihtiyaç bırakmayacak derecedeki şöhretini iddia etmektir. Ayrıca bunda manayı daha da pekiştirme vardır; çünkü başlangıçta zamirden ancak mühim ve müphem bir şan/durum anlaşılır, zihin ardından gelecek olanı beklemeye koyulur ve o şey gelip çattığında zihne tam anlamıyla yerleşir. Sanki ‘O büyük ve mühim durum şudur:’ denilmiştir ki o da Allah Teâlâ’nın şu kavlidir: {مَن يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً} “Kim Rabbine günahkâr olarak varırsa,” yani küfür ve günahlar üzere ölürse, {فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا} “Şüphesiz onun için cehennem vardır; orada ne ölür” ki böylece azabı sona ersin —bu, O’nun azabının daha kalıcı olduğunun tahkikidir— {ولا يحيى} “Ne de yaşar.” Yani faydalanabileceği bir hayat yaşar.

{وَمَن يَأْتِهِ مُؤْمِناً} به تعالى وبما جاء من عنده من المعجزاتِ التي من جملتها ما شاهدناه {قَدْ عَمِلَ الصالحات} الصالحةُ كالحسنة جاريةٌ مجرى الاسم ولذلك لا تُذكر غالباً مع

{وَمَن يَأْتِهِ مُؤْمِناً} “Kim de O’na mümin olarak varırsa,” Allah Teâlâ’ya ve bir kısmı müşahede ettiğimiz mucizeler olan O’nun katından gelen şeylere [iman etmiş olarak varırsa], {قَدْ عَمِلَ الصالحات} “Salih ameller işlemiş olarak...” Sâliha kelimesi tıpkı hasene kelimesi gibi isim makamına kaimdir; bu sebeple çoğunlukla

الموصوف وهي كلُّ ما استقام من الأعمال بدليل العقلِ والنقل {فَأُوْلَئِكَ} إشارةٌ إلى مَنْ والجمع باعتبار معناها كما أن الإفراد في الفعلين السابقين باعتبار لفظِها وما فيهِ من معنى البعد للإشعار بعلو درجتِهم وبُعد منزلتِهم أي فأولئك المؤمنون العاملون للصالحات {لَهُمْ} بسبب إيمانِهم وأعمالِهم الصالحة {الدرجات العلى} أي المنازلُ الرفيعةُ وليس فيه ما يدل على عدم اعتبارِ الإيمانِ المجرد عن العمل الصالحِ في استتباع الثوابِ لأن ما نيط بالإيمان المقرون بالأعمال الصالحة هو الفوزُ بالدرجات العلى لا بالثواب مطلقاً وهل التشاجرُ إلا فيه

mevsufuyla birlikte zikredilmez. O, aklın ve naklin delaletiyle dosdoğru olan bütün amellerdir. {فَأُوْلَئِكَ} “İşte onlar,” ‘men’ (مَنْ) şart lafzına işarettir. Önceki iki fiildeki müfredlik lafza göre olduğu gibi, buradaki çoğulluk da manasına göredir. İsm-i işaretteki uzaklık manası, onların derecelerinin yüceliğini ve mertebelerinin yüksekliğini bildirmek içindir; yani işte o iman edip salih ameller işleyen kimseler var ya, {لَهُمْ} imanları ve salih amelleri sebebiyle onlar için, {الدرجات العلى} “En yüce dereceler vardır.” Yani yüksek makamlar vardır. Bunda, salih amelden soyutlanmış yalın imanın mükâfat doğurmayacağına dair bir delil yoktur; zira salih amellerle birlikte bulunan imana bağlanan şey, mutlak mükâfat değil, en yüce derecelere nail olmaktır; zaten aradaki tartışma da bu hususta değil midir?

{جنات عَدْنٍ} بدلٌ من الدرجات العلى أو بيان وقد مر أنّ عدْناً علمٌ لمعنى الإقامة أو لأرض الجنة فقوله تعالى {تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار} حال من الجنات وقولُه تعالَى {خالدين فِيهَا} حال من الضمير في لهم والعاملُ معنى الاستقرارِ أو الإشارةِ {وَذَلِكَ} إشارةٌ إلى ما أتيح لهم من الفوز بما ذُكر من الدرجات العُلى ومعنى البُعدِ لما مر من التفخيم {جَزَاء مَن تزكى} أيْ تطهرَ من دنس الكفرِ والمعاصي بما ذُكر من الإيمان والأعمالِ الصالحةِ وهذا تحقيقٌ لكون ثوابِه تعالى أبقى وتقديمُ ذكرِ حال المجرمِ للمسارعة إلي بيان أشدّية عذابِه ودوامِه رداً على ما ادعاه فرعونُ بقوله أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَاباً وأبقى هذا وقد قيل هذه الآياتُ الثلاثُ ابتداءُ كلامٍ من الله ﷿ قالوا ليس في القرآن أن فرعونَ فعل بأولئك المؤمنين ما أوعدهم به ولم يثبُت في الأخبار

{جنات عَدْنٍ} “Adn cennetleri [vardır].” ‘Yüce dereceler’den bedel veya beyandır. Adn’in ikamet manasının yahut cennet toprağının özel ismi olduğu daha önce geçmişti. Allah Teâlâ’nın: {تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار} “Altlarından ırmaklar akan” kavli, cennetlerin hâlidir. Allah Teâlâ’nın: {خالدين فِيهَا} “Orada ebedî kalacaklardır” kavli ise ‘lehüm’deki zamirin hâlidir; âmili istikrar manası veya işaret manasıdır. {وَذَلِكَ} “İşte bu,” kendilerine zikredilen yüce derecelere nail olma imkânı verilmesine işarettir; uzaklık manası yukarıda geçtiği üzere tazim içindir. {جَزَاء مَن تزكى} “Arınan kimsenin mükâfatıdır.” Yani zikredilen iman ve salih amellerle küfür ve günahların kirinden temizlenen kimsenin [mükâfatıdır]. Bu, Allah Teâlâ’nın mükâfatının daha kalıcı olduğunun tahkikidir. Mücrimlerin durumunun öne alınması, Firavun’un {أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَاباً وأبقى} sözündeki iddiasını reddetmek üzere Allah Teâlâ’nın azabının daha şiddetli ve kalıcı olduğunu beyan etmeye acele etmek içindir. Bu üç ayetin Allah azze ve celle’nin kelamının başlangıcı olduğu da söylenmiştir. Dediler ki: Kur’an’da Firavun’un o müminlere tehdit ettiği şeyleri yaptığına dair bir kayıt yoktur ve bu rivayetlerde de sabit olmamıştır.

{وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إلى موسى} حكايةٌ إجماليةٌ لما انتهى إليه أمرُ فرعونَ وقومِه وقد طُويَ في البين ذِكرُ ما جرى عليهم من الآيات المفصّلات الظاهرةِ على يد موسى ﵊ بعد ما غلب السحرةَ في نحوٍ من عشرينَ سنةً حسبما فُصِّل في سورة الأعراف وتصديرُها بالقسم لإبراز كمال العناية بمضمونها وأنْ في قولِه تعالَى {أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِى} إما مفسرةُ لأن الوحيَ فيه معنى القول أو مصدريةٌ حذف عنها الجارُّ والتعبيرُ عنهم بعنوان كونِهم عباداً له تعالى لإظهار المرحمةِ والاعتناءِ بأمرهم والتنبيهِ على غاية قُبح صنيعِ فرعونَ بهم حيث استعبدهم وهم عباده ﷿ وفعل بهم من فنون الظلم ما فعل أي وبالله لقد أوحينا إليه ﵊ إن أسرِ بعبادي الذين أرسلتُك لإنقاذهم من مَلَكة فرعونَ أي سربهم من مصرَ ليلاً {فاضرب لَهُمْ} أي فاجعل أو فاتخذْ لهم {طَرِيقاً فِى البحر يَبَساً} أي يابساً على أنه مصدر وُصف به الفاعل مبالغةً وقرئ يَبْساً وهو إما مخففٌ منه أو وصفٌ كصعب أو جمعُ يابس كصحْب وصف به الواحد للمبالغة أو لتعدّده حسبَ تعدّدِ الأسباط {لَاّ تَخَافُ دَرَكاً} حالٌ من المأمور رأى آمِناً من أن يُدركَكم العدوُّ أو صفةٌ أخرى لطريقا والعائد محذوف وقرئ لا تخَفْ جواباً للأمر {وَلَا تخشى} عطف على لا تخاف داخلٌ في حُكمهِ أيْ ولا تخشى الغرقَ وعلى قراءة الجزم استئنافٌ أي وأنت لا تخشى أو عطفٌ عليه والألفُ للإطلاق كما في قوله تعالى وَتَظُنُّونَ بالله الظنونا وتقديم نفي الخوفِ المذكورِ للمسارعة إلى إزاحة

{وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إلى موسى} “Andolsun ki biz Musa’ya vahyettik.” Firavun ve kavminin işinin nereye vardığının icmâlî bir anlatımıdır. A‘râf sûresinde detaylandırıldığı üzere büyücülere galip geldikten sonraki yaklaşık yirmi yıllık süre zarfında Musa’nın aleyhisselâm eliyle onların başına gelen apaçık mucizelerin zikri burada araya alınmayıp dürülmüştür. Cümlenin yeminle başlatılması, içeriğine verilen son derece büyük önemi ortaya koymak içindir. Allah Teâlâ’nın: {أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِى} “‘Kullarımı geceleyin yürüt’ [diye]” kavlindeki ‘en’ (أَنْ) ya tefsîriyyedir, çünkü vahiy lafzında söz manası vardır; ya da harf-i cerri hazfedilmiş masdariyyedir. Onların Allah Teâlâ’nın kulları vasfıyla ifade edilmesi, merhameti ve durumlarına verilen önemi göstermek; ayrıca Firavun’un Allah azze ve celle’nin kulları olan bu insanları köleleştirip türlü türlü zulümlere maruz bırakmakla yaptığı işin son derece çirkin olduğuna dikkat çekmek içindir. Yani ‘Allah’a yemin olsun ki biz, Firavun’un tahakkümünden kurtarman için seni gönderdiğim o kullarımı geceleyin yürüt, yani onları Mısır’dan geceleyin çıkar diye ona aleyhisselâm vahyettik.’ {فاضرب لَهُمْ} “‘Onlar için aç!’” Yani onlar için kıl veya yap, {طَرِيقاً فِى البحر يَبَساً} “‘Denizde kuru bir yol.’” Yani kupkuru bir yol [aç]; mübalağa amacıyla failin masdarla nitelenmesi kabilindendir. ‘Yebsen’ şeklinde de okunmuştur ki bu ya ‘yebesen’ kelimesinin hafifletilmiş halidir ya ‘sa‘b’ gibi bir sıfattır ya da ‘sahb’ gibi ‘yâbis’in çoğuludur; mübalağa için yahut oymakların (esbât) sayısına göre yolun çokluğu sebebiyle tekile sıfat kılınmıştır. {لَاّ تَخَافُ دَرَكاً} “‘Yetişilmekten korkmaksızın.’” Kendisine emredilen kimsenin hâlidir; yani ‘düşmanın size yetişmesinden emin olarak’ [aç] demektir. Veyahut ‘tarîkan’ kelimesinin ikinci sıfatıdır ve ait zamir hazfedilmiştir. Emrin cevabı olarak cezimle ‘lâ tehaf’ şeklinde de okunmuştur. {وَلَا تخشى} “‘Ve endişe etmeksizin.’” {لَا تَخَافُ} ifadesine matuf olup onun hükmüne dahildir; yani ‘boğulmaktan da endişe etmeksizin’ [demektir]. Cezim kıraatine göre ise istînâftır; yani ‘ve sen endişe etmeyeceksin’ yahut ona matuftur ve elif de Allah Teâlâ’nın: {وَتَظُنُّونَ بالله الظنونا} kavlinde olduğu gibi ıtlak içindir. Zikredilen korkunun nefyinin öne alınması, onların: ‘Biz kesinlikle yakalanacağız’ dedikleri andaki

ما كانوا عليه من الخوف العظيمِ حيث قالوا إنا لمدرَكون

içlerinde bulundukları o büyük korkuyu süratle bertaraf etmek içindir.

{فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ} أي تبِعهم ومعه جنودُه حتى لحِقوهم يقال أتْبعتُهم أي تبِعتُهم وذلك إذا كانوا سبقوك فلحِقتهم ويؤيده أنه قرئ فاتّبعهم من الافتعال وقيل المعنى أتْبعهم فرعونُ نفسَه فحذف المفعولُ الثاني وقيل الباءُ زائدةٌ والمعنى فأتبعهم فرعون جنوده أي سافهم خلفهم وأياً ما كان فالفاءُ فصيحةٌ مُعرِبة عن مُضمر قد طُوي ذكرُه ثقةً بغاية ظهورِه وإيذاناً بكمال مسارعة موسى ﵊ إلى الامتثال بالأمر أي ففعل ما أُمر بهِ من الإسراء بهم وضرْب الطريقِ وسلوكِه فأتبعهم فرعونُ بجنوده براً وبحراً رُوي أن موسى ﵊ خرج بهم أولَ الليل وكانوا ستَّمائةٍ وسبعين ألفاً فأخبر فرعونُ بذلك فاتّبعهم بعساكره وكانت مقدمتُه سبعَمائة ألف فقص أثرهم فلحِقهم بحيث تراءى الجمعان فعند ذلك ضرب ﵊ بعصاه البحرَ فانفلق على اثني عشر فرِقاً كلُّ فرق كالطود العظيم فعبر موسى ﵊ بمن معه من الأسباط سالمين وتبِعهم فرعونُ بجنوده {فَغَشِيَهُمْ مّنَ اليم مَا غَشِيَهُمْ} أي علاهم منه وغمرهم ما غرمهم من الأمر الهائلِ الذي لا يُقَادرُ قدرُهُ ولا يُبلغ كُنهُه وقيل غشِيهم ما سُمِعَت قِصتُه وليس بذاك فإن مدارَ التهويلِ والتفخيمِ خروجُه عن حدود الفهم والوصفِ لا سماعُ قصته وقرئ فغشّاهم من اليم ما غشاهم أي غطاهم ما غطاهم والفاعلُ هو الله عز وعلا أو ما غشاهم وقيل فرعونُ لأنه الذي ورّطهم للهلكة ويأباه الإظهارُ في قوله تعالى

{فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ} “Firavun da askerleriyle hemen onların peşine düştü.” Yani onlara yetişinceye kadar yanındaki askerleriyle birlikte onları takip etti. Önüne geçmiş birilerine yetiştiğin zaman ‘etbe‘tühüm’ (onların peşine yetiştim) denir. İftial babından ‘fettebe‘ahüm’ şeklinde okunmuş olması da bunu destekler. Denildi ki mana: ‘Firavun bizzat kendisini onların peşine taktı’ şeklindedir ve ikinci meful hazfedilmiştir. Bâ (ب) harfinin zâit olduğu ve mananın ‘Firavun askerlerini onların peşine taktı, yani arkalarından sevk etti’ şeklinde olduğu da söylenmiştir. Her nasıl olursa olsun buradaki fâ (ف) harfi, son derece açık olduğuna güvenildiği için zikri dürülmüş olan ve Musa’nın aleyhisselâm emre uymadaki tam süratini bildiren gizli bir kelamı açığa vuran fasîhadır; yani ‘Onları gece yürütme, yolu açma ve o yola koyulma hususunda kendisine emredileni yaptı; Firavun da karadan ve denizden ordularıyla onların peşine düştü.’ Rivayet edildiğine göre Musa aleyhisselâm gecenin başında onlarla birlikte yola çıktı; altı yüz yetmiş bin kişiydiler. Bu durum Firavun’a haber verilince ordularıyla onların peşine düştü; öncü birliği yedi yüz bin kişiydi. İzlerini takip edip iki topluluk birbirini görecek mesafeye kadar onlara yetişti. İşte o anda Musa aleyhisselâm asasıyla denize vurdu, deniz her bir parçası koca bir dağ gibi olan on iki fırkaya ayrıldı. Musa aleyhisselâm yanındaki oymaklarla birlikte selametle karşıya geçti; Firavun da ordularıyla onların peşinden daldı. {فَغَشِيَهُمْ مّنَ اليم مَا غَشِيَهُمْ} “Bunun üzerine denizden onları kaplayan şey, kaplayıverdi.” Yani derecesi takdir edilemez ve künhüne ulaşılamaz olan o korkunç durumdan onları örten şey örttü ve bürüyen şey bürüdü. Denildi ki: ‘Kıssası işitilen şey onları kapladı’; fakat durum öyle değildir, zira korkutma ve tazimin esası, hadisenin kıssasını duymak değil, onun anlayış ve tavsif sınırlarının dışına çıkmasıdır. ‘Fegaşşâhüm mine’l-yemmi mâ gaşşâhüm’ şeklinde de okunmuştur; yani ‘onları örten şey onları bürüdü’ [demektir]. Fail ise Allah Azze ve Alâ’dır yahut ‘mâ gaşşâhüm’ ifadesidir. Denildi ki fail Firavun’dur, zira onları helake sürükleyen odur; ancak Allah Teâlâ’nın şu kavlindeki açık isim (ızhâr) buna engeldir:

{وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ} أي سلك بهم مسلَكاً أداهم إلى الخَيبة والخُسران في الدين والدنيا معاً حيث ماتوا على الكفر بالعذاب الهائلِ الدنيويّ المتصل بالعذاب الخالدِ الأخروي وقوله تعالى {وَمَا هدى} أي ما أرشدهم قطُّ إلى طريق موصلٍ إلى مطلب من المطالب الدينية والدنيوية تقريرٌ لإضلاله وتأكيدٌ له إذ رُبّ مضِلٍ قد يُرشد من يُضِلّه إلى بعض مطالبِه وفيه نوعُ تهكمٍ به في قوله وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلَاّ سَبِيلَ الرشاد فإن نفيَ الهدايةِ عن شخص مُشعرٌ بكونه ممن يُتصور منه الهدايةَ في الجملة وذلك إنما يُتصور في حقه بطريق التهكم وحملُ الإضلالِ والهداية على ما يختص بالديني منهما يأباه مقامُ بيانِ سَوْقه بجنوده إلى مساق الهلاكِ الدنيوي وجعلُهما عبارةً عن الإضلال في البحر والإنجاءِ منه مما لا يقبله العقل السليم

{وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ} “Firavun kavmini saptırdı.” Yani onları hem din hem dünya bakımından hüsrana ve hüsran dolu bir akıbete götüren bir yola sevk etti; nitekim ebedî ahiret azabına bitişen korkunç bir dünyevî azap içinde küfür üzere öldüler. Allah Teâlâ’nın: {وَمَا هدى} “Ve doğru yola iletmedi” kavli, yani dini ve dünyevi hedeflerden herhangi bir hedefe ulaştıracak bir yola onları asla iletmedi [ifadesi], onun saptırmasını pekiştirmekte ve tekit etmektedir; zira nice saptıran kimse vardır ki saptırdığı kişiyi bazı isteklerine ulaştırabilir. Bunda onun: {وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلَاّ سَبِيلَ الرشاد} “Ben size ancak doğru yolu gösteriyorum” sözüyle bir tür alay etme (tehekküm) de vardır. Zira bir kimseden hidayeti nefyetmek, onun genel anlamda hidayet etmesi tasavvur edilebilecek kimselerden olduğunu ihsas ettirir; bu ise onun hakkında ancak alay yollu tasavvur edilebilir. Saptırma ve hidayeti sadece dini alana hasretmek, onun askerlerini dünyevî helak yoluna sevk ettiğini beyan etme makamına uymaz. Bu ikisini denizde saptırmak ve denizden kurtarmak şeklinde yorumlamak ise selim aklın kabul edeceği bir şey değildir.

{يا بني إسرائيل} حكايةٌ لما خاطبهم الله تعالى بعد إغراقِ فرعونَ وقومِه وإنجائِهم منهم لكن لا عَقيب ذلك بل بعد ما أفاض عليهم من فنون النعمِ الدينية والدنيوية ما أفاض وقيل هو إنشاءُ خطابٍ للذين كانوا منهم في عهد النبيِّ ﷺ على معنى أنه تعالى قد منّ عليهم بما فعل بآبائهم أصالة وبهم تبَعاً ويردُّه ما سيأتِي من قولِه تعالى وما أَعْجَلَكَ الآية ضرورةَ استحالةِ حملِه على الإنشاء فالوجهُ

{يا بني إسرائيل} “Ey İsrailoğulları!” Firavun ve kavmi boğulduktan ve kendileri onlardan kurtarıldıktan sonra Allah Teâlâ’nın onlara hitap ettiği şeyin naklidir; ancak bu hemen peşinden değil, üzerlerine çeşit çeşit dinî ve dünyevî nimetleri bolca akıttıktan sonradır. Denildi ki bu, Peygamber ﷺ zamanında bulunan İsrailoğullarına yönelik yeni bir hitaptır (inşâ-i hitap); manası da Allah Teâlâ’nın aslen atalarına, dolayısıyla da kendilerine yaptığı şeylerle onlara minnette bulunduğudur. Ancak ileride gelecek olan {وما أَعْجَلَكَ} ayeti bunu reddeder; zira onun yeni bir hitaba hamledilmesinin imkânsızlığı zorunludur. Dolayısıyla doğru olan vecih,

هو الحكايةُ بتقدير قلنا عطفاً على أوحينا أي وقلنا يا بني إسرائيل {قَدْ أنجيناكم مّنْ عَدُوّكُمْ} فرعونَ وقومِه حيث كانوا يبغونكم الغوائلَ ويسومونكم سوءَ العذاب يُذَبّحُونَ أَبْنَاءكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءكُمْ وقرئ نجيناكم ونجيتُكم {وواعدناكم جَانِبَ الطور الأيمن} بالنصب على أنه صفة للمضاف وقرئ بالجرّ للجوار أي واعدناكم بواسطة نبيكم إيتان جانبِه الأيمنِ نظراً إلى السالك من مصرَ إلى الشام أي إتيانَ موسى ﵊ للمناجاة وإنزالَ التوراة عليه ونسبت المواعدة إليهم مع كونها لموسى ﵊ نظراً إلى ملابستها إياهم وسِراية منفعتِها إليهم وإيفاءً لمقام الامتنان حقَّه كما في قوله تعالى وَلَقَدْ خلقناكم ثُمَّ صورناكم حيث نُسب الخلقُ والتصويرُ إلى المخاطبين مع أن المخلوقَ المصوّر بالذات هو آدمُ ﵊ وقرئ واعدتُكم ووعدناكم {وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ المن والسلوى} أي الترنجبين والسماني حيث كان ينزل عليهم المنُّ وهم في التيه مثلَ الثلج من الفجر إلى الطلوع لكل إنسانٍ صاع ويبعب الجنوب عليهم السماء فيذبح الرجلُ منه ما يكفيه كما مر مراراً

‘evhaynâ’ fiiline atıfla takdiri bir ‘kulnâ’ (dedik) fiiliyle yapılan bir nakil olmasıdır; yani ‘Ve dedik ki: Ey İsrailoğulları!’ {قَدْ أنجيناكم مّنْ عَدُوّكُمْ} “‘Sizi düşmanınızdan kurtardık.’” Firavun ve kavminden [kurtardık]; zira onlar size tuzaklar kuruyor, azabın en kötüsünü tattırıyor, oğullarınızı boğazlayıp kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı. ‘Necceynâküm’ ve ‘necceytüküm’ şeklinde de okunmuştur. {وواعدناكم جَانِبَ الطور الأيمن} “‘Ve size Tûr’un sağ yanını vadettik.’” Muzâfın sıfatı olarak mansubdur; civar sebebiyle mecrur olarak da okunmuştur. Yani ‘Peygamberiniz vasıtasıyla Mısır’dan Şam’a giden yolcuya göre onun sağ tarafına gelmenizi vadettik’; bu da Musa’nın aleyhisselâm münâcât için gelmesi ve kendisine Tevrat’ın indirilmesidir. Vaatleşme Musa’ya aleyhisselâm ait olduğu halde onlarla irtibatı bulunması ve faydası onlara sirayet ettiği için ve nimeti hatırlatma makamının hakkını vermek üzere İsrailoğullarına nispet edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ’nın: {وَلَقَدْ خلقناكم ثُمَّ صورناكم} “Andolsun sizi yarattık, sonra size şekil verdik” kavlinde bizzat yaratılıp şekil verilen Âdem aleyhisselâm olduğu halde yaratma ve şekil verme muhataplara nispet edilmiştir. ‘Vâ‘adtüküm’ ve ‘va‘adnâküm’ şeklinde de okunmuştur. {وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ المن والسلوى} “‘Ve üzerinize kudret helvası ile bıldırcın indirdik.’” Yani türengebîn ve bıldırcın kuşu [indirdik]. Onlar Tîh çölündeyken her bir insan için bir sâ‘ olmak üzere fecirden güneşin doğuşuna kadar üzerlerine kar gibi kudret helvası yağardı; lodos rüzgârı da üzerlerine bıldırcınları sevk eder, kişi ondan kendisine yetecek kadarını keserdi; nitekim bu defalarca geçmişti.

{كُلُواْ} جملةٌ مستأنفةٌ مَسوقةٌ لبيان إباحة ما ذكر لهم وإماما للنعمة عليهم {مِن طَيّبَاتِ مَا رزقناكم} أي من لذائذه او حلالاته وقرئ رزقتكم وفي البدء بنعمة الإنجاءِ ثم بالنعمة الدينية ثم بالنعمة الدنيوية من حسن النظم ولطف الترتيب مالا يخفى {وَلَا تَطْغَوْاْ فِيهِ} أي فيما رزقناكم بالإخلال بشكره والتعدّي لما حُدّ لكم فيه كالسرَف والبطَر والمنع من المستحِق {فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِى} جواب للنهي أي فتلزمَكم عقوبتي وتجبَ لكم من حلّ الدَّينُ إذا وجب أداؤه {وَمَن يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِى فَقَدْ هوى} أي تردّى وهلك وقيل وقع في الهاوية وقرئ فيحُلَّ بضم الحاء من حل يحُل إذا نزل

{كُلُواْ} “‘Yiyin!’” Zikredilen şeylerin kendilerine mubah kılındığını beyan etmek ve üzerlerindeki nimeti tamamlamak üzere sevk edilmiş müstakil (istînâf) bir cümledir. {مِن طَيّبَاتِ مَا رزقناكم} “‘Size rızık olarak verdiklerimizin temiz ve lezzetli olanlarından.’” Yani lezzetlilerinden veya helallerinden [yiyin]. ‘Razaktüküm’ şeklinde de okunmuştur. Önce kurtarma nimetiyle, ardından dinî nimetle, sonra da dünyevî nimetle başlanmasındaki nazım güzelliği ve tertip letafeti gizli değildir. {وَلَا تَطْغَوْاْ فِيهِ} “‘Onda taşkınlık yapmayın.’” Yani şükrünü terk ederek ve israf, nankörlük ve hakkı olandan menetmek gibi sizin için belirlenen sınırları aşarak size rızık olarak verdiğimiz şeyde [taşkınlık yapmayın]. {فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِى} “‘Yoksa üzerinize gazabım iner.’” Nehyin cevabıdır; yani ‘ödenmesi gereken borcun vâdesi gelip çatması gibi azabım size lazım gelir ve vacip olur’ demektir. {وَمَن يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِى فَقَدْ هوى} “‘Kimin üzerine de gazabım inerse, muhakkak o uçuruma yuvarlanmış ve helak olmuştur.’” Yani düşüp helak olmuştur; Hâviye’ye (cehenneme) düştüğü de söylenmiştir. İnme manasındaki ‘halle yahullü’ fiilinden hâ’nın zammesiyle ‘feyehulle’ şeklinde de okunmuştur.

{وَإِنّى لَغَفَّارٌ لّمَن تَابَ} من الشرك والمعاصي التي من جملتها الطغيانُ فيما ذكره {وآمن} بما يجب الإيمان به {وعمل صالحا} أي علم صالحاً مستقيماً عند الشرع والعقلِ وفيه ترغيبٌ لمن وقع منه الطغيانُ فيما ذكر وحثٌّ على التوبة والإيمان وقوله تعالى {ثُمَّ اهتدى} أي استقام على الهدى إشارةٌ إلى أنَّ مَنْ لم يسئمر عليه بمعزل من الغفران وثم للتراخي الرتبي

{وَإِنّى لَغَفَّارٌ لّمَن تَابَ} “Ve şüphesiz ben, tövbe eden kimse için elbette çok bağışlayıcıyım.” Şirkten ve zikredilen nimetlerde taşkınlık yapmanın da dahil olduğu günahlardan [tövbe eden kimse için], {وآمن} “Ve iman eden,” iman edilmesi gereken şeylere [iman eden], {وعمل صالحا} “Ve salih amel işleyen.” Yani şeriat ve akıl nezdinde dosdoğru ve salih olan amelleri yapan [kimse için]. Bunda, zikredilen taşkınlığa düşen kimse için bir teşvik, tövbe ve imana bir yönlendirme vardır. Allah Teâlâ’nın: {ثُمَّ اهتدى} “Sonra da doğru yolda sebat eden [kimse için].” kavli, yani hidayet üzere dosdoğru kalan kimse için ifadesi, hidayet üzere sebat etmeyen kimsenin mağfiretten uzak olduğuna bir işarettir. ‘Sümme’ (ثُمَّ) harfi ise rütbe bakımından sonralık (terâhî-i rütbî) içindir.

{وَمَا أَعْجَلَكَ عَن قَومِكَ يا موسى} حكايةٌ لما جرى بينه تعالى وبين موسى ﵊ من الكلام عند ابتداءِ موافاته الميقاتَ بموجب المواعدةِ المذكورة أي وقلنا له أي شئ أعجلك منفرداً عن قومك وهذا كما ترى سؤالٌ عن سبب تقدمه على النقباء مَسوقٌ لإنكار انفرادِه عنهم لما في ذلك بحسب الظاهر من مخايل إغفالهم وعدمِ الاعتداد بهم مع كونه مأموراً باستصحابهم وإحضارهم معه لا لإنكار نفسَ العجلة الصادرةِ عنه ﵊ لكونها نقيصةً منافية للحزم اللائقِ بأولي العزم ولذلك أجاب عليه

{وَمَا أَعْجَلَكَ عَن قَومِكَ يا موسى} “‘Seni kavminden [ayırıp] acele ettiren nedir ey Musa?’” Zikredilen vaatleşme gereğince belirlenen vakte ilk ulaştığı anda Allah Teâlâ ile Musa aleyhisselâm arasında geçen kelamın naklidir; yani ‘Ve ona dedik ki: Seni kavminden ayrı olarak tek başına acele ettiren nedir?’ Gördüğün üzere bu, temsilcilerden (nukebâ) öne geçmesinin sebebine dair bir sorudur; onları yanında bulundurmak ve beraberinde getirmekle emrolunduğu halde zahiren onları ihmal etmiş ve hesaba katmamış görünümü vermesinden ötürü tek başına gelmesini kınamak üzere sevk edilmiştir; yoksa azim sahibi peygamberlere yakışan temkine aykırı bir eksiklik olduğu için o aleyhisselâm tarafından sadır olan acele etmenin bizzat kendisini kınamak için değildir. Bu sebepledir ki aleyhissalâtü vesselâm,

الصلاة والسلام بنفي الانفرادِ المنافي للاستصحاب والمعية حيث

beraberlik ve refakat anlayışına aykırı olan tek başına kalma durumunu nefyederek şöyle

{قَالَ هُمْ أُوْلاء على أَثَرِى} يعني إنهم معي وإنما سبقتهم بخُطاً يسيرة ظننتُ أنها لا تُخِل بالمعية ولا تقدح في الاستصحاب فإن ذلك مما لا يعتد به فيما بين الرفقةِ أصلاً وبعد ما ذكر ﵊ إن تقدّمَه ذلك ليس لأمر منكر ذكَر أنه لأمر مَرضيّ حيث قال {وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبّ لترضى} عنّي بمسارعتي إلى الامتثال بأمرك واعتنائي بالوفاء بعهدك وزيادةُ ربِّ لمزيد الضراعةِ والابتهال رغبةً في قَبول العذر

{قَالَ هُمْ أُوْلاء على أَثَرِى} “Dedi ki: ‘Onlar benim hemen arkamdalar.’” Yani ‘Onlar benimledir; ben onları sadece beraberliği bozmayacağını ve refakate halel getirmeyeceğini zannettiğim birkaç adımla geçtim; zira bu kadarı yol arkadaşları arasında kesinlikle ayrılık sayılmaz.’ O aleyhisselâm bu öne geçişinin çirkin bir maksattan kaynaklanmadığını belirttikten sonra, onun rızaya vesile olacak bir maksatla olduğunu şu sözüyle ifade etti: {وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبّ لترضى} “‘Rabbim, benden hoşnut olasın diye sana aceleyle geldim.’” Emrine koşmadaki süratim ve ahdine vefa göstermedeki ihtimamım sebebiyle benden razı olasın diye [acele ettim]. ‘Rabbim’ nidasının ziyade edilmesi, özrün kabul edilmesini arzulayarak daha fazla yalvarmak ve niyazda bulunmak içindir.

{قال} استئناف مبني على سؤالٍ نشأَ من حكايةِ اعتذاره ﵊ وهو السرُّ في وروده على صيغة الغائبِ لا أنه التفاتٌ منَ التكلمِ إلى الغَيبة لما أن المقدرَ فيما سبق من الموضعين على صيغة التكلم كأنه قيل من جهة السامعين فماذا قال له ربه حينئذ فقيل قال {فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِن بَعْدِكَ} أي ابتليناهم بعبادة العِجل من بعد ذهابك من بينهم وهم الذين خلقهم مع هارون ﵊ وكانُوا ستَّمائة ألفٍ ما نجا منهم من عبادة العجل إلا اثنا عشرَ ألفاً والفاءُ لترتيب الإخبار بما ذكر من الابتلاء على إخبار موسى ﵊ بعجَلته لكن لا لأن الإخبارَ بها سببٌ موجبٌ للإخبار به بل لِمَا بينهما من المناسبة المصحِّحة للانتقال من أحدهما إلى الآخر من حيث إن مدارَ الابتلاءِ المذكور عجَلةُ القوم فإنه روي أنهم أقاموا على ما وصّى به موسى ﵊ عشرين ليلةً بعد ذهابه فحسَبوها مع أيامها أربعين وقالوا قد أكملنا العدةَ وليس من موسى ﵊ عينٌ ولا أثر {وَأَضَلَّهُمُ السامرى} حيث كان هو المدبرَ في الفتنة فقال لهم إنما أخلفَ موسى ﵊ ميعادَكم لما معكم من حُلِيّ القوم وهو حرامٌ عليكم فكان من أمر العجل ما كان فاخبره تعالى بوقوع هذه الفتنةِ عند قدومه ﵊ إمَّا باعتبار تحققِها في علمه تعالى ومشيئتِه وإما بطريق التعبيرِ عن المتوقَّع بالواقع كما في قوله تعالى وَنَادَى أصحاب الجنة ونظائرِه أو لأن السامريَّ كان قد عزم على إيقاع الفتنةِ عند ذهاب موسى ﵊ وتصدّى لترتيب مبانيها وتمهيدِ مباديها فكانت الفتنةُ واقعةً عند الإخبار بها وقرئ وأضلُّهم السامريُّ على صيغة لتفضيل أي أشدُّهم ضلالاً لأنه ضالٌّ ومُضلٌّ والسامريُّ منسوبٌ إلى قبيلة من بني إسرائيلَ يقال لها السامرة وقيل كان عِلْجاً من كَرْمان وقيل من أهل باجرما واسمُه موسى بنُ ظفر وكان منافقاً قد أظهر الإسلام وكان من قوم يبعدون البقر

{قال} “[Allah] buyurdu ki:” O’nun aleyhisselâm özür beyanının aktarılmasından doğan bir soruya dayalı istînâftır. Fiilin gaib sîgasında gelmesinin sırrı da budur; yoksa mütekellimden gaibe iltifat değildir; zira önceki iki yerde takdir edilen kelam mütekellim sîgasındadır. Sanki dinleyenler tarafından ‘Peki, o anda Rabbi ona ne buyurdu?’ denilmiş, buna karşılık ‘Buyurdu ki:’ {فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِن بَعْدِكَ} “‘Şüphesiz biz, senden sonra kavmini imtihan ettik.’” Yani ‘sen aralarından ayrılıp gittikten sonra onları buzağıya tapmakla sınadık’ [buyurdu]. Onlar Harun aleyhisselâm ile birlikte geride bıraktığı kimselerdi; altı yüz bin kişiydiler ve aralarından buzağıya tapmaktan sadece on iki bin kişi kurtulabilmişti. Fâ (ف) harfi, zikredilen imtihan haberinin Musa’nın aleyhisselâm acele ettiğini bildirmesinin peşine tertip edilmesi içindir; ancak acele ettiğini bildirmesi imtihanın haber verilmesini gerektiren bir sebep olduğu için değil, zikredilen imtihanın mihverinin kavmin aceleciliği olması hasebiyle aralarındaki birinden diğerine geçmeyi sağlayan münasebet sebebiyledir. Zira rivayet edildiğine göre onlar Musa’nın aleyhisselâm ayrılışından sonra onun tavsiye ettiği durum üzere yirmi gece kaldılar; bunları gündüzleriyle birlikte kırk sayıp: ‘Biz süreyi tamamladık, oysa Musa’dan aleyhisselâm ne bir iz var ne bir haber’ dediler. {وَأَضَلَّهُمُ السامرى} “‘Ve Sâmirî onları saptırdı.’” Çünkü fitneyi tezgâhlayan oydu. Onlara şöyle dedi: ‘Musa aleyhisselâm yanınızdaki Kıptîlerin ziynet eşyaları sebebiyle randevusunu geciktirdi; o ziynetler ise size haramdır.’ Böylece buzağı hadisesi cereyan etti. Allah Teâlâ onun aleyhisselâm gelişi anında bu fitnenin vuku bulduğunu ona haber verdi; bu ya O’nun ilminde ve meşietinde kesinleşmiş olması itibarıyladır ya da Allah Teâlâ’nın: {وَنَادَى أصحاب الجنة} “Cennet ehli seslendi” kavlinde ve benzerlerinde olduğu gibi vuku bulması beklenen şeyin gerçekleşmiş gibi ifade edilmesi üslubuyladır; yahut Sâmirî, Musa’nın aleyhisselâm gidişi esnasında fitneyi çıkarmaya azmettiği ve onun temellerini kurup ön hazırlıklarını yaptığı için haber verildiği anda fitne fiilen başlamış durumdaydı. İsm-i tafdil sîgasıyla ‘ve edallehümü’s-sâmiriyyü’ şeklinde de okunmuştur; yani ‘sapıklıkta onların en şiddetlisi Sâmirî idi; çünkü o hem sapmış hem de saptırmıştır’ [demektir]. Sâmirî, İsrailoğullarından Sâmire adı verilen bir kabileye mensuptur. Kirmânlı bir kâfir olduğu veya Bâcermâ ehlinden olduğu da söylenmiştir; adı Musa b. Zafer’dir. İslam’ı açığa vurmuş bir münafıktı ve sığıra tapan bir kavimdendi.

{فَرَجَعَ موسى إلى قَوْمِهِ} عند رجوعِه المعهود أي بعد ما استوفى الأربعين وأخذ التوراة لا عَقيبَ الإخبار بالفتنة فسببيةُ ما قبل الفاء لما بعدها إنما هي باعتبار قيد الرجوعِ المستفادِ من قوله تعالى

{فَرَجَعَ موسى إلى قَوْمِهِ} “Bunun üzerine Musa kavmine döndü.” Bilinen mutat dönüşü vaktinde döndü; yani fitnenin haber verilmesinin hemen akabinde değil, kırk günü tamamlayıp Tevrat’ı aldıktan sonra döndü. Fâ (ف) harfinden önceki kısmın sonrasına sebep olması, ancak Allah Teâlâ’nın şu kavlinden anlaşılan dönüşün vasfı/kaydı itibarıyladır:

{غضبان أَسِفًا} لا باعتبار نفسه وإن كانت داخلةً عليه حقيقةً فإن كونَ الرجوعِ بعد تمام الأربعين أمر مقرر مشهرو لا يذهبُ الوهمُ إلى كونه عند الإخبار بالفتنة كما إذا قلتَ شايعتُ الحُجاجَ ودعوتُ لهم بالسلامة فرجعوا سالمين فإن أحداً لا يرتاب في أن المراد رجوعُهم المعتادُ لا رجوعُهم إثرَ الدعاء وأن سببيةَ الدعاءِ باعتبار وصفِ السلامة لا باعتبار نفس الرجوعِ والآسِفُ الشديدُ الغضبِ وقيل الحزين {قَالَ} استئنافٌ مبني على سؤالٍ ناشىءٍ من حكايةِ رجوعِه كذلك كأنه قيل فماذا فعل بهم فقيل قال {يا قوم أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حسنا} بأن يعطيكم التوراة فيها ما فيها من النور والهدى والهمزةُ لإنكار عدم الوعدِ ونفيِه وتقريرِ وجودِه على أبلغِ وجهٍ وآكَدِه أي وعَدكم بحيث لا سبيلَ لكم إلى إنكاره والفاء في قوله تعالى {أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ العهد} أي الزمان للعطف على مقدر والهمزةُ لإنكار المعطوفِ ونفيه فقط أي أوعدكم ذلك فطال زمانُ الإنجاز فأخطأتم بسبيه {أَمْ أَرَدتُّمْ أَن يَحِلَّ} أي يجبَ {عَلَيْكُمْ غَضَبٌ} شَدِيدٍ لا يقادَر قدرُه كائنٌ {مّن رَّبّكُمْ} أي من مالك أمرِكم على الإطلاق {فَأَخْلَفْتُمْ مَّوْعِدِى} أي وعْدَكم إياي بالثبات على ما أمرتُكم به إلى أن أرجِع من الميقات على إضافة المصدر إلى مفعوله للقصد إلى زيادة تقبيحِ حالِهم فإن إخلافَهم الوعدَ الجاريَ فيما بينهم وبينه ﵇ منْ حيثُ إضافتُه إليه ﵇ أشنعُ منه من حيث إضافتُه إليهم والفاءُ لترتيب ما بعدها على كل واحدٍ من شِقَّي الترديد على سبيل البدلِ كأنه قيل أنسيتم الوعدَ بطول العهد فأخلفتموه خطأً أم أردتم حلولَ الغضب عليكم فأخلفتموه عمْداً وأما جعلُ الموعدِ مضافاً إلى فاعله وحملُ إخلافه على معنى وجدانِ الخلُف فيه أي فوجدتم الخُلفَ في موعدي لكم بالعَود بعد الأربعين فما لا يساعده السباقُ ولا السياق أصلاً

{غضبان أَسِفًا} “Öfkeli ve üzgün olarak [döndü].” Hakikatte dönüşün aslına dahil olsa bile, sebep bizzat dönüşün kendisine değil, bu vasfadır. Zira kırk gün tamamlandıktan sonra dönmüş olması kesin ve meşhur bir husustur; akıl fitnenin haber verildiği anda döndüğü vehmine kapılmaz. Nitekim sen: ‘Hacılara refakat ettim ve onlara selamet diledim; onlar da salimen döndüler’ dediğin zaman, hiç kimse maksadın duanın hemen ardından dönmeleri değil mutat dönüşleri olduğundan ve duanın sebebiyetinin bizzat dönüşe değil selamet vasfına yönelik olduğundan şüphe etmez. ‘Âsif’, son derece öfkeli demektir; kederli/üzgün manasına geldiği de söylenmiştir. {قَالَ} Musa’nın bu şekilde dönüşünün aktarılmasından doğan bir soruya dayalı istînâftır; sanki ‘Onlara ne yaptı?’ denilmiş, buna karşılık ‘Dedi ki:’ {يا قوم أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حسنا} “‘Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı?’” İçinde nice nur ve hidayet bulunan Tevrat’ı size vereceğini [vaat etmedi mi?] Hemze, vaadin olmadığını inkâr ve nefyetmek, onun varlığını ise en beliğ ve en tekitli biçimde ortaya koymak içindir; yani ‘Rabbiniz size inkâr etmenize hiçbir yol bulunmayan kesin bir vaatte bulundu’ [demektir]. Allah Teâlâ’nın: {أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ العهد} “‘Yoksa size zaman mı çok uzun geldi?’” yani süre mi uzadı kavlindeki fâ (ف) harfi, takdiri bir kelama atıf içindir. Hemze ise sadece matuf olan kısmı inkâr ve nefyetmek içindir; yani ‘O size bunu vadetti de vaadin yerine gelme süresi uzadı da bu yüzden mi hata ettiniz?’ {أَمْ أَرَدتُّمْ أَن يَحِلَّ} “‘Yoksa inmesini mi istediniz?’” yani vacip olup çatmasını mı istediniz, {عَلَيْكُمْ غَضَبٌ} “Üzerinize bir gazabın” miktarı takdir edilemeyecek derecede şiddetli bir gazabın, {مّن رَّبّكُمْ} “Rabbinizden” yani işinizin mutlak mâlikinden [gelen bir gazabın], {فَأَخْلَفْتُمْ مَّوْعِدِى} “‘De bu yüzden bana verdiğiniz sözden caydınız?’” Yani ‘benden ayrılıp buluşma yerine gittiğimde geri dönünceye kadar size emrettiğim şeyler üzerinde sebat edeceğinize dair bana verdiğiniz sözden [mi caydınız?]’ Masdarın mefulüne izafeti kabilindendir; bu da onların durumunu daha da çirkin göstermek maksadıyladır. Zira aralarında cereyan eden sözleşmeden dönmeleri, Musa’ya aleyhisselâm izafe edilmesi bakımından, kendilerine izafe edilmesinden çok daha çirkindir. Fâ (ف) harfi ise sonrasındaki hükmü, terditli iki şıktan her birine bedel yoluyla tertip etmek içindir. Sanki şöyle denilmiştir: ‘Sürenin uzaması sebebiyle vaadi unuttunuz da yanılarak mı sözden caydınız, yoksa üzerinize gazabın inmesini istediniz de kasten mi caydınız?’ ‘Mev‘id’ kelimesini failine muzâf kılıp sözden caymayı ‘onda vaade aykırılık bulmak’ manasına hamletmek; yani ‘kırk günden sonra döneceğime dair size verdiğim sözde bir aykırılık mı buldunuz?’ demek ise, sözün öncesi ve sonrası bunu kesinlikle desteklemez.

{قَالُواْ مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ} أي وعدنا إياك الثابت على ما أمرتَنا به وإيثارُه على أن يقال موعدَنا على إضافة المصدرِ إلى فاعله لما مر انفاً {بِمَلْكِنَا} أي بأن ملكنا أمور نايعنون أنالو خُلّينا وأمورَنا ولم يسوّل لنا السامريُّ ما سوله مع مساعدة بعضِ الأحوالِ لما أخلفناه وقرئ بمِلْكنا بكسر الميم وضمِّها والكلُّ لغاتٌ في مصدر ملَكتُ الشيءَ {ولكنا حُمّلْنَا أَوْزَاراً مّن زِينَةِ القوم} استدراكٌ عما سبق واعتذارٌ عما فعلوا ببيان منشأ الخطأ وقرئ حلمنا بالتخفيف أي حمَلْنا أحمالاً من حُليِّ القِبْط التي استعرناها منهم حين هممنا بالخروج من مصرَ باسم العُرس وقيل كانوا استعاروها لعبد كان لهم ثم لم يردّوها إليهم عند الخروجِ مخافةَ أن يقفوا على أمرهم وقيل هي ما ألقاه البحرُ على الساحل بعد إغراقهم فأخذوها ولعل تسميتهم لها أوزاراً لأنها تبعاتٌ وآثامٌ حيث لم تكن الغنائمُ تحِلّ حينئذ {فَقَذَفْنَاهَا} أي في النار رجاءً للخلاص عن ذنبها {فَكَذَلِكَ} أي فمثلَ ذلك القذف {أَلْقَى السامرى} أي ما كان معه منها وقد كان أراهم أنه أيضاً يُلقي ما كان معه من الحُليّ فقالوا ما قالوا على زعمهم وإما كان الذي ألقاه التربةَ التي أخذها من أثر الرسولِ كما سيأتي روي أنه قال لهم إنما تأخر موسى عنكم لما معكم من الأوزار فالرأي أن نحفِرَ

{قَالُواْ مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ} “Dediler ki: ‘Sana verdiğimiz sözden caymadık,’” yani bize emrettiğin şey üzerinde sebat edeceğimize dair sana verdiğimiz sözden [caymadık]. Az önce geçtiği üzere, masdarın failine izafetle ‘mev‘idenâ’ (bizim sözümüz) denilmek yerine bu lafzın tercih edilmesi o nükte sebebiyledir. {بِمَلْكِنَا} “‘Kendi irademiz ve gücümüzle [caymadık].’” Yani kendi işlerimize hâkim olarak [yapmadık]; ‘Eğer kendi halimize ve işlerimize bırakılsaydık ve bazı şartların da yardımıyla Sâmirî bize o vesveseleri vermeseydi, sana verdiğimiz sözden caymazdık’ demek istemektedirler. Mîm’in kesresi ve zammesiyle ‘bi-milkina’ ve ‘bi-mülkina’ şeklinde de okunmuştur; hepsi de bir şeye mâlik olma masdarının lügatleridir. {ولكنا حُمّلْنَا أَوْزَاراً مّن زِينَةِ القوم} “‘Fakat biz o kavmin ziynet eşyalarından birtakım ağırlıklar yüklenmiştik.’” Önceki sözden istidrak ve hatanın kaynağını açıklayarak yaptıklarına dair bir özür beyanıdır. Şeddesiz olarak ‘hamilnâ’ şeklinde de okunmuştur; yani ‘Mısır’dan çıkmaya niyetlendiğimizde düğün bahanesiyle Kıptîlerden ödünç aldığımız ziynet eşyalarından ağırlıklar taşımıştık’ [demektir]. Denildi ki: Onlara ait bir bayram için bunları ödünç almışlardı; sonra çıkış esnasında durumlarını fark ederler korkusuyla onları geri vermemişlerdi. Denildi ki: Onlar boğulduktan sonra denizin sahile attığı ve kendilerinin aldığı eşyalardır. Bunları ‘evzâr’ (ağırlıklar/günahlar) olarak isimlendirmeleri, o dönemde ganimetler helal kılınmadığı için bunların vebal ve günah olması sebebiyledir. {فَقَذَفْنَاهَا} “‘Biz de onları [ateşe] attık.’” Yani günahından kurtulma ümidiyle onları ateşe attık. {فَكَذَلِكَ} “‘İşte tıpkı böylece,’” yani tıpkı bu atış gibi, {أَلْقَى السامرى} “‘Sâmirî de [elindekini] attı.’” Yani yanında o ziynetlerden bulunan şeyleri attı. Oysa Sâmirî kendisinde bulunan ziynetleri de atıyormuş gibi onlara göstermişti; onlar da kendi zanlarına göre bu sözü söylediler. Halbuki onun attığı şey, ileride geleceği üzere elçinin (Cebrail’in) izinden aldığı topraktı. Rivayet edildiğine göre Sâmirî onlara: ‘Musa’nın sizden gecikmesi ancak yanınızdaki bu günah ağırlıkları sebebiyledir; en doğrusu bir çukur kazalım,

حفيرةً ونسجّر فيها ناراً ونقذفَ فيها كلَّ ما معنا ففعلوا

içinde ateş yakalım ve yanımızdaki her şeyi onun içine atalım’ dedi; onlar da öyle yaptılar.

{فَأَخْرُجْ} أي السامريُّ {لَهُمْ} للقائلين {عِجْلاً} من تلك الحُلِيّ المُذابة وتأخيرُه مع كونه مفعولاً صريحاً عن الجار والمجرور لما مر مرارا من الاعتناء بالمقدم والتشويق إلى المؤخر مع ما فيه من نوع طول يُخِلّ تقديمُه بتجاوب أطرافِ النظمِ الكريم فإن قوله تعالى {جَسَداً} أي جُثةً ذا دمٍ ولحمٍ أو جسداً من ذهب لا روحَ له بدلٌ منه وقوله تعالى {لَّهُ خُوَارٌ} أي صوتُ عجلٍ نعتٌ له {فَقَالُواْ} أي السامريُّ ومن افتُتن به أولَ ما رآه {هذا إلهكم وإله موسى فَنَسِىَ} أي غفَل عنه وذهب يطلُبه في الطور وهذا حكايةٌ لنتيجة فتنةِ السامريّ فعلاً وقولاً من جهته تعالى قصداً إلى زيادة تقريها ثم ترتيبِ الإنكار عليها لا من جهة القائلين وإلا لقيل فأخرج لنا والحملُ على أن عدولَهم إلى ضمير الغيبة لبيان أن الإخراجَ والقولَ المذكورَيْن للكل لا للعابدة فقط خلافُ الظاهر مع أنه مُخلٌّ باعتذارهم فإن مخالفةَ بعضهم للسامري وعدَم افتتانِهم بتسويله مع كون الإخراجِ والخطاب لهم مما يهون مخالفته للمعتذرين فافتتانهم بعد ذلك أعظمُ جنايةً وأكثر شناعةً وأما ما قيل من أن المعتذرين هم الذين لم يعبُدوا العجلَ وأن نسبة الإخلافِ إلى أنفسهم وهم برآء منه من قبيلِ قولِهم بنُو فلان قتلُوا فلاناً مع أن القاتل واحد منهم كأنهم قالوا ما وجد الإخلافِ فيما بيننا بأمر كنا نملِكه بل تمكنت الشبهةُ في قلوب العبَدةِ حيث فعل السامريُّ ما فعل فأخرج لهم ما أخرج وقال ما قال فلم نقدِرْ على صرفهم عن ذلك ولم نفارقهم مخافةَ ازديادِ الفتنة فيقضي بفساده سباقِ النظمِ الكريم وسياقه وقوله تعالى

{فَأَخْرُجْ} Sâmirî çıkardı, {لَهُمْ} o sözü söyleyenlere [çıkardı], {عِجْلاً} “Bir buzağı [çıkardı].” O eritilmiş ziynetlerden [çıkardı]. Açık bir meful olduğu halde harf-i cer ve mecrurdan sonraya bırakılması, öne alınana verilen ehemmiyet ve sonraya bırakılana yönelik merak uyandırma nüktesi içindir; ayrıca öne alınması durumunda yüce nazmın ahengine halel getirecek bir tür uzunluk taşıması sebebiyledir. Zira Allah Teâlâ’nın: {جَسَداً} “Bir ceset [olarak]” kavli, yani kanı ve eti olan bir gövde yahut ruhu bulunmayan altından bir ceset kavli ondan bedeldir; Allah Teâlâ’nın: {لَّهُ خُوَارٌ} “Böğürmesi olan” yani buzağı sesi çıkaran kavli ise onun sıfatıdır. {فَقَالُواْ} Sâmirî ve onu ilk gördüğünde fitneye kapılan kimseler dediler ki: {هذا إلهكم وإله موسى فَنَسِىَ} “‘İşte sizin de ilahınız, Musa’nın da ilahı budur; fakat o unuttu.’” Yani Musa onu unuttu ve Tûr’da aramaya gitti. Bu, Sâmirî’nin fiilî ve kavlî fitnesinin neticesinin büyüklüğünü daha da açıkça ortaya koymak ve ardından bunun üzerine kınama getirmek maksadıyla Allah Teâlâ tarafından yapılan bir aktarımdır; yoksa o sözü söyleyen kavim tarafından yapılan bir nakil değildir, aksi takdirde ‘bize çıkardı’ (fe-ahrace lenâ) denilirdi. Zamirin gaibe çevrilmesini, çıkarma ve söyleme fiillerinin sadece tapanlara değil herkese yönelik olduğunu beyan etmeye hamletmek zahire aykırıdır; üstelik onların özür beyanına da halel getirir. Zira çıkarma ve hitap kendilerine yapıldığı halde bazılarının Sâmirî’ye muhalefet etmesi ve onun yaldızlı sözlerine aldanmaması, özür dileyenlerin de ona muhalefet etmesini kolaylaştıracak bir durumdur; buna rağmen fitneye kapılmaları ise çok daha büyük bir cinayet ve daha çirkin bir suçtur. Özür dileyenlerin buzağıya tapmayan kimseler olduğu ve kendileri bundan beri oldukları halde sözden dönmeyi kendi nefislerine nispet etmelerinin, katil içlerinden tek bir kişi olduğu halde ‘Falan oğulları filanı öldürdü’ denilmesi kabilinden olduğu iddiasına gelince; sanki onlar: ‘Aramızdaki sözden cayma, bizim mâlik olduğumuz bir iradeyle vuku bulmadı; bilakis Sâmirî yapacağını yapıp o heykeli çıkarınca ve o sözleri söyleyince tapanların kalbinde şüphe yerleşti; biz de onları bundan çevirmeye güç yetiremedik ve fitne daha da büyümesin diye de aralarından ayrılmadık’ demişler gibi yapılan bu yoruma gelince; yüce nazmın öncesi ve sonrası bunun bâtıl olduğuna hükmeder. Allah Teâlâ’nın şu kavli de:

{أَفَلَا يَرَوْنَ} الخ إنكار وتقيح من جهته تعالى الحال الضالّين والمُضلّين جميعاً وتسفيهٌ لهم فيما أقدموا عليه من المنكَر الذي لا يشتبه بطلانُه واستحالتُه على أحد وهو اتخاذُه إلها والفاء للعطف على مقدر يقتضيه المقامُ أي ألا يتفكرون فلا يعلمون {ألا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً} أي أنه لا يرجِعُ إليهم كلاماً ولا يرد عليهم جواباً فكيف يتوهّمون أنه إله وقرئ يرجَع بالنصب قالوا فالرؤية حينئذ بصرية فإن الناصبة لا تقع بد أفعالِ اليقين أي ألا ينظرون فلا يُبصرون عدمَ رجْعِه إليهم قولاً من الأقوال وتعليقُ الإبصار بما ذُكر مع كونه أمراً عديما للتنبيه على كمال ظهورِه المستدعي لمزيد تشنيعِهم وتركيكِ عقولِهم وقوله تعالى {وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرّاً وَلَا نَفْعاً} عطف على لا يرجعُ داخلٌ معه في حيزِ الرؤية أي أفلا يرون أنه لا يقدرُ على أنْ يدفعَ عنهم ضرًّا أو يجلُبَ لهم نفعاً أو لا يقدرُ على أنْ يضرَّهم إن لم يعبدوه أو ينفعَهم إن عبدوه

{أَفَلَا يَرَوْنَ} “Görmüyorlar mı ki...” vb. [ifadeler], hem sapanların hem saptıranların durumunu Allah Teâlâ tarafından bir inkâr, çirkin bulma ve bâtıllığı ile imkânsızlığı hiç kimseye kapalı olmayan o buzağıyı ilah edinme münkerine cüret etmelerinden ötürü onları akılsızlıkla nitelemektir. Fâ (ف) harfi, makamın gerektirdiği takdiri bir kelama atıf içindir; yani ‘Düşünmüyorlar mı ki bilmiyorlar:’ {ألا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً} “O kendilerine bir sözle karşılık veremiyor.” Yani onlara bir kelam döndüremiyor ve hiçbir cevaba karşılık veremiyor; öyleyse onun bir ilah olduğunu nasıl vehmedebilirler? ‘Yerce‘a’ şeklinde mansub olarak da okunmuştur. Dediler ki: Bu durumda görme (rü’yet) fiili gözle görme (basarî) manasındadır; zira nasbeden ‘en’ harfi yakîn bildiren fiillerden sonra gelmez; yani ‘Bakmıyorlar mı ki onun kendilerine hiçbir söz döndüremediğini görmüyorlar?’ [demektir]. Görmenin yokluk bildiren (ademî) bir duruma bağlanması, onların cehaletini daha çok teşhir etmeyi ve akıllarının kıtlığını ortaya koymayı gerektiren o durumun apaçık ortada olduğuna dikkat çekmek içindir. Allah Teâlâ’nın: {وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرّاً وَلَا نَفْعاً} “Ve onlara ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmiyor” kavli, {لَا يَرْجِعُ} ifadesine matuf olup onunla birlikte görme fiilinin kapsamına dahildir; yani ‘Görmüyorlar mı ki o, onlardan bir zararı savmaya veya onlara bir fayda sağlamaya güç yetiremez; yahut ona tapmazlarsa kendilerine zarar vermeye, taparlarsa da bir fayda sağlamaya muktedir değildir.’

{وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هارون مِن قَبْلُ} جملةٌ قسميةٌ مؤكدة لما قبلها من الإنكار والتشنيع ببيان عُتوِّهم واستعصائِهم على الرسول إثرَ بيان مكابرتهم لقضية

{وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هارون مِن قَبْلُ} “Andolsun ki daha önce Harun onlara demişti.” Akılların gerektirdiği açık hakikate karşı sergiledikleri inatlaşmanın beyanının hemen ardından, peygambere karşı sergiledikleri azgınlığı ve itaatsizliği açıklayarak önceki inkâr ve kınamayı pekiştiren yeminli bir cümledir.

العقولِ أي وبالله لقد نصح لهم هرون ونبّههم على كُنه الأمرِ من قبل رجوعِ موسى ﵇ إليهم وخطابِه إياهم بما ذكر من المقالات وقيل من قبل قولِ السامري كأنه ﵇ أو وما أبصره حين طلع من الحفيرة توهم منهم الافتتان به فساع إلى تحذيرهم وقال لهم {يا قوم إِنَّمَا فُتِنتُمْ بِهِ} أي أُوقِعتم في الفتنة بالعجل أو أُضللتم به على توجيه القصر المستفادِ من كلمة إنما إلى نفس الفعل بالقياس إلى مقابله الذي يدّعيه القومُ لا إلى قيده المذكور بالقياس إلى قيد آخرَ على معنى إنما فُعل بكم الفتنة لا الإرشادُ إلى الحق لا على معنى إنما فتنتم بالعجل لا بغيره وقوله تعالى {وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرحمن} بكسر إن عطفاً على إنما إرشادٌ لهم إلى الحق إثرَ زجرهم عن الباطل والتعرّضُ لعنوان الربوبيةِ والرحمة للاعتناء باستمالتهم إلى الحق كما أن التعرضَ لوصف العجل للاهتمام بالزجر عن الباطل أي إن ربكم المستحقَّ للعبادة هو الرحمن لا غيرُ والفاء في قوله تعالى {فاتبعونى} لترتيب ما بعدها على ما قبلها من مضمون الجملتين أي إذا كان الأمرُ كذلك فاتبعوني في الثبات على الدين {وَأَطِيعُواْ أَمْرِى} هذا واترُكوا عبادةَ ما عرفتم شأنه

Yani ‘Allah’a yemin olsun ki Harun, Musa aleyhisselâm kendilerine dönmeden ve onlara zikredilen sözlerle hitap etmeden önce onlara nasihat etmiş ve meselenin hakikatini bildirmişti.’ Denildi ki: Sâmirî’nin sözünden önce [demiştir]; sanki o aleyhisselâm Sâmirî çukurdan çıkıp geldiğinde kavmin ona kapılacağını sezmiş ve hemen onları uyarmaya koşarak onlara şöyle demiştir: {يا قوم إِنَّمَا فُتِنتُمْ بِهِ} “‘Ey kavmim! Siz bununla ancak imtihana çekildiniz.’” Yani buzağı sebebiyle fitneye düşürüldünüz veya onunla saptırıldınız. ‘İnnemâ’ (إِنَّمَا) kelimesinden anlaşılan hasr (kısıtlama), zikredilen kaydın başka bir kayda nispet edilmesine değil, kavmin iddia ettiği zıddına nispetle bizzat fiilin kendisine yöneliktir; yani ‘Sizin hakkınızda yapılan şey hakka irşat değil, sırf fitneye düşürmektir’ manasınadır; yoksa ‘başka bir şeyle değil, sadece buzağı ile fitneye düşürüldünüz’ demek değildir. Allah Teâlâ’nın: {وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرحمن} “‘Ve şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân’dır’” kavli, ‘inne’nin kesresiyle {إِنَّمَا} cümlesine matuftur; onları bâtıldan sakındırdıktan sonra hakka irşat etmektir. Rablik ve rahmet vasfının zikredilmesi, onları hakka ısındırmaya verilen önem içindir; tıpkı buzağının zikredilmesinin bâtıldan sakındırmaya verilen önem için olması gibi. Yani ‘İbadete layık olan Rabbiniz başkası değil, yalnızca Rahmân’dır.’ Allah Teâlâ’nın: {فاتبعونى} “‘O halde bana uyun’” kavlindeki fâ (ف) harfi, sonrasını önceki iki cümlenin ihtiva ettiği manaya bağlamak içindir; yani ‘Mademki durum böyledir, dinde sebat etme hususunda bana tâbi olun’, {وَأَطِيعُواْ أَمْرِى} “‘Ve emrime itaat edin!’” Yani ‘Şu emrime uyun ve mahiyetini öğrendiğiniz şeye tapmayı bırakın!’

{قالوا} في جواب هرون ﵇ {لَن نَّبْرَحَ عَلَيْهِ} على العجل وعبادته {عاكفين} مقيمين {حتى يَرْجِعَ إِلَيْنَا موسى} جعلوا رجوعَه ﵇ إليهم غايةً لعُكوفهم على عبادة العجلِ لكن لا على طريق الوعدِ بتركها عند رجوعِه ﵇ بل بطريق التعليل والتسويق وقد دسوا تحت ذلك أنه ﵇ لا يرجِع بشيء مبين تعويلاً على مقالة السامريّ روي أنهم لما قالوه اعتزلهم هرون ﵇ في اثني عشر ألفاً وهم الذين لم يعبدوا العجل فلما رجع موسى ﵇ وسمع الصياحَ وكانوا يرقُصون حول العجل قال للسبعين الذين كانوا معه هذا صوتُ الفتنة فقال لهم ما قال وسمع منهم ما قالوا وقولُه تعالى

{قالوا} Harun’a aleyhisselâm cevap olarak dediler ki: {لَن نَّبْرَحَ عَلَيْهِ} “‘Ona [tapmaya] devam edeceğiz,’” buzağıya ve ona tapmaya, {عاكفين} “Bağlı kalarak...” Yani onun başında durarak [devam edeceğiz], {حتى يَرْجِعَ إِلَيْنَا موسى} “‘Musa bize dönünceye kadar.’” Onun aleyhisselâm kendilerine dönüşünü buzağıya tapmaya devam etmelerinin nihai sınırı (gayesi) kıldılar; ancak bu, o aleyhisselâm döndüğünde tapmayı bırakacaklarına dair bir vaat yoluyla değil, gerekçelendirme ve savsaklama yoluyladır. Sâmirî’nin lafına güvenerek onun aleyhisselâm açık bir delille dönmeyeceği imasını da bunun altına gizlemişlerdir. Rivayet edildiğine göre onlar bu sözü söyleyince Harun aleyhisselâm, buzağıya tapmayan on iki bin kişiyle birlikte onlardan ayrıldı. Musa aleyhisselâm dönüp de bağrışmaları işitince —ki buzağının etrafında dans ediyorlardı— beraberindeki yetmiş kişiye: ‘Bu fitnenin sesidir’ dedi. Sonra onlara o sözleri söyledi, onlardan da verdikleri cevabı işitti. Allah Teâlâ’nın şu kavli de:

{قال} استئناف مبني على سؤالٍ نشأَ من حكايةِ جوابهم لهرون ﵇ كأنَّه قيلَ فماذَا قالَ موسى لهرون ﵉ حين سمع جوابهم له وهل رضيَ بسكوته بعد ما شاهد منهم ما شاهد فقيل قال له وهو مغتاظٌ قد أخذ بلحيته ورأسه {يَا هارون مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّواْ} بعبادة العجل وبلغوا من المكابرة إلى أن شافهوك بتلك المقالةِ الشنعاء

{قال} “[Musa] dedi ki:” Onların Harun’a aleyhisselâm verdikleri cevabın aktarılmasından doğan bir soruya dayalı istînâftır; sanki ‘Musa onların Harun’a aleyhisselâm verdiği cevabı işittiğinde ve onlardan gördüğü şeyleri bizzat müşahede ettikten sonra Harun’a ne dedi? Onun sessiz kalmasına razı oldu mu?’ denilmiş, buna karşılık [şöyle] denilmiştir: Sakalından ve başından tutmuş son derece öfkeli bir halde ona dedi ki: {يَا هارون مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّواْ} “‘Ey Harun! Onların saptıklarını gördüğün zaman seni ne engelledi?’” Buzağıya tapmak suretiyle [saptıklarını] ve senin yüzüne karşı o çirkin sözü söyleyecek kadar küstahlaştıklarını [gördüğün zaman],

(ألا تَتَّبِعَنِ) أي أن تتّبعَني على أن لا تريدة وهو مفعولٌ ثانٍ لمنع وهو عامل في إذ أيُّ شيءٍ منعك حين رؤيتك لضلالهم أن تتبعني في الغضب لله تعالى والمقاتلة مع من كفر به وقيل المعنى ما حملك على أن لا تتبعني فإن المنع عن الشيء مستلزمٌ للحمل على مقابله وقيل ما منعك أن تلحقَني وتُخبرَني بضلالهم فتكونَ مفارقتُك مزْجرةً لهم وفيه أن نصائح هرون ﵇ حيث لم تزجُرْهم عما كانوا عليه فلأن لا تزجُرَهم مفارقتُه إياهم عنه أولى والاعتذارُ بأنهم إذا علموا أنه يلحقه ويخبره القصة يخافون رجوعَ موسى ﵇ فينزجروا عن ذلك بمعزل من حيز القبول كيف لا وهم قد صرحوا بأنهم عاكفون عليه إلى حين رجوعه عليه السلام

(ألا تَتَّبِعَنِ) “Bana uymaktan [seni alıkoyan neydi]?” ‘Lâ’ (لا) zâit kabul edilerek ‘bana uymaktan’ [demektir]. ‘Mene‘a’ fiilinin ikinci mefulüdür; bu fiil ‘iz’ (إِذْ) zarfında da amel etmektedir. Yani ‘Onların saptıklarını gördüğün anda Allah Teâlâ için öfkelenmek ve O’nu inkâr edenlerle savaşmak hususunda bana tâbi olmaktan seni hangi şey alıkoydu?’ Denildi ki mana: ‘Bana uymamaya seni sevk eden neydi?’ zira bir şeyden menetmek, zıddına sevk etmeyi gerektirir. Denildi ki: ‘Bana yetişip onların sapıklığını bana haber vermekten seni ne engelledi ki senin onlardan ayrılman onlar için bir caydırıcı olsaydı?’ Fakat buna karşı şu söylenir: Harun’un aleyhisselâm nasihatleri onları içinde bulundukları durumdan vazgeçiremediğine göre, onlardan ayrılmasının onları vazgeçirmemesi çok daha evladır. Onların, Harun’un Musa’ya yetişip hadiseyi haber vereceğini bildiklerinde Musa’nın aleyhisselâm dönüşünden korkup bundan vazgeçecekleri şeklindeki mazeret ise asla kabul edilemez; zira onlar Musa aleyhisselâm dönünceye kadar ona tapmaya devam edeceklerini açıkça ifade etmişlerdi.

{أَفَعَصَيْتَ أَمْرِى} أي بالصلابة في الدين والمحاماةِ عليه فإن قوله له ﵉ اخلفني متضمن الأمر بهما حتماً فإن الخلافةَ لا تتحقق إلا بمباشرة الخليفة ما كان يباشره المستخف لو كان حاضراً والهمزةُ للإنكار التوبيخي والفاءُ للعطف على مقدر يقتضيه المقامُ أي ألم تتبعني أو أخالفتني فعصيت أمري

{أَفَعَصَيْتَ أَمْرِى} “‘Yoksa emrime karşı mı geldin?’” Yani dinde tavizsiz olma ve onu savunma hususundaki [emrime mi karşı geldin?] Zira Musa’nın ona aleyhimesselâm söylediği: ‘Kavmim içinde benim yerime geç’ sözü, kesinlikle bu ikisini emretmeyi içermektedir; çünkü halifelik, ancak halifenin, yerine geçtiği kişi orada hazır bulunsaydı bizzat yapacağı şeyleri yapmasıyla gerçekleşir. Hemze, azarlama bildiren inkâr (inkâr-ı tevbîhî) içindir; fâ (ف) harfi ise makamın gerektirdiği takdiri bir kelama atıftır; yani ‘Bana tâbi olmadın mı yahut bana muhalefet edip emrime isyan mı ettin?’ [demektir].

{قال يا ابن أُمَّ} خَصّ الأمَّ بالإضافة استعظاماً لحقها وترقيقاً لقلبه لا لما قيلَ من أنه كان أخاه لأم فإن الجمهورَ على أنهما كانا شقيقين {لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِى وَلَا بِرَأْسِى} أي ولا بشعر رأسي روي أنه ﵇ أخذ شعرَ رأسِه بيمينه ولحيتَه بشماله من شدة غيظِه وفرْطِ غضبِه لله وكان ﵇ حديداً متصلّباً في كل شيء فلم يتمالكْ حين رآهم يعبدون العجلَ ففعل ما فعل وقوله تعالى {إِنّى خَشِيتُ} الخ استئنافٌ سيق لتعليل موجبِ النهي ببيان الداعي إلى ترك المقاتلةِ وتحقيقِ أنه غيرُ عاصٍ لأمره بل ممتثلٌ به أي إني خشيتُ لو قاتلت بعضَهم بعض وتفانَوا وتفرقوا {أَن تَقُولَ فرقت بين بني إسرائيل} برأيك مع كونهم أبناءَ واحد كما ينبأ عنه ذكرُهم بذلك العنوان دون القوم ونحوِه وأراد ﵇ بالتفريق ما يستتبعه القتالُ من التفريق الذي لا يرُجى بعده الاجتماعُ {وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِى} يريد به قولُه ﵇ اخلُفني في قومي وأصلح الخ يعني إني رأيت أن الإصلاحَ في حفظ الدَّهْماءِ والمداراةِ معهم إلى أن ترجِع إليهم فلذلك استأنيتُك لتكون أنت المتدارِكَ للأمر حسبما رأيت لا سيما وقد كانُوا في غاية القوةِ ونحن على القلة والضّعف كما يعرب عنه قوله تعالى إِنَّ القوم استضعفونى وَكَادُواْ يَقْتُلُونَنِى

{قال يا ابن أُمَّ} “[Harun] dedi ki: ‘Ey anamın oğlu!’” Onun anne hakkını yüceltmek ve kalbini yumuşatmak için özellikle anneyi izafe ederek hitap etti; yoksa onun sadece anne bir kardeşi olduğu söylendiği için değildir, zira cumhura göre ikisi öz kardeşti. {لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِى وَلَا بِرَأْسِى} “‘Sakalımı ve başımı tutma!’” Yani başımın saçını [tutma]. Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm Allah için duyduğu şiddetli öfke ve aşırı gayret sebebiyle sağ eliyle onun başının saçını, sol eliyle de sakalını tutmuştu. O aleyhisselâm her konuda çok celalli ve tavizsiz bir mizaca sahipti; onları buzağıya taparken görünce kendine hâkim olamadı ve bu hareketi yaptı. Allah Teâlâ’nın: {إِنّى خَشِيتُ} vb. kavli, nehyin gerekçesini açıklamak üzere sevk edilmiş bir istînâftır; savaşı terk etmeye sevk eden amili beyan etmekte ve onun emrine isyan etmeyip bilakis ona itaat ettiğini ortaya koymaktadır; yani ‘Şayet onların bir kısmıyla diğer bir kısmını savaştırsaydım da birbirlerini tüketip fırkalara ayrılsalardı, {أَن تَقُولَ فرقت بين بني إسرائيل} ‘İsrailoğullarının arasını ayırdın’ demenden korktum.’ Tek bir kişinin evlatları oldukları halde —ki kavim vb. yerine bu unvanla zikredilmeleri buna işaret eder— kendi görüşünle [onları böldün demenden korktum]. O aleyhisselâm tefrika ile savaşın doğuracağı ve ardından bir daha toparlanması umulmayan parçalanmayı kastetmiştir. {وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِى} “‘Ve sözümü gözetmedin.’” Yani onun aleyhisselâm: ‘Kavmim içinde yerime geç ve ıslah et...’ sözünü kastetmektedir. Yani ‘Ben ıslahın, sen onlara dönünceye kadar kalabalığı bir arada tutmakta ve onları idare etmekte olduğunu gördüm; bu sebeple durumu uygun gördüğün şekilde bizzat toparlayacak olan sen olasın diye seni bekledim. Kaldı ki Allah Teâlâ’nın: {إِنَّ القوم استضعفونى وَكَادُواْ يَقْتُلُونَنِى} “Şüphesiz bu kavim beni güçsüz buldu ve neredeyse beni öldürecekti” kavlinin de ifade ettiği gibi onlar son derece güçlüydü, biz ise az ve zayıf durumdaydık’ [demek istedi].

(قَالَ) استئنافٌ وقع جوابا عما نشأ من حكاية ما سلف من اعتذار القوم بإسناد الفسادِ إلى السامري واعتذار هرون ﵇ كأنه قيل فماذا صنع موسى ﵇ بعد سماع ما حُكي من الاعتذارين واستقرارِ أصل الفتنة على السامري فقيل قال موبخاً له هذا شأنهم {فما خطبك يا سامري} أي ما شأنُك وما مطلوبُك مما فعلت خاطبه ﵇ بذلك ليُظهر للناس بُطلانَ كيدِه باعترافه ويفعلَ به وبما صنعه من العقاب ما يكون نكالاً للمفتونين به ولمن خلفهم من الأمم

(قَالَ) İstînâftır; yukarıda geçen kavmin fesadı Sâmirî’ye isnat ederek özür dilemelerinin ve Harun’un aleyhisselâm mazeret beyanının aktarılmasından doğan soruya cevap olarak gelmiştir. Sanki ‘Musa aleyhisselâm aktarılan bu iki mazereti işittikten ve fitnenin asıl kaynağının Sâmirî olduğu kesinleştikten sonra ne yaptı?’ denilmiş, buna karşılık ‘Onu azarlayarak dedi ki: Kavmin durumu budur;’ {فما خطبك يا سامري} “‘Peki, senin derdin nedir ey Sâmirî?’” Yani ‘Senin durumun nedir ve bu yaptığınla amacın neydi?’ denilmiştir. O aleyhisselâm onun tuzağının bâtıl olduğunu kendi itirafıyla insanlara göstermek ve ona ve yaptığı şeye, fitneye kapılanlara ve onlardan sonra gelecek ümmetlere ibret olacak bir ceza uygulamak için ona bu şekilde hitap etti.

(قَالَ) أي السامريُّ مجيباً له ﵇ {بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُواْ بِهِ} بضم الصاد فيما وقرئ بكسرها فى الأول وفتحِها في الثاني وقرئ بالتاء على الوجهين على خطاب موسى ﵇ وقومِه أي علمتُ ما لم يعلمه القوم وفطن لما لم يفطَنوا له أو رأيت ما لم يرَوه وهو الأنسبُ بما سيأتي من قوله وكذلك سَوَّلَتْ لِى نَفْسِى لا سيما على القراءة بالخطاب فإن ادعاءَ علمِ ما لم يعلمه موسى ﵇ جرأةٌ عظيمة لا تليق بشأنه ولا بمقامه بخلاف ادعاءِ رؤيةِ ما لم يره

(قَالَ) Sâmirî ona aleyhisselâm cevap vererek dedi ki: {بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُواْ بِهِ} “‘Ben onların görmediklerini gördüm.’” Sâd harfinin zammesiyle [basurtü] okunduğu gibi, birincide kesre ve ikincide fethayla da okunmuştur. Musa’ya aleyhisselâm ve kavmine hitapla tâ (ت) harfiyle her iki vecihte de okunmuştur; yani ‘Kavmin bilmediği şeyi bildim ve onların fark etmediği şeyi kavradım yahut onların görmediğini gördüm’ [demektir]. İleride gelecek olan {وكذلك سَوَّلَتْ لِى نَفْسِى} kavline en uygun olanı da budur; özellikle hitap kıraatine göre, zira Musa’nın aleyhisselâm bilmediği bir şeyi bildiğini iddia etmek, onun şanına ve makamına yakışmayan büyük bir cürettir; oysa onun görmediği bir şeyi gördüğünü iddia etmek öyle değildir.

﵇ فإن مما يقع بحسب ما يتفق وقد كان رأى أنَّ جبريلَ ﵇ جاء راكبا فرسا وكان كلما رفع الفرسُ يديه أو رجليه على الطريق اليبس يخرج من تحته النباتُ في الحال فعرف أن له شأناً فأخذ من موطئه حفنةً وذلك قوله تعالى {فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِّنْ أَثَرِ الرسول} وقرئ من أثر فرسِ الرسولِ أي من تربة موطئ فرسِ الملَك الذي أُرسل إليك ليذهبَ بك إلى الطور ولعل ذكرَه بعنوان الرسالة للإشعار بوقوفه على ما لم يقِفْ عليه القومُ من الأسرار الإلهية تأكيداً لما صدّر به مقالتَه والتنبيهِ على وقت أخذ ما اخذ والقبضة المرة من القبض أُطلقت على المقبوض مرةً وقرئ بضم القاف وهو اسمُ المقبوض كالغرفة والمضغة وقرئ فقبصْت قبصة بالصاد المهملة والأول للأخذ بجميع الكف والثاني بأطراف الأصابع ونحوُهما الخضْمُ والقضم فَنَبَذْتُهَا أي في الحُليّ المُذابة فكان ما كان {وكذلك سَوَّلَتْ لِى نَفْسِى} أي ما فعلتُه من القبض والنبذ فقوله تعالى ذلك إشارةٌ إلى مصدر الفعلِ المذكور بعده ومحلُّ كذلك في الأصلِ النصبُ على أنه مصدرٌ تشبيهيٌّ أي نعتٌ لمصدر محذوف والتقديرُ سولت لي نفسي تسويلاً كائناً مثلَ ذلك التسويلِ فقُدّم على الفعلِ لإفادةِ القصِر واعتُبرت الكافُ مقحمةً لإفادة تأكيدِ ما أفاده اسمُ الإشارة من افخامة فصار نفسَ المصدرِ المؤكدِ لا نعتاً له أي ذلك التزيين البديع زيت لي نفسي ما فعلتُه لا تزييناً أدنى منه ولذلك فعلتُه وحاصلُ جوابه أن ما فعله إنما صدر عنه بمحض اتباعِ هوى النفسِ الأمارة بالسوء وإغوائِها لا بشيء آخرَ من البرهان العقليّ أو الإلهامِ الإلهي فعند ذلك

Zira bu, tesadüfen gerçekleşebilecek şeylerdendir. Sâmirî, Cebrail’in aleyhisselâm bir ata binmiş olarak geldiğini ve o kuru yol üzerinde at ayağını her kaldırıp bastığında altından anında bitkilerin fışkırdığını görmüştü; böylece onun mühim bir durumunun olduğunu anladı ve bastığı yerden bir avuç aldı. Allah Teâlâ’nın şu kavli bunu ifade etmektedir: {فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِّنْ أَثَرِ الرسول} “‘Elçinin izinden bir avuç [toprak] aldım.’” ‘Min eseri ferasi’r-rasûl’ (elçinin atının izinden) şeklinde de okunmuştur; yani ‘Seni Tûr’a götürmek üzere sana gönderilen meleğin atının bastığı yerin toprağından [bir avuç aldım].’ Onun elçi unvanıyla zikredilmesi, sözünün başına koyduğu iddiayı pekiştirmek üzere, kavmin vâkıf olamadığı ilahi sırlara vâkıf olduğunu ihsas ettirmek ve aldığı şeyi ne zaman aldığını bildirmek içindir. ‘Kabda’, bir kere avuçlamak demektir; bir defada avuçlanan şeye isim olarak verilmiştir. Kâf’ın zammesiyle ‘kubza’ şeklinde de okunmuştur ki bu ‘gurfe’ (bir yudum/avuç su) ve ‘mudga’ (bir lokma et) gibi avuçlanan şeyin adıdır. Noktasız sâd ile ‘fe-kabas-tü kabseten’ şeklinde de okunmuştur; birincisi bütün avuç içiyle almak, ikincisi ise parmak uçlarıyla almaktır; tıpkı ‘hadm’ (ağız dolusu çiğnemek) ile ‘kadm’ (diş ucuyla kemirmek) gibi. ‘Fe-nebeztühâ’ yani ‘onu o eritilmiş ziynetlerin içine attım ve olanlar oldu.’ {وكذلك سَوَّلَتْ لِى نَفْسِى} “‘Nefsim bana işte böyle hoş gösterdi.’” Yani bu avuçlama ve atma fiilini [bana nefsim hoş gösterdi]. Allah Teâlâ’nın ‘zâlike’ lafzı, kendisinden sonra zikredilen fiilin masdarına işarettir. ‘Kezâlike’ ifadesinin asıl mahalli, teşbih masdarı; yani mahzuf bir masdarın sıfatı olarak mansubdur. Takdiri: ‘Nefsim bana işte o süsleme gibi bir süslemeyle bunu hoş gösterdi’ şeklindedir. Hasr (kısıtlama) ifade etmek için fiilden öne geçirilmiştir ve kâf (ك) harfi, işaret isminin ifade ettiği azameti tekit etmek amacıyla zâit sayılmıştır; böylece sıfat değil, tekit edilmiş masdarın bizzat kendisi olmuştur; yani ‘Nefsim bu yaptığım şeyi bana işte o harikulade süslemeyle süsledi, bundan daha aşağı bir süslemeyle değil; ben de bu yüzden yaptım’ [demektir]. Cevabının özeti şudur: Yaptığı bu şey, aklî bir delil veya ilahî bir ilhamdan değil, sırf kötülüğü emreden nefsin hevasına ve saptırmasına uymaktan neşet etmiştir. İşte o zaman,

{قَالَ} ﵇ {فاذهب} أي من بين الناس وقولُه تعالى {فإن لك في الحياة} الخ تعليلٌ لموجب الأمرِ وفي متعلقةٌ بالاستقرار في لك أي ثابتٌ لك في الحياة أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً من الكاف والعاملُ معنى الاستقرارِ في الظرف المذكورِ لاعتماده على ما هو مبتدأٌ معنى لا بقوله تعالى {أَن تَقُولَ لَا مِسَاسَ} لِمَكان أي أن ثابت لك كائناً في الحياة أي مدةَ حياتك أن تفارقَهم مفارقةً كلية لكن لا بحسب الاختيارِ بموجب التكليفِ بل بحسب الاضطرار الملجئ إليها وذلك أنه تعالى رماه بداء عَقام لا يكاد يمَسّ أحداً أو بمسه أحدٍ كائناً مَنْ كان إلا حما من ساعته حُمّى شديدةً فتحامى الناسَ وتحامَوْه وكان يصيح بأقصى طَوقه لا مساس وحرم عليهم ملاقته ومواجهتُه ومكالمتُه ومبايعتُه وغيرُها مما يُعتاد جرَيانُه فيما بين الناسِ من المعاملات وصار بين الناس أوحشَ من القاتل اللاجئ إلى الحَرم ومن الوحش النافِر في البرية ويقال إن قومَه باقٍ فيهم تلك الحالةُ إلى اليوم وقرئ لا مَساسِ كفَجارِ وهو علمٌ للمسّة ولعل السرَّ في مقابلة جنايتِه بتلك العقوبةِ خاصة ما بينهما من مناسة لتضاد فإنه لما أنشأ الفتنةَ بما كانت ملابستُه سبباً لحياة الموات عوقب مما يُضادُّه حيث جُعلت ملابستُه سبباً للحمّى التي هي من أسبابُ موتِ الأحياء {وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً} أي في الآخرة {لَّن تُخْلَفَهُ} أي لن يُخلفَك الله ذلك الوعدَ بل ينجزه لك البتةَ بعد ما عاقبك في الدنيا وقرئ بكسر اللام والأظهر أنه من أخلفتُ الموعدَ أي وجدته خلفا وقرئ

{قَالَ} Musa aleyhisselâm dedi ki: {فاذهب} “‘Defol git!’” Yani insanların arasından [git]. Allah Teâlâ’nın: {فإن لك في الحياة} “‘Çünkü senin için hayatta... vardır’” kavli vb., emrin gerekçesidir. ‘Fî’ harfi ‘leke’deki istikrar manasına müteallıktır; yani ‘senin için hayatta sabittir’ demektir yahut kâf zamirinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; âmil ise mana bakımından müpteda olana dayandığı için mezkûr zarftaki istikrar manasıdır. Yer darlığından ötürü Allah Teâlâ’nın: {أَن تَقُولَ لَا مِسَاسَ} “‘Temas yok!’ demen [vardır]” kavliyle müteallık değildir; yani ‘Hayatın boyunca onlar senden bütünüyle uzaklaşacak ve sen de onlardan bütünüyle ayrılacaksın; ancak bu, dinî teklifin gerektirdiği bir ihtiyar ile değil, seni buna mecbur bırakan bir ızdırar iledir.’ Şöyle ki: Allah Teâlâ ona öyle amansız bir hastalık verdi ki, kim olursa olsun birine dokunduğunda veya biri ona dokunduğunda hemen o anda şiddetli bir hummaya yakalanıyordu. Bu sebeple o insanlardan kaçıyor, insanlar da ondan kaçıyordu. O da var gücüyle ‘Lâ misâs!’ (Temas yok, yaklaşmayın!) diye bağırıyordu. İnsanların onunla buluşması, karşılaşması, konuşması, alışveriş yapması ve insanlar arasında mutat olarak cereyan eden diğer muameleler onlara haram kılındı. İnsanlar arasında Harem’e sığınmış bir katilden ve yaban çöllerinde kaçışan ürkek vahşi hayvandan daha yalnız ve dışlanmış hale geldi. Denildi ki: Onun kavminde bu hal bugüne kadar devam etmektedir. ‘Fecâri’ gibi [fetha ve sonu kesreyle] ‘lâ mesâsi’ şeklinde de okunmuştur ki bu dokunmanın özel ismidir. Cinayetine özellikle bu ceza ile karşılık verilmesinin sırrı, muhtemelen ikisi arasındaki zıtlık münasebetidir; zira o, teması ölülerin dirilmesine sebep olan şeyle fitne çıkardığı için, teması dirilerin ölüm sebeplerinden olan hummaya yol açan zıt bir ceza ile cezalandırılmıştır. {وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً} “‘Ve şüphesiz senin için bir vaat/ceza vakti vardır,’” yani ahirette [bir vakit vardır], {لَّن تُخْلَفَهُ} “‘Ondan asla kurtulamayacaksın.’” Yani dünyada seni cezalandırdıktan sonra Allah o vaadi/cezayı kesinlikle yerine getirecek, sana asla vaadinden hulf etmeyecektir. Lâ’mın kesresiyle ‘len tuhlifehû’ şeklinde de okunmuştur; en zahir mana ‘Ahdi bozulmuş buldum’ manasındaki ‘ahleftü’l-mev‘id’ ifadesindendir. Nûn ile

بالنون على حكاية قوله ﷿ {وانظر إلى إلهك الذى ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفاً} أي ظلِلْتَ مقيماً على عبادته فحُذفت اللامُ الأولى تخفيفاً وقرئ بكسر الظاءِ بنقل حركةِ اللام إليها {لَّنُحَرّقَنَّهُ} جوابُ قسمٍ محذوفٍ أيْ بالنار ويؤيده قراءةُ لنُحْرِقنه من الإحراق وقيل بالمِبْرد على أنه مبالغةٌ في حرق إذا بُرد بالمِبرَد ويعضده قراءة لنَحْرُقنه {ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُ} أي لنذرينه وقرئ بضم السين {فِي اليم} رمادا أو مبرودا كأنه هباءٌ {نسفاً} بحيث لا يبقى منه عينٌ ولا أثرٌ ولقد فعل ﵇ ذلك كلَّه يشهد به الأمرُ بالنظر وإنما لم يصرح به تنبيهاً على كمال ظهورِه واستحالةِ الخُلْف في وعده المؤكّدِ باليمين

Allah azze ve celle’nin kelamını hikâye yoluyla [len nuhlifehu şeklinde de] okunmuştur. {وانظر إلى إلهك الذى ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفاً} “‘Şimdi başına geçip tapmaya devam ettiğin ilahına bir bak!’” Yani tapınmasında ısrarla kaldığın [ilahına bak]. Hafifletmek için birinci lâm hazfedilmiştir. Zâ (ظ) harfinin kesresiyle ve lâm’ın harekesinin ona nakledilmesiyle ‘zılte’ şeklinde de okunmuştur. {لَّنُحَرّقَنَّهُ} “‘Biz onu mutlaka yakacağız.’” Mahzuf bir yeminin cevabıdır; yani ‘ateşle [yakacağız]’. İhrâk kökünden ‘le-nuhrikannehû’ kıraati de bunu destekler. Eğeyle eğelendiğinde kullanılan ‘haraka’ fiilinden mübalağa ile ‘eğe ile toz haline getireceğiz’ manasında olduğu da söylenmiştir; ‘le-nahrukannehû’ kıraati de bunu teyit eder. {ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُ} “‘Sonra onu kesinlikle savuracağız,’” yani darmadağın edip saçacağız. Sîn’in zammesiyle de okunmuştur. {فِي اليم} “Denize,” kül veya zerreler gibi toz halinde [savuracağız], {نسفاً} “Savuruşla...” Öyle ki ondan ne bir parça ne de bir iz kalacaktır. Musa aleyhisselâm bunların hepsini bizzat yapmıştır; ‘bak’ emri buna şahitlik etmektedir. Bunun açıkça zikredilmemesi, hadisenin apaçık bilinmesi ve yeminle pekiştirilen vaadinde hulf bulunmasının imkânsızlığı sebebiyledir.

{إِنَّمَا إلهكم الله} استئناف مَسوقٌ لتحقيق الحقِّ إثرَ إبطالِ الباطل بتلوين الخطابِ وتوجيه إلى الكل أي إنما معبودُكم المستحقُّ للعبادة الله {الذى لَا إله} في الوجود لشيءٍ من الأشياءِ {إِلَاّ هُوَ} وحده من غير أن يشاركه شيءٌ من الأشياءِ بوجهٍ من الوجوه التي من جملتها أجكام الألوهية وقرئ الله لَا إله إِلَاّ هو الرحمن ربُّ العرش وقوله تعالى {وَسِعَ كُلَّ شَىْء عِلْماً} أي وسع علمُه كلَّ ما مِن شأنه أن يُعلم بدلٌ من الصلة كأنه قيل إنما إلهكم الله الذى وسع كل شىء علما لا غيرُه كائناً ما كان فيدخل فيه العِجْلُ دخولا أوليا وقرئ وسّع بالتشديد فيكون انتصابُ عِلْماً على المفعولية لأنه على القراءة الأولى فاعلٌ حقيقةً وبنقل الفعل إلى التعدية إلى المفعولين صار الفاعل مفعولا أول كأنه قيل وسِع علمُه كلَّ شيء وبه تم حديث موسى ﵇ المذكورُ لتقرير أمر التوحيدِ حسبما نطقت به خاتمتُه وقوله تعالى

{إِنَّمَا إلهكم الله} “Sizin ilahınız ancak Allah’tır.” Bâtılı iptal ettikten sonra, hitabı renklendirip herkese yönelterek hakkı ortaya koymak üzere sevk edilmiş bir istînâftır; yani ‘İbadete layık olan tek mabudunuz Allah’tır;’ {الذى لَا إله} “O ki hiçbir ilah yoktur,” varlık aleminde hiçbir şey için [ilah yoktur], {إِلَاّ هُوَ} “O’ndan başka.” Bir ve tektir; hiçbir şey ulûhiyet hükümleri dahil hiçbir yönden O’na ortak olamaz. ‘Allâhu lâ ilâhe illâ hüve’r-rahmânu rabbü’l-arş’ şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ’nın: {وَسِعَ كُلَّ شَىْء عِلْماً} “İlmiyle her şeyi kuşatmıştır” kavli, yani O’nun ilmi bilinmesi şanından olan her şeyi kuşatmıştır [ifadesi], sıladan bedeldir. Sanki ‘Sizin ilahınız, her ne olursa olsun başkası değil, ilmi her şeyi kuşatan Allah’tır’ denilmiştir; böylece buzağı da öncelikli olarak bu kapsama dahil olmaktadır. Şedde ile ‘vessa‘a’ şeklinde de okunmuştur; bu durumda ‘ilmen’ kelimesi meful olarak mansub olur, çünkü birinci kıraate göre hakikatte faildir; fiil iki mefule müteaddi kılınınca fail birinci meful olmuş, sanki ‘O’nun ilmi her şeyi genişçe kuşattı’ denilmiştir. Böylece Musa’nın aleyhisselâm tevhid meselesini pekiştirmek üzere zikredilen kıssası, sonunun da ifade ettiği üzere tamamlanmış oldu. Allah Teâlâ’nın şu kavli de:

{كذلك نَقُصُّ عَلَيْكَ} كلامٌ مستأنفٌ خوطب به النبيِّ ﷺ بطريق الوعدِ الجميل بتنزيل أمثالِ ما مر من أنباء الأممِ السالفة وذلك إشارةٌ إلى اقتصاص حديثِ موسى ﵇ وما فيه من معنى البعد للإيذان بعلو رتبتِه وبُعدِ منزلتِه في الفضل ومحلُّ الكافِ النصبُ على أنه نعت لمصدر مقدر أي نقصُّ عليك {من أنباء مَا قَدْ سَبَقَ} من الحوادث الماضيةِ الجارية على الأمم الخاليةِ قصًّا مثلَ ذلك القَصِّ المارِّ والتقديمُ للقصر المفيدِ لزيادة التعيين ومِنْ في قولِه تعالَى مِنْ أَنْبَاء في حيز النصبِ إما على أنه مفعول نقص باعتبار مضمونه وإما على أنه متعلقٌ بمحذوفٍ هو صفةٌ للمفعول كما في قوله تعالى وَمِنَّا دُونَ ذَلِكَ أي جمْعٌ دون ذلك والمعنى نقص عليك بعض من أنباء ما قد سبق أو بعضاً كائناً من أنباء ما قد سبق وقد مرَّ تحقيقُه في تفسير قوله تعالى وَمِنَ الناس مَن يَقُولُ الخ وتأخيرُه عن عليك لما مر مرارا من الاعتناء بالمقدم والتشويق إلى المؤخر أي مثلَ ذلك القصِّ البديعِ الذي سمِعتَه نقصّ عليك ما ذكر من الأنباء لا قصًّا ناقصاً عنه تبصِرةً لك وتوفير لعلمك وتكثيرا لمعجزاتك وتذكر للمستبصرين من أمتك {وَقَدْ اتيناك مِن لَّدُنَّا ذِكْراً} أي كتاباً منطوياً على هذه الأقاصيص والأخبار حقيقا بالتفكر والاعتبار وكلمةُ مِنْ متعلقةٌ بآتيناك وتنكير ذكر للتفخيم وتأخيرِه عن الجارّ والمجرور لما أن مرجِعَ الإفادةِ في الجملة كونُ المؤتى من لدنه تعالى ذكراً عظيماً وقرآناً كريماً جامعاً لكل كمالٍ لا كون ذلك الذكر مؤتى من لَدْنه ﷿ مع ما فيه من نوع طول بما بعده من

{كذلك نَقُصُّ عَلَيْكَ} “İşte böylece sana anlatıyoruz.” Geçmiş ümmetlerin haberlerinden geçen kıssaların benzerlerinin indirileceğine dair güzel bir vaat yoluyla Peygamber’e ﷺ hitap eden yeni bir kelamdır (müste’nef). ‘Zâlike’ lafzı Musa’nın aleyhisselâm kıssasının anlatılmasına işarettir; onda bulunan uzaklık manası ise onun faziletteki mertebesinin yüceliğini ve makamının yüksekliğini bildirmek içindir. Kâf (ك) harfinin mahalli, takdiri bir masdarın sıfatı olarak mansubdur; yani ‘Geçmiş ümmetlerin başından geçen hadiselerden {من أنباء مَا قَدْ سَبَقَ} sana, yukarıda geçen anlatış gibi bir anlatışla anlatıyoruz’ [demektir]. Öne alınması, tayini artırmayı sağlayan hasr (kasıt) içindir. Allah Teâlâ’nın: {مِنْ أَنْبَاء} kavlindeki ‘min’ harfi ya içeriği itibarıyla ‘nagussu’ fiilinin mefulü olarak mansub konumundadır ya da Allah Teâlâ’nın: {وَمِنَّا دُونَ ذَلِكَ} yani ‘bizden bundan aşağı bir topluluk da vardır’ kavlinde olduğu gibi mefulün sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Manası: ‘Sana geçmiş şeylerin haberlerinden bir kısmını yahut geçmiş şeylerin haberlerinden olan bir kısmını anlatıyoruz’ şeklindedir; bunun tahkiki Allah Teâlâ’nın: {وَمِنَ الناس مَن يَقُولُ} kavlinin tefsirinde geçmişti. ‘Aleyke’ lafzından sonraya bırakılması, defalarca geçtiği üzere öne alınana verilen ehemmiyet ve sonraya bırakılana yönelik merak uyandırmak içindir; yani ‘Sana bir basiret, ilmine bir artış, mucizelerine bir çoğalma ve ümmetinden gerçeği arayanlara bir öğüt olsun diye işittiğin o harikulade anlatış gibi anlatıyoruz, ondan eksik bir anlatışla değil.’ {وَقَدْ اتيناك مِن لَّدُنَّا ذِكْراً} “Ve şüphesiz sana katımızdan bir Zikir (Kur’an) verdik.” Yani tefekkür ve ibret almaya layık olan bu kıssaları ve haberleri ihtiva eden bir Kitap [verdik]. ‘Min’ kelimesi ‘âteynâke’ fiiline müteallıktır. ‘Zikran’ kelimesinin nekra kılınması tazim içindir; harf-i cer ve mecrurdan sonraya bırakılması ise cümledeki asıl faydanın, o Zikr’in Allah Teâlâ katından verilmiş olmasından ziyade, O’nun katından verilen şeyin her türlü kemali kendisinde toplayan yüce bir Zikir ve kerim bir Kur’an olmasından kaynaklanması sebebiyledir; ayrıca kendisinden sonraki lafızlarla birlikte bir tür uzunluk taşıması da bu tehire sebeptir.

الصفة فتقديمُه يذهب برونق النظمِ الكريم

...sıfattır; dolayısıyla onun öne alınması, yüce nazmın ahengini ve güzelliğini giderir.

{مَّنْ أَعْرَضَ عَنْهُ} عن ذلك الذكرِ العظيم الشأنِ المستتبِع لسعادة الدارين وقيل عن الله ﷿ ومَنْ إما شرطيةٌ أو موصولةٌ وأياً ما كانت فالجملةُ صفةٌ لذكراً {فَإِنَّهُ} أي المعرِضُ عنه {يَحْمِلُ يَوْمَ القيامة وِزْراً} أي عقوبةً ثقيلةً فادحة على كفره وسائرِ ذنوبه وتسميتُها وِزراً إما لتشبيهها في ثِقلها على المعاقَب وصعوبةِ احتمالها بالحِمْل الذي يفدَح الحاملَ وينقُض ظهرَه أو لأنها جزاءُ الوِزْر وهو الإثمُ والأولُ هو الأنسبُ بما سيأتي من تسميتها حِملاً وقوله تعالى

{مَّنْ أَعْرَضَ عَنْهُ} “Kim ondan yüz çevirirse” yani iki cihan saadetini beraberinde getiren o şanı yüce Zikir’den [yüz çevirirse]; Allah azze ve celle’den [yüz çevirirse] de denilmiştir. ‘Men’ lafzı ya şartiyye yahut mevsûledir; her iki durumda da cümle ‘zikran’ kelimesinin sıfatıdır. {فَإِنَّهُ} “şüphesiz o” yani ondan yüz çeviren kimse, {يَحْمِلُ يَوْمَ القيامة وِزْراً} “kıyamet günü ağır bir günah yükü (cezası) taşır.” Yani küfrü ve diğer günahları sebebiyle ağır ve ezici bir cezayı [yüklenir]. Bunun ‘vizr’ olarak isimlendirilmesi, ya cezalandırılan kimseye olan ağırlığı ve taşınmasının zorluğu bakımından taşıyanı ezen ve belini büken ağır bir yüke benzetilmesinden ötürüdür ya da vizrin, yani günahın cezası olduğu içindir. Birinci ihtimal, ileride onun ‘hıml’ (yük) olarak adlandırılacak olmasına daha uygundur. Allah Teâlâ’nın şu kavli de:

{خالدين فِيهِ} أي في الوزر أو في احتماله المستمرِّ حالٌ من المستكن في يحملُ والجمعُ بالنظرِ إلى مَعْنى مَنْ لما أن الخلودَ في النار مما يتحقق حالَ اجتماعِ أهلِها كما أن الإفراد فيما سبق من الضمائر الثلاثةِ بالنظر إلى لفظها {وَسَاء لَهُمْ يَوْمَ القيامة حِمْلاً} أي بئس لهم ففيه ضميرٌ مبهمٌ يفسّره حِمْلاً والمخصوصُ بالذم محذوفٌ أي ساء حملاً وِزرُهم واللامُ للبيانِ كما في هَيْتَ لك كأنه لما قيل ساء قيل لمن يقال هذا فأجيب لهم وإعادةُ يوم القيامة لزيادة التقريرِ وتهويلِ الأمر

{خالدين فِيهِ} “Onda ebedî kalıcılar olarak.” Yani o cezada veya onun sürekli taşınmasında [ebedî kalırlar]; bu, ‘yahmilu’ fiilindeki gizli zamirden hâldir. Çoğul getirilmesi ‘men’ kelimesinin manası gözetilerek yapılmıştır; çünkü ateşte ebedî kalış, oranın ehlinin bir arada toplanması halinde gerçekleşir. Nitekim daha önce geçen üç zamirdeki tekillik de onun lafzı gözetilerek yapılmıştır. {وَسَاء لَهُمْ يَوْمَ القيامة حِمْلاً} “Kıyamet günü bu, onlar için ne kötü bir yüktür!” Yani onlar için ne kötüdür! Burada ‘hımlen’ kelimesinin tefsir ettiği müphem bir zamir vardır; zemme tahsis edilen (kötülenen şey) ise mahzuftur, yani ‘onların günah yükü ne kötü bir yüktür!’ [demektir]. Lâm harfi ‘heyte leke’ ifadesinde olduğu gibi beyan içindir; sanki ‘ne kötü oldu’ denildiğinde ‘bu kime söyleniyor?’ denilmiş ve ‘onlara’ diye cevap verilmiştir. ‘Kıyamet günü’ ifadesinin tekrarlanması ise hükmü pekiştirmek ve işin dehşetini artırmak içindir.

{يَوْمَ يُنفَخُ فِى الصور} بدل من يوم القيامة أو منصوبٌ بإضمار اذكُرْ أو ظرفٌ لمضمر قد حُذف للإيذان بضيق العبارةِ عن حصره وبيان حسبما مرَّ في تفسيرِ قولِه تعالى يَوْمَ يَجْمَعُ الله الرسل وقوله تعالى يَوْمَ نَحْشُرُ المتقين إِلَى الرحمن وفدا وقرئ ننفخ بالنون على إسناد النفخِ إلى الآمرِ به تعظيماً له وبالياء المفتوحة على أن ضميره لله ﷿ أو لإسرافيلَ ﵇ وإن لم يجْرِ ذكرُه لشهرته {وَنَحْشُرُ المجرمين يَوْمِئِذٍ} أي يوم إذ ينفخ في الصور وذكرُه صريحاً مع تعيّن أن الحشرَ لا يكون إلا يومئذ للتهويل وقرئ ويُحشَر المجرمون {زُرْقاً} أي حالَ كونهم زُرْقَ العيون وإنما جعلوا كذلك لأن الزُّرقةَ أسوأُ ألوانِ العين وأبغضُها إلى العرب فإن الرومَ الذين كانوا أعدى عدوِّهم زُرقٌ ولذلك قالوا في صفة العدو أسودُ الكِبد وأصهبُ السِّبال وأزرقُ العين أو عُمياً لأن حدَقةَ الأعمى تزرقّ وقوله تعالى

{يَوْمَ يُنفَخُ فِى الصور} “Sûra üflendiği gün” ifadesi ‘yevme’l-kıyâme’den bedeldir yahut ‘uzkur’ (hatırla) fiilinin takdiriyle mansubdur ya da Allah Teâlâ’nın: {يَوْمَ يَجْمَعُ الله الرسل} ve {يَوْمَ نَحْشُرُ المتقين إِلَى الرحمن وفدا} kavillerinin tefsirinde geçtiği üzere, ifadenin onu kuşatıp açıklamaya dar geleceğini bildirmek maksadıyla hazfedilmiş gizli bir fiilin zarfıdır. [‘Yünfehu’ kelimesi] tazim amacıyla üfürmenin emredene isnad edilmesiyle nun ile ‘nünfehu’ (üfürürüz) şeklinde de okunmuştur; fethalı ye ile ‘yenfehu’ şeklinde, zamiri Allah azze ve celle’ye yahut meşhur olmasından dolayı daha önce adı geçmemiş olsa bile İsrâfîl’e aleyhisselâm ait olmak üzere de okunmuştur. {وَنَحْشُرُ المجرمين يَوْمِئِذٍ} “ve o gün günahkârları toplayacağız” yani Sûra üflendiği o gün; haşrin ancak o gün olacağı kesin olmasına rağmen bunun açıkça zikredilmesi dehşeti artırmak içindir. [Fiil] ‘ve yuhşeru’l-mucrimûn’ şeklinde de okunmuştur. {زُرْقاً} “gözleri gömgök (veya kör) olarak” yani gözleri gömgök bir halde [toplarız]. Onların böyle kılınması, maviliğin/göğermenin göz renklerinin en kötüsü ve Araplara en sevimsiz geleni olmasındandır; zira onların en amansız düşmanı olan Rumlar mavi gözlüydü. Bu yüzden düşmanın vasfında ‘kara ciğerli, kızıl bıyıklı ve gök gözlü’ demişlerdir. Yahut kör olarak [demektir]; çünkü âmânın gözbebeği göğerir (mavileşir). Allah Teâlâ’nın şu kavli de:

{يتخافتون بَيْنَهُمْ} أي يخفِضون أصواتَهم ويُخفونها لما يملأ صدورَهم من الرعب والهول استئنافٌ ببيان ما يأتون وما يذرون حينئذ أو حالٌ أخرى من المجرمين أي يقول بعضُهم لبعض بطريق المخافتة {إِن لَّبِثْتُمْ} أي ما لبثتم في الدنيا {إِلَاّ عَشْراً} أي عشر ليال استقصار لمدة لبثهم فيها لزوالها أو لاستطالتهم مدةَ الآخرة أو لتأسفهم عليها لمّا عاينوا الشدائدَ وأيقنوا أنهم استحقوها على إضاعتها في قضاء الأوطارِ واتّباعِ الشهوات أو في القمر وهو الأنسبُ بحالهم فإنهم حين يشاهدون البعثَ الذي كانوا ينكرونه في الدنيا ويعُدّونه من قبيل المُحالات لا يتمالكون من أن يقولوا ذلك اعترافاً به وتحقيقاً لسرعة وقوعِه كأنهم قالوا قد بُعثتم وما لبثتم في القبر إلا مدة يسيرة

{يتخافتون بَيْنَهُمْ} “Kendi aralarında fısıldaşırlar” yani göğüslerini dolduran korku ve dehşetten ötürü seslerini alçaltırlar ve gizlerler; o anda ne yapıp ne bıraktıklarını beyan eden yeni bir cümledir (isti’nâf) yahut mücrimlerden ikinci bir hâldir. Yani fısıldaşarak birbirlerine şöyle derler: {إِن لَّبِثْتُمْ} “Siz kalmadınız” yani dünyada kalmadınız, {إِلَاّ عَشْراً} “ancak on [gün/gece] kaldınız.” Yani zeval bulup gittiği için yahut ahiretin müddetini çok uzun gördükleri için veya şiddetleri müşahede edip de ömürlerini arzuları tatmin etmekte ve şehvetlere uymakta heba etmeleri sebebiyle bu cezayı hak ettiklerini kesin olarak anladıklarında ona hayıflandıkları için dünyada kalış sürelerini kısa bulmaktadırlar. Yahut kabirde [kalış sürelerini kısa bulurlar] ki onların durumuna en uygun olanı da budur; zira dünyada iken inkâr ettikleri ve imkânsız gördükleri yeniden dirilişi bizzat müşahede ettiklerinde, onu itiraf etmek ve ne kadar çabuk vuku bulduğunu teyit etmek maksadıyla kendilerini tutamayarak bunu söylerler; sanki ‘İşte diriltildiniz ve kabirde ancak pek az bir süre kaldınız’ demiş olurlar.

وإلا فحالُهم أفظعُ من أن تمكّنهم من الاشتغال بتذكر أيامِ النعمة والسرورِ واستقصارِها والتأسف عليها

Aksi takdirde onların durumu, nimet ve sevinç günlerini hatırlamakla, onları kısa bulup onlara hayıflanmakla meşgul olmalarına imkân vermeyecek kadar korkunçtur.

{نَّحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ} وهو مدةُ لبثهم {إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً} أي أعد لهم رأياً أو عملاً {إِن لَّبِثْتُمْ إِلَاّ يَوْماً} ونسبةُ هذا القولِ إلى أمثلهم استرجاع منه تعالى له لكن لا لكونه أقربَ إلى الصدق بل لكونه أدلَّ على شدة الهول

{نَّحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ} “Onların ne söylediklerini biz daha iyi biliriz” ki bu da onların kalış süreleridir; {إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً} “o vakit aralarında tutumu en doğru olanı:” yani görüş veya amel bakımından en dengelisi olanı şöyle der: {إِن لَّبِثْتُمْ إِلَاّ يَوْماً} “Siz ancak bir gün kaldınız.” Bu sözün onların en dengelisine nispet edilmesi, Allah Teâlâ tarafından bunun nakledilmesidir; lakin bu, gerçeğe daha yakın olduğu için değil, dehşetin şiddetine daha çok delalet ettiği içindir.

{ويسألونك عَنِ الجبال} أي عن مآل أمرِها وقد سأل عنه رجل من ثقيف وقيل مشركو مكةَ على طريق الاستهزاء {فَقُلْ يَنسِفُهَا رَبّى نَسْفاً} أي يجعلها كالرمل ثم يُرسل عليها الرياحَ فتُفرّقها والفاء للمسارعة إلى إلزام السائلين

{ويسألونك عَنِ الجبال} “Sana dağları soruyorlar” yani onların akıbetinin ne olacağını [soruyorlar]. Bunu Sakîf kabilesinden bir adam sormuştur; alay yoluyla Mekke müşriklerinin sorduğu da söylenmiştir. {فَقُلْ يَنسِفُهَا رَبّى نَسْفاً} “De ki: Rabbim onları ufalayıp savuracak.” Yani onları kum gibi yapacak, sonra üzerlerine rüzgârları gönderip onları darmadağın edecektir. Fâ (ف) harfi, soranları susturmaya ve ilzam etmeye acele etmek içindir.

{فَيَذَرُهَا} الضميرُ إما للجبال باعتبار أجزائها السالفة الباقيةِ بعد النسفِ وهي مقارُّها ومراكزُها أي فيذر ما انبسط منها وساوى سطحُه سطوحَ سائرِ أجزاءِ الأرض بعد نسف مانتا منها ونشزو إما للأرض المدلول عليها بقرينة الحالِ لأنها الباقيةُ بعد نسفِ الجبال وعلى التقديرين يذر الكلَّ {قَاعاً صَفْصَفاً} لأن الجبالَ إذا سُوّيت وجُعل سطحُها مساوياً لسطوح سائر أجزاءِ الأرض فقد جُعل الكلُّ سطحاً واحداً والقاعُ قيل السهلُ وقيل المنكشفُ من الأرض وقيل المستوى الصُّلْبُ منها وقيل مالا نباتَ فيه ولا بناء والصفصف الأض المستويةُ الملساءُ كأن أجزاءَه صفٌّ واحد من كل جهة وانتصابُ قاعاً على الحاليةِ من الضميرِ المنصوبِ أو هو مفعولٌ ثانٍ ليذر على تضمين معنى التصييرِ وصفصفاً إما حالٌ ثانية أو بدلٌ من المفعول الثاني وقوله تعالى

{فَيَذَرُهَا} “Böylece yerlerini bırakacak” ifadesindeki zamir, ya savrulduktan sonra geride kalan önceki kısımları yani yerleri ve merkezleri itibarıyla dağlara aittir; yani yükselen ve tümsek olan kısımları savrulduktan sonra onlardan geriye kalan, düzleşmiş ve yüzeyi yerin diğer kısımlarının yüzeyine eşitlenmiş olan yerleri bırakır [demektir]. Yahut hâlin karinesiyle delalet edilen yeryüzüne aittir; çünkü dağlar savrulduktan sonra baki kalan odur. Her iki takdire göre de hepsini {قَاعاً صَفْصَفاً} “dümdüz, bomboş bir düzlük olarak” bırakır; zira dağlar düzlenip yüzeyleri yeryüzünün diğer kısımlarının yüzeyine eşitlendiğinde hepsi tek bir yüzey haline getirilmiş olur. Kâ‘ (قاع), düzlük/ova denilmiştir; yeryüzünün açıkta kalan kısmı denilmiştir; düz ve sert olanı denilmiştir; üzerinde ne bir bitki ne de bir bina bulunan yer denilmiştir. Safsaf (صفصف) ise parçaları her yönden tek bir sıra (saf) halindeymiş gibi düz ve pürüzsüz olan yerdir. ‘Kâ‘an’ kelimesinin mansub olması, mansub zamirden hâl olmasına göredir yahut dönüştürme (tasyîr) manası tazammun ettirilerek ‘yezaru’ fiilinin ikinci mefulüdür. ‘Safsafen’ ise ya ikinci bir hâldir ya da ikinci mefulden bedeldir. Allah Teâlâ’nın şu kavli de:

{لَاّ ترى فِيهَا} أي مقارّ الجبال أو في الأرض على ما مر من التفصيل {عِوَجَا} بكسر العين أي اعوجاجاً ما كأنه لغاية خفائِه من قبيل ما في المعاني أي لا تدركه إن تأملْتَ بالمقاييس الهندسية {وَلا أَمْتاً} أي نتُوءاً يسيراً استئنافٌ مبينٌ لكيفية ما سبق من القاع الصفْصَف أو حالٌ أخرى أو صفة لقاعاً والخطابُ لكلِّ أحدٍ ممَّن تأتي منه الرؤيةُ وتقديمُ الجارّ والمجرور على المفعول الصريح لما مر مرارا من الاهتمام بالمقدم والتشويق إلى المؤخر مع ما فيه من طولٍ ربَّما يُخِلّ تقديمُه بتجاوب أطراف النظم الكريم

{لَاّ ترى فِيهَا} “Orada görmezsin” yani dağların yerlerinde yahut yukarıda geçen tafsilata göre yeryüzünde [görmezsin], {عِوَجَا} Ayn harfinin kesresiyle (Ivec), yani son derece gizli olması sebebiyle sanki manalara ait şeylerdenmiş gibi olan herhangi bir eğrilik; yani hendesî (geometrik) ölçülerle incelesen bile fark edemeyeceğin [bir eğrilik], {وَلا أَمْتاً} “ne de bir tümsek.” Yani hafif bir kabarıklık ve çıkıntı [görmezsin]. [Bu cümle] daha önce geçen dümdüz ve pürüzsüz yerin (kâ‘an safsafen) keyfiyetini açıklayan yeni bir cümledir (isti’nâf) yahut diğer bir hâldir ya da ‘kâ‘an’ kelimesinin sıfatıdır. Hitap, görme fiili kendisinden sadır olabilecek herkese yöneliktir. Harf-i cer ve mecrurun açık mefulün önüne geçirilmesi, defalarca geçtiği üzere öne alınana ehemmiyet vermek ve sonraya bırakılana merak uyandırmak içindir; ayrıca bunda, öne alınması durumunda yüce nazmın uçlarının birbiriyle uyumunu bozabilecek bir uzunluğun bulunması da [bu takdimin] sebebidir.

{يومئذ} أي يوم إذ نُسفت الجبالُ على إضافة اليوم إلى وقت النسْفِ وهو ظرفٌ لقوله تعالى {يَتَّبِعُونَ الداعى} وقيل بدلٌ من يَوْمَ القيامة وليس بذاك أي يتبع الناسُ داعي الله ﷿ إلى المحشر وهو إسرافيلُ ﵇ يدعو الناسَ عند النفخةِ الثانية قائماً على صخرة بيتِ المقدس ويقول أيتها العِظامُ النخِرةُ والأوصالُ المتفرّقةُ واللحومُ المتمزّقة قومي إلى

{يومئذ} “O gün” yani gün lafzının savrulma vaktine izafe edilmesiyle, dağların savrulduğu o gün; bu, Allah Teâlâ’nın şu kavlinin zarfıdır: {يَتَّبِعُونَ الداعى} “Çağırana uyarlar.” ‘Yevme’l-kıyâme’den bedel olduğu da söylenmiştir, lakin bu pek isabetli değildir. Yani insanlar, Allah azze ve celle’nin mahşere davetçisine uyarlar; o da İsrâfîl’dir aleyhisselâm. İkinci nefha esnasında Beytülmakdis’in kayası üzerinde durarak insanları çağırır ve şöyle der: ‘Ey çürümüş kemikler, dağılmış eklemler ve parçalanmış etler! Haydi kalkın...

عَرْض الرحمن فيُقبلون من كل أَوبٍ إلى صَوْبه {لَا عِوَجَ لَهُ} لا يعوج له مدوعو ولا يعدِل عنه {وَخَشَعَتِ الاصوات للرحمن} أي خضعت لهيبته {فَلَا تَسْمَعُ إِلَاّ هَمْساً} أي صوتاً خفياً ومنه الهميسُ لصوت أخفافِ الإبل وقد فُسر الهمْسُ بخفق أقدامِهم ونقلِها إلى المحشر

...Rahmân’ın huzuruna çıkmaya!’ Bunun üzerine her yönden onun bulunduğu tarafa yönelirler. {لَا عِوَجَ لَهُ} “Ona karşı hiçbir eğrilik (sapma) yoktur.” Çağrılan hiç kimse ona karşı yan çizemez ve ondan yüz çevirip sapamaz. {وَخَشَعَتِ الاصوات للرحمن} “Sesler Rahmân’ın heybetinden kısılmıştır” yani O’nun heybetine boyun eğmiştir, {فَلَا تَسْمَعُ إِلَاّ هَمْساً} “artık sadece fısıltı (ayak sesi) işitirsin.” Yani gizli bir ses [işitirsin]. Develerin ayak sesine ‘hemîs’ denilmesi de bundandır. Hems, onların ayaklarının pıtırtısı ve mahşere doğru adım atmaları olarak da tefsir edilmiştir.

{يومئذ} أي يوم إذ يقع ما ذُكر منَ الأمورِ الهائلةِ {لَاّ تَنفَعُ الشفاعة} من الشعفاء أحداً {إِلَاّ مَنْ أذِن لَهُ الرحمن} أن يشفع له {وَرَضِىَ لَهُ قَوْلاً} أي ورضيَ لأجله قولَ الشافع في شأنه أو رضي قوله لأجله وفي شأنه وأما من عداه فلا تكاد تنفعه وإنْ فُرِضَ صدورُها عن الشفعاء المتصدّين للشفاعة للناس كقوله تعالى فَمَا تَنفَعُهُمْ شفاعة الشافعين فالاستثناءُ كما ترى من أعم المفاعيل وأما كونُه استثناءً من الشفاعة على معنى لا تنفع الشفاعة إلا شفاعة مَنْ أَذِنَ لَهُ الرحمن أن يشفع لغيره كما جوزوه فلا سبيل إليه لِما أن حُكم الشفاعةِ ممن لم يؤذَنْ له أن لا يملِكَها ولا تصدرُ هي عنه أصلاً كما في قوله تعالى لَاّ يَمْلِكُونَ الشفاعة إِلَاّ مَنِ اتخذ عِندَ الرحمن عَهْداً وقوله تعالى وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَاّ لِمَنِ ارتضى فالإخبارُ عنها بمجرد عدم نفعِها للمشفوع له ربما يوهم إمكانَ صدورِها عمن لم يؤذَنْ له مع إخلاله بمقتضى مقامِ تهويل اليوم وأما قوله تعالى وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شفاعة فمعناه عدمُ الإذنِ في الشفاعة لا عدمُ قبولها بعد وقوعها

{يومئذ} “O gün” yani zikredilen o korkunç hadiselerin vuku bulduğu gün, {لَاّ تَنفَعُ الشفاعة} “şefaat fayda vermez” şefaatçilerden hiç kimseye [şefaat fayda vermez], {إِلَاّ مَنْ أذِن لَهُ الرحمن} “ancak Rahmân’ın kendisine izin verdiği” yani kendisine şefaat edilmesine izin verdiği {وَرَضِىَ لَهُ قَوْلاً} “ve sözünden razı olduğu kimse müstesna.” Yani onun hatırına şefaatçinin onun hakkındaki sözünden razı olduğu yahut onun hatırına ve onun hakkında [söylenen] sözü razı olduğu kimse [müstesnadır]. Bunun dışındakilere ise, Allah Teâlâ’nın: {فَمَا تَنفَعُهُمْ شفاعة الشافعين} kavlinde olduğu gibi, insanlara şefaate girişen şefaatçilerden sadır olduğu varsayılsa bile şefaat asla fayda vermez. Görüldüğü üzere istisna, mefullerin en genelinden yapılmıştır. Caiz gördükleri üzere, bunun ‘Rahmân’ın başkasına şefaat etmesine izin verdiği kimsenin şefaati müstesna’ manasında şefaatten bir istisna olmasına gelince, buna imkân yoktur; çünkü izin verilmeyen kimseden sadır olacak şefaatin hükmü, Allah Teâlâ’nın: {لَاّ يَمْلِكُونَ الشفاعة إِلَاّ مَنِ اتخذ عِندَ الرحمن عَهْداً} ve {وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَاّ لِمَنِ ارتضى} kavillerinde olduğu gibi, ona asla malik olamaması ve ondan şefaatin kesinlikle sadır olmamasıdır. Dolayısıyla onun hakkında sırf şefaat edilene fayda vermeyeceğinin bildirilmesi, izin verilmeyen kimseden de şefaatin sadır olabileceği vehmini doğurabilir; ayrıca bu durum, o günün dehşetini bildirme makamının gereğine de halel getirir. Allah Teâlâ’nın: {وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شفاعة} kavline gelince, bunun manası şefaate izin verilmemesidir; yoksa vuku bulduktan sonra kabul edilmemesi demek değildir.

{يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ} أي ما تقدمهم من الأحوال وقيل من أمر الدنيا {وَمَا خَلْفَهُمْ} وما بعدهم مما يستقبلونه وقيل من أمر الآخرة {وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً} أي لا تحيط علومُهم بمعلوماته تعالى وقيل بذاته أي من حيث اتصافُه بصفات الكمالِ التي من جملتها العلمُ الشاملُ وقيل الضمير لأحد الموصولين أو لمجموعها فإنهم لا يعلمون جميع ذلك ولا تفصيلَ ما علموا منه

{يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ} “O, onların önlerindekini bilir” yani onlardan önce geçen durumları; dünyayla ilgili şeyleri de denilmiştir; {وَمَا خَلْفَهُمْ} “ve arkalarındakini de bilir” ve sonralarındaki karşılaşacakları şeyleri; ahiretle ilgili şeyleri de denilmiştir. {وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً} “Onlar ise O’nu ilimce kuşatamazlar.” Yani onların ilimleri Allah Teâlâ’nın malumatını kuşatamaz; Zât’ını kuşatamaz da denilmiştir, yani kapsamlı ilmin de dâhil olduğu kemal sıfatlarıyla muttasıf olması cihetiyle [kuşatamazlar]. Zamirin iki mevsûlden birine veya ikisinin toplamına ait olduğu da söylenmiştir; zira onlar bütün bunları ve bildiklerinin ayrıntılarını kuşatamazlar.

{وَعَنَتِ الوجوه لِلْحَىّ القيوم} أي ذلت وخضعت خضوعَ العتاة أي الأُسارى في يد الملكِ القهارِ ولعلها وجوه المجرمين كقوله تعالى سِيئَتْ وُجُوهُ الذين كفورا ويؤيده قوله تعالى {وَقَدْ خاب من حمل ظلما} قال ابن عباس ﵄ خسِر من أشرك بالله ولم يتُب وهو استئنافٌ لبيان ما لأجله عنت وجوهُهم أو اعتراضٌ كأنه قيل خابوا وخسِروا وقيل حالٌ من الوجوه ومَنْ عبارةٌ عنها مغنيةٌ عن ضميرها وقيل الوجوهُ على العموم فالمعنى حينئذ وقد خاب من حمل منهم ظلماً فقوله تعالى

{وَعَنَتِ الوجوه لِلْحَىّ القيوم} “Yüzler Hayy ve Kayyûm olan [Allah] için eğilip boyun eğmiştir.” Yani boyun eğmiş ve kahredici hükümdarın elindeki ‘unât’ yani esirlerin boyun eğişi gibi zelil olmuştur. Bunlar, Allah Teâlâ’nın: {سِيئَتْ وُجُوهُ الذين كفروا} kavlinde olduğu gibi mücrimlerin yüzleri olabilir; Allah Teâlâ’nın şu kavli de bunu destekler: {وَقَدْ خاب من حمل ظلما} “Ve zulüm yüklenen kimse muhakkak hüsrana uğramıştır.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “Allah’a şirk koşan ve tövbe etmeyen kimse hüsrana uğramıştır” demiştir. Bu, yüzlerinin niçin boyun eğdiğini beyan eden yeni bir cümledir (isti’nâf) yahut ‘hüsrana uğrayıp kaybettiler’ denilmiş gibi bir ara cümledir (i’tirâz). ‘Vucûh’ (yüzler) kelimesinden hâl olduğu ve ‘men’ lafzının onun yerine geçerek zamirine ihtiyaç bırakmadığı da söylenmiştir. Yüzlerin umum ifade ettiği de söylenmiştir; bu takdirde mana: ‘Onlardan zulüm yüklenen kimse hüsrana uğramıştır’ şeklinde olur. Allah Teâlâ’nın şu kavli de:

{وَمَن يَعْمَلْ مِنَ الصالحات} الخ قسم لقوله تعالى وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً لا لقوله تعالى وَعَنَتِ الوجوه الخ كما أنه كذلك على الوجه الأول أي ومن يعملْ بعضَ الصالحات أو بعضاً من الصالحات على أحدِ الوجهينِ المذكورينِ في تفسيرِ قولِه تعالى مِنْ أنباء ما قد سبق {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} فإن الإيمان شرطٌ في صحة الطاعاتِ وقَبول الحسنات {فَلَا يَخَافُ ظُلْماً} أي منْعَ ثوابٍ مستحَقٍ بموجب الوعد {وَلَا هَضْماً}

{وَمَن يَعْمَلْ مِنَ الصالحات} ilh. Allah Teâlâ’nın: {وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً} kavlinin mukabilidir; birinci veçhe göre de olduğu gibi {وَعَنَتِ الوجوه} kavlinin mukabili değildir. Yani Allah Teâlâ’nın: {مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ} kavlinin tefsirinde zikredilen iki vecihten birine göre, ‘kim salih amellerden bir kısmını yahut salih amellerden olan bazı şeyleri işlerse’, {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “mümin olarak” —çünkü iman, taatlerin sahih olmasının ve iyiliklerin kabulünün şartıdır—, {فَلَا يَخَافُ ظُلْماً} “o ne bir haksızlıktan korkar” yani vaat gereğince hak edilen sevabın engellenmesinden [korkar], {وَلَا هَضْماً}

ولا كسْراً منه يَنْقُص أو لا يخاف جزاءَ ظلم وهضم إذا لم يصدُر عنه ظلمٌ ولا هضمٌ حتى يخافَهما وقرئ فلا يخَفْ على النهي

“ne de hakkının eksiltilmesinden (hakkının gasbedilmesinden).” Ondan bir eksiltme yapılmasından yahut kendisinden zulüm ve hak gasbı sadır olmadığından dolayı, korkacağı bir zulüm ve hak gasbının cezasından korkmaz. [Fiil] nehiy olarak ‘felâ yehaf’ şeklinde de okunmuştur.

{وكذلك} عطفٌ على كذلك نَقُصُّ وذلك إشارةٌ إلى إنزال ما سبق من الآيات المتضمنة للوعيد المنبثة عما سيقع من أحوالِ القيامةِ وأهوالِها أي مثلَ ذلك الإنزالِ {أنزلناه} أي القرآنَ كلَّه وإضمارُه من غير سبق ذكرِه للإيذان بنباهة شأنِه وكونِه مركوزاً في العقول حاضراً في الأذهان {قرآنا عَرَبِيّاً} ليفهمه العربُ ويقفوا على ما فيه من النظم المعجزِ الدالِّ على كونِه خارجاً عن طَوْق البشرِ نازلاً من عند خلاّق القُوى والقدر {وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الوعيدِ} أي كررنا فيه بعضَ الوعيد أو بعضاً من الوعيد حسبمَا أشيرَ إليهِ آنِفاً {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} أي كي يتقو الكفرَ والمعاصيَ بالفعل {أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً} اتعاظاً واعتباراً مؤدياً بالآخرة إلى الاتقاء

{وكذلك} “Ve işte böylece” ifadesi ‘kezâlike nagussu’ kavline matuftur; ‘zâlike’ lafzı, kıyamet hallerinden ve dehşetlerinden vuku bulacak şeyleri haber veren ve tehdit içeren daha önceki ayetlerin indirilmesine işarettir. Yani işte o indiriş gibi {أنزلناه} “onu indirdik.” Yani Kur’an’ın tamamını [indirdik]; daha önce açıkça zikredilmeden zamirle getirilmesi, şanının yüceliğini ve akıllarda yer etmiş, zihinlerde hazır bulunmuş olduğunu bildirmek içindir. {قرآنا عَرَبِيّاً} “Arapça bir Kur’an olarak” [indirdik ki] Araplar onu anlasınlar ve onda bulunan, beşer takatinin dışında olduğuna, bütün güç ve kudretleri yaratan [Allah] katından indirildiğine delalet eden mucizevi nazmı kavrasınlar. {وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الوعيدِ} “ve onda tehditleri türlü şekillerde açıkladık” yani az önce işaret edildiği üzere onda tehditlerden bir kısmını yahut tehditlerden olan bazı şeyleri tekrar tekrar açıkladık; {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “umulur ki sakınırlar” yani fiilen küfürden ve günahlardan sakınırlar diye, {أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً} “yahut [Kur’an] onlar için bir öğüt meydana getirir” yani neticede sakınmaya götürecek bir öğüt alma ve ibret [meydana getirir].

{فتعالى الله} استعظامٌ له تعالى ولشئونه التي يُصرّف عليها عبادَه من الأوامر والنواهي والوعدِ والوعيدِ وغيرِ ذلكَ أي ارتفع بذاته وتنزه عن مماثلة المخلوقين في ذاتِهِ وصفاتِه وأفعالِه وأحواله {الملك} النافذ أمره ونهيه الحقيق بأن يُرجى وعدُه ويُخشَى وعيدُه {الحق} في ملكوته وألوهيتِه لذاته أو الثابتُ في ذاته وصفاته {وَلَا تعجل بالقرآن مِن قَبْلِ إَن يقضى إِلَيْكَ} أي يتِمَّ {وَحْيُهُ} كان رسول الله ﷺ إذا ألقى إليه جبريلُ ﵇ الوحيَ يتبعه عند تلفظ كل حرفٍ وكل كلمةٍ لكمال اعتنائِه بالتلقّي والحِفظ فنُهيَ عن ذلك إثرَ ذكرِ الإنزال بطريق الاستطرادِ لِما أن استقرارَ الألفاظِ في الأذهان تابعٌ لاستقرار معانيها فيها وربما يَشغَل التفظ بكلمة عن سماع ما بعدها وأُمر باستفاضة العلمِ واستزادتِه منه تعالى فقيل {وَقُلْ} أي في نفسك {رَّبّ زِدْنِى عِلْماً} أي سل الله ﷿ زيادةَ العلمِ فإنه الموصلُ إلى طِلْبتك دون الاستعجالِ وقيل إنه نهُي عن تبليغ ما كان مجملاً قبل أن يأتيَ بيانُه وليس بذلك فإن تبليغَ المُجملِ وتلاوتَه قبل البيان مما لا ريب في صحته ومشروعيّتِه

{فتعالى الله} “Yüceler yücesidir Allah!” Allah Teâlâ’yı ve emirler, nehiyler, vaat, vaîd ve benzeri kullarını üzerinde sevk ve idare ettiği şanlarını tazim etmektir. Yani Zât’ı ile yücelmiş ve Zât’ında, sıfatlarında, fiillerinde ve hallerinde yaratılmışlara benzemekten münezzeh olmuştur. {الملك} “Gerçek Hükümdar” emri ve nehyi geçerli olan, vaadi umulmaya ve vaîdinden korkulmaya layık olan [Padişah]. {الحق} “Haktır” bizzat Zât’ı gereği mülkünde ve uluhiyetinde hak olan yahut Zât’ında ve sıfatlarında sabit olan. {وَلَا تعجل بالقرآن مِن قَبْلِ إَن يقضى إِلَيْكَ} yani tamamlanmasından önce {وَحْيُهُ} “Sana vahyedilmesi tamamlanmadan önce Kur’an’ı [okumakta] acele etme.” Resûlullah ﷺ Cibrîl aleyhisselâm kendisine vahyi ulaştırdığı zaman, vahyi alma ve ezberleme konusundaki tam titizliğinden dolayı her harf ve her kelimenin telaffuzunda onu anında takip ederdi. Bunun üzerine, indirilmenin zikredilmesinin hemen ardından istıtrâd (konu arası bağlantı) yoluyla bundan nehyedildi; zira lafızların zihinlerde yerleşmesi, manalarının zihinlerde yerleşmesine tabidir ve bazen bir kelimeyi telaffuz etmek, kendisinden sonrakini işitmekten alıkoyabilir. Kendisine ilmi bolca talep etmesi ve Allah Teâlâ’dan artırmasını istemesi emredilerek şöyle buyruldu: {وَقُلْ} “Ve de ki:” yani içinden [de ki]: {رَّبّ زِدْنِى عِلْماً} “Rabbim, benim ilmimi artır!” Yani Allah azze ve celle’den ilim artışı iste; zira acele etmek değil, seni talebine ulaştıracak olan budur. Açıklaması gelmeden önce mücmel olanı tebliğ etmekten nehyedildiği de söylenmiştir; fakat bu isabetli değildir, zira açıklanmasından önce mücmel olanı tebliğ etmek ve tilavet etmek, sıhhatinde ve meşruiyetinde şüphe olmayan bir husustur.

{ولقد عهدنا إلى آدم} كلامٌ مستأنفٌ مَسوقٌ لتقرير ما سبق من تصريف الوعيدِ في القرآن وبيانِ أن أساسَ بني آدمَ على العصيان وعِرْقُه راسخٌ في النسيان مع ما فيه من إنجاز الموعودِ في قوله تعالى كذلك نقصُّ عليك من أنباء مَا قَدْ سَبَقَ يقال عَهدِ إليه المِلكُ وعزم عليه وتقدّم إليه إذا أمره ووصاه والمعهودُ محذوفٌ يدل عليه ما بعده واللامُ جوابُ قسمٍ محذوفٍ أيْ وأُقسِم أو وبالله أو تالله لقد أمرناه ووصّيناه {مِن قَبْلُ} أي من قبل هذا الزمانِ {فَنَسِىَ} أي العهدَ ولم يعتنِ به حتى غفلَ عنه أو تركه ترك المسي عنه وقرئ فنُسِّيَ أي نسّاه الشيطان {وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً}

{ولقد عهدنا إلى آدم} “Andolsun biz daha önce Âdem’e ahit (emir ve tavsiye) vermiştik” ifadesi, Kur’an’da tehditlerin türlü şekillerde açıklanmasını pekiştirmek ve Âdemoğlunun mayasının isyan üzerine kurulu, damarının ise unutkanlıkta kökleşmiş olduğunu beyan etmek üzere sevk edilmiş yeni bir kelamdır (müste’nef); bununla birlikte Allah Teâlâ’nın: {كذلك نقصُّ عليك من أنباء مَا قَدْ سَبَقَ} kavlindeki vaadin yerine getirilmesini de içermektedir. ‘Hükümdar ona ahdetti, azmetti ve tekaddüm etti’ denilir ki bu, ona emretti ve tavsiyede bulundu demektir. Ahdedilen şey mahzuftur, kendisinden sonraki kısım ona delalet eder. Lâm harfi mahzuf bir yeminin cevabıdır; yani ‘Yemin ederim ki’ yahut ‘Vallahi / Tallahi andolsun biz ona emrettik ve tavsiyede bulunduk’ [demektir]. {مِن قَبْلُ} “Daha önce” yani bu zamandan önce, {فَنَسِىَ} “fakat o unuttu.” Yani ahdi unuttu ve ona ehemmiyet vermedi, neticede ondan gafil oldu yahut unutan kimsenin terk edişi gibi onu terk etti. [Fiil] ‘fe-nüssiye’ şeklinde de okunmuştur, yani şeytan ona unutturdu [demektir]. {وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً}

تصميمَ رأيٍ وثباتَ قدم في المور إذ لو كان كذلك لما أزله الشيطانُ ولَما استطاع أن يغُرّه وقد كان ذلك منه ﵇ في بدء أمره من قلبل أن يجرّب الأمورَ ويتولّى حارَّها وقارَّها ويذوقَ شَرْيَها وأريها عنِ النبيِّ ﷺ لو وُزنت أحلامُ بني آدمَ بحِلْم آدمَ لرجح حِلْمُه وقد قال الله تعالى وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً وقيل عزماً على الذنب فإنه أخطأ ولم يتعمّد وقوله تعالى وَلَمْ نَجِدْ إن كان من الوجود العلميّ فله عزماً مفعولا قُدّم الثاني على الأول لكونه ظرفاً وإن كان من الوجود المقابلِ للعدم وهو الأنسبُ لأن مصبَّ الفائدةِ هو المفعولُ وليس في الإخبار بكون العزْم المعدومِ له مزيدُ مزيةٍ فله متعلقٌ به قُدّم على مفعوله لما مر مرارا من الاهتمام بالمقدم والتشويق إلى المؤخر أو بمحذوفٍ هو حالٌ من مفعوله المنَكّر كأنه قيل ولم نصادِفْ له عزماً وقوله تعالى

“onda bir kararlılık bulmadık.” İşlerde bir görüş kesinliği ve sebat bulmadık; zira öyle olsaydı şeytan onun ayağını kaydıramaz ve onu aldatmaya güç yetiremezdi. Bu durum Âdem’den aleyhisselâm, işleri tecrübe etmeden, sıcağını ve soğuğunu çekmeden, acısını ve tatlısını tatmadan önce işin başlangıcında vaki olmuştu. Peygamber’den ﷺ şöyle rivayet edilmiştir: “Âdemoğullarının akılları Âdem’in aklıyla tartılsaydı, muhakkak onun aklı ağır basardı.” Halbuki Allah Teâlâ: {وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً} buyurmuştur. Günahta kararlılık [bulmadık] da denilmiştir; zira o hata etmiş, kasten yapmamıştır. Allah Teâlâ’nın: {وَلَمْ نَجِدْ} kavli şayet ilmî buluştan (vecede fiilinin iki meful almasından) ise, ‘lehu’ ve ‘azmen’ onun iki mefulüdür; zarf olduğu için [lehu] ikincinin [azmen] önüne geçirilmiştir. Şayet yokluğun (adem) zıddı olan vücuttan (bulmak) ise —ki en uygunu budur, zira cümlenin asıl faydası mefuldedir ve yok olan azmin ona ait olduğunu bildirmekte fazladan bir meziyet yoktur—, bu durumda ‘lehu’ ona müteallıktır; defalarca geçtiği üzere öne alınana ehemmiyet vermek ve sonraya bırakılana merak uyandırmak için mefulünün önüne geçirilmiştir yahut nekra olan mefulünden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; sanki ‘onda bir azme rastlamadık’ denilmiş gibidir. Allah Teâlâ’nın şu kavli de:

{وَإِذْ قُلْنَا للملائكة اسجدوا لاِدَمَ} شروعٌ في بيان المعود وكيفيةِ ظهور نسيانِه وفُقدانِ عزمِه وإذْ منصوبٌ على المفعوليةِ بمضمرِ خوطبَ به النبيُّ ﷺ أي واذكر وقتَ قولِنا لهم وتعليقُ الذكر بالوقت مع أن المقصودَ تذكيرُ ما وقع فيه من الحوادث لما مر مرارا من المبالغة في إيجاب ذكرِها فإن الوقتَ مشتملٌ على تفاصيل الأمورِ الواقعةِ فيه فالأمرُ بذكره أمرٌ بذكر تفاصيلِ ما وقع فيه بالطريق البرهانيِّ ولأن الوقتَ مشتملٌ على أعيان الحوادثِ فإذا ذكر صارت الحوادثُ كأنها موجودةٌ في ذهن المخاطب بوجوداتها لعينية أي اذكر ما وقع في ذلك الوقتِ منا ومنه حتى يتبين لك نسيانُه وفقدانُ عزمِه {فَسَجَدُواْ إِلَاّ إِبْلِيسَ} قد سبق الكلامُ فيه مراراً {أبى} جملةٌ مستأنفةٌ وقعت جوابا عن سؤال نشأ عن الأخبار بعدم سجودِه كأنه قيل ما بالُه لم يسجُدْ فقيل أبى واستكبر ومفعول أبى إما محذوفٌ أي أبى السجودَ كما قوله تعالى أبى أَن يَكُونَ مَعَ الساجدين أو غيرُ مَنْويَ رأساً بتنزيله منزلة اللازم أي فعل الإباءَ وأظهره

{وَإِذْ قُلْنَا للملائكة اسجدوا لاِدَمَ} “Hani meleklere: Âdem’e secde edin! demiştik.” Ahdedilen şeyin ve onun unutmasının ile azminin bulunmayışının nasıl ortaya çıktığının beyanına giriştir. ‘İz’ lafzı, Peygamber’e ﷺ hitap eden gizli bir fiille meful olarak mansubdur; yani ‘Onlara söylediğimiz vakti hatırla’ [demektir]. Asıl maksat o vakitte vuku bulan hadiseleri hatırlatmak olduğu halde hatırlatmanın vakte bağlanması, defalarca geçtiği üzere onların hatırlanmasını vacip kılmadaki mübalağadan ötürüdür; zira vakit, içinde meydana gelen işlerin ayrıntılarını kuşatır. Dolayısıyla vaktin zikredilmesini emretmek, burhanî yolla onda meydana gelenlerin ayrıntılarını zikretmeyi emretmektir. Ayrıca vakit hadiselerin bizatihi kendilerini kuşattığından, vakit zikredildiğinde hadiseler sanki muhatabın zihninde somut varlıklarıyla mevcutmuş gibi olur. Yani ‘O vakitte bizim tarafımızdan ve onun tarafından vuku bulan şeyleri hatırla ki onun unutması ve azminin bulunmayışı sana açıkça belli olsun.’ {فَسَجَدُواْ إِلَاّ إِبْلِيسَ} “İblis hariç hepsi secde ettiler.” Bunun açıklaması defalarca geçmişti. {أبى} “O ise dayattı (kaçındı).” Onun secde etmediğinin bildirilmesinden doğan bir soruya cevap olarak gelmiş yeni bir cümledir (isti’nâf); sanki ‘Neden secde etmedi?’ denilmiş de ‘Dayattı ve büyüklük tasladı’ diye cevap verilmiştir. ‘Ebâ’ fiilinin mefulü ya mahzuftur, yani Allah Teâlâ’nın: {أبى أَن يَكُونَ مَعَ الساجدين} kavlinde olduğu gibi ‘secde etmekten kaçındı’ demektir; yahut lazım fiil makamına indirilerek baştan hiç niyet edilmemiştir, yani ‘dayatma ve çekinme fiilini yaptı ve onu açığa vurdu’ [demektir].

{فَقُلْنَا} عَقيبَ ذلك اعتناءً بنصحه {يا آدم إِنَّ هذا} الذي رأيتَ ما فعل {عَدُوٌّ لَّكَ وَلِزَوْجِكَ فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا} أي لا يكونَنّ سبباً لإخراجكما مِنَ الجنة والمرادُ نهيُهما عن أن يكونا بحيث يستبب الشيطانُ إلى إخراجهما منها بالطريق البرهاني كما في قولك لا ارينك ههنا والفاءُ لترتيب موجبِ النهى على عداوته لهما أو على الإخبار بها فتشقى جوابٌ للنهي وإسنادُ الشقاء إليه خاصةً بعد تعليقِ الإخراجِ الموجبِ له بهما معاً لأصالته في الأمور واستلزامِ شقائِه لشقائها مع ما فيه من مراعاة الفواصل وقيل المرادُ بالشقاء التعب في تحصيل مبادئ المعاشِ وذلك من وظائف الرجال

{فَقُلْنَا} “Bunun üzerine dedik ki:” ona nasihat etmeye ehemmiyet vererek hemen ardından şöyle dedik: {يا آدم إِنَّ هذا} “Ey Âdem! Şüphesiz bu” ne yaptığını gördüğün şu varlık, {عَدُوٌّ لَّكَ وَلِزَوْجِكَ} “senin ve eşinin düşmanıdır.” {فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا} “Sakın sizi çıkarmasın” yani cennetten çıkarılmanıza sebep olmasın! Kastedilen, ‘seni burada görmeyeyim’ sözünde olduğu gibi, burhanî yolla şeytanın onları oradan çıkarmaya sebep olacağı bir duruma düşmekten onları nehyetmektir. Fâ (ف) harfi, nehyin gereğini şeytanın onlara olan düşmanlığına yahut bu düşmanlığın bildirilmesine bağlamak içindir. ‘Fe-teşkâ’ (yoksa zahmet çeker/bedbaht olursun) nehyin cevabıdır; zahmet çekmeyi gerektiren çıkarılma her ikisine birlikte bağlandıktan sonra zahmetin (şekâvetin) özellikle Âdem’e isnad edilmesi, işlerde onun asıl olması ve onun zahmet çekmesinin eşinin de zahmet çekmesini gerektirmesinden ötürüdür; bununla birlikte bunda ayet sonlarındaki uyumu (fâsıla) gözetme de vardır. Şekâvetten maksadın geçim vesilelerini elde etmedeki yorgunluk ve meşakkat olduğu da söylenmiştir ki bu da erkeklerin vazifelerindendir.

{إن لك ألا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تعرى} {وأنك لا تظمأ فِيهَا وَلَا تضحى} تعليلٌ لما يوجبه النهيُ فإن اجتماعَ أسبابِ الراحة فيها ممَّا يوجبّ المبالغةَ في الإهتمام بتحصيل

{إن لك ألا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تعرى} “Şüphesiz senin için orada aç kalmamak ve çıplak kalmamak vardır.” {وأنك لا تظمأ فِيهَا وَلَا تضحى} “Ve yine sen orada susuzluk çekmeyecek ve güneşte yanmayacaksın.” Nehyin gerektirdiği şeyin illetidir (gerekçesidir); zira orada rahatlık sebeplerinin bir arada bulunması,

مبادئ البقاءِ فيها والجِدّ في الانتهاء عما يؤدّي إلى الخروج عنها والعدول عن التصريح بأن له ﵇ فيها تنعّماً بفنون النعمِ من المآكلِ والمشاربِ وتمتعاً بأصناف الملابسِ البهية والمساكنِ المرْضيةِ مع أن فيه من الترغيب في البقاء فيها ما لا يَخْفى إلى ما ذكر من نفْي نقائِضها التي هي الجوعُ والعطشُ والعُرْي والضُحِيّ لتذكير تلك الأمورِ المنْكرة والتنبيهِ عَلى ما فَيها من أنواع الشِّقوةِ التي حذّره عنها ليبالغَ في التحامي عن السبب المؤدي إليها على أن الترغيبَ قد حصل بما سوّغ له من التمتع بجميع ما فيها سوى ما استنثى من الشجرة حسبما نطق به قوله تعالى ويا آدم اسكن أَنتَ وَزَوْجُكَ الجنة وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وقد طُوي ذكرُه هَهُنا اكتفاءً بما ذكر في موضع آخرَ واقتصر على ما ذكر من الترغيب المتضمن الترهيب ومعنى أَن لا تَجُوعَ فِيهَا الخ أن لا يصيبَه شيء من الأمور الأربعة أصلا فغن الشبع والري والكسوة والكن قد تحصُل بعد عروض أضدادِها بإعواز الطعام والشرابِ واللباس والمسكنِ وليس الأمر فيها كذلك بل كلُّ ما وقع فيها شهوةٌ وميلٌ إلى شيء من الأمور المذكورة تمتع به من غير أن يصل إلى حد الضرورة ووجهُ إفرادِه ﵇ بما ذكر ما مر آنفاً وفصلُ الظمأ عن الجوع في الذكر مع تجانُسهما وتقارنِهما في الذكر عادةً وكذا حالُ العُرْي والضَّحْو المتجانسين لتوفية مقامِ الامتنان حقَّه بالإشارة إلى أن نفي كلُّ واحد من تلك الأمور نعمةٌ على حيالها ولو جمُع بين الجوعِ والظمأ لربما تُوهم أن نفيَهما نعمةٌ واحدةٌ وكذا الحال في الجمع بين العُرْي والضَّحْو على منهاج قصة البقرة ولزيادة التقريرِ بالتنبيه على أن نفي كل واحد من الأمور المذكوره مقصوده بالذات مذكوره بالأصالة لا أن نفيَ بعضها مذكورة بطريق والتبعية لنفي بعضٍ آخرَ كما عسى يُتوهم لو جمع بين كلَ من المتجانسين وقرىء إنك بالكسر والجمهورُ على الفتح بالعطف على أن لا تجوع وصحة وقوع الجملة بأن المفتوحة اسماً للمكسورة المشاركة لها في إفادة التحقيقِ مع امتناع وقوعِها خبراً لها لما أن المحذور احتماع حرفي التحقيق في مادة واحدة لا اجتماعَ فيما نحن فيه لاختلاف مناطِ التحقيقِ فيما في حيز هما بخلاف ما لو وقعت خبراً لها فإن اتحادَ المناطِ حينئذ مما لا ريبَ فيه بيانُه أن كلَّ واحد من المكسورة والمفتوحة موضوعةٌ لتحقيق مضمونِ الجملة الخبريةِ المنعقدةِ من اسمها وخبرِها ولا يخفى أن مرجِعَ خبريّتها ما فيها من الحُكم الإيجابي أو السلبيِّ وأن مناطَ ذلك الحكمِ خرها لا اسمُها فمدلولُ كلَ منهما تحقيقُ ثبوتِ خبرِها لا سمها لا ثبوتِ اسمِها في نفسها فاللازمُ من وقوع الجملةِ المصدرة بالمفتوحة اسماً للمكسورة تحقيقُ ثبوتِ خبرها لتلك الجملةِ المؤولة بالمصدر وأما تحقيقُ ثبوتِها في نفسها فهو مدلولُ المفتوحةِ حتماً فلم يلزَم اجتماعُ حرفي التحقيق في مادة واحدة قطعاً وإنما لم يجوّزوا أن يقال إن أن زيدا قائم حق مع اختلاف المناطِ بل شرطوا الفصلَ بالخبر كقولنا إن عندي أن زيادا قائم للتجافي عن صورة الاجتماعِ والواوُ العاطفة وإن كانت نائبة عن الكسورة التي يمتنع دخولُها على المفتوحة بلا فصل وقائمةً مقامَها في إفضاء معناها وإجراء أحكامِها على مدخولها لكنها حيث لم تكن حرفاً موضوعاً للتحقيق لم يلزم من دخولها على المفتوحة اجتماع حرفي التقحيق أصلاً فالمعنى إن لك عدمَ الجوعِ وعدمَ العُري وعدَم الظمأ خلا أنه لم يقتصِرْ على بيان أن الثابتَ له ﵇ عدمُ الظمأ والضَّحْو مطلقاً كما فُعل مثلُه في المعطوف عليه بل قُصد بيانُ أن الثابتَ له ﵇ تحقيقُ عدمها فوُضِع موضعَ الحرفِ المصدريّ

orada kalmanın vesilelerini elde etmeye son derece ehemmiyet göstermeyi ve oradan çıkmaya yol açacak şeylerden kaçınmada gayretli olmayı gerektirir. Orada kalmaya teşvik edici olduğu gizli olmayan yiyecek ve içeceklerden türlü nimetlerle nimetlenmesini, göz alıcı giysilerden ve hoş meskenlerden faydalanacağını Âdem’e aleyhisselâm açıkça ifade etmekten vazgeçilip bunların zıtları olan açlık, susuzluk, çıplaklık ve güneşte yanmanın nefyedilmesine dönülmesi; bu çirkin durumları hatırlatmak ve kendisini sakındırdığı şekâvet (zahmet) türlerine dikkat çekmek içindir ki onlara götüren sebepten kaçınmada son derece titiz davransın. Kaldı ki teşvik, Allah Teâlâ’nın: {وَيَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا} kavlinin ifade ettiği üzere, istisna edilen ağaç dışındaki cennetteki her şeyden dilediklerince faydalanmalarının mubah kılınmasıyla zaten hâsıl olmuştu. Başka bir yerde zikredilenle iktifa edildiğinden burada o zikir dürülmüş (kısa kesilmiş) ve sakındırmayı içeren bu teşvikle yetinilmiştir. ‘Orada aç kalmaman...’ ifadesinin manası, bu dört şeyden hiçbirinin ona kesinlikle isabet etmeyeceğidir; zira doymak, suya kanmak, giyinmek ve barınmak bazen yiyecek, içecek, giyecek ve meskenin yokluğu sebebiyle bunların zıtları başa geldikten sonra da elde edilebilir. Cennetteki durum ise böyle değildir; bilakis orada söz konusu şeylere dair ne zaman bir arzu ve meyil meydana gelse, zorunluluk (zaruret) raddesine varmaksızın ondan faydalanılır. Kendisinin aleyhisselâm zikredilen şeylerde tekil bırakılmasının gerekçesi az önce geçmişti. Birbiriyle türdeş olmalarına ve zikirde genellikle bir arada bulunmalarına rağmen susuzluğun açlıktan, aynı şekilde türdeş olan çıplaklık ile güneşte yanmanın da birbirinden ayrı zikredilmesi; minnet makamının hakkını vermek, bu hususların her birinin nefyinin müstakil birer nimet olduğuna işaret etmek içindir. Eğer açlık ile susuzluk bir arada toplansaydı, ikisinin nefyinin tek bir nimet olduğu vehmedilebilirdi; aynı durum Bakara suresindeki kıssa üslubu üzere çıplaklık ile güneşte yanmanın bir arada toplanmasında da geçerlidir. Ayrıca bu durum, zikredilen şeylerin her birinin nefyinin bizzat kastedildiğini ve asıl olarak zikredildiğini, her iki türdeş şey bir araya toplandığında vehmedilebileceği gibi bir kısmının nefyinin diğer bir kısmının nefyine tebaiyet yoluyla zikredilmediğini ihtar ederek tekit ve pekiştirmeyi artırmak içindir. [Ayet] kesre ile ‘inneke’ şeklinde de okunmuştur; cumhur ise ‘ellâ tecû‘a’ ifadesine atıfla fetha ile [okumuştur]. Fethalı inne (enne) ile başlayan cümlenin, tekit ifade etmede kendisiyle ortak olan kesreli inleye isim olarak gelmesinin caiz olup haber olarak gelmesinin caiz olmaması; kaçınılan şeyin tek bir maddede iki tahkik harfinin bir araya gelmesi olmasından dolayıdır. Bizim konumuzda ise onların kapsamındaki şeylerin tahkik dayanağı farklı olduğundan bir araya gelme söz konusu değildir; haber olarak gelmesi hali ise bunun aksinedir, çünkü o takdirde dayanağın birliği şüphesizdir. Bunun açıklaması şudur: Kesreli ve fethalıdan her biri, ismi ve haberinden meydana gelen haber cümlesinin muhtevasını tekit etmek için konulmuştur. Şüphesiz onun haber oluşunun mercii, onda bulunan olumlu veya olumsuz hükümdür; o hükmün dayanağı ise ismi değil haberidir. Dolayısıyla her ikisinin medlûlü, kendi nefsinde isminin sübutu değil, haberinin sübutunu tekit etmektir. Fethalı ile başlayan cümlenin kesreli olanın ismi olarak gelmesinden lazım gelen şey, masdara tevil edilen o cümle için haberinin sübutunu tekit etmektir; kendi nefsindeki sübutunu tekit ise muhakkak fethalının medlûlüdür. Böylece kesin olarak iki tahkik harfinin tek bir maddede toplanması gerekmez. Dayanak farklı olmasına rağmen ‘İnne enne Zeyden kâimun hakkun’ denilmesini caiz görmeyip, topluluk suretinden kaçınmak için ‘İnne indî enne Zeyden kâimun’ sözümüzde olduğu gibi haber ile aranın ayrılmasını şart koşmuşlardır. Atıf vâv’ı, fethalının üzerine fasılasız girmesi caiz olmayan kesreli inlenin yerine geçen ve onun manasını ulaştırmada ile hükümlerini dâhil olduğu şeye uygulamada onun makamına kaim olan bir edat olsa bile, tekit için konulmuş bir harf olmadığından fethalının üzerine girmesinden asla iki tekit harfinin birleşmesi gerekmez. Mana şöyledir: ‘Şüphesiz senin için aç kalmamak, çıplak kalmamak ve susuz kalmamak vardır.’ Şu kadar var ki matufta yapıldığı gibi Âdem aleyhisselâm için mutlak olarak susuzluk ve güneşte yanmamanın sabit olduğunu açıklamakla yetinilmemiş, bilakis onun için bunların yokluğunun tahkikinin sabit olduğu açıklanmak istenmiş ve bu sebeple masdar harfi makamına konulmuştur...

المحصن إنّ المفيدةُ له كأنه قيل إن لك فيها عدمَ ظمئك على التحقيق

...sırf masdar harfi yerine bunu ifade eden ‘inne’ konulmuştur; sanki ‘Şüphesiz senin için orada kesin olarak susuz kalmamak vardır’ denilmiştir.

{فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشيطان} أي أنهى إليه وسوسته أو أسرها إليه {قَالَ} إما بدل من وسوس أن استئناف وقع وجوابا عن سؤالٍ نشأَ منْهُ كأنَّه قيلَ فماذَا قالَ في وسوسته فقيل قال {يا آدم هَلْ أَدُلُّكَ على شَجَرَةِ الخلد} أيْ شجرةٍ مَنْ أكلَ منها خلّد ولم يمُت أصلاً سواءٌ كان على حاله أو بأن يكون ملَكاً لقوله تعالى إِلا أَن تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الخالدين {وَمُلْكٍ لَاّ يبلى} أي لا يزول ولا يختلّ بوجه من الوجوه

{فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشيطان} “Nihayet şeytan ona vesvese verdi” yani vesvesesini ona ulaştırdı yahut ona fısıldadı. {قَالَ} “dedi [ki]:” [ifadesi] ya ‘vesvese’den bedeldir ya da ondan doğan bir soruya cevap olarak gelmiş yeni bir cümledir (isti’nâf); sanki ‘Vesvesesinde ne dedi?’ denilmiş de ‘Şöyle dedi’ diye cevap verilmiştir: {يا آدم هَلْ أَدُلُّكَ على شَجَرَةِ الخلد} “Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını göstereyim mi?” Yani ondan yiyenin ebedî kalacağı ve ister kendi halinde kalsın isterse melek olsun —zira Allah Teâlâ: {إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ} buyurmuştur— asla ölmeyeceği bir ağacı [göstereyim mi], {وَمُلْكٍ لَاّ يبلى} “ve çökmeyecek bir hükümranlığı?” Yani hiçbir şekilde zail olmayacak ve bozulmayacak bir mülkü [göstereyim mi]?

{فَأَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سوآتهما} قال ابن عباس ﵄ عَرِيا عن النور الذي كان الله تعالى ألبسهما حتى بدت فروجُهما {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِن وَرَقِ الجنة} قد مرَّ تفسيرُه في سورةِ الأعراف {وعصى آدم رَبَّهُ} بما ذكر من أكل الشجرة {فغوى} ضل عن مطلوبه الذي هو الخلود أو عن المأمورُ به أو عن الرَّشَد حيث اغتر بقول العدو العدوّ وقرىء فغوي من غوي الفصيل إذا أُتخم من اللبن وفي وصفه ﵇ بالعصيان والغَواية مع صغر زلّتِه تعظيمٌ لها وزجرٌ بليغ لأولاده عن أمثالها

{فَأَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سوآتهما} “Bunun üzerine ikisi de ondan yediler; hemen ardından avret yerleri kendilerine görünüverdi.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “Allah Teâlâ’nın kendilerine giydirmiş olduğu nurdan soyuldular, nihayet avret yerleri açığa çıktı” demiştir. {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِن وَرَقِ الجنة} “Ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar.” Bunun tefsiri A‘râf suresinde geçmişti. {وعصى آدم رَبَّهُ} “Âdem Rabbine isyan etti” ağaçtan yemek şeklinde zikredilen fiille [isyan etti], {فغوى} “ve şaşıp kaldı (yolunu kaybetti).” Ebedîlik olan matlubundan saptı yahut emrolunduğu şeyden saptı ya da düşmanın sözüne aldandığı için doğru yoldan (rüşd) saptı. [Fiil] sütten karnı şişen sütten kesilmiş yavru için kullanılan ‘ğaviye’den hareketle ‘fe-ğaviye’ şeklinde de okunmuştur. Zellesinin küçüklüğüne rağmen Âdem’in aleyhisselâm isyan ve ğavâyetle nitelendirilmesinde, bu hatayı tazim ve onun zürriyetini benzerlerinden son derece etkili bir şekilde sakındırma vardır.

{ثُمَّ اجتباه رَبُّهُ} أي اصطفاه وقربه إليه بالجمل على التوبة والتوفيقِ لها من اجتبى الشيءَ بمعنى جباه لنفسه أي جمعه كقولك اجتمعتُه أو من جبى إليّ كذا فاجتبيته مثل جليب على العروس فاجتليتها وأصلُ الكلمة الجمعُ وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﵇ مزيدُ تشريفٌ له ﵇ {فَتَابَ عَلَيْهِ} أي قبِل توبتَه حين تاب هو وزوجتُه قائلين رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الخاسرين وإفرادُه ﵇ بالاجتباء وقَبولِ التوبة قد مرّ وجهُه {وهدى} أي إلى الثبات على التوبة والتمسكِ بأسباب العصمة

{ثُمَّ اجتباه رَبُّهُ} “Sonra Rabbi onu seçkin kıldı” yani tövbeye sevk ederek ve buna muvaffak kılarak onu seçti ve kendine yaklaştırdı; bu, ‘bir şeyi kendisi için topladı’ manasında ‘ictebe’ş-şey’e’ (topladı) ifadesindendir yahut ‘bana şu geldi, ben de onu aldım/topladım’ sözündendir. Kelimenin aslı toplamaktır. Âdem’in aleyhisselâm zamirine izafe edilerek Rubûbiyyet unvanının zikredilmesinde onun için fazladan bir teşrif vardır. {فَتَابَ عَلَيْهِ} “ve tövbesini kabul etti.” Yani kendisi ve eşi: {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} diyerek tövbe ettiklerinde onun tövbesini kabul etti. Seçilme ve tövbenin kabulünde onun aleyhisselâm tekil kılınmasının gerekçesi daha önce geçmişti. {وهدى} “ve doğru yola iletti.” Yani tövbede sebata ve ismet sebeplerine sarılmaya [iletti].

{قال} استئناف مبني على السؤال نشأ من الإخبار بأنه تعالى قبِل توبته وهداه كأنه قيل فماذا أمره تعالى بعد ذلك فقيل قال له ولزوجته {اهبطا مِنْهَا جَمِيعاً} أي انزِلا من الجنة إلى الأرض وقوله تعالى {بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} حالٌ من ضمير المخاطب في اهبِطا والجمعُ لما أنهما أصلُ الذرية ومنشأُ الأولاد أي مُتعادِين في أمر المعاشِ كما علي الناسُ من التجاذُب والتحارُب {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مّنّى هُدًى} من كتاب ورسول {فَمَنِ اتبع هُدَاىَ} وُضع الظاهرُ موضعَ المُضمرِ مع الإضافة إلى ضميره تعالى لتشريفه والمبالغة في إيجاب اتباعِه {فَلَا يَضِلُّ} في الدنيا {وَلَا يشقى} في الآخرة

{قال} “[Allah] buyurdu ki:” Allah Teâlâ’nın onun tövbesini kabul edip doğru yola ilettiğinin bildirilmesinden doğan bir soruya dayalı yeni bir cümledir (isti’nâf); sanki ‘Bundan sonra Allah Teâlâ ona ne emretti?’ denilmiş de ‘Ona ve eşine şöyle buyurdu’ denilmiştir: {اهبطا مِنْهَا جَمِيعاً} “İkiniz birlikte oradan (cennetten) inin!” Yani cennetten yeryüzüne inin! Allah Teâlâ’nın: {بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “Birbirinize düşman olarak” kavli, ‘ihbitâ’daki muhatap zamirinden hâldir. Çoğul getirilmesi, ikisinin zürriyetin aslı ve evlatların menşei olması sebebiyledir; yani insanların geçim hususunda çekişme ve savaş içinde oldukları gibi birbirinize düşman olarak [inin]. {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مّنّى هُدًى} “Eğer benden size bir hidayet (kitap ve peygamber) gelir de” {فَمَنِ اتبع هُدَاىَ} “kim benim hidayetime uyarsa” ifadesinde, onu şereflendirmek ve ona uymayı vacip kılmada mübalağa etmek için açık isim (zâhir), Allah Teâlâ’nın zamirine izafe edilerek zamirin (muzmer) yerine konulmuştur. {فَلَا يَضِلُّ} “artık o sapmaz” dünyada [sapmaz], {وَلَا يشقى} “ve bedbaht da olmaz.” ahirette [bedbaht olmaz].

سورة طه الآية

Tâhâ Suresi Âyet

١٢٤ - ١٢٨ {وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِى} أي عن الهدى الذاكرِ لي والداعي إليّ {فَإِنَّ لَهُ} في الدنيا {مَعِيشَةً ضَنكاً} ضيقاً مصدرٌ وصف به ولذلك يستوي فيه المذكرُ والمؤنثُ وقرئ ضنكى كسَكْرى وذلك لأن مجامعَ همتِه ومطامحَ نظرِه مقصورةٌ على أعراض الدنيا وهو متهالكٌ على ازديادها وخائف من انتقاصها بخلاف المؤمنِ الطالبِ للآخرة مع أنه قد يضيق الله بشؤم الكفر ويوسع ببركة الإيمان كما قال تعالى وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذلة والمسكنة وقال تعالى وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ القرى آمنوا واتقوا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بركات مّنَ السماء والارض وقوله تعالى وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الكتاب آمنوا إلى قوله تعالى لَاكَلُواْ مِن فَوْقِهِمْ وَمِن تَحْتِ أَرْجُلِهِم وقيل هو الضَّريعُ والزقومُ في النار وقيل عذاب القبر {ونحشره} وقرئ بسكون الهاء على لفظ الوقف والجزمِ عطفاً على محل فإن له معيشةً ضنكاً لأنه جواب الشرط {يَوْمَ القيامة أعمى} فاقدَ البصر كما في قوله تعالى وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ القيامة على وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمّا لا أعمى عن الحجة كما قيل

124-128 {وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِى} “Kim de benim zikrimden yüz çevirirse” yani beni hatırlatan ve bana çağıran hidayetten [yüz çevirirse], {فَإِنَّ لَهُ} “şüphesiz onun için vardır” dünyada [vardır], {مَعِيشَةً ضَنكاً} “dar bir geçim.” ‘Danken’ (dar), kendisiyle vasıflanmış bir masdardır; bu yüzden onda müzekker ve müennes eşittir. ‘Sekrâ’ vezninde ‘dankâ’ şeklinde de okunmuştur. Bunun sebebi, onun bütün gayret ve emellerinin dünya metalarına hasredilmiş olması, onun artması için can atması ve eksilmesinden korkmasıdır; ahireti talep eden müminin durumu ise bunun aksinedir. Bununla birlikte Allah Teâlâ küfrün uğursuzluğu sebebiyle daraltabilir ve imanın bereketiyle genişletebilir; nitekim Allah Teâlâ: {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ} buyurmuş, yine: {وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ} ve {وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُوا... لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ} buyurmuştur. Bunun cehennemdeki darî‘ ve zakkum olduğu da söylenmiştir; kabir azabı olduğu da söylenmiştir. {ونحشره} [lafzı], vakıf lafzı üzere he harfinin sükûnu ile ve şartın cevabı olduğu için ‘fe-inne lehu maîşeten danken’ ifadesinin mahalline atıfla meczum olarak da okunmuştur. {يَوْمَ القيامة أعمى} “ve onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz.” Allah Teâlâ’nın: {وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا} kavlinde olduğu gibi gözleri görmez halde [haşrederiz]; iddia edildiği gibi delilden/hüccetten yana kör olarak değil.

{قَالَ} استئناف كما مر {رَبّ لِمَ حَشَرْتَنِى أعمى وَقَدْ كُنتُ بَصِيراً} أى في الدنيا وقرئ أعمى بالإمالة في الموضعين وفي الأول فقط لكونه جديراً بالتغيير لكونه رأسَ الآية ومحلَّ الوقف

{قَالَ} “Der ki:” geçtiği üzere yeni bir cümledir (isti’nâf); {رَبّ لِمَ حَشَرْتَنِى أعمى وَقَدْ كُنتُ بَصِيراً} “Rabbim! Ben gören bir kimse olduğum halde beni niçin kör olarak haşrettin?” Yani dünyada gören bir kimseydim. ‘A‘mâ’ kelimesi her iki yerde de imâle ile okunmuştur; ayet sonu (re’sü’l-âye) ve vakıf mahalli olması hasebiyle değişime layık görüldüğünden sadece birinci yerde [imâle ile] de okunmuştur.

{قَالَ كذلك} أي مثلَ ذلك فعلتَ أنت ثم فسره بقوله تعالى {أَتَتْكَ اياتنا} واضحةً نيِّرةً بحيث لا تخفى على أحد {فَنَسِيتَهَا} أي عَمِيتَ عنها وتركتها ترْكَ المنسيِّ الذي لا يُذكر أصلاً {وكذلك} ومثلَ ذلك النسيانِ الذي كنت فعلته في الدنيا {اليوم تنسى} تترك في العمى والعذاب جزاءً وفاقاً لكن لا أبداً كما قيل بل إلى ما شاء الله ثم يزيله عنه فيرى أهوالَ القيامة ويشاهد مقعدَه من النار ويكون ذلك له عذاباً فوق العذاب وكذا البَكَم والصمَمُ يزيلهما الله تعالى عنهم أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا

{قَالَ كذلك} “[Allah] buyurur ki: İşte böyle!” Yani aynen senin yaptığın gibi! Sonra bunu Allah Teâlâ şu kavliyle açıklamıştır: {أَتَتْكَ اياتنا} “Sana ayetlerimiz gelmişti” hiç kimseye gizli kalmayacak derecede apaçık ve aydınlık olarak, {فَنَسِيتَهَا} “fakat sen onları unuttun” yani onlara karşı körleştin ve onları asla hatırlanmayan unutulmuş bir şey gibi terk ettin; {وكذلك} “ve işte böylece” dünyada yapmış olduğun o unutuş gibi, {اليوم تنسى} “bugün de sen unutulursun (terk edilirsin).” Ameline tam uygun bir ceza olarak körlük ve azap içinde terk edilirsin. Fakat iddia edildiği gibi ebediyen değil, bilakis Allah’ın dilediği bir vakte kadar; sonra Allah onu ondan giderir, böylece kıyamet dehşetlerini görür ve cehennemdeki yerini müşahede eder; bu da onun için azap üstüne azap olur. Dilsizlik ve sağırlığı da Allah Teâlâ onlardan giderir; {أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا} “Bize gelecekleri gün onlar neler işitecek, neler görecekler!”

{وكذلك} أي مثلَ ذلك الجزاءِ الموافقِ للجناية {نَجْزِى مَنْ أَسْرَفَ} بالانهماك في الشهوات {ولم يؤمن بآيات رَبّهِ} بل كذبها وأعرض عنها {وَلَعَذَابُ الأخرة} على الإطلاق أو عذابُ النار {أَشَدُّ وأبقى} أي من ضنْك العيشِ أو منه ومن الحشر على العمى

{وكذلك} “Ve işte böylece” yani işlenen cinayete tam uygun düşen bu ceza gibi, {نَجْزِى مَنْ أَسْرَفَ} “haddi aşanı cezalandırırız” şehvetlere dalmak suretiyle [haddi aşanı], {ولم يؤمن بآيات رَبّهِ} “ve Rabbinin ayetlerine iman etmeyeni;” bilakis onları yalanlayıp onlardan yüz çevireni. {وَلَعَذَابُ الأخرة} “Elbette ahiret azabı” mutlak anlamda yahut cehennem azabı, {أَشَدُّ وأبقى} “daha şiddetli ve daha süreklidir.” Yani dar geçimden yahut hem ondan hem de kör olarak haşredilmekten [daha şiddetli ve kalıcıdır].

{أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مّنَ القرون} كلامٌ مستأنفٌ مَسوقٌ لتقرير ما قبله من قوله تعالى وكذلك نجزي الآية والهمزةُ للإنكار التوبيخي والفاءُ للعطف على مقدر يقتضيه المقام واستعمالُ الهداية باللام إما لتنزيلها منزلةَ اللام فلا حاجة

{أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مّنَ القرون} “Onlardan önce nice nesilleri helak etmiş olmamız kendilerine yol göstermedi mi (ibret olmadı mı)?” Allah Teâlâ’nın: ‘Ve işte böylece cezalandırırız...’ ayetinde geçen önceki hususları pekiştirmek üzere sevk edilmiş yeni bir kelamdır (müste’nef). Hemze, kınama ve azarlama içeren inkâr içindir; fâ (ف) harfi ise makamın gerektirdiği takdiri bir ifadeye atıftır. ‘Hedâ’ fiilinin lâm harfiyle kullanılması, ya [lazım] kılınarak mefule ihtiyaç duyulmaması sebebiyledir...

إلى المفعول أو لأنها بمعنى التبيينِ والمفعولُ محذوف وأياً ما كان فالفاعلُ هو الجملة بمنصوبها ومعناها وضمير لهم للمشركين المعاصرين لرسوله الله ﷺ والمعنى أغَفلوا فلم يَفعل الهدايةَ لهم أو فلم يبيَّن لهم مآلُ أمرِهم كثرة أهلا كنا للقرون الأولى وقد مرَّ في قولِه ﷿ أَوَ لَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الأرض مِن بَعْدِ أَهْلِهَا الآية وقيل الفاعلُ الضميرُ العائد إلى الله ﷿ ويؤيده القراءةُ بنون العظمة وقوله تعالى كَمْ أَهْلَكْنَا الخ إما معلِّقٌ للفعل سادٌّ مسدَّ مفعولِه أو مفسّرٌ لمفعوله المحذوف هكذا قيل والأوجهُ أن لا يلاحظ له مفعولٌ كأنه قيل أفلم يفعلِ الله تعالى لهم الهدايةَ ثم قيل بطريق الالتفاتِ كم أهلكنا الخ بياناً لتلك الهدايةِ ومن القرون في محل النصب على أنه وصفٌ لممُيِّزِكَم أي كم قرناً كائناً من القرون وقوله تعالى {يَمْشُونَ فِى مساكنهم} حالٌ من القرون أو من مفعول أهلكْنا أي أهلكناهم وهم في حال أمنٍ وتقلّبٍ في ديارهم أو من الضميرِ في لهم مؤكدٌ للإنكار والعاملُ يهد والمعنى أفلم يهد لهم إهلا كنا للقرون السالفة من أصحاب الحِجْر وثمودَ وقُريّات قوم لوطٍ حالَ كونهم ماشين في مساكنهم إذا سافروا إلى الشام مشاهدين لآثار هلاكِهم مع أن ذلك مما يوجب أن يهتدوا إلى الحق فيعتبروا لئلا يحِل بهم مثلُ ما حل بأولئك وقرىء يُمْشَوْن على البناء للمفعول أي يمكنون من المشي {إِنَّ فِى ذَلِكَ} تعليلٌ للإنكار وتقريرٌ للهداية مع عدم اهتدائِهم وذلك إشارةٌ إلى مضمون قوله تعالى كَمْ أَهْلَكْنَا الخ وما فيه من معنى البُعد للإشعار ببُعْد منزلتِه وعلوِّ شأنه في بابه {لَايَاتٍ} كثيرةً عظيمةً واضحاتِ الهداية ظاهراتِ الدِلالة على الحق فإذن هو هادوا إيما هادٍ ويجوز أن تكون كلمةُ في تجريدية فافهم {لأُوْلِى النهى} لذوي العقولِ الناهيةِ عن القبائح التي من أقبحها ما يتعاطاه كفارُ مكّة من الكفر بآياتِ الله تعالى والتعامي عنها وغيرِ ذلك من فنون المعاصي وفيه دلالةٌ على أن مضمونَ الجملة هو الفاعلُ لا المفعول وقوله تعالَى

...mefule ihtiyaç duyulmaması sebebiyledir ya da ‘açıklamak’ (tebyîn) manasında olup mefulün mahzuf olmasındandır. Her iki durumda da fail, mansubu ve manasıyla birlikte cümle nin kendisidir. ‘Lehum’daki zamir, Resûlullah’ın ﷺ çağdaşı olan müşriklere aittir. Mana şöyledir: ‘Gaflete mi düştüler de ilk nesilleri çokça helak etmiş olmamız onlara hidayeti sağlamadı yahut işlerinin akıbetini kendilerine açıklamadı mı?’ Nitekim bu husus Allah azze ve celle’nin: {أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا} ayetinde geçmişti. Failin Allah azze ve celle’ye dönen zamir olduğu da söylenmiştir ve azamet nunu ile yapılan kıraat bunu destekler; Allah Teâlâ’nın: {كَمْ أَهْلَكْنَا} kavli ise ya fiili ta‘lik edip mefulü makamına kaim olmuştur yahut mahzuf mefulünü tefsir etmektedir; böyle denilmiştir. En tercihe şayan olan ise, onun için bir meful gözetilmemesidir; sanki ‘Allah Teâlâ onlara hidayeti var etmedi mi?’ denilmiş, sonra bu hidayetin beyanı olarak iltifat yoluyla ‘Nice nesilleri helak ettik...’ buyrulmuştur. ‘Mine’l-kurûn’ ifadesi, ‘kem’ lafzının temyizinin sıfatı olarak mansub konumundadır; yani ‘nesillerden olan nice nesil’ demektir. Allah Teâlâ’nın: {يَمْشُونَ فِى مساكنهم} “onların yurtlarında gezip dolaşırlarken” kavli, ‘kurûn’ (nesiller) kelimesinden yahut ‘ehleknâ’ fiilinin mefulünden hâldir; yani yurtlarında emniyet ve refah içinde dönüp dolaşırlarken biz onları helak ettik [demektir]; yahut inkârı tekit etmek üzere ‘lehum’daki zamirden hâldir ve âmili ‘yehdi’ fiilidir. Mana şöyledir: ‘Şam’a yolculuk ettiklerinde onların helak kalıntılarını müşahede ederek yurtlarında gezip dolaşırlarken, Hicr halkından, Semûd’dan ve Lût kavminin şehirlerinden geçmiş nesilleri helak etmemiz onlara yol göstermedi mi? Halbuki bu durum, hakka ulaşıp ibret almalarını ve öncekilerin başına gelenlerin kendi başlarına gelmemesini sağlamayı gerektirirdi.’ [Fiil] meçhul bina ile ‘yümşevne’ yani yürümelerine imkân verilir şeklinde de okunmuştur. {إِنَّ فِى ذَلِكَ} “Şüphesiz bunda vardır” ifadesi, inkârın illeti ve hidayete ermemelerine rağmen hidayetin sabit oluşunun takriridir. ‘Zâlike’ lafzı Allah Teâlâ’nın: {كَمْ أَهْلَكْنَا} kavlinin muhtevasına işarettir; onda bulunan uzaklık manası ise kendi sahasındaki derecesinin yüksekliğini ve şanının yüceliğini hissettirmek içindir. {لَايَاتٍ} “kesin ibretler” yani hakkı gösteren çok sayıda, pek büyük, hidayeti ve delaleti apaçık [ibretler vardır]. Öyleyse o, ne mükemmel bir hidayet rehberidir! ‘Fî’ kelimesinin tecridiyye olması da caizdir, iyi anla! {لأُوْلِى النهى} “akıl sahipleri için.” Çirkinliklerden nehyeden (alıkoyan) akıl sahipleri için; o çirkinliklerin en çirkini ise Mekke kâfirlerinin Allah Teâlâ’nın ayetlerini inkâr etmeleri, onları görmezden gelmeleri ve diğer türlü günahları işlemeleridir. Bunda, cümlenin muhtevasının meful değil fail olduğuna bir delalet vardır. Allah Teâlâ’nın şu kavli de:

{وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبّكَ} كلامٌ مستأنفٌ سيق لبيان حِكمة عدمِ وقوعِ ما يُشعر به قوله تعالى أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ الآية من أنْ يصيبَهم مثلُ ما أصاب القرونَ المهلَكة أي ولولا الكلمةُ السابقةُ وهي العِدَةُ بتأخير عذابِ هذه الأمةِ إلى الآخرة لحكمة تقتضيه ومصلحةٍ تستدعيه {لَكَانَ} عقابُ جناياتِهم {لِزَاماً} أي لازماً لهؤلاء الكفرةِ بحيث لا يتأخر عن جناياتهم ساعةً لزومُ ما نزل بأولئك العابرين وفي التعرض لعنواب الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﵇ تلويحٌ بان ذلك لتأخير لتشريفه ﵇ كما ينبىء عنه قوله تعالى وَمَا كَانَ الله لِيُعَذّبَهُمْ وَأَنتَ فِيهِمْ واللِّزامُ إما مصدرٌ لازمٌ وُصِف به مبالغةً وإما فِعالٌ بمعنى مِفْعل جُعل آلةَ اللزوم لفَرْط لزومه كما يقال لِزازُ خصم {وَأَجَلٌ مُّسَمًّى} عطفٌ على كلمةٌ أي ولولا أَجَلٍ مسمًّى لأعمارهم أو لعذابهم وهو يومُ القيامة ويومُ بدر لما تأخر عذابُهم أصلاً وفصلُه عما عطف عليه للمسارعة إلى بيان جوابِ لولا وللإشعار باستقلال كلَ منهما بنفي لزومِ العذابِ ومراعاةِ فواصل الآي الكريمةِ وقد جوّز عطفُه على المستكن في كان العائدِ إلى الأخذ العاجلِ المفهومِ من السياق تنزيلاً للفصل بالخبر منزلةَ التأكيد أي لكان الأخذُ العاجلُ وأجلٌ مسمى لازمَين لهم كدأب عاد وثمود

{وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبّكَ} “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı” ifadesi, Allah Teâlâ’nın: {أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ} ayetinin hissettirdiği, helak edilen nesillerin başına gelenin bunların da başına gelmesi durumunun vuku bulmayışının hikmetini açıklamak üzere sevk edilmiş yeni bir kelamdır (müste’nef). Yani bunu gerektiren bir hikmet ve icap ettiren bir maslahat sebebiyle bu ümmetin azabının ahirete tehir edileceğine dair geçmiş o vaat olmasaydı, {لَكَانَ} cinayetlerinin cezası {لِزَاماً} “elbette [azap] kaçınılmaz olurdu.” Yani o geçmiş kavimlerin başına gelenlerin kaçınılmazlığı gibi, işledikleri cinayetlerden bir an bile geri kalmaksızın bu kâfirlere de kaçınılmaz olurdu. Peygamber’in aleyhisselâm zamirine izafe edilerek Rubûbiyyet unvanının zikredilmesinde, bu tehîrin kendisini aleyhisselâm teşrif etmek maksadıyla olduğuna bir işaret vardır; nitekim Allah Teâlâ’nın: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} kavli de bunu bildirmektedir. ‘Lizâm’ lafzı ya mübalağa için kendisiyle vasıflanmış bir lazım masdardır ya da aşırı lüzumundan ötürü hasmı bağlayan alet kılınarak ‘mif‘al’ manasında ‘fi‘âl’ veznindedir; nitekim ‘lizâzu hasmin’ (hasmın yakasını bırakmayan) denilir. {وَأَجَلٌ مُّسَمًّى} “ve belirlenmiş bir süre [olmasaydı].” ‘Kelimetün’ lafzına matuftur; yani onların ecelleri veya azapları için belirlenmiş bir süre —ki o da kıyamet günü ve Bedir günüdür— olmasaydı azapları kesinlikle gecikmezdi. Matufun aleyhten ayrı tutulması, ‘levlâ’nın cevabını beyan etmeye acele etmek, her ikisinin de azabın kaçınılmazlığını nefyetmede müstakil olduğunu hissettirmek ve kerim ayetlerin sonlarındaki uyumu (fâsıla) gözetmek içindir. Haberle aranın açılmasının tekit makamına indirilmesi suretiyle, siyakından anlaşılan peşin cezaya (ahz-i âcil) dönen ‘kâne’deki gizli zamire matuf olması da caiz görülmüştür; yani Âd, Semûd...

وأضرابِهم ولم ينفرد الأجلُ المسمى دون الأخذِ العاجل

...ve benzerlerinde olduğu gibi peşin ceza ile belirlenmiş süre ikisi için de kaçınılmaz olurdu ve belirlenmiş süre peşin cezadan ayrı kalmazdı.

{فاصبر على مَا يَقُولُونَ} أي إذا كان الأمر على ما ذكر من أن تأخيرَ عذابِهم ليس بإهمال بل إمهالٍ وأنه لازمٌ لهم البتةَ فاصبِرْ على مَا يَقُولُونَ من كلمات الكفرِ فإن علمه ﵇ بأنهم معذبون لا محالة مما يسلّيه ويحمِلُه على الصبر {وَسَبّحْ} ملتبساً {بِحَمْدِ رَبّكَ} أي صلِّ وأنت حامدٌ لربك الذي يبلّغك إلى كمالك على هدايته وتوفيقِه أو نزهه تعالى عما ينسوبه إليه مما لا يليق بشأنه الرفيعِ حامداً له على ما ميّزك بالهدى معترفاً بأنه مولى النّعم كلِّها والأولُ هو الأظهرُ المناسبُ لقوله تعالى {قَبْلَ طُلُوعِ الشمس} الخ فإن توقيت التنزيه غيرُ معهودٍ فالمرادُ صلاة الفجر {وَقَبْلَ غُرُوبِهَا} يعني صلاتي الظهرِ والعصر لأنهما قبل غروبِها بعد زوالها وجمعها لمناسبة قوله تعالى قَبْلَ طُلُوعِ الشمس وَقَبْلَ صلاة العصر {ومن آناء الليل} أي من ساعاته جمع إِنًى بالكسر والقصر وآناء بالفتح والمد {فَسَبّحْ} أي فصلِّ والمرادُ به المغربُ والعشاء وتقديم الوقت فيهما لاختصاصهما بمزيد الفضلِ فإن القلبَ فيهما أجمعُ والنفسَ إلى الاستراحة أميلُ فتكون العبادةُ فيهما أشقَّ ولذلك قال تعالى إن ناشئة الليل هِىَ أَشَدُّ وَطْأً وَأَقْوَمُ قِيلاً {وَأَطْرَافَ النهار} تكريرٌ لصلاة الفجر والمغرِب إيذاناً باختصاصهما بمزيد مزيةٍ ومجيئُه بلفظ الجمع لأمن من الإلباس كقول من قال ظَهراهما مثلُ ظهورِ التُّرسين أو أمرٌ بصلاة الظهر فإنه نهايةُ النصفِ الأول من النهار وبدايةُ النصف الأخيرِ وجمعُه باعتبار النصفين أو لأن النهارَ جنسٌ أو أمرٌ بالتطوع في أجزاء النهار {لَعَلَّكَ ترضى} متعلق بسبح أي سبح في هذه الأوقات رجاءَ أن تنال عنده تعالى ما ترضَى به نفسُك وقرىء تُرضَى على صيغة البناء للمفعول من أرضى أي يُرضيك ربك

{فاصبر على مَا يَقُولُونَ} “O halde onların söylediklerine sabret!” Yani mesele zikredildiği üzere azaplarının tehir edilmesinin ihmal değil mühlet verme olduğu ve muhakkak onların başına geleceği şeklinde olunca, onların küfür sözlerine sabret; zira kendisinin aleyhisselâm onların mutlaka azap göreceklerini bilmesi, kendisini teselli eden ve sabretmeye sevk eden bir husustur. {وَسَبّحْ} “ve tesbih et” {بِحَمْدِ رَبّكَ} “Rabbini hamd ile;” yani seni kemaline ulaştıran Rabbine, hidayeti ve muvaffak kılması sebebiyle hamd ederek namaz kıl yahut yüce şanına yakışmayan şeyleri O’na nispet etmelerinden Allah Teâlâ’yı tenzih et; seni hidayetle seçkin kıldığı için O’na hamdederek ve bütün nimetlerin gerçek sahibinin O olduğunu itiraf ederek [tesbih et]. Birincisi, Allah Teâlâ’nın şu kavline uygun olan daha zahir anlamdır: {قَبْلَ طُلُوعِ الشمس} “Güneş doğmadan önce” ilh. Zira tenzihin vakte bağlanması alışılmış bir durum değildir; dolayısıyla kastedilen sabah namazıdır. {وَقَبْلَ غُرُوبِهَا} “ve batmasından önce” yani öğle ve ikindi namazlarıdır; çünkü bu ikisi zevalden sonra ve güneşin batmasından öncedir. İkisinin bir arada cem edilmesi, Allah Teâlâ’nın ‘güneş doğmadan önce’ kavli ile ikindi namazı vaktine uygunluk içindir. {ومن آناء الليل} “Gecenin bazı saatlerinde de” yani saatlerinde —inâ (إنى) kelimesinin çoğuludur, ânâ’ (آناء) şeklinde fetha ve med ile okunur—, {فَسَبّحْ} “hemen tesbih et (namaz kıl)!” Yani namaz kıl; kastedilen akşam ve yatsı namazlarıdır. Bu ikisinde vaktin öne alınması, faziletlerinin fazlalığı sebebiyledir; zira kalp o vakitlerde daha toparlanmış, nefis ise istirahate daha meyillidir; bu yüzden o vakitlerdeki ibadet daha meşakkatlidir. Nitekim Allah Teâlâ: {إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِيلًا} buyurmuştur. {وَأَطْرَافَ النهار} “Gündüzün uçlarında da” ifadesi, sabah ve akşam namazlarının fazladan bir meziyete sahip olduklarını bildirmek için bir tekrardır; karışıklıktan emin olunduğu için ‘ikisinin sırtı iki kalkanın sırtı gibidir’ diyenin sözünde olduğu gibi çoğul lafzıyla getirilmiştir. Yahut öğle namazını emretmektir; çünkü o, gündüzün ilk yarısının sonu ve ikinci yarısının başlangıcıdır, iki yarı itibarıyla çoğul getirilmiştir; yahut gündüz bir cins olduğu içindir veya gündüzün muhtelif cüzlerinde nafile kılmayı emirdir. {لَعَلَّكَ ترضى} “umulur ki hoşnut olursun.” ‘Sebbih’ fiiline müteallıktır; yani Allah Teâlâ katında nefsinin razı olacağı şeylere nail olmak ümidiyle bu vakitlerde tesbih et. [Fiil], ‘erda’ fiilinden meçhul sıygasıyla ‘turdâ’ şeklinde de okunmuştur, yani Rabbin seni hoşnut kılsın [demektir].

{وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ} أي لا تطل نظر هما بطريق الرغبة والميل {إلى مَا مَتَّعْنَا بِهِ} من زخارف الدنيا وقوله تعالى {أزواجا منهم} أي أصناما من الكَفَرة مفعول متّعنا قُدِّم عليه الجارُّ والمجرورُ للاعتناء به أو هو حالٌ من الضميرِ والمفعولُ منهم أي إلى الذي متعنا به وهو أصنافُ وأنواعُ بعضِهم على أنه معنى من التبعيضة أو بعضاً منهم على حذف الموصوفِ كما مر مراراً {زَهْرَةَ الحياة الدنيا} منصوبٌ بمحذوف يدل عليه متعنا أي أعطينا أو به على تضمين معناه أو بالبدلية من محل به اومن أزواجاً بتقدير مضافٍ أو بدونه أو بالذم وهي الزينةُ والبهجةُ وقرىء زهَرةَ بفتح الهاء وهي لغة كالجهَرة في الجهْرة أو جمعُ زاهر وصفٌ لهم بأنهم زاهر والدنيا لتنعُّمهم وبهاءِ زِيِّهم بخلاف ما عليه المؤمنون الزهّاد {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ} متعلقٌ بمتعنا جيء به للتنفير عنه ببيان سوءِ عاقبتِه مآلاً إثرَ إظهارِ بهجتِه حالاً أي لنعاملهم معاملةَ من يبتليهم ويختبرُهم فيه أو لنعذّبهم في الآخرة بسببه {وَرِزْقُ رَبّكَ} أي ما ادخّر لك في الآخرة أو ما رزقك في الدنيا من النبوة والهدى {خَيْرٌ} مما منحهم في الدنيا لأنه مع كونه

{وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ} “Sakın gözlerini dikip bakma!” Yani arzu ve meyil yoluyla gözlerini dikip uzun uzadıya bakma, {إلى مَا مَتَّعْنَا بِهِ} “faydalandırdığımız şeylere” dünya ziynetlerinden [kendilerine verdiğimiz şeylere]. Allah Teâlâ’nın: {أزواجا منهم} “onlardan bazı sınıfları” yani kâfirlerden birtakım sınıfları kavli, ‘metta‘nâ’ fiilinin mefulüdür; harf-i cer ve mecrur ona verilen ehemmiyet sebebiyle mefulün önüne geçirilmiştir. Yahut ‘bihi’deki zamirden hâldir, meful ise ‘minhum’dur; yani teb‘îziyye olan ‘min’ manası üzere bazılarının çeşit ve sınıfları olan veya defalarca geçtiği üzere mevsufun hazfiyle ‘onlardan bir kısmına’ faydalandırdığımız şeye [dikip bakma]. {زَهْرَةَ الحياة الدنيا} “dünya hayatının süsü olarak” ifadesi, ‘metta‘nâ’nın delalet ettiği mahzuf bir fiille yani ‘a‘taynâ’ (verdik) fiiliyle yahut onun manasını tazammun eden ‘bihi’ ile mansubdur; ya da ‘bihi’nin mahallinden yahut takdiri bir muzafla veya muzaf takdir edilmeksizin ‘ezvâcen’ kelimesinden bedel olarak veya zemm üzere mansubdur. Bu da ziynet ve göz alıcı parlaklıktır. He harfinin fethasıyla ‘zeharate’ şeklinde de okunmuştur ki ‘cehra’daki ‘cehara’ gibi bir lügattir; yahut ‘zâhir’in çoğuludur, zahit müminlerin hilafına onların nimet içinde yüzmeleri ve kılık kıyafetlerinin parlaklığı sebebiyle ‘dünyanın parıltıları’ olduklarına dair bir vasıftır. {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ} “onları onda sınamak için” ifadesi ‘metta‘nâ’ya müteallıktır; hâlihazırdaki cazibesini ortaya koymanın hemen ardından nihayetteki kötü akıbetini açıklayarak ondan nefret ettirmek için getirilmiştir. Yani onları onda imtihan edip sınayan birinin muamelesiyle muamele edelim yahut onun sebebiyle ahirette onlara azap edelim diye [verilmiştir]. {وَرِزْقُ رَبّكَ} “Rabbinin rızkı ise” yani ahirette senin için biriktirdiği şeyler yahut dünyada sana lütfettiği peygamberlik ve hidayet, {خَيْرٌ} “daha hayırlıdır” dünyada onlara bağışlanandan [daha hayırlıdır]; çünkü o, bizzat kendisi itibarıyla...

في نفسه أجلَّ ما يتنافس فيه المتنافسون مأمونُ الغائلةِ بخلاف ما منحوه {وأبقى} فإنه لا يكاد ينقطع نفْسُه أو أثرُه أبداً كما عليه زهرة الدينا

...yarışanların uğrunda yarışacağı en yüce şey olmakla birlikte, onlara verilenin aksine tehlikesinden ve felaketinden emin olunandır. {وأبقى} “ve daha süreklidir.” Çünkü dünya süsünün aksine, onun bizzat kendisi veya eseri asla kesintiye uğramaz.

{وَأْمُرْ أَهْلَكَ بالصلاة} أُمر ﷺ بأن يأمر أهلَ بيته أو التابعين له من أمته بالصلاة بعد ما أُمر هو بها ليتعاونوا على الاستعانة على خَصاصتهم ولا يهتموا بأمر المعيشة ولا يلتفتوا لفتَ أربابِ الثروة {واصطبر عَلَيْهَا} وثابرْ عليها غيرَ غيرَ مشتغلٍ بأمر المعاش {لَا نَسْأَلُكَ رِزْقاً} أي لا نكلّفك أن ترزُقَ نفسَك ولا أهلَك {نَّحْنُ نَرْزُقُكَ} وإياهم ففرِّغْ بالَك بأمر الآخرة {والعاقبة} الحميدةُ {للتقوى} أي لأهل التقوى على حذفِ المضافِ وإقامةِ المضافِ إليه مُقامَه تنبيهاً على أن مَلاك الأمرِ هو التقوى روي أنه ﷺ كان إذا أصاب أهلَه ضُرٌّ أمرهم بالصلاة وتلا هذه الآية

{وَأْمُرْ أَهْلَكَ بالصلاة} “Ailene namazı emret!” Kendisine namaz emredildikten sonra Peygamber’e ﷺ ev halkına veya ümmetinden kendisine tabi olanlara da namazı emretmesi buyruldu ki fakirlik ve ihtiyaçlarına karşı yardımlaşmada bulunsunlar, geçim derdine düşmesinler ve servet sahipleri gibi dünyaya meyletmesinler. {وااصطبر عَلَيْهَا} “Kendin de onda devamlı ol!” Geçim telaşıyla meşgul olmaksızın onda sebat ve devamlılık göster. {لَا نَسْأَلُكَ رِزْقاً} “Biz senden bir rızık istemiyoruz” yani ne kendini ne de aileni rızıklandırmanı sana yüklemiyoruz; {نَّحْنُ نَرْزُقُكَ} “seni biz rızıklandırıyoruz” ve onları da [biz rızıklandırıyoruz], öyleyse zihnini ahiret işiyle meşgul et. {والعاقبة} “Ve [güzel] akıbet” {للتقوى} “takva sahiplerinindir.” Yani işin temelinin takva olduğuna dikkat çekmek maksadıyla muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine ikame edilmesiyle takva ehlinedir [demektir]. Rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ ailesine bir darlık ve sıkıntı isabet ettiğinde onlara namazı emreder ve bu ayeti tilavet ederdi.

{وقالوا لولا يأتينا بآية مّن رَّبّهِ} حكايةٌ لبعضٍ أقاويلهم الباطلةِ التي أُمر ﷺ بالصبر عليها أي هلا يأتينا بآية تدل على صدقة في دعوى النبوةِ أو أية مما اقترحوها بلغوا من المكابرة والعِناد إلى حيث لم يعُدّوا ما شاهدوا من المعجزات التي تخِرُّ لها صُمُّ الجبال من قَبيل الآيات حتى اجترءوا على التفوُّه بهذه العظيمةِ الشنعاء وقوله تعالى {أَوَ لَمْ تَأْتِهِمْ بَيّنَةُ مَا فِى الصحف الأولى} أي التوراةُ والإنجيلُ وسائرُ الكتبِ السماوية ردمن جهته عزوعلا لمقالتهم القبيحةِ وتكذيبٌ لهم دسوا تحتها من إنكار إتيان الآية بإتيان القرآنِ الكريم الذي هو أمُّ الآياتِ وأس المعجزات وأعظمها فيما وأبقاها لأن حقيقةَ المعجزةِ اختصاصُ مدّعي النبوة بنوع من الأمور الخارقةِ للعادات أيِّ أمرٍ كان ولا ريب في أن العلمُ أجلُّ الأمور وأعلاها إذ هو أصلُ الأعمال ومبدأَ الأفعالِ ولقد ظهر مع حيازته لجميع علومِ الأولين والآخرين على يد أميَ لم يمارس شيئاً من العلوم ولم يدارس أحداً من أهلها أصلاً فأيُّ معجزة تُراد بعدَ ورودِه وأيُّ آية ترام مع وجوده وفي إيراده بعنوان كونه بينة لما في الصحف الأولى من التوراة والإنجيل وسائر الكتب السماوية أي شاهداً بحقية ما فيها من العقائد الحقةِ وأصولِ الأحكام التي أجمعت عليها كافةُ الرسل وبصحة ما تنطِقُ به من أنباء الأمم من حيث أنه غنيٌّ بإعجازه عما يشهد بحقّيته حقيقٌ بإثبات حقية غيره مالا يخفى من تنويه شأنِه وإنارة برهانِه ومزيدُ تقريرٍ وتحقيقٍ لإتيانه وإسنادُ الإتيان إليه مع جعلهم إياه مأتياً به للتنبيه على أصالته فيه مع ما فيه من المناسبة للبينة والهمزةُ لإنكار الوقوعِ والواوُ للعطفِ على مقدرٍ يقتضيه المقامُ كأنه قيلَ ألم تأتهم سائرُ الآياتِ ولم تأتهم خاصةً بينةُ ما في الصحف الأولى تقريرا لإ تيانه وإيذانا بانه من الوضوح بحيث لا يتأتى منهم إنكارُه أصلاً وإن اجترءوا على إنكار سائر الآياتِ مكابرة وعنادا وقرىء أو لم يأتهم بالياء التحتانية وقرىء الصُّحْفِ بالسكون تخفيفاً وقوله تعالى

{وقالوا لولا يأتينا بآية مّن رَّبّهِ} “Dediler ki: Rabbinden bize bir mucize (ayet) getirseydi ya!” Peygamber’e ﷺ sabretmesi emredilen batıl sözlerinden bazılarının naklidir; yani peygamberlik davasında doğru söylediğine delalet eden bir ayet yahut kendi kafalarına göre teklif ettikleri mucizelerden birini getirse ya! İnat ve kibirde öyle bir dereceye vardılar ki sarp dağların bile heybetinden çökeceği müşahede ettikleri mucizeleri ayet kabilinden saymadılar, nihayet bu korkunç ve çirkin lafı ağızlarına almaya cüret ettiler. Allah Teâlâ’nın: {أَوَ لَمْ تَأْتِهِمْ بَيّنَةُ مَا فِى الصحف الأولى} “Önceki sahifelerde (kitaplarda) bulunanların apaçık delili onlara gelmedi mi?” kavli —ki Tevrat, İncil ve diğer semavî kitaplardır—, O’nun azze ve celâ tarafından onların çirkin sözlerine bir reddiye ve bu sözün altına gizledikleri mucize gelmediği iddiasına karşı, ayetlerin anası, mucizelerin temeli, en büyüğü ve en kalıcısı olan Kur’ân-ı Kerîm’in gelişiyle onları tekziptir. Çünkü mucizenin hakikati, peygamberlik iddia eden kimsenin olağanüstü işlerden herhangi bir türe sahip olmasıdır; ilmin ise en yüce ve en üstün iş olduğunda şüphe yoktur, zira o amellerin aslı ve fiillerin kaynağıdır. Üstelik bu ilim, öncekilerin ve sonrakilerin bütün ilimlerini ihata etmiş olarak, hiçbir ilimle meşgul olmamış ve ilim ehlinden hiç kimseyle ders yapmamış ümmî bir zâtın eliyle ortaya çıkmıştır. Artık onun gelişinden sonra hangi mucize istenebilir ve onun varlığıyla birlikte hangi ayet talep edilebilir? Tevrat, İncil ve diğer semavî kitaplardan oluşan önceki sahifelerdeki hak itikatların ve bütün peygamberlerin üzerinde icma ettiği temel hükümlerin hakkaniyetine ve kavimlerin haberlerinden dile getirdiklerinin sıhhatine şahitlik eden bir beyyine unvanıyla getirilmesinde —kendi mucizeliği sebebiyle hakkaniyetine şahitlik edecek bir şeye muhtaç olmaksızın başkasının hakkaniyetini ispat etmeye layık olması bakımından— şanının yüceltilmesi, bürhanının aydınlatılması, gelişinin teyit ve tahkik edilmesi gizli değildir. Onların mucizeyi ‘getirilen bir şey’ kılmalarına karşılık, gelişin doğrudan Kur’an’a isnad edilmesi, bu hususta onun asıl olduğuna dikkat çekmek içindir; ayrıca bunda ‘beyyine’ lafzına münasip bir üslup da vardır. Hemze, vuku bulmayı inkâr içindir; vâv (و) harfi makamın gerektirdiği takdiri bir ifadeye atıftır; sanki gelişini pekiştirmek ve diğer ayetleri inat ve kibirle inkâra cüret etseler bile bunun asla inkâr edemeyecekleri kadar apaçık olduğunu bildirmek üzere ‘Diğer ayetler onlara gelmedi mi ve özellikle önceki sahifelerdekilerin apaçık delili onlara gelmedi mi?’ denilmiş gibidir. [Fiil] alttan iki noktalı ye ile ‘ev lem ye’tihim’ şeklinde de okunmuştur; ‘es-suhuf’ kelimesi hafifletmek için ha harfinin sükûnu ile ‘es-suhf’ şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ’nın şu kavli de:

{وَلَوْ أَنَّا أهلكناهم بِعَذَابٍ}

{وَلَوْ أَنَّا أهلكناهم بِعَذَابٍ} “Eğer biz onları bir azap ile helak etseydik”

إلى آخر الآية جملةٌ مستأنفةٌ سيقت لتقرير ما قبلها من كون القرآن آيةً بينةً لا يمكن إنكارُها ببيان أنهم يعترفون بها يوم القيامة والمعنى لو أنا أهلكناهم في الدينا بعذاب مستأصِل {مِن قَبْلِهِ} متعلقٌ بأهلكنا أو بمحذوف هو صفةٌ لعذاب أي بعذاب كائنٍ من قبل إتيان البينة أو من قبل محمدٍ ﷺ {لَقَالُواْ} أي يوم القيامة {رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا} في الدنيا {رَسُولاً} مع كتاب {فنتبع آياتك} التي جاءنا بها {مِن قَبْلِ أَن نَّذِلَّ} بالعذاب في الدنيا {ونخزى} بدخول النار اليوم اليوم ولكنا لم نُهلكهم قبل إتيانِها فانقطعت معذِرتُهم فعند ذلك قالوا بلى قَدْ جَاءنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ الله مِن شَىْء

ayetinin sonuna kadar olan kısım; kıyamet günü bunu itiraf edeceklerini beyan etmek suretiyle, Kur’an’ın inkârı mümkün olmayan apaçık bir ayet olduğunu anlatan önceki kısmı pekiştirmek üzere sevk edilmiş yeni bir cümledir (müste’nef). {وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى} “Eğer biz onları bundan (Peygamber’den veya Kur’an’dan) önce bir azap ile helak etseydik, muhakkak şöyle derlerdi: Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de, alçalıp rezil olmadan önce ayetlerine uysaydık ya!” Manası şöyledir: ‘Şayet biz onları dünyada köklerini kazıyan bir azapla helak etseydik...’ {مِن قَبْلِهِ} ifadesi ‘ehleknâhüm’ fiiline yahut ‘azâb’ kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani o apaçık delilin (Kur’an’ın) gelmesinden yahut Muhammed’den ﷺ önce meydana gelen bir azapla [helak etseydik], {لَقَالُواْ} yani kıyamet günü şöyle derlerdi: {رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا} dünyada {رَسُولاً} bir kitapla birlikte bir elçi [gönderseydin], {فنتبع آياتك} bize getirdiği ayetlerine uysaydık, {مِن قَبْلِ أَن نَّذِلَّ} dünyada azapla zelil olmadan {ونخزى} ve bugün cehenneme girmekle rezil rüsvay olmadan önce! Fakat biz onları o beyyine gelmeden önce helak etmedik, böylece mazeretleri kesildi; işte o vakit: ‘Evet, doğrusu bize bir uyarıcı geldi de biz yalanladık ve Allah hiçbir şey indirmemiştir dedik’ dediler.

{قُلْ} لأولئك الكفرة المتمردين {كُلٌّ} أي كلُّ واحدٍ منا ومنكم {مُّتَرَبّصٌ} منتظِرٌ لما يؤول إليه أمرُنا وأمرُكم {فَتَرَبَّصُواْ} وقرىء فتمتعوا {فَسَتَعْلَمُونَ} عن قريب {مَنْ أصحاب الصراط السوي} أي المستقيمِ وقرىء السواءِ أي الوسطِ الجيد وقرىء السوءِ والسوءى والسُّوَي تصغيرُ السوء {وَمَنِ اهتدى} من الضلالة ومَنْ في الموضعين استفهاميةٌ محلُّها الرفع بالابتداء خبرها وما بعدها والجملةُ سادّةٌ مسدَّ مفعوليْ العلم أو مفعولِه ويجوز كونُ الثانية موصولةً بخلاف الأولى لعدم العائد فتكون معطوفةً على محل الجملةِ الاستفهامية المعلَّقِ عنها الفعلُ على أن العلم بمعنى المعرفة أو على أصحاب أو على الصراط وقيل العائدُ في الأولى محذوفٌ والتقديرُ من هم أصحابُ الصراط عن رسول الله ﷺ مَنْ قرأَ سورة طه أُعطِيَ يوم القيامة ثوابَ المهاجرين والأنصار وقال لا يقرأ أهلُ الجنة من القرآن إلا سورة طه ويس

{قُلْ} “De ki:” o azgın kâfirlere: {كُلٌّ} “Herkes” yani bizden ve sizden her birimiz, {مُّتَرَبّصٌ} “gözetlemektedir” bizim işimizin ve sizin işinizin nereye varacağını beklemektedir. {فَتَرَبَّصُواْ} “siz de gözetleyin!” [Bu lafız] ‘fetemette‘û’ (faydalanın) şeklinde de okunmuştur. {فَسَتَعْلَمُونَ} “Yakında bileceksiniz” pek yakında [öğreneceksiniz], {مَنْ أصحاب الصراط السوي} “düzgün (dosdoğru) yolun sahipleri kimlermiş” yani müstakim yolun [sahipleri]; ‘es-sevâ’’ yani vasat ve iyi olan şeklinde de okunmuştur; ‘es-sû’’, ‘es-sû‘â’ ve sû’nun küçültme ismi olarak ‘es-süveyy’ şeklinde de okunmuştur. {وَمَنِ اهتدى} “ve kim doğru yola ermiş!” dalaletten kurtulup [hidayete eren kimmiş]. Her iki yerdeki ‘men’ lafzı istifhâmiyyedir; mübteda olarak ref mahallindedir, kendisinden sonraki kısım onun haberidir ve cümle ‘ilim’ fiilinin iki mefulünün yahut tek mefulünün yerine geçmiştir. İkincisinin mevsûle olması da caizdir; birincisi ise aid zamiri bulunmadığı için böyle değildir. Bu takdirde ilmin marifet manasında olmasına binaen fiilin kendisinden ta‘lik edildiği istifham cümlesinin mahalline yahut ‘ashâb’ veya ‘es-sırât’ üzerine matuf olur. Birincisindeki aid zamirinin mahzuf olduğu ve takdirinin ‘men hum ashâbu’s-sırât’ şeklinde olduğu da söylenmiştir. Resûlullah’tan ﷺ şöyle rivayet edilmiştir: “Kim Tâhâ suresini okursa, kıyamet günü ona muhacirlerin ve ensarın sevabı verilir.” Yine şöyle buyurmuştur: “Cennet ehli Kur’an’dan sadece Tâhâ ve Yâsîn surelerini okurlar.”