Binûn

Enbiyâ — 2. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{قَالُواْ} لما سمعوا مقالته ﵇ استبعاداً لكون ماهم عليه ضلالاً وتعجباً من تضليله ﵇ إياهم بطريق التوكيدِ القسمي وتردداً في كون ذلك منه ﵇ على وجه الجد {أَجِئْتَنَا بالحق} أي بالجِد {أَمْ أَنتَ مِنَ اللاعبين} فتقول ما تقول على وجه المداعبةِ والمزاحِ وفي إيراد الشِّقِّ الأخير بالجملة الاسميةِ الدالةِ على الثبات إيذانٌ برُجْحانه عندهم

{قَالُواْ} O’nun aleyhisselâm sözünü işittiklerinde, içinde bulundukları durumun sapıklık olmasını uzak görerek, kendilerini yeminli tekit yoluyla saptırmakla nitelemesine şaşırarak ve bu sözün kendisinden aleyhisselâm ciddi bir şekilde sadır olup olmadığında tereddüt ederek: {أَجِئْتَنَا بالحق} “Sen bize gerçeği mi getirdin?” yani ciddiyetle mi geldin; {أَمْ أَنتَ مِنَ اللاعبين} “Yoksa sen şaka/oyun yapanlardan mısın?” diyerek söylediklerini şaka ve alay yollu mu söylüyorsun [dediler]. Son kısmın sebat bildiren isim cümlesiyle getirilmesi, onların nezdinde bu ihtimalin daha kuvvetli görüldüğünün ilanıdır.

{قَالَ} ﵇ إضراباً عما بنوا عليه مقالهم من اعتقاد كونِها أرباباً لهم كما يُفصح عنه قولُهم نعبدُ أصناماً فنظل لها عاكفين كأنه قيل ليس الأمر كذلك {بل ربكم رب السماوات والأرض الذى فطَرَهُنَّ} وقيل هو إضرابٌ عن كونه لاعباً بإقامة البرهانِ على ما ادّعاه وضميرُ هن للسموات والأرض وصَفه تعالى بإيجادهن إثرَ وصفِه تعالى بربوبيته تعالى لهن تحقيقاً للحقِّ وتنبيهاً على أن ها لا يكون كذلك بمعزل من الربوبية أي أنشأهن بما فيهن من المخلوقات التي من جملتها أنتم وآباؤكم وما تعبدون من غيرِ مثالِ يَحتذيه ولا قانونٍ ينتحيه ورجْعُ الضمير إلى التماثيل أدخلُ في تضليلهم وأظهرُ في إلزام الحجة عليهم لما فيه من التصريح المغني عن التأمل في كون ما يعبُدونه من جملة المخلوقات {وَأَنَاْ على ذلكم} الذي ذكرتُه من كون ربكم رب السموات والأرض فقط دون ما عداهُ كائناً ما كان {من الشاهدين} أي العالِمين به على سبيل الحقيقةِ المُبرهنين عليه فإن الشاهدَ على الشيء مَنْ تحققه وحقّقه وشهادتُه على ذلك إدلاؤه بالحجة عليه وإثباتُه بها كأنه قال وأنا أبين ذلك وأبرهن عله

{قَالَ} [İbrâhim] aleyhisselâm, putların kendilerinin rableri olduğuna dair sözlerinin dayandığı inancı reddederek —nitekim “Putlara tapıyoruz ve onlara tapmaya devam edeceğiz” sözleri de bunu açıkça göstermektedir— sanki: “İş öyle değil; {بل ربكم رب السماوات والأرض الذى فطَرَهُنَّ} ‘Bilakis sizin Rabbiniz, göklerin ve yerin Rabbidir ki onları O yaratmıştır’” demiştir. Bunun, iddia ettiği şeye delil getirerek kendisinin oyun oynayan biri olduğu zannını reddetmek olduğu da söylenmiştir. “Hünne” (onları) zamiri, göklere ve yere aittir. Yüce Allah'ın onları yaratıcı olarak nitelenmesi, hakkı ortaya koymak ve böyle olmayan bir varlığın rablikten tamamen uzak olduğuna dikkat çekmek amacıyla, hemen O’nun onların Rabbi olduğu nitelemesinin peşinden getirilmiştir; yani: O, onları içlerindeki yaratılmışlarla birlikte —ki sizler, atalarınız ve taptıklarınız da bu cümledendir— örnek alacağı bir model ve izleyeceği bir kural olmaksızın var etmiştir. Zamirin heykellere (putlara) döndürülmesi ise, onları saptırmakta daha etkili ve aleyhlerine hüccet getirmede daha açıktır; zira bunda taptıkları şeylerin yaratılmışlar cümlesinden olduğu hususunda tefekküre bile gerek bırakmayan bir sarahat vardır. {وَأَنَاْ على ذلكم} “Ve ben bu duruma...” yani Rabbinizin, başkası değil sadece ve sadece her ne olursa olsun göklerin ve yerin Rabbi olduğuna dair zikrettiğim hususa; {من الشاهدين} “şahitlik edenlerdenim” yani bunu hakikat üzere bilenlerden ve buna delil getirenlerdenim. Zira bir şeyin şahidi, onu tastamam bilen ve hakikatine erendir; onun buna şahitliği ise aleyhlerine delil getirmesi ve hüccetle bunu ispatlamasıdır. Sanki şöyle demiştir: “Ben bunu açıklar ve buna delil getiririm.”

{وتالله} وقرىء بالباء وهو الأصلُ والتاء بدل من الواو التي هي بدلٌ من الأصل وفيها تعجيب {لاكِيدَنَّ أصنامكم} أي لأجتهدنّ في كسرها وفيه إيذانٌ بصعوبة الانتهاز وتوقّفِه على استعمال الحيل وإنما قاله ﵇ سرًّا وقيل سمعه رجل واحد {بَعْدَ أَن تُوَلُّواْ مُدْبِرِينَ} من عبادتهم إلى عيدكم وقرىء تَوَلّوا من التولي بحذف إحدى التاءين ويعضُدها قوله تعالى فَتَوَلَّوْاْ عَنْهُ مُدْبِرِينَ والفاء في قوله تعالى

{وتالله} “Allah’a yemin olsun ki...” Asıl olan “bâ” harfiyle de okunmuştur; “tâ” harfi, aslında bedel olan “vâv”dan bedeldir ve bunda hayret/taaccüp manası vardır; {لاكِيدَنَّ أصنامكم} “...putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” yani onları kırmak için var gücümle gayret edeceğim. Bunda, fırsat bulmanın zorluğuna ve bunun hileler kullanmaya bağlı olduğuna bir işaret vardır. Bunu aleyhisselâm gizlice söylemiştir; bir kişinin işittiği de söylenmiştir. {بَعْدَ أَن تُوَلُّواْ مُدْبِرِينَ} “...siz arkanızı dönüp gittikten sonra.” yani putlara ibadetten bayramınıza doğru [gittikten sonra]. “Tevellev” şeklinde, “tevellî” fiilinden iki “tâ”dan biri hazfedilerek de okunmuştur ve Yüce Allah’ın {فَتَوَلَّوْاْ عَنْهُ مُدْبِرِينَ} buyruğu bunu desteklemektedir. Yüce Allah’ın şu buyruğundaki “fâ” harfi ise:

{فَجَعَلَهُمْ} فصيحةٌ أي فولَّوا فجعلهم {جُذَاذاً} أي قُطاعاً فُعال بمعنى مفعول من الجذّ الذي هو القطعُ كالحُطام من الحطْم الذي هو الكسرُ وقرىء بالكسر وهي لغة أوجمع جذيذ كخِفاف وخفيف وقرىء بالفتح وجُذُذاً جمع جذيذ وجُذَذاً جمع جُذة روي أن آزر خرج به في يوم عيدٍ لهم فبدءوا ببيت الأصنام فدخلوه فسجدوا لها ووضعوا بينها طعاماً خرجوا به معهم وقالوا إلى أن نرجع تركت الآلهةُ على طعامنا فذهبوا وبقيَ إبراهيمُ ﵇ فنظر إلى الأصنام وكانت سبعين صنماً مصطفّاً وثمّةَ صنمٌ عظيم مستقبلَ الباب وكان من ذهب وفي عينيه

{فَجَعَلَهُمْ} fasîhadır; yani: Onlar dönüp gittiler, o da onları kıldı; {جُذَاذاً} “parça parça...” yani kırık dökük parçalar haline [getirdi]. “Fü‘âl” vezni, kesmek manasındaki “cezz” kökünden “mef‘ûl” anlamındadır; nitekim kırmak manasındaki “hatm”den gelen “hutâm” (ufantı) gibidir. Kesre ile (cizâzen) de okunmuştur ki bu bir lehçedir ya da “hıfâf” ve “hafîf” gibi “cezîz”in çoğuludur. Fetha ile “cezâzen”, “cezîz”in çoğulu olarak “cüzüzen” ve “cüzze”nin çoğulu olarak “cüzezen” şeklinde de okunmuştur. Rivayet edildiğine göre Âzer, bir bayram gününde İbrâhim’i dışarı çıkarmıştı. Önce put evine uğrayıp içeri girdiler, putlara secde ettiler ve yanlarında getirdikleri yiyecekleri putların arasına koyarak: “Biz dönünceye kadar tanrılar yemeğimize bereket versin” dediler. Sonra gittiler, geride İbrâhim aleyhisselâm kaldı. Putlara baktı; onlar saf saf dizilmiş yetmiş put idi. Orada kapıya doğru bakan altından büyük bir put vardı ve gözlerinde...

سورة الأنبياء (٥٩ ٦٣) جوهرتان تضيئان بالليل فكسر الكلَّ بفأس كانت في يده ولم يبقق إلا الكبيرُ وعلّق الفأس في عنقه وذلك قوله تعالى {إِلَاّ كَبِيراً لَّهُمْ} أي للأصنام {لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ} أي إلى إبراهيمَ ﵇ {يَرْجِعُونَ} فيحاجّهم بما سيأتي فيحجّهم ويبكّتهم وقيل يرجعون إلى الكبير فيسألونه عن الكاسر لأن من شأن المعبودِ أن يُرجَعَ إليه في المُلمّات وقيل يرجِعون إلى الله تعالى وتوحيدِه عند تحقّقهم عجزَ آلهتِهم عن دفع ما يصيبهم وعن الإضرار بمن كسرهم

Enbiyâ Suresi (59-63) ...geceleyin parıldayan iki mücevher bulunuyordu. Elindeki balta ile hepsini kırdı, sadece büyük olanı bıraktı ve baltayı onun boynuna astı. İşte bu, Yüce Allah’ın şu buyruğudur: {إِلَاّ كَبِيراً لَّهُمْ} “...ancak onların büyüğü müstesna.” yani putların büyüğü; {لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ} “umulur ki ona...” yani İbrâhim’e aleyhisselâm; {يَرْجِعُونَ} “dönerler.” Böylece o da biraz sonra geleceği üzere onlara karşı delil getirip onları susturur ve mahcup eder. Bir görüşe göre, büyük puta dönerler ve kırma işini ona sorarlar; zira ilahın şanından olan şey, büyük sıkıntılarda kendisine başvurulmasıdır. Bir diğer görüşe göre ise, ilahlarının başlarına gelen musibeti defetmekten ve kendilerini kıran kimseye zarar vermekten aciz olduğunu anladıklarında Yüce Allah’a ve O’nun tevhid bayrağına dönerler [demektir].

{قَالُواْ} أي حين رجعوا من عيدهم ورأوا مارأوا {من فعل هذا بآلهتنا} على طريقة الإنكارِ والتوبيخِ والتشنيع وإنما عبروا عنها بما ذكر ولم يشتروا إليها بهؤلاء وهي بين أيديهم مبالغةً في التشنيع وقوله تعالى {إِنَّهُ لَمِنَ الظالمين} اسئناف مقرر لما قبله وقيل مَنْ موصولةٌ وهذه الجملةُ في حين الرفعِ على أنها خبرٌ لها والمعنى الذي فعل هذا الكسرَ والحطْمَ بآلهتنا إنه معدودٌ من جملة الظَّلَمة إما لجُرأته على إهانتها وهي حقيقةٌ بالإعظام أو لإفراطه في الكسر والحطْمِ وتماديه في الاستهانة بها أو بتعريض نفسِه للهلكة

{قَالُواْ} yani bayramlarından dönüp de gördükleri manzarayı gördüklerinde; {من فعل هذا بآلهتنا} “Tanrılarımıza bunu kim yaptı?” inkâr, azarlama ve çirkin görme üslubuyla [böyle dediler]. Önlerinde durduğu halde onlara “bunlar” diye işaret etmeyip bu şekilde ifade etmeleri, işin çirkinliğini vurgulamak içindir. Yüce Allah’ın: {إِنَّهُ لَمِنَ الظالمين} “Muhakkak ki o, zalimlerdendir” buyruğu, önceki cümleyi pekiştiren bir istînâftır. “Men” lafzının mevsûl, bu cümlenin de ref mahallinde onun haberi olduğu söylenmiştir. Mana şudur: İlahlarımıza bu kırma ve parçalama işini yapan kimse, kesinlikle zalimler güruhundan sayılmıştır; ya yüceltilmeye layık olan putları aşağılamaya cüret ettiği için ya kırma ve parçalamada aşırıya gidip onları hafife almakta haddi aştığı için ya da kendini helake maruz bıraktığı için [zalimdir].

{قَالُواْ} أي بعضٌ منهم مجيبين للسائلين {سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ} أي يَعيبُهم فلعله فعل ذلك بها فقوله تعالى يَذْكُرُهُمْ إما مفعولٌ ثانٍ لسمِع لتعلّقه بالعين أو صفةٌ لفتى مصحِّحةٌ لتعلقه به هذا إذا كان القائلون سمِعوه ﵇ بالذات يذْكُرهم وإن كانوا قد سمِعوا من الناس أنه ﵇ يذكرهم بسوء فلا حاجة إلى المصحّح {يُقَالُ لَهُ إبراهيم} صفةٌ أخرى لفتى أي يطلق عليه هذا الاسم

{قَالُواْ} Yani soranlara cevap veren bir kısmı: {سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ} “Onları diline dolayan bir delikanlı işittik” yani onları ayıplayan birini [işittik], belki de onlara bunu o yapmıştır [dediler]. Yüce Allah’ın {يَذْكُرُهُمْ} buyruğu, ya zâta taalluk etmesi sebebiyle “semi‘nâ” fiilinin ikinci mef‘ûlüdür ya da fiilin ona taallukunu sahih kılan “fetâ” kelimesinin sıfatıdır; bu durum, söyleyenlerin onu aleyhisselâm bizzat putları anarken işitmiş olmaları halindedir. Şayet insanlardan onun aleyhisselâm putları kötü andığını duymuşlarsa tashih ediciye ihtiyaç yoktur. {يُقَالُ لَهُ إبراهيم} “Kendisine İbrâhim denilen...” [ifadesi] “fetâ” kelimesinin diğer bir sıfatıdır; yani ona bu isim verilir.

{قَالُواْ} أي السائلون {فَأْتُواْ بِهِ على أَعْيُنِ الناس} أي بمرأىً منهم بحيث يكون نصبَ أعينهم في مكان مرتفع لا يكاد يخفى على أحد {لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ} أي يحضُرون عقوبتنا له وقيل لعلهم يشهدون بفعله أو بقوله ذلك فالضمير حينئذ ليس للباس بل لبعض منهم مُبهم أو معهود

{قَالُواْ} Yani soranlar: {فَأْتُواْ بِهِ على أَعْيُنِ الناس} “O halde onu insanların gözü önüne getirin” yani kimseye gizli kalmayacak yüksek bir yerde, gözlerinin önünde bulunacağı şekilde insanların görebileceği bir yere [getirin]; {لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ} “umulur ki şahitlik ederler” yani ona vereceğimiz cezaya tanık olurlar [dediler]. Bir görüşe göre, umulur ki onun bu fiiline veya bu sözüne şahitlik ederler demektir; bu durumda zamir insanlara değil, onlardan belirsiz veya bilinen bir topluluğa ait olur.

{قالوا} استئناف مبني على سؤال نشأ من حكاية قولهم كأنَّه قيلَ فمَاذا فعلُوا به ﵇ بعدَ ذلكَ هل أتوابه أولا فقيل أتوا به ثم قالوا {أأنت فعلت هذا بآلهتنا يا إِبْرَاهِيمَ} اقتصاراً على حكاية مخاطبتِهم إياه ﵇ للتنبيه على أن إتيانَهم به ومسارعتهم إلى ذلك أمرٌ محقَّقٌ غنيٌّ عن البيان

{قالوا} Sözlerinin hikâye edilmesinden doğan bir soruya dayalı istînâftır; sanki şöyle denilmiştir: “Bundan sonra ona aleyhisselâm ne yaptılar? Onu getirdiler mi getirmediler mi?” Bunun üzerine “Onu getirdiler ve sonra şöyle dediler” denilmiştir: {أأنت فعلت هذا بآلهتنا يا إِبْرَاهِيمَ} “‘Tanrılarımıza bunu sen mi yaptın ey İbrâhim?’ dediler.” Onu aleyhisselâm getirmelerinin ve buna acele etmelerinin açıklamaya ihtiyaç duymayacak kadar kesin bir husus olduğuna dikkat çekmek için, sadece ona yönelttikleri hitabın hikâyesiyle yetinilmiştir.

{قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا} مشيراً إلى الذي لم يكسِرْه سلك ﵇ مسلكاً تعريضياً يؤديه إلى مقصِده الذي هو إلزامُهم الحجّةَ على ألطف وجهٍ وأحسنِه بحملهم على التأمل في شأن آلهتهم مع مافيه من التوقي من الكذب حيث أبرز الكبيرَ قولاً في معرض المباشِرِ للفعل بإسناده إليه كما أبرزه في ذلك

{قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا} kırmadığı puta işaret ederek: “[İbrâhim:] ‘Bilakis bunu onların şu büyüğü yapmıştır’ dedi.” O aleyhisselâm, ilahlarının durumunu düşünmeye onları sevk ederek en latif ve en güzel şekilde aleyhlerine hüccet ikame etme maksadına ulaştıracak kinayeli bir yol tutmuştur; bunda yalandan sakınma da vardır. Zira fiili ona nispet ederek sözlü olarak büyük putu doğrudan fail konumuna çıkardığı gibi, fiilî olarak da baltayı onun boynuna asarak bu konuma çıkarmıştır...

سورة الأنبياء (٦٤ ٦٥) المعرض فعلا يجعل الفأسَ في عنقه وقد قصد إسنادَه إليه بطريق التسبيب حيث كانت تلك الأصنامُ غاظته ﵇ حين أبصرها مصطفةً مرتّبةً للعبادة من دون الله سبحانه وكان غيظ كبيرهم أكبرَ وأشدَّ حسب زيادة تعظيمهم له فأسند الفعلَ إليه باعتبار أنه الحاملُ عليه وقيل هو حكايةٌ لما يقود إلى تجويزه مذهبُهم كأنه قال لهم ما تنكرون أن يفعله كبيرُهم فإن من حق من يعبد ويدعى إلها أن يقدِر على ما هو أشدُّ من ذلك ويحكى أنه ﵇ قال فعله كبيرُهم هذا غضِبَ أن تُعبدَ معه هذه الصغار وهوأكبر منها فيكون تمثيلاً أراد به ﵇ تنبيهَهم على غضب الله تعالى عليهم لإشراكهم بعبادته الأصنامَ وأما ما قيل من أنه ﵇ لم يقصد نسبة الفعل الصادرِ عنه إلى الضم بل إنما قصد تقريره لنفسه وإثباته لها على أسلوب تعريضي يبلُغ فيه غرضه من إلزامهم الحجةَ وتبكيتِهم ومُثِّل لذلك بما لو قال لك أمي فيما كتبتُه بخط رشيقٍ وأنت شهير بحسن الحظ أأنت كتبت هذا فقلت له بل أنت كتبته كان قصدُك تقريرَ الكتابة لنفسك مع الاستهزاء بالسائل لانفيها عنك وإثباتَها له فبمعزل من التحقيق لأن خلاصةَ المعنى في المثال المذكور مجردُ تقريرِ الكتابة لنفسك وإدعاءُ ظهور الأمر مع الاستهزاء بالسائل وتجهيلِه في السؤال لابتنائه على أن صدورَها عن غيرك محتملٌ عنده مع استحالته عندك ولا ريب في أن مرادَه ﵇ من إسناد الكسرِ إلى الصنم ليس مجردَ تقريرِه لنفسه ولا تجهيلَهم في سؤالهم لابتنائه على احتمال صدوره عن الغير عندهم بل إنما مرادُه ﵇ توجيهُهم نحو التأملِ في أحوال أصنامهم كما ينبىء عنه قوله {فاسألوهم إِن كَانوُاْ يَنطِقُونَ} أي إن كانوا ممن يمكن أن ينطِقوا وإنما لم يقل ﵇ إن كانوا يسمعون أو يعقِلون مع أن السؤال موقوفٌ على السمع والعقل أيضاً لما أن نتيجةَ السؤالِ هو الجوابُ وأن عدم نطقِهم أظهرُ وتبكيتَهم بذلك أدخلُ وقد حصل ذلك أولاً حسبما نطق به قوله تعالى

Enbiyâ Suresi (64-65) ...O putları, Allah Sübhânehu’yu bırakıp ibadet edilmek üzere saf saf dizilmiş görünce öfkelenmişti ve kavminin onu daha fazla tazim etmesine bağlı olarak büyük putun öfkesi daha büyük ve daha şiddetli olmuştu. Bu sebeple fiili, kendisini buna sevk eden etken olması bakımından büyük puta nispet etmeyi kastetmiştir. Bunun, onların benimsediği inancın caiz görmesine yol açan durumu bir nakil olduğu da söylenmiştir; sanki onlara şöyle demiştir: 'Onların büyüğünün bunu yapmasını neden inkâr ediyorsunuz? Zira ibadet edilen ve ilah diye çağrılan bir varlığın bundan daha çetinine güç yetirmesi gerekir.' Şöyle de rivayet edilmiştir: O aleyhisselâm: 'Bunu onların şu büyüğü yaptı; kendisi onlardan daha büyük olduğu halde bu küçüklerin kendisiyle beraber ibadet edilmesine öfkelendi' demiştir. Bu durumda bu, O’nun aleyhisselâm, ibadette putları ortak koştukları için Yüce Allah’ın onlara olan gazabına dikkatlerini çekmeyi dilediği bir temsil (örnekleme) olur. O’nun aleyhisselâm kendisinden sadır olan fiili puta nispet etmeyi kastetmediği, bilakis aleyhlerine hüccet ikame etmek ve onları susturmak gayesine ulaşacak kinayeli bir üslupla fiili kendisine ikrar ve ispat etmeyi kastettiği yönündeki görüşe gelince —ki buna şu misal verilmiştir: Şayet bir ümmî kimse, güzel yazısıyla meşhur olan senin zarif bir hatla yazdığın bir yazı hakkında sana: 'Bunu sen mi yazdın?' dese, sen de ona: 'Bilakis sen yazdın' desen; senin amacın yazıyı kendinden nefyedip ona ispat etmek değil, soranla alay ederek yazının sana ait olduğunu tescillemektir— bu açıklama tahkikten uzaktır. Çünkü zikredilen örnekteki mananın özü, sadece yazının sana ait olduğunu ikrar etmek, işin açıklığını iddia etmek, soranla istihza etmek ve yazının senin dışındakilerden sadır olmasının onun nezdinde muhtemel, senin nezdinde ise imkânsız olmasına dayandığı için sorusunda onu cahil addetmektir. Şüphe yok ki onun aleyhisselâm kırma fiilini puta nispet etmesindeki muradı, sadece bunu kendisine ikrar etmek veya onların nezdinde başkasından sadır olması ihtimaline dayandığı için sorularında onları cahil addetmek değildir; aksine onun aleyhisselâm muradı, {فاسألوهم إِن كَانوُاْ يَنطِقُونَ} “Eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!” yani eğer konuşabilenlerdense [onlara sorun] buyruğunun bildirdiği gibi, onları putlarının durumları üzerinde tefekküre yöneltmektir. Soru sormak işitmeye ve akletmeye de bağlı olduğu halde onun aleyhisselâm 'eğer işitiyorlarsa veya aklediyorlarsa' dememesi, sorunun neticesinin cevap olması, onların konuşmaktan aciz olmalarının daha bariz bulunması ve bununla susturulmalarının daha tesirli olmasından dolayıdır. Nitekim Yüce Allah'ın buyurduğu üzere ilk önce bu netice gerçekleşmiştir:

{فَرَجَعُواْ إلى أَنفُسِهِمْ} أي راجعوا عقولَهم وتذكروا أن مالا يقدر على دفع المضَرّةِ عن نفسه ولا على الإضرار بمن كسَره بوجه من الوجوه يستحيل أن يقدر على دفع مضرَّةٍ عن غيره أوجلب منفعة له فكيف يستحق أن يكون معبوداً {فَقَالُواْ} أي قالَ بعضُهم لبعضٍ فيما بينهم {إِنَّكُمْ أَنتُمُ الظالمون} أي بهذه السؤالِ لأنه كان على طريقة التوبيخِ المستتبِعِ للمؤاخذة أو بعبادة الأصنام لامن ظلمتموه بقولكم إنه لمن الظالمين أو أنتم ظالمون بعبادتها لا مَنْ كسرها

{فَرَجَعُواْ إلى أَنفُسِهِمْ} “Bunun üzerine kendi vicdanlarına/akıllarına döndüler” yani akıllarına başvurdular ve zararı ne kendi nefsinden defetmeye ne de kendisini kıran kimseye hiçbir şekilde zarar vermeye güç yetiremeyen bir varlığın, başkasından zararı defetmeye veya ona fayda sağlamaya güç yetirmesinin imkânsız olduğunu, dolayısıyla nasıl ilah olmayı hak edebileceğini hatırladılar; {فَقَالُواْ} “ve dediler ki:” yani kendi aralarında birbirlerine dediler ki: {إِنَّكُمْ أَنتُمُ الظالمون} “‘Muhakkak siz, evet siz zalimlersiniz.’” Yani bu sorgulamanız sebebiyle [zalimlersiniz]; çünkü bu, cezalandırmayı gerektiren bir kınama üslubundaydı; yahut 'şüphesiz o zalimlerdendir' sözünüzle zulmettiğiniz kimseye değil, putlara tapmanız sebebiyle zalimlersiniz; yahut putları kırana değil, onlara tapmakla sizler zalimlersiniz.

{ثُمَّ نُكِسُواْ عَلَى رُؤُوسَهُمْ} أي انقلبوا إلى المجادلة بعد ما استقاموا بالمراجعة شبّه عودَهم إلى الباطل بصيرورة أسفلِ الشيءِ أعلاه وقرىء نُكّسوا بالتشديد ونكَّسوا على البناء للفاعل أي نكّسوا أنفسَهم {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلاء يَنطِقُونَ} على إرادةِ القولِ أيْ قائلين والله لقد علمت أن ليس من شأنهم النطق فيكف تأمرُنا بسؤالهم على أن المرادَ استمرارُ نفي النطقِ لا نفيُ استمراره كما توهمه صيغة المضارع

{ثُمَّ نُكِسُواْ عَلَى رُؤُوسَهُمْ} “Sonra yine baş aşağı edildiler (eski inançlarına döndüler)” yani tefekkürle doğruyu bulduktan sonra tekrar münakaşaya döndüler. Onların bâtıla dönüşü, bir şeyin altının üstüne gelmesine benzetilmiştir. Şeddeli olarak “nükkisû” ve etken fiil olarak “nekkesû” yani kendi kendilerini tersine çevirdiler şeklinde de okunmuştur. {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلاء يَنطِقُونَ} sözün takdiriyle: “‘Andolsun sen bunların konuşamayacağını bilmektesin’ [dediler].” Yani şöyle diyerek: Vallahi bunların konuşmanın şanlarından olmadığını pekâlâ bildin; o halde onlara sormamızı bize nasıl emredersin? Muzari sîgasının vehmettirdiği gibi konuşmanın sürekliliğinin nefyedilmesi değil, konuşmanın mutlak olarak sürekli nefyedilmesi kastedilmiştir.

سورة الأنبياء (٦٦ ٩٩)

Enbiyâ Suresi (66-69)

{قَالَ} مبكّتاً لهم {أَفَتَعْبُدُونَ} أي أتعلمون ذلك فتعبدون {مِن دُونِ الله} أي متجاوزين عبادتَه تعالى {مَا لَا يَنفَعُكُمْ شَيْئاً} من النفع {وَلَا يَضُرُّكُمْ} فإن العلمَ بحاله المنافيةِ للألوهية مما يوجبُ الاجتنابَ عن عبادته قطعاً

{قَالَ} onları susturarak [İbrâhim şöyle] dedi: {أَفَتَعْبُدُونَ} “Öyleyse tapıyor musunuz?” yani bunu bildiğiniz halde mi tapıyorsunuz; {مِن دُونِ الله} “Allah’ı bırakıp da...” yani O’na ibadeti terk ederek; {مَا لَا يَنفَعُكُمْ شَيْئاً} “size hiçbir fayda sağlamayan...” faydadan hiçbir şeyi [sağlamayan]; {وَلَا يَضُرُّكُمْ} “ve size zarar da veremeyen şeylere?” Zira onun uluhiyete zıt olan durumunu bilmek, ona ibadetten kesinlikle kaçınmayı gerektirir.

{أُفّ لَّكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله} تضجّرٌ منه ﵇ من إصرارهم على الباطل البيّن وإظهارُ الاسمِ الجليلِ في موضع الإضمارِ لمزيد استقباحِ ما فعلوا وأفَ صوتُ المتضجِّر ومعناه قُبحاً ونتْناً واللام لبيان المتأقف له {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} أي ألا تتفكرون فلا تعقلون قبحَ صنيعكم

{أُفّ لَّكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله} “Yuh olsun size ve Allah’tan başka taptıklarınıza!” Apaçık bâtılda ısrar etmelerinden ötürü onun aleyhisselâm duyduğu bir bıkkınlık ve öfkedir. Zamir makamında lafza-i celâlin açıkça getirilmesi, yaptıklarının çirkinliğini daha da vurgulamak içindir. 'Uff' bıkkınlık bildiren bir sestir ve anlamı 'çirkinlik ve pislik olsun' demektir; 'lâm' harfi ise kendisine bıkkınlık duyulanı beyan içindir. {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıllanmayacak mısınız?” Yani hiç düşünmez misiniz ki yaptığınız işin çirkinliğini akledesiniz?

{قَالُواْ} أي قالَ بعضُهم لبعض لما عجَزوا عن المحاجة وضاقتْ عليهِ الحيلُ وعيَّت بهم العلل وهكذا دَيدنُ المبطِلِ المحجوجِ إذا قَرَعْتَ شبُهتَه بالحجة القاطعة وافتُضِح لا يبقى له مفزِعٌ إلا المناصبةُ {حَرّقُوهُ} فإنه أشدُّ العقوبات {وانصروا آلهتكم} الانتقام لها {إِن كُنتُمْ فاعلين} أي للنصر أو لشيء يعتدبه قيل القائل نمرودبن كنعان بن السنجاريب ابن نمرود بن كوسِ بن حاء بن نوح وقيل رجلٌ من أكراد فارسَ اسمُه هيون وقيل هدير خُسِفت به الأرض روي أنهم لما أجمعوا على إحراقه ﵇ بنَوا له حظيرةً بكُوثَى قرية من قرى الأنباط وذلك قوله تعالى قَالُواْ ابنوا لَهُ بنيانا فَأَلْقُوهُ فِى الجحيم فجمعوا له صِلاب الحطب من أصناف الخشبِ مدةَ أربعين يوماً فأوقدوا ناراً عظيمة لا يكاد يحوم حولها أحدٌ حتى إن كانت الطير لتمرّ بها وهي في أقصى الجو فتحترق من شدة وهَجِها ولم يكد أحد يحوم حولها فلم يعلموا كيف يُلقونه ﵇ فيها فأتى إبليسُ وعلمهم عمل المِنْجنيق فعمِلوه وقيل صنعه لهم رجل من الأكراد فخسف الله تعالى به الأرضَ فهو يتجلجل فيها إلى يوم القيامة ثم عَمدوا إلى إبراهيم ﵇ فوضعوه فيه مغلولاً فرمَوا به فيها فقال له جبريلُ ﵉ هل لك حاجةٌ قال أما إليك فلا قال فاسأل ربك قال حسبي من سؤالي علمُه بحالي فجعل الله تعالى ببركة قوله الحظيرةَ روضةً وذلك قوله تعالى

{قَالُواْ} Delil getirmekten aciz kalıp hileleri tükendiğinde ve mazeretleri bittiğinde birbirlerine [şöyle] dediler. Nitekim delille susturulan bâtıl ehlinin âdeti böyledir; şüphesini kesin hüccetle çürüttüğün ve rezil olduğu vakit, düşmanlıktan başka sığınağı kalmaz: {حَرّقُوهُ} “‘Onu yakın!’” Zira bu cezaların en şiddetlisidir; {وانصروا آلهتكم} “‘ve ilahlarınıza yardım edin’” onlardan intikam alarak; {إِن كُنتُمْ فاعلين} “‘eğer bir şey yapacaksanız!’” yani yardım edecekseniz veya kayda değer bir iş yapacaksanız. Bunu söyleyenin Nemrûd b. Ken‘ân b. es-Sencârib b. Nemrûd b. Kûş b. Hâm b. Nûh olduğu söylenmiştir. Fars Kürtlerinden Heyyûn veya Hedîr adında, yerin dibine geçirilen bir adam olduğu da söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre onu aleyhisselâm yakmaya karar verdiklerinde, Nabat köylerinden Kûsâ denilen yerde onun için bir ağıl/çit inşa ettiler; nitekim Yüce Allah’ın: {قَالُواْ ابنوا لَهُ بنيانا فَأَلْقُوهُ فِى الجحيم} buyruğu buna işaret eder. Kırk gün boyunca onun için ağaç türlerinden sert odunlar topladılar ve öyle büyük bir ateş yaktılar ki neredeyse kimse etrafında dolaşamıyordu; öyle ki kuşlar göğün en uzak noktasından geçerken bile onun şiddetli alevinden yanıyordu. Kimse etrafına yaklaşamayınca onu aleyhisselâm içine nasıl atacaklarını bilemediler. Bunun üzerine İblis gelip onlara mancınık yapmayı öğretti ve mancınığı yaptılar. Onu Kürtlerden bir adamın yaptığı, Allah Teâlâ’nın da onu yerin dibine geçirdiği ve kıyamet gününe kadar orada debelenip duracağı da söylenmiştir. Sonra İbrâhim’e aleyhisselâm yöneldiler, onu bağlanmış halde mancınığa koyup ateşe fırlattılar. Cibrîl aleyhisselâm ona: 'Bir ihtiyacın var mı?' dedi. O: 'Sana gelince hayır' dedi. Cibrîl: 'O halde Rabbinden iste' deyince; İbrâhim: 'O’nun halimi bilmesi, benim O’ndan istememe kâfidir' dedi. Allah Teâlâ da bu sözünün bereketiyle o ateş çukurunu bir bahçeye çevirdi. İşte bu, Yüce Allah’ın şu buyruğudur:

{قلنا يا نار كُونِى بَرْداً وسلاما على إبراهيم} أي كوني ذاتَ بردٍ وسلامٍ أي ابرُدي برداً غيرَ ضارّ وفيه مبالغات جعلُ النارِ المسخرةِ لقدرته تعالى مأمورةً مطاوِعةً وإقامةَ كوني ذاتَ بردٍ مقامَ ابردي ثم حذفُ المضافِ وإقامةِ المضافِ غليه مُقامَه وقيل نصب سلاماً بفعله أى وسلمنا سلاما عليه روي أن الملائكة أخذوا بضَبْعَي إبراهيمَ وأقعدوه على الأرض فإذا عينُ ماءٍ عذبٍ ووردٌ أحمرُ ونرجسٌ ولم تحرِق النارُ إلا وَثاقه وروي أنه ﵇ مكث فيها أربعين يوماً أو خمسين وقال ما كنت أطيبَ عيشاً مني إذ كنت فيها قال ابن يسار وبعث الله تعالى ملَكَ الظل فقعد إلى جنبه يؤنسه فنظر نمرودُ من صَرْحه فأشرف عليه فرآه جالساً في روضة مُونِقة ومعه جليسٌ على أحسنِ ما يكون من الهيئة

{قلنا يا نار كُونِى بَرْداً وسلاما على إبراهيم} “‘Ey ateş! İbrâhim’e karşı serin ve esenlik ol’ dedik.” Yani soğuk ve selamet sahibi ol, yani zarar vermeyecek bir serinlikle serin ol. Bunda mübalağalar vardır: Kudretine boyun eğdirilmiş olan ateşi itaatkâr bir memur kılması, 'serin ol' yerine 'serinlik sahibi ol' ifadesini koyması, sonra da muzafı hazfedip muzafun ileyhi onun makamına geçirmesi bunlardandır. 'Selâmen' kelimesinin kendi fiiliyle mansub olduğu, yani 'ona tastamam selamet verdik' manasında olduğu da söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre melekler İbrâhim’in pazularından tutup onu yere oturttular; bir de baktı ki tatlı bir su pınarı, kırmızı gül ve nergis var. Ateş, sadece onun bağlarını yaktı. Onun aleyhisselâm orada kırk veya elli gün kaldığı ve: 'İçinde bulunduğum o günlerden daha tatlı bir hayat yaşamadım' dediği rivayet edilmiştir. İbn Yesâr şöyle demiştir: Allah Teâlâ gölge meleğini gönderdi, o da İbrâhim’in yanına oturup onunla sohbet etti. Nemrûd sarayından bakıp onu gözetleyince, onun göz alıcı bir bahçede oturduğunu ve yanında en güzel surette bir arkadaş bulunduğunu gördü...

سورة الأنبياء (٧٠ ٧٣) والنارُ محيطةٌ به فناداه يا ابراهيم هل تسطيع أن تخرج منها قال نعم قال فقم فاخرُج فقام يمشي فخرج منها فاستقبله نمرودُ وعظّمه وقال مَن الرجلُ الذي رأيته معك قال ذلك ملَك الظلّ أرسله ربي ليؤنسني فقال إني مقرِّبٌ إلى إهك قرباناً لما رأيت من قدرته وعزته فيما صنع بك فقال ﵇ لا يقبل الله منك ما دمت على دينك هذاقال لا أستطيع ترك ملكي ولكن سوف أذبح له أربعةَ آلافِ بقرة فذبحها وكف عن إبراهيمَ ﵇ وكان إذ ذاك ابنَ ستَّ عشْرةَ سنة وهذا كما ترى من أبدع المعجزات فإن انقلابَ النار هواء طيباً وإن لم يكن بدعاً من قدرة الله عزوجل لكن وقوعَ ذلك على هذه الهيئة مما يخرِق العاداتِ وقيل كانت النار على حالها لكنه تعالى دفع عنه ﵇ أذاها كما تراه في السَّمَنْدل كما يشعر به ظاهرُ قوله تعالى على إبراهيم

Enbiyâ Suresi (70-73) ...ateş ise onun etrafını sarmıştı. Ona: 'Ey İbrâhim, oradan çıkabilir misin?' diye seslendi. İbrâhim: 'Evet' dedi. Nemrûd: 'Kalk ve çık!' deyince yürüyerek kalktı ve oradan çıktı. Nemrûd onu karşılayıp tazim etti ve: 'Seninle beraber gördüğüm o adam kimdi?' dedi. İbrâhim: 'O, Rabbimin beni teselli etmesi için gönderdiği gölge meleğidir' dedi. Nemrûd: 'Sana yaptığı bu şeyde O’nun kudret ve izzetini gördüğüm için senin ilahına bir kurban adayacağım' dedi. İbrâhim aleyhisselâm: 'Sen bu dinin üzere kaldığın müddetçe Allah senden kabul etmez' dedi. Nemrûd: 'Hükümdarlığımı terk edemem, fakat O’nun için dört bin sığır kurban edeceğim' dedi, onları kurban etti ve İbrâhim’e aleyhisselâm ilişmekten vazgeçti. İbrâhim o sırada on altı yaşındaydı. Gördüğün gibi bu, mucizelerin en harikalarındandır; zira ateşin hoş bir havaya dönüşmesi Allah Azze ve Celle’nin kudretine göre görülmemiş bir şey olmasa da, bu heyet üzere vuku bulması adetleri yırtan hususlardandır. Ateşin kendi halinde kaldığı, fakat semenderde gördüğün gibi Yüce Allah’ın ateşin eziyetini ondan aleyhisselâm defettiği de söylenmiştir; nitekim Yüce Allah’ın {على إبراهيم} “İbrâhim’e karşı” buyruğunun zahiri de bunu hissettirmektedir.

{وَأَرَادُواْ بِهِ كَيْداً} مكراً عظيماً في الإضرار به {فجعلناهم الأخسرين} أي أخسرَ من كل خاسرٍ حيث عاد سعهيم في إطفاء نور الحقِّ برهاناً قاطعاً على أنه ﵇ على الحق وهم على الباطل وموجباً لارتفاع درجته واستحقاقِهم لأشد العذاب

{وَأَرَادُواْ بِهِ كَيْداً} “Ona bir tuzak kurmak istediler” ona zarar vermek için büyük bir hileye kalkıştılar; {فجعلناهم الأخسرين} “fakat biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık.” Yani her hüsrana uğrayandan daha çok hüsrana uğrattık; zira hakkın nurunu söndürme çabaları, onun aleyhisselâm hak üzere, kendilerinin ise bâtıl üzere olduğuna kesin bir delile dönüştü; ayrıca onun derecesinin yükselmesine ve kendilerinin en şiddetli azabı hak etmelerine sebep oldu.

{ونجيناه وَلُوطاً إِلَى الأرض التى باركنا فيها للعالمين} أي من العراق إلى الشام وبركاته العامة أن أكثر الأنبياءِ بُعثوا فيه فانتشرت في العالمين شرائعُهم التي هي مبادي الكمالات والخيراتِ الدينية والدنيويةِ وقيل كثرةُ النعم والخِصْبُ الغالب روي أنه ﵇ نزل بِفلَسطين ولوطٌ ﵇ بالمؤتفكة وبينهما مسيرةُ يومٍ وليلة

{ونجيناه وَلُوطاً إِلَى الأرض التى باركنا فيها للعالمين} “Onu da Lût’u da, âlemler için bereketli kıldığımız yere (ulaştırıp) kurtardık.” yani Irak’tan Şam’a [kurtardık]. Oranın umumi bereketi şudur: Peygamberlerin çoğu orada gönderilmiş, dinî ve dünyevî yetkinliklerin ve hayırların başlangıcı olan şeriatları âlemlere oradan yayılmıştır. Nimetlerin çokluğu ve baskın olan bolluk olduğu da söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm Filistin’e, Lût aleyhisselâm ise Mü’tefike’ye yerleşmiştir ve aralarında bir gün bir gecelik mesafe vardı.

{وَوَهَبْنَا لَهُ إسحاق وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} أي عطيةً فهي حالٌ منهما أو ولدٌ ولدٌ أو زيادةٌ على ما سأل وهو إسحق فتختص بيعقوبَ ولا لَبْس فيه للقرينة الظاهرةِ {وَكُلاًّ} أي كلَّ واحدٍ من هؤلاء الأربعة لا بعضَهم دون بعض {جَعَلْنَا صالحين} بأن وفقناهم للصلاح في الدين والدنيا فصاروا كاملين

{وَوَهَبْنَا لَهُ إسحاق وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} “Ona İshak’ı ve fazladan bir lütuf olarak da Ya‘kūb’u bağışladık.” Yani bir bağış olarak [verdik]; bu durumda 'nâfileten' kelimesi ikisinden haldir; yahut torun veya istediğinden fazlası demektir ki bu İshak olup, nâfile lafzı Ya‘kūb’a tahsis edilir; açık karine sebebiyle bunda bir kapalılık yoktur. {وَكُلاًّ} “Ve her birini...” yani bir kısmını değil bu dördünün her birini; {جَعَلْنَا صالحين} “salih kimseler kıldık.” din ve dünyada salaha muvaffak kılmak suretiyle [salihler kıldık], böylece kâmil zatlar oldular.

{وجعلناهم أَئِمَّةً} يقتدى بهم في أمور الدين إجابةً لدعائه ﵇ بقوله وَمِن ذُرّيَتِى {يَهْدُونَ} أي الأمة إلى الحق {بِأَمْرِنَا} لهم بذلك وإرسالِنا إياهم حتى صاروا مكملين {وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الخيرات} ليحثوّهم عليه فيتم كمالهم بانضمام العملِ إلى العلم وأصلُه أن تفعل الخيراتِ ثم فعلا الخيرات وكذا قوله تعالى {وإقامِ الصلاةِ وإيتاءِ الزكاةِ} وهو من عطف الخاصِّ على العام دَلالةً على فضله وإنافتِه وحُذفت تاءُ الأقامة المعوّضة من إحدى الألفين لقيام المضاف إليه مَقامة {وَكَانُواْ لَنَا} خاصة دون غيرنا {عابدين} لا يخطر ببالهم غيرُ عبادتنا

{وجعلناهم أَئِمَّةً} “Onları önderler kıldık” O’nun aleyhisselâm: 'Zürriyetimden de...' şeklindeki duasına icabetle, din işlerinde kendilerine uyulan [önderler kıldık]; {يَهْدُونَ} “doğru yola iletirler” yani ümmeti hakka iletirler; {بِأَمْرِنَا} “emrimizle” onlara bunu emretmemiz ve onları göndermemizle [doğru yola iletirler], öyle ki başkalarını kemale erdiren zatlar oldular. {وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الخيرات} “Onlara hayırlı işler yapmayı... vahyettik” insanları buna teşvik etsinler de amelin ilme eklenmesiyle kemalleri tam olsun diye [vahyettik]. Aslı 'hayırları yapmanızı' şeklinde olup sonra 'hayırları işlemek' olmuştur. Yüce Allah’ın şu buyruğu da böyledir: {وإقامِ الصلاةِ وإيتاءِ الزكاةِ} “...namazı kılmayı ve zekâtı vermeyi [vahyettik].” Bu, faziletine ve yüceliğine delalet etmek üzere hassın âma atfedilmesidir. İki eliften birinin yerine getirilen ikame kelimesinin 'tâ'sı, muzafun ileyhin onun makamına geçmesi sebebiyle hazfedilmiştir. {وَكَانُواْ لَنَا} başkasına değil yalnızca bize; {عابدين} “kulluk edenlerdi.” Akıllarından bize ibadetten başkası geçmezdi.

سورة الإنبياء (٧٤٧٨)

Enbiyâ Suresi (74-78)

{وَلُوطاً} قيل هو منصوبٌ بمضمر يفسره قوله تعالى {آتيناه} أي وآتينا لوطاً وقيل باذكُرْ {حُكْمًا} أي حكمةً أو نبوة أو فصلاً بين الخصوم بالحق {وَعِلْماً} بما ينبغي علمُه للأنبياء ﵈ {ونجيناه مِنَ القرية التى كَانَت تَّعْمَلُ الخبائث} أي اللّواطةَ وُصفت بصفة أهلها وأُسندت إليها على حذف المضاف وإقامتها مُقامه كما يُؤذِن به قوله تعالى {إِنَّهُمْ كَانُواْ قَوْمَ سَوْء فاسقين} فإنه كالتعليل له

{وَلُوطاً} Yüce Allah’ın: {آتيناه} “kendisine verdiğimiz...” buyruğunun tefsir ettiği gizli bir fiille mansub olduğu söylenmiştir; yani: 'Lût’a da verdik'; 'hatırla' takdiriyle olduğu da söylenmiştir. {حُكْمًا} “hüküm...” yani hikmet veya peygamberlik ya da hasımlar arasında hak ile hükmetme yetkisi [verdik]; {وَعِلْماً} “ve ilim [verdik]” peygamberlerin aleyhimesselâm bilmesi gereken şeylere dair [ilim verdik]. {ونجيناه مِنَ القرية التى كَانَت تَّعْمَلُ الخبائث} “Onu çirkin işler yapan o memleketten kurtardık.” yani livata yapan [o memleketten]. Şehir halkının sıfatıyla nitelenmiş ve muzaf hazfedilip yerine kaim kılınarak fiil şehre nispet edilmiştir; nitekim Yüce Allah’ın: {إِنَّهُمْ كَانُواْ قَوْمَ سَوْء فاسقين} “Gerçekten onlar yoldan çıkmış kötü bir kavim idiler” buyruğu da bunun gerekçesi gibi olarak bunu bildirmektedir.

{وأدخلناه فِى رَحْمَتِنَا} أي في أهل رحمتِنا أو في جنتنا {إِنَّهُ مِنَ الصالحين} الذين سَبَقَتْ لَهُمْ مّنَّا الحسنى

{وأدخلناه فِى رَحْمَتِنَا} “Onu rahmetimizin içine aldık” yani rahmetimizin ehli arasına yahut cennetimize [aldık]. {إِنَّهُ مِنَ الصالحين} “Şüphesiz o, salihlerdendi.” kendilerine tarafımızdan en güzel mükâfat takdir edilmiş olan [salihlerdendi].

{وَنُوحاً} أي اذكر نوحاً أي خبرَه وقوله تعالى {إِذْ نادى} أى دعا الله تعالى على قومه بالهلاك ظرف للمضاف المقدر أي اذكر نبأَه الواقعَ وقت دعائه {مِن قَبْلُ} أي من قبل هؤلاء المذكورين {فاستجبنا لَهُ} أي دعاءَه الذي من جملته قولُه إني مغلوبٌ فانتصر {فنجيناه وَأَهْلَهُ مِنَ الكرب العظيم} وهو الطوفانُ وقيل أذيّةُ قومِه وأصلُ الكرب الغمُّ الشديد

{وَنُوحاً} Yani Nûh’u, yani onun haberini an. Yüce Allah’ın: {إِذْ نادى} “Hani o niyaz etmişti” yani kavminin aleyhine helak olmaları için Allah Teâlâ’ya dua etmişti buyruğu, takdir edilen muzafın zarfıdır; yani: Onun dua ettiği vakitte gerçekleşen haberini an; {مِن قَبْلُ} “daha önce...” yani bu zikredilenlerden önce; {فاستجبنا لَهُ} “biz de ona icabet ettik” yani 'Ben yenik düştüm, artık yardım et!' sözünün de aralarında bulunduğu duasına [icabet ettik]; {فنجيناه وَأَهْلَهُ مِنَ الكرب العظيم} “böylece onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık.” O da tufandır; kavminin eziyeti olduğu da söylenmiştir. 'Kerb' kelimesinin aslı şiddetli keder demektir.

{ونصرناه} نصراً مستتبِعاً للانتقام والانتصار ولذلك قيل {مِنَ القوم الذين كذبوا بآياتنا} وحملُه على فانتصر يأباه ما ذكر من دعائه ﵇ فإن ظاهرَه يوجب إسنادَ الانتصارِ إليه تعالى مع ما فيه من تهويل الأمر وقوله تعالى {إِنَّهُمْ كَانُواْ قَوْمَ سَوْء} تعليلٌ لما قبله وتمهيد لما بعده من قوله تعالى {فأغرقناهم أَجْمَعِينَ} فإن الإصرارَ على تكذيب الحقِّ والانهماكَ في الشر والفساد مما يوجب الإهلاك قطعا

{ونصرناه} İntikam ve yardım getiren bir nusretle ona yardım ettik; bundan ötürü: {مِنَ القوم الذين كذبوا بآياتنا} “Âyetlerimizi yalanlayan kavme karşı...” buyrulmuştur. Bunun 'bize yardım et' anlamına hamledilmesini, onun aleyhisselâm zikredilen duası reddeder; zira duanın zahiri, işin dehşetini bildirmekle birlikte intikam almanın Yüce Allah’a isnadını gerektirir. Yüce Allah’ın: {إِنَّهُمْ كَانُواْ قَوْمَ سَوْء} “Şüphesiz onlar kötü bir kavim idiler” buyruğu, öncesinin gerekçesi ve Yüce Allah’ın: {فأغرقناهم أَجْمَعِينَ} “bu yüzden onları toptan suda boğduk” buyruğunun bir mukaddimesidir. Zira hakkı yalanlamada ısrar etmek, şer ve fesada dalmak, kesinlikle helaki gerektiren hususlardandır.

{وداود وسليمان} إما عطفٌ على نوحاً معمولٌ لعامله وإما لمضمر معطوفٍ على ذلك العامل بتقدير المضاف وقوله تعالى {إِذْ يَحْكُمَانِ} ظرفٌ للمضاف المقدر وصيغةُ المضارعِ حكايةٌ للحال الماضيةِ لاستحضار صورتِها أي اذكر خبرَهما وقت حُكمِهما {فِى الحرث} أي في حق الزرعِ أو الكرم المتدلّي عناقيدُه كما قبل أو بدلُ اشتمال منهما وقوله تعالى {إِذْ نَفَشَتْ} أي تفرّقت وانتشرت {فِيهِ غَنَمُ القوم} ليلاً بلا راعٍ فرَعَتْه وأفسدتْه ظرفٌ للحكم {وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ} أي لحُكم الحاكمين والمتحاكمين إليهما فإن الإضافةَ لمجرد الاختصاص المنتظمِ لاختصاص القيامِ واختصاصِ الوقوع وقرىء لحكمهما {شاهدين} حاضرين علماً والجملةُ اعتراضٌ مقرِّرٌ للحكم ومفيدٌ لمزيد الاعتناء بشأنه

{وداود وسليمان} Ya 'Nûh’an' kelimesine matuftur ve onun amiline mamuldür ya da muzafın takdiriyle bu amile matuf gizli bir fiile mamuldür. Yüce Allah’ın: {إِذْ يَحْكُمَانِ} “Hani onlar hüküm veriyorlardı” buyruğu, takdir edilen muzafın zarfıdır; muzari sîgası, o tablonun zihinde canlandırılması için geçmiş halin hikâye edilmesidir; yani: Hüküm verdikleri vakitteki haberlerini an; {فِى الحرث} “ekinde...” yani ekin hakkındaki yahut daha önce geçtiği gibi salkımları sarkan bağ hakkındaki; yahut ikisinden bedel-i iştimaldir. Yüce Allah’ın: {إِذْ نَفَشَتْ} yani dağılıp yayıldığı; {فِيهِ غَنَمُ القوم} “kavmin koyunlarının içine yayılıp otladığı...” geceleyin çobansız olarak yayılıp otladığı ve ifsat ettiği vakit buyruğu, hükmün zarfıdır. {وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ} “Biz onların hükmüne...” yani hüküm veren iki hâkimin ve onlara muhakeme olanların hükmüne; zira izâfet, hem hükmün meydana gelmesini hem de ona konu olmayı içine alan mutlak bir ihtisas içindir. 'Li-hükmihimâ' (ikisinin hükmüne) şeklinde de okunmuştur; {شاهدين} “şahitler idik.” ilim cihetiyle hazır idik. Cümle, hükmü pekiştiren ve onun şanına daha fazla itina gösterildiğini ifade eden bir itiraziyedir.

سورة الإنيباء (٧٩)

Enbiyâ Suresi (79)

{ففهمناها سليمان} عطفٌ على يحكمان فإنه في حكم الماضي وقرىء فأفهمناها والضمير والضميرُ للحكومة أو الفُتيا روي أنه دخل على داودَ ﵇ رجلان فقال أحدهما إن غنَمَ هذا دخلت في حرثي ليلاً فأفسدتْه فقضى له بالغنم فخرجا فمرّا على سليمان ﵇ فأخبراه بذلك فقال غيرُ هذا أرفقُ بالفريقين فسمعه داودُ فدعاه فقال له بحق البنوة والأبوة إلا أخبرتَني بالذي أرفقُ بالفريقين فقال أرى أن تُدفع الغنَمُ إلى صاحب الأرض لينتفعَ بدرها ونسلِها وصوفِها والحرثَ إلى أرباب الغنم ليقوموا عليه حتى يعودَ إلى ما كان ثم بترادا فقال القضاءُ ما قضيتَ وأمضى الحُكْمَ بذلك والذي عندي أن حكمها ﵇ كان بالاجتهاد فإن قول سليمان ﵇ غيرُ هذا أرفقُ بالفريقين ثم قولُه أرى أن تُدفع الخ صريحٌ في أنه ليس بطريق الوحي وإلا لبتّ القولَ بذلك ولما ناشده داودُ ﵉ لإظهار ما عنده بل وجب عليه أن يظهره بدء أو حرم عليه كتمُه ومن ضرورته أن يكون القضاءُ السابقُ أيضاً كذلك ضرورةَ استحالة نقضِ حكم النصِ بالاجتهاد بل أقول والله تعالى أعلم إن رأْيَ سليمان ﵇ استحسانٌ كما ينبىء عنه قوله أرفقُ بالفريقين ورأيَ داودَ ﵇ قياسٌ كما أن العبدَ إذا جنى على النفس يدفعه المولى عند أبي حنيفة إلى المجنيِّ عليه او يفديه وببيعه في ذلك أو يفديه عند الشافعي وقد روي أنه لم يكن بين قيمة الحرثِ وقيمة الغنمِ تفاوتٌ وأما سليمانُ ﵇ فقد استحسن حيث جعل الانتفاعَ بالغنم بإزاء مافات من الانتفاع بالحرث من غير أن يزول مُلكُ المالك عن الغنم وأوجب على صاحب الغنم أن يعمل في الحرث إلى أن يزولَ الضررُ الذي أتاه من قِبله كما قال أصحابُ الشافعيِّ فيمن عصب عبداً فأبَقَ منه أنه يضمن القيمةَ فينتفعَ بها المغصوبُ منه بإزاء ما فوّته الغاصبُ من المنافع فإذا ظهر الآبقُ ترادّا وفي قوله تعالى ففهمناها سليما دليلٌ على رجحان قولِه ورجوعِ داودَ ﵇ إليه مع أن الحكمَ المبنى على الإجتهاد لاينقض باجتهاد آخرَ وإن كان أقوى منه لما أن ذلك من خصائص شريعتِنا على أنه ورد في الأخبار أن داودَ ﵇ لم يكُنْ بتّ الحم في ذلك حتى سمع من سليمان ما سمع وأما حكم المسئلة في شريعتنا فعند أبي حنيفةَ رحمَهُ الله تعالى لاضمان إن لم يكن معبا سائقٌ أو قائد وعند الشافعي يجب الضمانُ ليلاً لا نهاراً وقوله تعالى {وكلا آتينا حُكْماً وَعِلْماً} لدفع ما عسى يُوهِمه تخصيصُ سليمانَ ﵇ بالتفهيم من عدم كون حكم داودَ ﵇ حكماً شرعياً أي وكلُّ واحد منهما آتينا حكماً وعلماً كثيراً لاسليمان وحده وهذا إنما يدل على خطأَ المجتهدِ لا يقدح في كونه مجتهداً وقيل بل على أن كلَّ مجتهدٍ مصيبٌ وهو مخالفٌ لقوله تعالى ففهمناها سليمان ولولا النقلُ لاحتمل توافقُهما ما على أنَّ قولَه تعالى ففهمناها سليمان لإظهار ما تفضّل عليه في صِغره فإنه ﵇ كان حينئذ ابن إحدى عشْرة سنةً {وسخرنا مع داود الجبال} شروعٌ في بيان ما يختص بكل منهما من كرامته تعالى إثرَ بيان كرامتِه العامة لهما {يُسَبّحْنَ} أي يقدسن الله عزوجل معه بصوت يتمثل له أو يخلقُ الله تعالى فيها الكلامَ وقيل يسِرْن معه بأن السباحة

{ففهمناها سليمان} “Biz onu hemen Süleyman’a kavrattık” 'yahkümâni' fiiline matuftur, zira o geçmiş hükmündedir. 'Fe-efhemnâhâ' şeklinde de okunmuştur. Zamir, hükme veya fetvaya aittir. Rivayet edildiğine göre Dâvûd’un aleyhisselâm huzuruna iki adam girdi; birisi: 'Bunun koyunları geceleyin ekinime girdi ve onu mahvetti' dedi. Dâvûd da koyunların ona verilmesine hükmetti. Çıkıp Süleyman’ın aleyhisselâm yanından geçerken durumu ona anlattılar. Süleyman: 'Bundan başkası iki taraf için de daha lütufkârdır' dedi. Dâvûd bunu işitince onu çağırdı ve: 'Babalık ve evlatlık hakkı için, iki tarafa daha lütufkâr olanı bana bildir' dedi. Süleyman: 'Koyunların, sütünden, yavrusundan ve yününden faydalanması için tarla sahibine verilmesi; ekinin de eski haline gelinceye kadar bakmaları için koyun sahiplerine verilmesi, sonra da karşılıklı mallarını geri almaları görüşündeyim' dedi. Dâvûd: 'Hüküm senin verdiğin hükümdür' dedi ve hükmü bu şekilde infaz etti. Benim kanaatime göre ikisinin de aleyhimesselâm hükmü ictihad iledir. Zira Süleyman’ın aleyhisselâm: 'Bundan başkası iki taraf için daha lütufkârdır' sözü, ardından da: 'Verilmesi görüşündeyim...' demesi, bunun vahiy yoluyla olmadığında sarihtir; aksi takdirde bu hususta kesin konuşurdu ve Dâvûd aleyhisselâm yanındakini açıklaması için ona yemin ettirmezdi; bilakis baştan açıklamak ona vacip, gizlemek ise haram olurdu. Bunun zorunlu bir neticesi olarak önceki hükmün de öyle olması gerekir; zira nassın hükmünü ictihad ile bozmak imkânsızdır. Bilakis derim ki —en doğrusunu Allah Teâlâ bilir— Süleyman’ın aleyhisselâm görüşü, 'iki taraf için daha lütufkârdır' sözünün de bildirdiği gibi istihsandır; Dâvûd’un aleyhisselâm görüşü ise kıyastır; nitekim köle bir cana cinayet işlediğinde Ebû Hanîfe’ye göre efendisi onu mağdura verir veya fidyesini öder; Şâfiî’ye göre ise bu hususta ya satılır ya da fidyesi ödenir. Rivayet edildiğine göre ekinin kıymeti ile koyunların kıymeti arasında bir fark yoktu. Süleyman aleyhisselâm ise koyunların mülkiyeti sahibinden çıkmaksızın, ekinden kaçan menfaate karşılık koyunlardan faydalanmayı koyduğu ve koyun sahibine de kendisinden gelen zarar zail oluncaya kadar ekinde çalışmayı vacip kıldığı için istihsan yapmıştır; nitekim Şâfiî’nin ashabı, bir köleyi gasp edip de köle elinden kaçan kimse hakkında: 'Kıymetini tazmin eder, gasp edilen kimse de gasp edenin yok ettiği menfaatlere karşılık bu kıymetten faydalanır, kaçak köle ortaya çıktığında ise karşılıklı iade ederler' demişlerdir. Yüce Allah’ın {ففهمناها سليمان} buyruğunda, onun sözünün üstünlüğüne ve Dâvûd’un aleyhisselâm ona döndüğüne delil vardır; oysa ictihada dayalı hüküm, daha kuvvetli olsa bile başka bir ictihad ile bozulmaz; çünkü bu bizim şeriatımızın özelliklerindendir. Kaldı ki rivayetlerde, Dâvûd’un aleyhisselâm Süleyman’dan işiteceğini işitene kadar bu konuda kesin hüküm vermediği de varit olmuştur. Meselemizin şeriatımızdaki hükmüne gelince; Ebû Hanîfe rahimehullâhu teâlâ nezdinde, hayvanla beraber sevk eden veya çeken biri yoksa tazminat gerekmez. Şâfiî’ye göre ise gündüz değil, geceleyin tazminat vacip olur. Yüce Allah’ın: {وكلا آتينا حُكْماً وَعِلْماً} “Biz her birine bir hüküm ve bir ilim verdik” buyruğu, kavratmanın Süleyman’a aleyhisselâm tahsis edilmesinin Dâvûd’un aleyhisselâm hükmünün şer‘î bir hüküm olmadığı vehmini defetmek içindir; yani: Sadece Süleyman’a değil, her birine bir hüküm ve çok ilim verdik. Bu da müctehidin hata etmesinin onun müctehid olmasına halel getirmeyeceğine delalet eder. Her müctehidin isabet ettiği manasına geldiği de söylenmiştir ki bu, Yüce Allah’ın {ففهمناها سليمان} buyruğuna aykırıdır. Şayet nakil olmasaydı, Yüce Allah’ın {ففهمناها سليمان} buyruğunun küçüklüğünde ona bahşedilen lütfu ortaya koymak için olması esasına göre ikisinin mutabık olması muhtemel olurdu; zira o aleyhisselâm o sırada on bir yaşındaydı. {وسخرنا مع داود الجبال} “Dâvûd ile birlikte dağları boyun eğdirdik” İkisine yönelik umumi ikramını açıkladıktan sonra, her birine has olan ikramını beyana başlamaktır; {يُسَبّحْنَ} “tesbih ediyorlardı” yani kendisi için canlanan bir sesle onunla beraber Allah Azze ve Celle’yi takdis ediyorlardı veya Allah Teâlâ dağlarda konuşma yaratıyordu. 'Sebâhat' kökünden olarak onunla birlikte yürüyorlardı da denilmiştir...

سورة الإنبياء (٨٠ ٨٣) وهو حال من الجبال أو استئناف مبين لكيفية التسخيرِ ومع متعلقةٌ بالتسخير وقيل بالتسبيح وهو بعيد {والطير} عطف على الجيال أو مفعولٌ معه وقُرِىءَ بالرفعِ على الابتداءِ والخبر محذوفٌ أي والطيرُ مسخراتٌ وقيل على العطف على الضمير في يسبحن وفيه ضعفٌ لعدم التأكيد والفصلِ {وَكُنَّا فاعلين} أي من شأننا أن نفعل أمثالَه فليس ذلك ببِدْعٍ منا وإن كان بديعاً عندكم

Enbiyâ Suresi (80-83) ...Bu cümle dağlardan haldir veya teshirin keyfiyetini açıklayan bir istînâftır. 'Me‘a' (birlikte) lafzı teshire taalluk eder; tesbihe taalluk ettiği de söylenmiştir ki bu uzaktır. {والطير} “ve kuşları da [boyun eğdirdik].” 'el-Cibâl' kelimesine matuftur veya mef‘ûlün meadır. Mübteda olarak ref ile de okunmuştur; haberi mahzuftur, yani: 've kuşlar da boyun eğdirilmişti'. 'Yüsebbihne'deki zamire matuf olarak ref ile okunduğu da söylenmiştir; tekit ve fasl bulunmadığı için bunda zayıflık vardır. {وَكُنَّا فاعلين} “Biz bunları yapanlar idik.” Yani bizim şanımız bunun benzerlerini yapmaktır; dolayısıyla sizin nezdinizde harika/şaşırtıcı olsa da bizim katımızda akıl almaz ve ilk defa yapılan bir şey değildir.

{وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ} أي عملَ الدِّرْعِ وهو في الأصل اللباسُ قال قائلهم ... إلبَسْ لكل حالة لَبوسَها ... إما نعيمَها وإما بوسَها ...

{وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ} “Ona zırh yapma sanatını öğrettik” yani zırh yapmayı [öğrettik]. 'Lebûs' kelimesi aslında giysi/elbise demektir. Şairleri şöyle demiştir: ... Her durum için onun elbisesini giy; ... İster nimeti olsun, isterse sefaleti ...

وقيل كانت صفائح فحلقها وسرَدها {لَكُمْ} متعلقٌ بعلّمنا أو بمحذوف هوصفة لَبوس {لِتُحْصِنَكُمْ} أي اللبوسُ بتأويل الدرع وقرىء بالتذكير على أن الضمير لداودَ ﵇ أو للّبوس وقرىء بنون العظمة وهو بدلُ اشتمال من لكم بإعادة الجارّ مبينٌ لكيفية الاختصاصِ والمنفعةِ المستفادةِ من لام لكم {مّن بَأْسِكُمْ} قيل من حرب عدوِّكم وقيل من وقع السلاح فيكم {فَهَلْ أَنتُمْ شاكرون} أمرٌ واردٌ على صورة الاستفهامِ للمبالغة أو التقريع

Zırhın daha önce levhalar halinde olduğu, Dâvûd’un onu halka haline getirip ördüğü de söylenmiştir. {لَكُمْ} “sizin için...” 'allemnâhu' fiiline veya 'lebûs'un sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. {لِتُحْصِنَكُمْ} “sizi korusun diye” yani zırh manası takdiriyle o elbise [korusun diye]. Zamirin Dâvûd’a aleyhisselâm veya 'lebûs'a ait olması üzere müzekker olarak (li-yuhsıneküm) da okunmuştur; azamet nûnu ile (li-nuhsıneküm) de okunmuştur. Bu ifade, 'leküm'deki 'lâm' harfinden elde edilen faydayı ve ihtisasın keyfiyetini açıklayan, cer edatının tekrarıyla 'leküm'den yapılmış bir bedel-i iştimaldir. {مّن بَأْسِكُمْ} “savaşınızın şiddetinden...” Düşmanınızın savaşından olduğu söylenmiştir; silahın size isabet etmesinden [korusun diye] olduğu da söylenmiştir. {فَهَلْ أَنتُمْ شاكرون} “Artık şükreder misiniz?” Mübalağa veya azarlama amacıyla istifham (soru) suretinde gelen bir emirdir.

{ولسليمان الريح} أي وسخرنا له الريحَ وإيرادُ اللام ههنا دون الأول للدِلالة على ما بين التسخيرين من التفاوت فإن تسخيرَ ما سخر له ﵇ من الريح وغيرِها كان بطريق الانقيادِ الكليِّ له والامتثالِ بأمره ونهيِه والمقهوريةِ تحت ملكوتِه وأما تسخيرُ الجبال والطيرِ لداودَ ﵇ فلم يكن بهذه المثابة بل بطريق التبعيةِ له ﵇ والاقتداء به في عبادة الله عزوعلا {عَاصِفَةً} حالٌ من الريح والعاملُ فيها الفعلُ المقدرُ أي وسخرنا له الريح حالَ كونِها شديدةَ الهبوبِ من حيث أنها كانت تبعُد بكرسيه في مدة يسيرة من الزمان كما قال تعالى غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ وكانت رُخاءً في نفسها طيبةً وقيل كانت رُخاءً تارة وعاصفةً اخرى حسب إرادته ﵇ وقرىء الريحُ بالرفع على الابتداء والخبرُ هو الظرفُ المقدم وعاصفةً حينئذ حال من ضمير المبتدأ في الخبر والعاملُ ما فيه من معنى الاستقرارِ وقرىء الرياح نصباً ورفعاً {تَجْرِى بِأَمْرِهِ} بمشيئته حالٌ ثانية أو بدلٌ من الأولى أوْ حالٌ منْ ضميرِها {إِلَى الأرض التى بَارَكْنَا فِيهَا} وهي الشام رَواحاً بعد ما ساربه منه بكرةً قال الكلبي كان سليمانُ ﵇ وقومه يركبون عليها من اصطخْرَ إلى الشام وإلى حيث شاء ثم يعود إلى منزله {وَكُنَّا بِكُلّ شيء عالمين} فنجزيه حسبما تقتضيه الحِكمة

{ولسليمان الريح} “Süleyman’a da rüzgârı [boyun eğdirdik].” Yani onun için rüzgârı musahhar kıldık. İlkinde olmayıp burada 'lâm' harfinin getirilmesi, iki teshir arasındaki farka delalet etmek içindir; zira rüzgâr ve diğer şeylerin ona aleyhisselâm musahhar kılınması, onun tam bir boyun eğmesi, emrine ve nehyine itaat etmesi ve hükümdarlığı altında kahredilmiş olması yoluyladır. Dağların ve kuşların Dâvûd’a aleyhisselâm boyun eğdirilmesi ise bu derecede olmayıp, Allah Azze ve Alâ’ya ibadette ona aleyhisselâm tâbi olma ve ona uyma yoluyladır. {عَاصِفَةً} “fırtına gibi esen...” Rüzgârdan haldir; onda amel eden ise takdir edilen fiildir; yani: Pek az bir zaman diliminde onun tahtını uzaklara götürmesi bakımından rüzgârı ona şiddetli eser halde musahhar kıldık; nitekim Yüce Allah: 'Onun sabah gidişi bir aylık, akşam dönüşü de bir aylık mesafeydi' buyurmuştur. Rüzgâr kendi zatında latif ve tatlı idi. Onun aleyhisselâm isteğine göre bazen tatlı bazen fırtına gibi estiği de söylenmiştir. 'Er-Rîhu' kelimesi mübteda olarak ref ile de okunmuştur; haberi ise öne geçmiş zarftır; 'âsıfeten' bu durumda haberdeki mübteda zamirinden hal olur, amel eden de bundaki istikrar manasıdır. 'Er-Riyâha' ve 'er-Riyâhu' şeklinde çoğul olarak nasb ve ref ile de okunmuştur. {تَجْرِى بِأَمْرِهِ} “onun emriyle akıp giden...” onun dilemesiyle [akıp giden]. İkinci haldir veya birinciden bedeldir ya da onun zamirinden haldir. {إِلَى الأرض التى بَارَكْنَا فِيهَا} “bereketli kıldığımız yere doğru...” Orası da Şam’dır; sabahleyin yola çıktıktan sonra akşamleyin oraya dönerdi. Kelbî şöyle demiştir: Süleyman aleyhisselâm ve kavmi rüzgâra biner, İstahr’dan Şam’a ve dilediği yere gider, sonra konağına dönerdi. {وَكُنَّا بِكُلّ شيء عالمين} “Biz her şeyi hakkıyla bilenleriz.” dolayısıyla hikmetin gerektirdiği şekilde onu mükâfatlandırırız.

{ومن الشياطين} أي وخسر ناله من الشياطين {مَن يَغُوصُونَ لَهُ} في البحار ويستخرجون له من نفائسها وقيل مَنْ رفعٌ على الابتداء وخبرُه ما قبله والأولُ هو الأظهرُ {وَيَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذلك} أي غيرَ ما ذُكر من بناءِ المدن والقصورِ واختراعِ الصنائعِ الغريبة لقوله تعالى يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاء مِن محاريب وتماثيل الآية وهؤلاء أما الفرقةُ الأولى أو غيرها لعموم كلمة مَنْ كأنه قيل ومَن يعملون وجمعُ الضمير الراجع إليها باعتبار معناها بعد ما رشح جانبُه بقوله تعالى وَمِنَ الشياطين روي أن المسخَّر له ﵇ كفارهم

{ومن الشياطين} “Şeytanlardan da...” yani şeytanlardan da onun için boyun eğdirdik; {مَن يَغُوصُونَ لَهُ} “onun için dalgıçlık yapanları...” denizlere dalıp onun için kıymetli cevherler çıkaranları [boyun eğdirdik]. 'Men' lafzının mübteda olarak ref mahallinde olduğu, haberinin ise önceki car-mecrur olduğu da söylenmiştir; fakat birinci görüş daha açıktır. {وَيَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذلك} “ve bundan başka işler görenleri...” yani şehirler ve saraylar inşa etmek, garip sanatlar icat etmek gibi zikredilenden başka işleri [yapanları musahhar kıldık]; nitekim Yüce Allah: 'Onun için mabetlerden, heykellerden dilediği şeyleri yaparlardı...' buyurmaktadır. Bunlar, 'men' kelimesinin umumi olması sebebiyle ya birinci fırkadır ya da başkalarıdır; sanki 've o kimseleri de ki yaparlar' denilmiştir. {وَمِنَ الشياطين} buyruğuyla cemaat yönü kuvvetlendirildikten sonra 'men'e dönen zamirin cemi getirilmesi onun manası itibarıyladır. Rivayet edildiğine göre ona aleyhisselâm boyun eğdirilenler müminleri değil, kâfirleri idi...

سورة الإنبياء (٨٣ ٨٤) لا مؤمنوهم لقوله تعالى وَمِنَ الشياطين وقوله تعالى {وَكُنَّا لَهُمْ حافظين} أي من أن يزيغوا عن أمره أو يُفسدوا على ما هو مقتضى جِبِلّتهم قيل وكل بهم جمعاً من الملائكة وجمعاً من مؤمني الجن وقال الزجاجُ كان يحفظهم من أن يفسدوا ما عمِلوا وكان دأبُهم أن يفسدوا بالليل ماعملوه بالنهار

Enbiyâ Suresi (83-84) ...nitekim Yüce Allah: {وَمِنَ الشياطين} buyurmuştur. Yüce Allah’ın: {وَكُنَّا لَهُمْ حافظين} “Biz onları gözetenler/muhafaza edenler idik” buyruğu, emrinden çıkmaktan veya fıtratlarının gereği olan fesadı çıkarmaktan [onları muhafaza ederdik demektir]. Onların başına meleklerden bir topluluk ve cinlerin müminlerinden bir cemaat vekil tayin ettiği söylenmiştir. Zeccâc ise: 'Yaptıkları işleri bozmaktan onları muhafaza ediyordu; zira onların âdeti, gündüz yaptıklarını geceleyin bozmaktı' demiştir.

{وَأَيُّوبَ} الكلامُ فيه كما مرَّ في قوله تعالى وداود وسليمان أي واذكر خبرَ أيوبَ {إِذْ نادى رَبَّهُ أَنّى} أي بأَنِّي {مَسَّنِىَ الضر} وقُرِىءَ بالكسرِ على إضمارِ القولِ أو تضمين النداء معناه والضرُّ شائع في كل ضررٍ وبالضم خاص بما في النفس من مرض وهُزال ونحوهما {وأنت أرحم الراحمين} وصفة تعالى بغاية الرجمة بعد ما ذكر نفسه بما يوجبها واكتفى به عن عرض المطلب لطفاً في السؤال وكان ﵇ رومياً من ولد عيص بن إسحاق استسبأه الله تعالى وكثُر أهلُه وماله فابنلاه الله تعالى بهلاك أولادِه بهدم بيت عليهم وذهابِ أمواله والمرضِ في بدنه ثمانيَ عشرةَ سنة أو ثلاثَ عشرةَ سنة أو سبعاً وسبعةَ أشهر وسبعة أيام وسبعَ ساعات روي أن امرأتَه ماخيرَ بنتَ ميشا ابن يوسفَ ﵇ أو رحمة بنت أفرايم بن يوسف قالت له بوما لو دعوتَ الله تعالى فقال كم كانت مدةُ الرخاء فقالت بمانين سنة فقال استحي من الله تعالى أن أدعوَه وما بلغتْ مدةُ بلائي مدةَ رخائي وروي أن إبليسَ أتاها على هيئة عظيمة فقال أنا إله الأرضِ فعلتُ بزوجك ما فعلت لأنه تركني وعبدَ إله السماء فلو سجد لي سجدةً لرددتُ عليه وعليك جميعَ ما أخذتُ منكما وفي رواية لو سجدتِ لي سجدةً لرَجعتُ المالَ والولد وعافيتُ زوجَك فرجعت إلى أيوبَ وكان ملْقًى في الكُناسة لا يقرُب منه أحدٌ فأخبرته بالقصة فقال ﵇ كأنك افتُتِنْتِ بقول اللعين لئن عافاني الله عزوجل لأضرِبنّك مائة سَوْط وحرامٌ عليّ أن أذوق بعد هذا شيئاً من طعامك وشرابِك فطردها فبقيَ طريحاً على الكُناسة لا يحوم حوله أحدٌ من الناس فعند ذلك خر ساجداً فقال ربّ أَنّى مَسَّنِىَ الضرُّ وَأَنتَ أرحمُ الراحمين فقيل له ارفعْ رأسك فقد استجبت لك اركُضْ برجلك فركض فنبعتْ من تحته عينُ ماء فاغتسل منها فلم ببق في ظاهر بدنه دابةٌ إلا سقطتْ ولا جراحةٌ إلا برِئت ثم ركض مرة اخرى فنبعث عينٌ أخرى فشرب منها فلم يبقَ في جوفه داءٌ إلا خرج وعاد صحيحاً ورجع إليه شبابُه وجمالُه ثم كُسِيَ حلة وذلك قوله تعالى

{وَأَيُّوبَ} Buradaki söz, Yüce Allah’ın {وداود وسليمان} buyruğunda geçtiği gibidir; yani: Eyyûb’un haberini de an; {إِذْ نادى رَبَّهُ أَنّى} “Hani Rabbine: ‘Şüphesiz ben...’ diye niyaz etmişti” yani 'başıma dert geldi diye' [dua etmişti]. Sözün gizlenmesi veya nidanın onun manasını tazmin etmesi üzere kesre ile (İnnî) de okunmuştur. 'Darr' lafzı her zararda yaygındır; zammeli olarak 'durr' ise hastalık, zayıflık ve benzeri bedene gelen şeylere mahsustur: {مَسَّنِىَ الضر} “...bana gerçekten dert dokundu”; {وأنت أرحم الراحمين} “...sen ise merhametlilerin en merhametlisisin!” Kendi nefsini merhameti gerektiren bir durumla andıktan sonra, Yüce Allah’ı rahmetin zirvesiyle nitelemiş ve istemede bir letafet olarak talebini açıkça arz etmekten bununla yetinmiştir. O aleyhisselâm, İshak’ın oğlu Îs’ın neslinden bir Rûmî idi. Allah Teâlâ onu seçmiş, ailesini ve malını çoğaltmıştı. Sonra Allah Teâlâ, evlerinin üzerlerine yıkılmasıyla çocuklarının helak olması, mallarının gitmesi ve bedenindeki hastalıkla onu on sekiz sene veya on üç sene yahut yedi sene, yedi ay, yedi gün ve yedi saat imtihan etti. Rivayet edildiğine göre, Yûsuf’un aleyhisselâm oğlu Mîşâ’nın kızı Mâhir veya Yûsuf’un oğlu Efrâyim’in kızı Rahme olan hanımı bir gün ona: 'Allah’a dua etsen olmaz mı?' dedi. Eyyûb: 'Bolluk ve sıhhat süresi ne kadardı?' dedi. Kadın: 'Seksen yıldı' deyince; Eyyûb: 'Belamın müddeti bolluk müddetime ulaşmamışken O’na dua etmekten haya ederim' dedi. Rivayet edildiğine göre İblis kadına heybetli bir surette gelip: 'Ben yeryüzünün ilahıyım; beni bırakıp göğün ilahına ibadet ettiği için kocana bu yaptıklarımı yaptım. Eğer bana bir defa secde etse, ikinizden aldığım her şeyi ona ve sana geri veririm' dedi. Bir rivayette: 'Bana bir defa secde etsen, malı ve evladı geri verir, kocana da şifa bahşederim' demiştir. Kadın, çöplükte yapayalnız yatan ve yanına kimsenin yaklaşmadığı Eyyûb’un yanına dönüp hadiseyi ona haber verdi. O aleyhisselâm: 'Anlaşılan o lanetlinin sözüne aldandın! Allah Azze ve Celle bana afiyet verirse sana mutlaka yüz sopa vuracağım; bundan sonra senin yiyeceğinden ve içeceğinden bir şey tatmak da bana haram olsun' dedi ve kadını kovdu. Çöplük üzerinde serili kaldı, insanlardan hiç kimse etrafında dolaşmıyordu. İşte o vakit secdeye kapanıp: 'Rabbim, bana gerçekten dert dokundu, sen ise merhametlilerin en merhametlisisin!' dedi. Ona: 'Başını kaldır, duana icabet ettim; ayağını yere vur!' denildi. Ayağını vurdu, altından bir su pınarı fışkırdı. Ondan yıkandı, bedeninin dışındaki bütün kurtlar döküldü ve hiçbir yara kalmayıp iyileşti. Sonra bir daha ayağını vurdu, başka bir pınar fışkırdı; ondan içti, karnında hiçbir dert kalmayıp dışarı çıktı ve sapasağlam haline döndü; gençliği ve güzelliği kendisine geri geldi; sonra ona bir elbise giydirildi. İşte bu, Yüce Allah’ın şu buyruğudur:

{فاستجبنا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِن ضُرّ} فلما قام جعل يلفت فلا يرى شيئاً مما كان له من الأهل والمالِ إلا وقد ضاعفه الله تعالى وذلك قوله تعالى {وآتيناه أَهْلَهُ وَمِثْلَهمْ مَعْهمْ} وقيل كان ذلك بأن وُلد له ضِعفُ ما كان ثم إن امرأتَه قالت في نفسها هبْ أنه طردني أفأترُكه حتى يموتَ جوعا ويأكله السباع لأرجِعنّ إليه فلما رجعت ما رأت تلك الكُناسة ولا تلك الحال وقد تغيرت الأمورُ فجعلت تطوفُ حيث كانت الكُناسة وتبكي وهابت صاحبَ الحُلة أن

{فاستجبنا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِن ضُرّ} “Biz de onun duasına icabet ettik ve başındaki derdi giderdik.” Kalktığı zaman etrafına bakınmaya başladı; daha önce sahip olduğu aile ve maldan ne varsa Allah Teâlâ’nın onu katbekat artırdığını gördü. İşte bu, Yüce Allah’ın şu buyruğudur: {وآتيناه أَهْلَهُ وَمِثْلَهمْ مَعْهمْ} “Ona tarafımızdan bir rahmet olarak ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha verdik.” Bunun, daha önce sahip olduğunun iki katı kadar çocuğunun doğmasıyla olduğu da söylenmiştir. Sonra hanımı kendi kendine: 'Farz et ki beni kovdu; açlıktan ölsün ve onu yırtıcı hayvanlar parçalasın diye onu terk mi edeceğim? Mutlaka ona döneceğim' dedi. Döndüğü zaman o çöplüğü ve o hali göremedi, durum tamamen değişmişti. Çöplüğün bulunduğu yerde dolaşıp ağlamaya başladı ve o güzel elbiseli zata...

سورة الإنبياء (٨٥ ٨٧) تأتيَه وتسألَ عنه فأرسل إليها أيوبُ ودعاها فقال ما تريدين يا أمةَ الله فبكت وقالت أريد ذلك المبتلى الذي كان ملقًى على الكناسة قال لها ما كان منك فبكت وقالت بعْلي قال أتعرِفينه إذا رأيتِه قالت وهل يخفى عليّ فتبسم فقال أنا ذلك فعرفته بضحكه فاعتنقتْه {رَحْمَةً مّنْ عِندِنَا وذكرى للعابدين} أي آتيناه ما ذُكر لرحمتنا أيوبَ وتذكرةً لغيره من العابدين ليصبِروا كما صبر فيُثابوا كما أثيب أو لرحمتنا العابدين الذين من جملتهم أيوبُ وذكْرِنا إياهم بالإحسان وعدمِ نسياننا لهم

Enbiyâ Suresi (85-87) ...yaklaşıp onu sormaktan çekindi. Eyyûb ona haber gönderip yanına çağırdı ve: 'Ne istiyorsun ey Allah’ın kulu?' dedi. Kadın ağlayarak: 'Çöplükte atılmış yatan o dertliyi arıyorum' dedi. Eyyûb: 'O senin neyin olurdu?' deyince, kadın ağlayarak: 'Kocamdı' dedi. Eyyûb: 'Görsen onu tanır mısın?' dedi. Kadın: 'Hiç benden gizli kalır mı!' deyince Eyyûb tebessüm etti ve: 'İşte o benim' dedi. Kadın gülüşünden onu tanıdı ve boynuna sarıldı. {رَحْمَةً مّنْ عِندِنَا وذكرى للعابدين} “Tarafımızdan bir rahmet ve kulluk edenlere bir ibret/öğüt olsun diye.” Yani Eyyûb’a merhametimizden ve diğer kulluk edenlere bir öğüt olsun diye ona bu zikredilenleri verdik; ta ki onun sabrettiği gibi sabretsinler de onun mükâfatlandırıldığı gibi mükâfatlandırılsınlar; yahut Eyyûb’un da aralarında bulunduğu ibadet edenlere rahmetimizden ve onları iyilikle anıp kendilerini unutmadığımızdan ötürü [bunu yaptık].

{وإسماعيل وَإِدْرِيسَ وَذَا الكفل} أي واذكرهم وذو الكِفل إلياسُ وقيل يوشَعُ بنُ نون وقيل زكريا سُمّي به لأنه كان ذا حظ من الله تعالى أو تكفل منه أوضعف عمل أنبياء زمانه وثوابهم فإن الكفل يجيىء بمعنى النصيب والكفالة والضِعْف {كُلٌّ} أي كلَّ واحدٍ من هؤلاء {مّنَ الصابرين} أي على مشاقّ التكاليف وشدائدِ النُّوَب والجملةُ استئنافٌ وقعَ جواباً عن سؤال نشأ من الأمر بذكرهم

{وإسماعيل وَإِدْرِيسَ وَذَا الكفل} “İsmâil’i, İdrîs’i ve Zülkifl’i de [an].” Yani onları da an. Zülkifl’in İlyâs olduğu söylenmiştir; Yûşa‘ b. Nûn olduğu da söylenmiştir; Zekeriyyâ olduğu da söylenmiştir. Kendisine bu ismin verilmesi, Allah katında büyük bir nasip sahibi olmasından veya O’nun kefaletinde bulunmasından ya da zamanının peygamberlerinin amellerinin ve mükâfatlarının iki katına sahip olmasından dolayıdır; zira 'kifl' kelimesi nasip, kefalet ve katkat anlamlarına gelir. {كُلٌّ} “Her biri...” yani bunların her biri; {مّنَ الصابرين} “sabredenlerdendi.” yani mükellefiyetlerin meşakkatlerine ve musibetlerin şiddetine [sabredenlerdendi]. Cümle, onların anılmasının emredilmesinden doğan bir soruya cevap olarak gelen bir istînâftır.

{وأدخلناهم فِى رَحْمَتِنَا} أي في النبوة أو في نعمة الآخرة {إِنَّهُمْ مّنَ الصالحين} أي الكاملين في الصلاح الكاملِ الذي لا يحومُ حولَهُ شائبةُ الفساد وهم الأنبياءُ فإن صلاحَهم معصومٌ من كَدَر الفساد

{وأدخلناهم فِى رَحْمَتِنَا} “Onları rahmetimizin içine aldık.” yani peygamberliğe veya ahiret nimetine [kattık]. {إِنَّهُمْ مّنَ الصالحين} “Şüphesiz onlar salihlerdendi.” yani fesat şaibesinin etrafında dolaşmadığı tam bir salah ile kâmil olan zatlardandı ki onlar da peygamberlerdir; zira onların salahı fesat bulanıklığından korunmuştur.

{وَذَا النون} أي واذكر صاحب الحوت وهو يونسُ ﵇ {إِذ ذَّهَبَ مغاضبا} أي مراغِماً لقومه لمّا برِمَ من طول دعوته إياهم وشدةِ شكيمتهم وتمادي إصرارِهم مهاجراً عنهم قبل أن يؤمر وقيل وعدَهم بالعذاب فلم يأتِهم لميعادهم بتوبتهم ولم يعرف الحال فظن أنه كذّبهم فغضِب من ذلك وهو من بناء المغالبة للمبالغة أو لأنه أغضبهم بالمهاجَرة لخوفهم لحوق العذاب عندها وقرىء مُغضَباً {فَظَنَّ أَن لن نقدر عليه} أن لن نضيّقَ عليه أو لن نقضيَ عليه بالعقوبة من القدر ويؤيده أنه قرىء مشدداً أو لن نُعمِل فيه قدرتَنا وقيل هو تمثيلٌ لحاله بحال من يظن أن لن نقدر عليه أي نعامله معاملةَ من يظن أن لن نقدر عليه في مراغمته قومَه من غير انتظار لأمرنا كما في قوله تعالى يَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ أي نعامله معاملةَ من يحسَب ذلك وقيل خطرةٌ شيطانية سبقت إلى وهمه فسُمّيت ظنًّا للمبالغة وقرىء بالياء مخففاً ومثقلا مبنيًّا للفاعلِ ومبنيًّا للمفعولِ {فنادى} الفاءُ فصيحة أي فكان ما كان من المساهمة والتقامِ الحوت فنادى {فِى الظلمات} أي في الظلمة الشديدةِ المتكاثفة أو في ظلمات بطنِ الحوتِ والبحرِ والليل وقيل ابتلع حوتَه حوتٌ أكبرُ منه فحصل في ظلمتي بطني الحوتين وظلمتي البحر والليل {أَن لَاّ إلَه إِلَاّ أَنتَ} أي بأنه لا إله إلا أنت على أنَّ إنْ مخففةٌ من أنَّ وضميرُ الشأنِ محذوف أو أي لا إله إلا أنت على أنها مفسّرة {سبحانك} أنزهك تنزيهاً لائقابك من أن يُعجزك شيءٌ أو أن يكون ابتلائي بهذا بغير سبب

{وَذَا النون} “Balık sahibini (Yûnus’u) da [an].” Yani balık sahibini hatırla ki o Yûnus’tur aleyhisselâm. {إِذ ذَّهَبَ مغاضبا} “Hani o öfkelenerek gitmişti” Kavmini uzun süre davet etmekten usanıp onların dik kafalılıkları ve ısrarlarının sürüp gitmesi karşısında kavmine kızarak, henüz emrolunmadan onlardan hicret edip ayrılmıştı. Onlara azap vaat ettiği, tövbeleri sebebiyle belirlenen vakitte azap gelmeyince ve durumu tam bilemeyip kavmini yalanlamış durumuna düştüğünü zannederek buna öfkelendiği de söylenmiştir; bu sîga mübalağa için 'mufâale' babındandır; yahut onun hicret etmesiyle azabın hemen geleceğinden korktukları için kavmini öfkelendirdiği içindir. 'Muğdaben' (öfkelendirilmiş olarak) şeklinde de okunmuştur. {فَظَنَّ أَن لن نقدر عليه} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı/cezalandırmayacağımızı sanmıştı.” Onu darlığa düşürmeyeceğimizi veya kader kökünden olarak aleyhine cezaya hükmetmeyeceğimizi [sanmıştı]; şeddeli (nukaddire) okunması da bunu destekler; yahut kudretimizi onun üzerinde icra etmeyeceğimizi zannetti. Bunun, emrimizi beklemeksizin kavmine öfkelenip gitmesinde bizim kendisini sıkıştırmayacağımızı sanan kimsenin haline teşbih edilen bir temsil olduğu da söylenmiştir; nitekim Yüce Allah’ın: {يَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ} buyruğunda olduğu gibi, yani böyle zanneden kimseye yapılan muameleyle ona muamele ederiz demektir. Zihnine aniden gelen şeytani bir vesvese olduğu ve mübalağa yoluyla 'zan' diye isimlendirildiği de söylenmiştir. 'Yâ' ile hafif ve şeddeli, etken ve edilgen olarak da okunmuştur. {فنادى} “Niyaz etti” 'Fâ' harfi fasîhadır; yani kur’a çekme ve balığın yutması gibi olanlar oldu, o da niyaz etti; {فِى الظلمات} “karanlıklar içinde:” yani şiddetli ve katmerli karanlıkta; yahut balığın karnı, deniz ve gecenin karanlıklarında. Onu yutan balığı daha büyük bir balığın yuttuğu, böylece iki balığın karınlarının iki karanlığı ile deniz ve gecenin iki karanlığı içinde kaldığı da söylenmiştir. {أَن لَاّ إلَه إِلَاّ أَنتَ} “‘Senden başka hiçbir ilah yoktur’ [diye].” 'En' edatının 'enne'den muhaffefe olup şan zamirinin mahzuf olması takdiriyle 'Senden başka ilah olmadığına' veya müfessire olması takdiriyle 'Senden başka ilah yoktur' diye [yalvardı]. {سبحانك} “‘Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin!’” Hiçbir şeyin seni aciz bırakmasından veya bu imtihanımın benim tarafımdan bir sebep olmaksızın vuku bulmasından seni sana layık bir tenzih ile tenzih ederim...

سورة الإنبياء (٨٨ ٩١) من جهتي {إِنّى كُنتُ مِنَ الظالمين} لأنفسهم بتعريضها للهلكة حيث بادرت إلى المهاجرة

Enbiyâ Suresi (88-91) ...benim tarafımdan bir sebep olmaksızın [vuku bulmasından tenzih ederim]; {إِنّى كُنتُ مِنَ الظالمين} “‘Gerçekten ben zalimlerden oldum.’” Hicrete acele etmekle nefsini helake maruz bırakarak kendi nefislerine zulmedenlerden [oldum].

{فاستجبنا لَهُ} أي دعاءَه الذي دعاه في ضمن الاعترافِ بالذنب على ألطف وجهٍ وأحسنه عن رسول الله ﷺ ما من مكروبٍ يدعو بهذا الدعاء إلا استُجيب له {ونجيناه مِنَ الغم} بأن قذفه الحوتُ إلى الساحل بعد أربع ساعاتٍ كان فيها في بطنه وقيل بعد ثلاثة أيام وقيل الغمُّ غمُّ الالتقام وقيل الخطئية {وكذلك} أي مثلَ ذلك الإنجاءِ الكامل {نُنجِى المؤمنين} من غمومٍ دَعَوُا الله تعالى فيها بالإخلاق لا إنجاءً أدنى منه وفي الإمام نجى ولذلك أخفى الجماعةُ النون الثانية فإنها تخفى مع حروف الفم وقرىء بتشديد الجيم على أن أصله نُنجّي فحذفت الثانية كما حذفت التاء في تَظاهرون وهي وإن كانت فاء فحدفها أوقعُ من حذف حرفِ المضارَعة التي لِمعنًى ولا يقدح فيه اختلافُ حركتي النونين فإن الداعيَ إلى الحذف اجتماعُ المِثلين مع تعذّر الإدغام وامتناعُ الحذفِ في تتجافى لخوف اللَّبس وقيل هوماض مجهولٌ أسند إلى ضمير المصدر وسُكّن آخره تخفيفاً ورُدّ بأنه لا يسند إلى المصدر والمفعول مذكور والماضي لا يسكن آخرُه

{فاستجبنا لَهُ} “Biz de onun duasına icabet ettik” yani en latif ve en güzel şekilde günahı itiraf zımnında yaptığı o duasına [icabet ettik]. Resûlullah’tan ﷺ rivayet edilmiştir: 'Sıkıntıya düşen bir kimse bu dua ile dua ederse mutlaka duasına icabet edilir.' {ونجيناه مِنَ الغم} “ve onu kederden kurtardık.” Balığın karnında geçirdiği dört saatten sonra balığın onu sahile fırlatmasıyla [kurtardık]. Üç gün sonra olduğu da söylenmiştir. Kederin yutulma kederi veya zelle/hata olduğu da söylenmiştir. {وكذلك} “İşte böylece...” yani böylesine kâmil bir kurtarış gibi; {نُنجِى المؤمنين} “müminleri kurtarırız.” Allah Teâlâ’ya ihlasla dua ettikleri kederlerden [kurtarırız], bundan daha aşağı bir kurtarışla değil. İmam mushafında 'necâ' (نجى) şeklinde yazılmıştır; bu yüzden topluluk ikinci nûn’u ihfâ etmiştir, zira nûn ağız harfleriyle ihfâ edilir. Aslının 'nünaccî' olması ve 'tezâharûn'daki 'tâ'nın hazfedildiği gibi ikincisinin hazfedilmesi esasına göre cîm’in teşdidiyle de okunmuştur. Bu nûn fâü’l-fiil olsa da hazfi, bir mana ifade eden muzaraat harfinin hazfinden daha uygundur; iki nûn’un harekelerinin farklı olması buna halel getirmez, zira hazfe sevk eden sebep idgamın imkânsızlığı ile beraber iki benzer harfin yan yana gelmesidir; 'tetecâfâ'da hazfin caiz olmaması ise iltibas korkusundandır. Bunun, masdarın zamirine isnad edilmiş meçhul bir mazi fiil olduğu ve sonunun hafiflik için sükûn kılındığı da söylenmiştir; fakat mef‘ûl zikredilmişken masdara isnad edilmeyeceği ve mazinin sonunun sükûn kılınmayacağı gerekçesiyle bu görüş reddedilmiştir.

{وَزَكَرِيَّا} أي واذكر خبره {إِذْ نادى رَبَّهُ} وقال {رَبّ لَا تَذَرْنِى فَرْداً} أي وحيداً بلا ولدٍ يرثى {وَأَنتَ خَيْرُ الوارثين} فحسبي أنت إن لم ترزُقني وارثاً

{وَزَكَرِيَّا} “Zekeriyyâ’yı da [an].” Yani onun haberini de an. {إِذْ نادى رَبَّهُ} “Hani Rabbine niyaz etmiş” ve şöyle demişti: {رَبّ لَا تَذَرْنِى فَرْداً} “‘Rabbim! Beni tek başıma bırakma’” yani bana vâris olacak bir çocuktan yoksun, yapayalnız [bırakma]; {وَأَنَاْ رَبُّكُمْ} “‘ve sen vârislerin en hayırlısısın.’” Eğer bana bir vâris lütfetmezsen bana yeten sensin.

{فاستجبنا لَهُ} أي دعاءَه {وَوَهَبْنَا لَهُ يحيى} وقد مر بيانُ كيفية الاستجابة والهبة في سورة مريم {وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ} أي أصلحناها للولادة بعد عُقْرها أو أصلحناها للمعاشرة بتحسين خلقِها وكانت حَرِدةً وقوله تعالى {إِنَّهُمْ كَانُواْ يُسَارِعُونَ فِى الخيرات} تعليل لما فصل من فنون إحسانِه تعالى المتعلقة بالأنبياء المذكورين أي كانوا يبادرون في وجوه الخيراتِ مع ثباتهم واستقرارهم في أصل الخير وهو السرُّ في إيثارِ كلمةُ في على كلمة إلى المُشعرة بخلاف المقصودِ من كونهم خارجين عن أصل الخيراتِ متوجهين إليها كما في قوله تعالى وَسَارِعُواْ إلى مَغْفِرَةٍ مّن رَّبّكُمْ وَجَنَّةٍ {وَيَدْعُونَنَا رَغَباً وَرَهَباً} ذوي رغَبٍ ورهَب أوراغبين في الثواب راجين للإجابة أوفي الطاعة وخائفين العقاب أو المعصية أو للرغب والرهب {وَكَانُواْ لَنَا خاشعين} أي مُخْبتين متضرعين أو دائمي الوجَل والمعنى أنهم نالوا من الله تعالى ما نالوا بسبب اتصافِهم بهذه الخصال الحميدة

{فاستجبنا لَهُ} “Biz de onun duasına icabet ettik” yani duasına [icabet ettik]; {وَوَهَبْنَا لَهُ يحيى} “ve ona Yahyâ’yı bağışladık.” İcabette bulunmanın ve bağışlamanın keyfiyeti Meryem Suresi’nde geçmişti. {وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ} “Eşini de kendisi için ıslah ettik.” yani kısırlığından sonra onu doğuma elverişli kıldık yahut ahlakını güzelleştirerek geçime uygun hale getirdik; zira hırçın tabiatlıydı. Yüce Allah’ın: {إِنَّهُمْ كَانُواْ يُسَارِعُونَ فِى الخيرات} “Gerçekten onlar hayır işlerinde yarışırlardı” buyruğu, adı geçen peygamberlere taalluk eden Yüce Allah’ın sayılan türlü ihsanlarının gerekçesidir; yani onlar, hayrın aslında sebat ve istikrar üzere bulunmakla birlikte hayır çeşitlerine koşarlardı. {وَسَارِعُواْ إلى مَغْفِرَةٍ مّن رَّبّكُمْ وَجَنَّةٍ} ayetinde olduğu gibi hayırların aslından çıkmış olup ona yöneldikleri şeklindeki kastedilenin zıddını hissettiren 'ilâ' lafzı yerine 'fî' kelimesinin tercih edilmesindeki sır budur. {وَيَدْعُونَنَا رَغَباً وَرَهَباً} “bize umarak ve korkarak dua ederlerdi” rağbet ve korku sahibi olarak yahut sevaba rağbet edip icabeti umarak veya itaate rağbet edip azaptan ya da günahtan korkarak yahut ümit ve korku ile [dua ederlerdi]; {وَكَانُواْ لَنَا خاشعين} “ve bize derin bir saygı duyarlardı.” yani huşû içinde yalvaranlar veya daimi bir haşyet duyanlardı. Mana şudur: Onlar bu övülen hasletlerle nitelenmiş olmaları sebebiyle Allah Teâlâ’dan eriştikleri o lütuflara eriştiler.

{والتى أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا} أي اذكر خبرَ التي أحصنتْه على الإطلاق من الحلال والحرام والتعبيرُ عنها بالموصول لتفخيم شأنِها وتنزيهها عما زعموه في حقها آثرَ ذي أثيرٍ {فَنَفَخْنَا فِيهَا} أي أحيينا عيسى في جوفها {مِن رُّوحِنَا} من الروح الذي هو من أمرنا وقيل فعلنا النفخَ فيها من جهة روحنا جبريل

{والتى أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا} “İffetini tastamam koruyan o kadını da [an].” Yani helalden ve haramdan mutlak surette iffetini koruyan kadının haberini an. Ondan ism-i mevsûl ile bahsedilmesi, şanını yüceltmek ve hakkında iddia ettikleri şeylerden onu en baştan tenzih etmek içindir. {فَنَفَخْنَا فِيهَا} “Biz de ona üfledik” yani karnında Îsâ’ya hayat verdik; {مِن رُّوحِنَا} “ruhumuzdan...” emrimizden olan ruhtan [üfledik]. Ruhumuz Cibrîl vasıtasıyla ona üfleme işini gerçekleştirdik şeklinde de söylenmiştir...

سورة الأنبياء (٩٢ ٩٥) ﵇ {وجعلناها وابنها} أي قصتهما أو حالهما {آية للعالمين} فإن مَنْ تأمل حالهما تحقق كمالَ قدرتِه ﷿ فالمرادُ بالآية ما حصل بهما من الآية التامةِ مع تكاثر آياتِ كلِّ واحد منهما وقيل أريد بالآية الجنس الشامل لمالكل واحدٍ منهما من الآيات المستقلة وقيل المعنى وجعلناها آيةً وابنها آيةً فحذفت الأولى لدلالةِ الثانية عليها

Enbiyâ Suresi (92-95) ...aleyhisselâm. {وجعلناها وابنها} “Onu ve oğlunu kıldık” yani onların kıssasını veya hallerini; {آية للعالمين} “âlemler için bir ayet (ibret/mucize) [kıldık].” Zira ikisinin durumunu düşünen kimse, O’nun celle ve alâ kemal-i kudretini tastamam anlar. Ayetten murat, her birinin ayetlerinin çokluğuyla birlikte ikisi vasıtasıyla hâsıl olan tam ayettir (mucizedir). Ayet ile, her birine ait müstakil ayetleri içine alan cinsin kastedildiği de söylenmiştir. Mananın: 'Onu bir ayet, oğlunu da bir ayet kıldık' şeklinde olup, ikincisinin delaleti sebebiyle birincisinin hazfedildiği de söylenmiştir.

{إِنَّ هذه} أي ملةَ التوحيد والإسلام أشير إليها بهذه تنبيهاً على كمال ظهور أمرها في الصحة والسَّداد {أُمَّتُكُمْ} أي ملتُكم التي يجب أن تحافظوا على حدودها وتُراعوا حقوقَها وَلَا تُخِلّوا بشيءٍ منْهَا والخطابُ للناس قاطبة {أُمَّةً وَاحِدَةً} نصب على الحالية من أمتُكم أي غيرَ مختلفة فيما بين الأنبياء ﵈ إذ لا مشاركةَ لغيرها في صحة الاتباعِ ولا احتمال لتبدّلها وتغيُّرها كفروع الشرائعِ المتبدلة حسب تبدّلِ الأممِ والأعصار وقرىء امتكم بالنصب على البدلية من اسمِ إن وأمة واحدةٌ بالرفع على الخبرية وفرتنا بالرقع على أنهما خبران {وَأَنَاْ رَبُّكُمْ} لا إله لكم غيري {فاعبدون} خاصة لا غيرُ وقوله تعالى

{إِنَّ هذه} “Şüphesiz bu...” yani tevhid ve İslam milleti. Sıhhat ve doğruluğundaki durumunun son derece açık olduğuna dikkat çekmek için 'hâzihi' (bu) ile işaret edilmiştir; {أُمَّتُكُمْ} “sizin dininiz/ümmetinizdir” yani sınırlarını korumanız, haklarını gözetmeniz ve ondan hiçbir şeyi ihlal etmemeniz gereken dininizdir. Hitap bütün insanlaradır. {أُمَّةً وَاحِدَةً} “tek bir ümmet (din) olarak...” 'ümmetüküm'den hal olarak mansubdur; yani peygamberler aleyhimesselâm arasında ihtilafsız olan [tek bir dindir]. Zira tabi olmanın sıhhatinde başka hiçbir din ona ortak değildir; ümmetlerin ve asırların değişmesiyle değişen şeriatların fer‘î hükümleri gibi onun tebdil ve tağyir olma ihtimali de yoktur. 'Ümmeteküm' şeklinde inne’nin isminden bedel olarak nasb ile, 'ümmetün vâhidetün' şeklinde haber olarak ref ile; ayrıca ikisi iki haber olarak ref ile de okunmuştur. {وَأَنَاْ رَبُّكُمْ} “Ve ben sizin Rabbinizim” sizin için benden başka ilah yoktur; {فاعبدون} “artık bana kulluk edin!” başkasına değil sadece ve sadece bana. Yüce Allah’ın şu buyruğu ise:

{وَتَقَطَّعُواْ أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ} التفاتٌ إلى الغَيبة لينعى عليهم ما أفسدوه من التفرق في الدين وجعلِ أمره قِطَعاً مُوَزّعةً وينهى قبائحَ أفعالهم إلى الآخرين كأنه قيل ألا ترَون إلى عظيم ما ارتكب هؤلاء في دين الله الذي أجمعت عليه كافةُ الأنبياء ﵈ {كُلٌّ} أي كلُّ واحدةٍ من الفرق المتقطعة أوكل واحد من آحاد كلِّ واحدةٍ من تلك الفرق {إِلَيْنَا راجعون} بالبعث لا إلى غيرنا فتجازيهم حينئذ بحسب أعماله وإيرادُ اسمِ الفاعل للدِلالة على الثبات والتحقق وقولُه تعالَى

{وَتَقَطَّعُواْ أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ} “[Fakat insanlar] kendi aralarında işlerini (dinlerini) parça parça böldüler.” Dinde fırkalara ayrılarak ifsat ettikleri ve onun işini dağıtılmış parçalar haline getirdikleri durumlarını kendilerine kınayarak bildirmek ve onların çirkin fiillerini başkalarına haber vermek için gaib sîgasına iltifattır. Sanki: 'Bütün peygamberlerin aleyhimesselâm üzerinde ittifak ettiği Allah’ın dini konusunda bunların işlediği büyük cinayeti görmüyor musunuz?' denilmiştir. {كُلٌّ} “Hepsi...” yani ayrışan fırkaların her biri ya da bu fırkaların her birinin fertlerinden her bir fert; {إِلَيْنَا راجعون} “bize döneceklerdir.” başkasına değil dirilme ile bize döneceklerdir. O vakit amellerine göre onlara ceza veya mükafatlarını veririz. İsm-i fâilin getirilmesi, sebata ve gerçekleşmenin kesinliğine delalet içindir. Yüce Allah’ın şu buyruğu ise:

{فَمَن يَعْمَلْ مِنَ الصالحات} الخ تفصيلٌ للجزاء أي فمن يعملْ بعضَ الصالحات أو بعضاً من الصالحات {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} بالله ورسله {فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ} أي لا حِرمانَ لثواب عملِه ذلك عبّر عن ذلك بالكفران الذي هو سَتْرُ النعمة وجحودُها لبيانِ كمالِ نزاهتِه تعالَى عنه بتصويرِه بصورةِ ما يستحيلُ صدورُه عنه تعالى من القبائح وإبرازِ الإثابةِ في معرِض الأمورِ الواجبةِ عليه تعالى ونفى نفيِ الجنسِ للمبالغةِ في التنزيه وعبّر عن العمل بالسعي لإظهار الاعتداد به {وَإِنَّا لَهُ} أي لسعيه {كاتبون} أي مُثبّتون في صحائف أعمالِهم لا نغادر من ذلك شيئاً

{فَمَن يَعْمَلْ مِنَ الصالحات} “Kim salih amellerden işlerse...” ayeti karşılığın (cezanın/mükafatın) tafsilatıdır. Yani her kim salih amellerin bir kısmını veya salih şeylerden bazılarını işlerse, {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “ve o mümin olarak [bunu yaparsa]” Allah’a ve resullerine [inanmış olarak]; {فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ} “onun çabasına nankörlük edilmez (karşılıksız bırakılmaz).” Yani onun bu amelinin sevabından mahrum bırakılması söz konusu değildir. Nimeti örtmek ve inkâr etmek demek olan küfran kelimesiyle ifade edilmesi; Allah Teâlâ’dan sadır olması imkânsız olan çirkinlikler suretinde tasvir edilerek O’nun bundan tam anlamıyla münezzeh olduğunu beyan etmek ve mükafatlandırmayı Allah Teâlâ üzerine vacip olan hususlar kabilinden göstermek içindir. Cinsin nefyedilmesi (nefiy-i cins) ise tenzihte mübalağa içindir. Amelin sa‘y (çaba) olarak ifade edilmesi, ona itibar edildiğini göstermek içindir. {وَإِنَّا لَهُ} “Şüphesiz biz onun için...” yani onun çabası için; {كاتبون} “yazıcılarız.” yani amel defterlerine kaydedicileriz, ondan hiçbir şeyi eksik bırakmayız.

{وَحَرَامٌ على قَرْيَةٍ} أي ممتنعٌ على أهلها غيرُ متصوَّر منهم وقرىء حِرْمٌ وهي لغة كالحِل والحلال {أهلكناها} قدّرنا هلاكها أو حكمنا به لغاية طغيانهم وعنوهم وقوله تعالى {إِنَّهُمْ لَا يرجعون} في حيز كُلٌّ إِلَيْنَا راجعون وما في أنّ من معنى التحقيق معتبرٌ في النفي المستفاد الرفع على أنَّه مبتدأٌ خبرُه حرامٌ أو فاعل له سادٌّ مسدَّ خبرِه والجملةُ لتقرير مضمونِ ما قبلها من قوله تعالى من حرام لا في المنفي أي ممتنعٌ البتةَ عدمُ رجوعِهم إلينا للجزاء لا أن عدمَ رجوعِهم المحقق ممتنعٌ وتخصيصُ امتناعِ عدم رجوعها بالذكر مع شمول

{وَحَرَامٌ على قَرْيَةٍ} “Bir beldeye haramdır (imkânsızdır)...” yani halkı için imkânsızdır, onlardan tasavvur olunamaz. Hil ve helal gibi bir lügat olarak hırm (حِرْم) şeklinde de okunmuştur. {أهلكناها} “Helak ettiğimiz [bir beldeye]...” taşkınlıklarının ve azgınlıklarının son noktaya varması sebebiyle helakini takdir ettiğimiz veya helakine hükmettiğimiz [beldeye]. Yüce Allah’ın {إِنَّهُمْ لَا يرجعون} “şüphesiz onların dönmemeleri...” buyruğu {كُلٌّ إِلَيْنَا راجعون} ifadesi mesabesindedir. 'Enne'deki tahkik anlamı, menfî olanda değil, 'haram'dan anlaşılan nefiyde muteberdir. İrabı ise haram kelimesinin haber olduğu bir mübteda olması veya haberinin yerine geçen fâil olması hasebiyle merfudur. Cümle, kendisinden önceki Yüce Allah’ın 'haram' buyruğunun içeriğini pekiştirmek içindir; yani karşılık görmek üzere bize dönmemeleri kesinlikle imkânsızdır, yoksa onların dönmeyeceklerinin kesinleşmesi imkânsız demek değildir. Geri dönüşlerinin imkânsızlığının zikrinin tahsis edilmesi ise,

سورة الإنبياء (٩٦ ٩٨) الامتناعِ لعدم رجوعِ الكل حسبما نطق به قوله تعالى كُلٌّ إِلَيْنَا راجعون لأنهم المنكِرون للبعث والرجوعِ دون غيرهم وقيل ممتنعٌ رجوعُهم إلى التوبة على أن لا صلةٌ وقرىء أنهم لا يرجِعون بالكسر على أنه استئنافٌ تعليليٌّ لما قبله فحرامٌ خبرُ مبتدأ محذوف أي حرام عليها ذلك وهو ما ذكر في الآية السابقة من العمل الصالح المشفوعِ بالإيمان والسعي المشكور ثم علل بقوله تعالى أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ عمَّا هُم عليهِ من الكفر فكيف لا يمتنع ذلك ويجوز حملُ المفتوحة أيضاً على هذا المعنى بحذف اللامِ عنها أي لأنهم لا يرجعون وحتى في قولِه تعالى

Enbiyâ Suresi (96-98) Yüce Allah’ın {كُلٌّ إِلَيْنَا راجعون} buyruğunun ifade ettiği üzere herkesin dönmeyişinin imkânsızlığının kapsamına dahil olmakla birlikte, dirilişi ve dönüşü inkâr edenlerin başkaları değil bizzat onlar olması sebebiyledir. 'Lâ'nın fazladan (sıla) olduğu kabul edilerek onların tövbeye dönmelerinin imkânsız olduğu da söylenmiştir. 'İnnehüm lâ yerciûn' şeklinde kesre ile kendisinden öncesi için ta‘lîlî bir istinaf olarak da okunmuştur; buna göre haram, mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'o şey onlara haramdır (yasaktır)'. O şey ise önceki ayette zikredilen, imanla pekiştirilmiş salih amel ve karşılığı verilen çabadır. Sonra Yüce Allah’ın {أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} buyruğu ile üzerinde bulundukları küfürden dönmedikleri gerekçelendirilmiştir; öyleyse bu nasıl imkânsız olmasın? Fetha ile okunan şekli de lam harf-i cerri hazfedilerek 'çünkü onlar dönmezler' anlamında bu manaya hamletmek caizdir. Yüce Allah’ın şu buyruğundaki hattâ (حَتَّى) ise:

{حتى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ} الخ هي التي يُحكى بعدها الكلامُ وهي على الأول غايةٌ لما يدل عليه ما قبلها كأنه قيل يستمرون على ما هم عليه من الهلاك حتى إذا قامت القيامةُ يرجعون إلينا ويقولون يا ويلنا الخ وعلى الثاني غايةٌ للحُرمة أي يستمر امتناعُ رجوعِهم إلى التوبة حتى إذا قامت القيامة يرجعون إليها حين لا تنفعهم التوبةُ وعلى الثالث غايةٌ لعدم الرجوعِ عن الكفر أي لا يرجعون عنه حتى إذا قامت القيامة يرجعون عنه حين لا ينفعهم الرجوع ويأجوجُ ومأجوجُ قبيلتان من الإنس قالوا الناسُ عشرةُ أجزاء تسعةٌ منها يأجوجُ ومأجوج والمرادُ بفتحها فتحُ سدِّها على حذفِ المضافِ وإقامةِ المضافِ إليه مُقامَه وقرىء فتّحت بالتشديد {وَهُمْ} أي يأجوجُ ومأجوجُ وقيل الناس {مّن كُلّ حَدَبٍ} أي نشَز من الأرض وقرىء جدَث وهو القبر {يَنسِلُونَ} أي يسرعون وأصله مقاربةُ الخَطْو مع الإسراع وقرىء بضم السين

{حتى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ} “Nihayet Ye’cûc ve Me’cûc açıldığı zaman...” akabinde söz nakledilen gayedir. Birinci yaklaşıma göre kendisinden öncekilerin delalet ettiği şeyin gayesidir; sanki: 'Onlar helak üzere bulundukları hal üzere devam ederler, nihayet kıyamet koptuğu zaman bize dönerler ve: Eyvah bize! derler...' denilmiş gibidir. İkinci yaklaşıma göre hürmetin gayesidir; yani tövbeye dönmelerinin imkânsızlığı devam eder, nihayet kıyamet koptuğunda tövbenin kendilerine fayda vermeyeceği bir anda ona dönerler. Üçüncü yaklaşıma göre ise küfürden dönmeyişin gayesidir; yani kıyamet kopup da dönmenin kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda ondan dönünceye kadar küfürden dönmezler. Ye’cûc ve Me’cûc insanlardan iki kabiledir. 'İnsanlar on kısımdır, dokuzu Ye’cûc ve Me’cûc’dür' demişlerdir. Onların açılmasından murat, muzâfın hazfedilip muzâfun ileyhin onun yerine ikame edilmesi suretiyle setlerinin açılmasıdır. Şedde ile 'futtihat' şeklinde de okunmuştur. {وَهُمْ} “ve onlar...” yani Ye’cûc ve Me’cûc, insanlar olduğu da söylenmiştir; {مّن كُلّ حَدَبٍ} “her tepeden...” yani yeryüzünün her yüksek yerinden. Kabir demek olan 'cedes' (جدث) şeklinde de okunmuştur. {يَنسِلُونَ} “akın ederler.” yani süratle koşarlar. Aslı, adımları birbirine yaklaştırarak hızlı yürümektir. Sîn harfinin zammesiyle de okunmuştur.

{واقترب الوعد الحق} عطف على فُتحت والمرادُ به ما بعد النفخة الثانية من البعث والحسابِ والجزاء لا النفخةُ الأولى {فَإِذَا هِىَ شاخصة أبصار الذين كَفَرُواْ} جوابُ الشرط وإذا للمفاجاة تسد مسد الفاه الجزائية كما في قوله تعالى إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ فإذا دخلتها الفاء تظاهرت على وصل الجزاء بالشرط والضميرُ للقصة أو مُبْهمٌ يفسِّره ما بعدَهُ {يا ويلنا} على تقدير قول وقع حالاً من الموصول أي يقولون يا ويلنا تعالَ فهذا وأن حضورِك وقيل هو الجواب للشرط {قَدْ كُنَّا فِى غَفْلَةٍ} تامة {مّنْ هذا} الذي دهمنا من البعث والرجوع إليه تعالى للجزاء ولم نعلم أنه حقٌ {بَلْ كُنَّا ظالمين} إضرابٌ عما قبله من وصف أنفسهم بالغفلة أي لم نكن غافين عنه حيث نبهناعليه بالآيات والنذر بل كنا ظالمين بتلك الآيات والنذُرِ مكذّبين بها أو ظالمين لأنفسنا بتعريضها للعذاب الخالد بالتكذيب وقوله تعالى

{واقترب الوعد الحق} “ve hak olan vaad yaklaştığı zaman...” 'futihat' üzerine matuftur. Ondan murat, birinci sûra üfürülüş değil, ikinci sûra üfürülüşten sonraki diriliş, hesap ve cezadır. {فَإِذَا هِىَ شاخصة أبصار الذين كَفَرُواْ} “İşte o zaman, inkâr edenlerin gözleri belerip kalır.” şartın cevabıdır. Ânîlik bildiren 'izâ' (müfâcea), Yüce Allah’ın {إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ} buyruğunda olduğu gibi ceza 'fâ'sının yerine geçer. Başına 'fâ' dahil olduğunda, şart ile cezanın bağlanmasında birbirini desteklerler. Zamir, kıssa zamiridir veya kendisinden sonrasının açıkladığı müphem bir zamirdir. {يا ويلنا} “'Eyvah bize!' [derler].” İsm-i mevsûlden hâl olan takdirî bir 'kavlen' (söz) üzerinedir; yani 'Ey helakimiz gel! İşte senin gelme vaktindir' derler. Şartın cevabı olduğu da söylenmiştir. {قَدْ كُنَّا فِى غَفْلَةٍ} “Doğrusu biz tam bir gaflet içindeydik” {مّنْ هذا} “bundan...” başımıza ansızın gelen bu dirilme ve ceza için O Teâlâ’ya dönme olayından [gafildik] ve bunun hak olduğunu bilmiyorduk. {بَلْ كُنَّا ظالمين} “Hayır, biz zalimler idik!” Kendilerini gafletle nitelemelerinden vazgeçip (idrâb) daha ileri bir ikrardır; yani ayetler ve uyarıcılarla dikkatimiz çekildiği halde biz bundan gafil değildik, bilakis o ayetlere ve uyarıcılara karşı zalim idik, onları yalanlayıcı idik ya da yalanlamak suretiyle kendimizi ebedî azaba maruz bırakarak nefislerimize zulmetmekteydik. Yüce Allah’ın şu buyruğu ise:

{إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله حَصَبُ جَهَنَّمَ} خطابٌ لكفار مكةَ وتصريحٌ بمآل أمرهم مع كونه معلوماً مما سبق على وجه الإجمالِ مبالغة في الإنذار وإزاحةِ الاعتذار وما تعبدون عبارةٌ عن أصنامهم لأنها التي يعبدونها كما يُفصح عنه كلمةُ ما وقد رُوِيَ أنَّ رسولَ الله ﷺ حين

{إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله حَصَبُ جَهَنَّمَ} “Şüphesiz siz ve Allah’tan başka taptıklarınız, cehennemin yakıtısınız.” Mekke kâfirlerine bir hitaptır ve önceden icmâlî olarak bilinmesine rağmen durumlarının varacağı nihayetin apaçık beyanıdır; bu da uyarıda mübalağa ve mazeretleri ortadan kaldırmak içindir. 'Ve mâ ta‘büdûn' (taptıklarınız) ifadesi onların putlarından ibarettir; zira 'mâ' kelimesinin de açıkça gösterdiği gibi onların taptıkları bunlardır. Rivayet edildiğine göre Resûlullah ﷺ ne zaman ki...

تلا الآيةَ قال له ابن الزبعري خصمتك ورب الكعبة أليست اليهود عبدواعزيزا والنصارى المسيحَ وبنو مليحٍ الملائكةَ ردّ عليه بقوله ﷺ ما أجهلك بلغة قومك أما فهمت أن مالما لا يعقل ولا يعارضه ماروى إنه ﷺ رده بقوله بل هم عبدو الشياطين التي أمرتهم بذلك ولاماروى أن ابن الزُّبعري قال هذا شيءٌ لآلهتنا خاصة أو لكل من عُبد من دون الله فقال ﷺ بل لكل من عُبد من دونِ الله تعالَى إذ ليس شيءٌ منهما نصاً في عموم كلمة ما كما أن الأولَ نصٌّ في خصوصها وشمولُ حكم النص لا يقتضي شمولَه بطريق العبارة بل يكفي في ذلك شمولُه لهم بطريق دِلالة النصِّ بجامع الشركةِ في المعبودية من دونِ الله تعالَى فعلله ﷺ بعدما بين مدلولَ النظمِ الكريم بما ذكر وعدمَ دخول المذكورين في حكمه بطريق العبارةِ بيّن عدم دخولِهم فيه بطريق الدِلالة أيضاً تأكيداً للرد والإلزام وتكريراً للتبكيت والإفحام لكن لا باعتبار كونهم معبودين لهم كما هو زعمُهم فإن إخراجَ بعضِ المعبودين عن حكم منبىءٍ عن الغضب على العبَدة والمعبودين مما يوهم الرخصةَ في عبادته في الجملة بل بتحقيق الحقِّ وبيانِ أنهم ليسوا من العبودية في شيء حتى يُتوهم دخولُهم في الحكم المذكورِ دلالة بموجب شركتهم للأصنام في المعبودية من دونِ الله تعالَى وإنما معبودُهم الشياطينُ التي أمرتهم بعبادتهم كما نطق به قوله تعالى سبحانك أَنتَ وَلِيُّنَا مِن دُونِهِمْ بَلْ كَانُواْ يَعْبُدُونَ الجن الآية فهم الداخلون في الحُكم المذكور لاشتراكهم مع الأصنامَ في المعبودية من دونه تعالى دون المذكورين ﵈ وهذا هو الوجهُ في التوفيق بين الأخبار المذكورة وأما تعميمُ كلمةِ ما للعقلاء أيضاً وجعلُ ما سيأتِي من قولِه تعالى إِنَّ الذين سَبَقَتْ لَهُمْ منا الحسنى الخ بياناً للتجوز أو التخصيص فما لا يساعده السباقُ والسياق كما يشهد به الذوقُ السليم والحَصَبُ ما يُرمى به ويهيج به النار من حصَبه إذا رماه بالحصْباء وقرىء بسكون الصاد وصفا له ئبالمصدر للمبالغة {أَنتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} استئنافٌ أو بدلٌ من حصبُ جهنمَ واللامُ معوّضة من على الدلالة على الاختصاص وأن وردهم لأجلها والخطابُ لهم ولما يعبدون تغليباً

ayeti okudu, İbnu’z-Ziba‘râ ona: 'Kâbe’nin Rabbine yemin olsun ki seni alt ettim! Yahudiler Üzeyr’e, Hristiyanlar Mesih’e, Benî Melîh de meleklere tapmadı mı?' dedi. Resûlullah ﷺ ona: 'Kavminin diline ne kadar da cahilsin! Anlamadın mı ki 'mâ' akletmeyen varlıklar içindir!' diye cevap verdi. Resûlullah’ın ﷺ onu: 'Bilakis onlar kendilerine bunu emreden şeytanlara taptılar' diyerek reddettiği rivayeti buna zıt değildir. Yine İbnu’z-Ziba‘râ’nın: 'Bu bizim ilahlarımıza mı mahsustur yoksa Allah’tan başka tapılan her varlık için midir?' demesi üzerine Resûlullah’ın ﷺ: 'Bilakis Allah Teâlâ’dan başka tapılan herkes içindir' dediği rivayeti de buna aykırı değildir. Zira bu ikisinden hiçbiri, birinci rivayetin 'mâ' kelimesinin hususiliğinde nass olduğu gibi 'mâ' kelimesinin umumiliğinde nass değildir. Nassın hükmünün kapsamı, ibarenin delaleti yoluyla kapsamayı gerektirmez; aksine Allah Teâlâ’dan başka ma‘budlukta ortaklık müşterek paydasıyla nassın delaleti yoluyla onları kapsaması yeterlidir. Resûlullah ﷺ yüce nazmın medlulünü zikredilen şekilde açıkladıktan ve adı geçenlerin ibare yoluyla hükme dahil olmadığını belirttikten sonra, reddi ve bağlayıcılığı pekiştirmek, susturmayı ve ilzamı tekrarlamak amacıyla onların nassın delaleti yoluyla da hükme dahil olmadıklarını beyan etmiştir. Fakat bu, onların iddia ettiği gibi kendilerine tapılan varlıklar olmaları hasebiyle değildir; zira tapılanlardan bazısını tapanlara ve tapılanlara yönelik gazabı haber veren hükmün dışına çıkarmak, genel anlamda ona tapmaya ruhsat verildiği vehmini doğurur. Bilakis bu, hakkı ortaya koymak ve onların Allah Teâlâ’dan başka ma‘budlukta putlara ortaklıkları gereğince söz konusu hükme delalet yoluyla dahil oldukları vehmedilecek derecede kullukla bir ilgilerinin bulunmadığını beyan etmek suretiyledir. Onların taptıkları ancak kendilerine onlara tapmayı emreden şeytanlardır; nitekim Yüce Allah’ın {سبحانك أَنتَ وَلِيُّنَا مِن دُونِهِمْ بَلْ كَانُواْ يَعْبُدُونَ الجن} buyruğu da bunu ifade etmektedir. Dolayısıyla adı geçenler aleyhimesselâm değil, Allah’tan başka ma‘budlukta putlarla ortak oldukları için söz konusu hükme dahil olanlar şeytanlardır. Zikredilen rivayetlerin arasını uzlaştırmanın vechi budur. 'Mâ' kelimesini akıllıları da kapsayacak şekilde genel kılmak ve ileride gelecek olan Yüce Allah’ın {إِنَّ الذين سَبَقَتْ لَهُمْ منا الحسنى} buyruğunu mecazın veya tahsisin beyanı yapmak ise, selim zevkin de şahitlik ettiği üzere ne öncesinin ne de sonrasının (siyak ve sibakın) desteklediği bir husustur. Hatanın (حَصَب), atılan ve onunla ateş tutuşturulan şeydir; çakıl taşları fırlattığında kullanılan 'hasabehû' (حصبه) fiilinden gelir. Mübalağa amacıyla masdar ile vasıflandırılarak sâd harfinin sükûnu ile de okunmuştur. {أَنتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} “Siz oraya gireceksiniz.” İstinaftır veya 'hasabu cehennem'den bedeldir. Lam harfi, tahsise ve onların girişlerinin cehennem için olduğuna delalet etmesi bakımından 'alâ' (عَلَى) harfinin yerine kullanılmıştır. Hitap, tağlîb yoluyla hem kendilerine hem de taptıklarınadır.

{لَوْ كَانَ هَؤُلاء} أي أصنامهم {آلهة} كما يزعمون {مَّا وَرَدُوهَا} وحيث تبين ورودُهم إياها تعين امتناعُ كونها آلهةً بالضرورة وهذا كما ترى صريحٌ في أنَّ المرادَ بما يعبدون هي الأصنامُ لأن المرادَ إثباتُ نقيضِ ما يدّعونه وهم إنما يدّعون إلهية الأصنام لا إلهية الشياطين حتى يحت بوردها النارَ على عدم آلِهيّتها وأما ما وقع في الحديث الشريف فقد وقع بطريق التكملة بانجرار الكلام إليه عند بيان ما سيق له النظم الكريم بطريق العبارة حيث سأل ابنُ الزبعرى عن حال سائرِ المعبودين وكان الاقتصارُ على الجواب الأول مما يوهم الرخصةَ في عبادتهم في الجملة لأنهم المعبودون عندهم أجيب بيان أن المعبودين هم الشياطينُ وأنهم داخلون في حكم النص لكن بطريق العبارة لئلا يلزَمَ التدافعُ بين الخبرين {وَكُلٌّ} أي من العبَدة والمعبودين {فيها خالدون} لاخلاص لهم عنها

{لَوْ كَانَ هَؤُلاء} “Şayet bunlar...” yani putları; {آلهة} “ilahlar olsaydı” iddia ettikleri gibi, {مَّا وَرَدُوهَا} “oraya girmezlerdi.” Onların oraya girdikleri açığa çıkınca, ilah olmalarının imkânsızlığı zorunlu olarak sabit olmuştur. Gördüğün gibi bu, taptıkları şeylerden muradın putlar olduğu hususunda açıktır; zira murat, iddia ettikleri şeyin zıddını ispat etmektir. Onlar ateşe girmeleriyle ilah olmadıklarına delil getirilecek şekilde şeytanların ilahlığını değil, ancak putların ilahlığını iddia ediyorlardı. Hadis-i şerifte yer alan husus ise, ibarenin delaleti yoluyla kerim nazmın kendisi için sevk edildiği husus açıklanırken sözün oraya akmasıyla tekmile (tamamlama) yoluyla vârid olmuştur. Zira İbnu’z-Ziba‘râ diğer ma‘budların durumunu sorduğunda, sadece ilk cevapla yetinmek onların katında ma‘bud oldukları için genel manada onlara tapmaya ruhsat olduğu vehmini uyandırabileceğinden, ma‘budların şeytanlar olduğu ve iki rivayet arasında çelişki gerekmesin diye ibare yoluyla nassın hükmüne dahil oldukları beyan edilerek cevap verilmiştir. {وَكُلٌّ} “Ve hepsi...” yani tapanlardan ve tapılanlardan her biri; {فيها خالدون} “orada ebedî kalıcıdırlar.” ondan onlar için hiçbir kurtuluş yoktur.

{لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ} أي أنينٌ وتنفسٌ شديدٌ وهو مع كونه من أفعال العبَدة أضيف إلى الكل للتغليب ويجوزُ أنْ يكونَ الضميرُ

{لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ} “Orada onlar için iç çekip inleme (zefîr) vardır.” Yani inilti ve şiddetli nefes alıp verme vardır. Bu durum tapanların fiillerinden olmakla birlikte, tağlîb yoluyla hepsine nispet edilmiştir. Zamirin,

للعبدة لعدم الإلباس وكذا في قولِه تعالى {وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ} أي لا يسمع بعضُهم زفيرَ بعض لشدة الهول وفظاعةِ العذاب وقيل لا يسمعون ما يسرهم من الكلام

iltibas (karışıklık) olmaması sebebiyle sadece tapanlara ait olması da caizdir. Yüce Allah’ın şu buyruğunda da böyledir: {وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ} “Ve onlar orada [hiçbir şey] işitmezler.” Yani dehşetin şiddetinden ve azabın korkunçluğundan ötürü bazısı bazısının iniltisini işitmez. Kendilerini sevindirecek hiçbir sözü işitmezler de denilmiştir.

{إِنَّ الذين سَبَقَتْ لَهُمْ مّنَّا الحسنى} شروعٌ في بيان حال المؤمنين إثرَ شرح حالِ الكفرة حسبما جرت به سنةُ التنزيل من شفْع الوعد بالوعيد وإيرادِ الترغيب مع الترهيب أي سبقت لهم منا في التقدير الخَصلةُ الحسنى التي هي أحسنُ الخِصال وهي السعادة وقبل التوفيقُ للطاعة أو سبقت لهم كلمتُنا بالبشرى بالثواب على الطاعة وهو الأدخلُ الأظهرُ في الحمل عليها لما أن الأولَين مع خفائهما ليسا من مقدورات المكلفين فالجملةُ مع ما بعدها تفصيلٍ لَما أُجمل في قوله تعالى فَمَن يَعْمَلْ مِنَ الصالحات وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كاتبون كما أن ما قبلها من قوله تعالى إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ الخ تفصيلٍ لَما أُجمل في قوله تعالى وَحَرَامٌ الخ {أولئك} إشارةٌ إلى الموصول باعتبر اتصافه بما في حيز الصلةِ وما فيهِ منْ معنى البعد للإيذان بعلو درجتهم وبُعد منزلتِهم في الشرفِ والفضلِ أيْ أولئكَ المنعوتونَ بما ذُكِرَ من النعت الجميل {عَنْهَا} أي عن جهنم {مُبْعَدُونَ} لأنهم في الجنة وشتان بينها وبين النار وما روي أن علياً ﵁ خطب يوماً فقرأ هذه الآية ثم قال أنا منهم وأبو بكر وعمرُ وعثمانُ وطلحةُ والزبيرُ وسعدٌ وسعيدٌ وعبدِ الرحمن بنِ عوف وأبو عبيدةَ بنُ الجراح رضوانُ الله تعالى عنهم أجمعين ثم أقيمت الصلاةُ فقام يجرّ رداءه ويقول

{إِنَّ الذين سَبَقَتْ لَهُمْ مّنَّا الحسنى} “Şüphesiz kendilerine tarafımızdan en güzel [akıbet/mükafat] takdir edilmiş olanlar...” Kuran’ın vaadi tehditle pekiştirme, rağbet ettirmeyi korkutmayla birlikte getirme şeklindeki üslubuna uygun olarak kâfirlerin halinin açıklanmasının hemen ardından müminlerin halini beyana başlamaktır. Yani tarafımızdan takdirde onlar için hasletlerin en güzeli olan en güzel haslet, yani mutluluk (saadet) önceden takdir edilmiştir. İtaate muvaffak kılınma da denilmiştir. Veya itaate karşılık mükafat müjdesi içeren kelamımız onlar için önceden takdir edilmiştir ki; ilk iki husus gizli olmalarıyla birlikte mükelleflerin kudretleri dahilinde olmadığından, ayeti buna hamletmek en uygun ve en zahir olanıdır. Bu cümle kendisinden sonrasıyla birlikte; Yüce Allah’ın {فَمَن يَعْمَلْ مِنَ الصالحات وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كاتبون} buyruğunda icmâl edilenin tafsilatıdır; nitekim kendisinden önceki Yüce Allah’ın {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ} ayeti de {وَحَرَامٌ} ayetinde icmâl edilenin tafsilatıdır. {أولئك} “İşte onlar...” sıla cümlesindeki vasıfla nitelenmiş olması hasebiyle ism-i mevsûle işarettir. Bundaki uzaklık manası, şeref ve fazilette derecelerinin yüceliğini ve makamlarının üstünlüğünü bildirmek içindir; yani zikredilen o güzel vasıfla nitelenen kimseler; {عَنْهَا} “ondan (cehennemden)...” {مُبْعَدُونَ} “uzaklaştırılmışlardır.” Çünkü onlar cennettedirler; cennet ile ateş arasında ise ne büyük fark vardır! Ali’nin radıyallâhu anh bir gün hutbe irat edip bu ayeti okuduğu, sonra da: 'Ben onlardanım; Ebû Bekir, Ömer, Osman, Talha, Zübeyr, Sa‘d, Saîd, Abdurrahman b. Avf ve Ebû Ubeyde b. Cerrâh da -Allah Teâlâ’nın rızası hepsinin üzerine olsun- onlardandır' dediği, sonra namaz için kamet getirilince ridasını çekerek kalkıp şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir:

{لَا يَسْمَعُونَ حَسِيَسَهَا} ليس بنص في كون الموصول عبارةً عن طائفة مخصوصة والحسيسُ صوتٌ يُحَسّ به أي لا يسمعون صوتَها سمعاً ضعيفاً كما هو المعهودُ عند كون المصوِّت بعيداً وإن كان صوتُه في غاية الشدة لا أنهم لا يسمعون صوتَها الخفيَّ في نفسه فقط والجملة بدل من مبعودن أو حال ن ضميره مَسوقةٌ للمبالغة في إنقاذهم منها وقوله تعالى {وَهُمْ فِى مَا اشتهت أَنفُسُهُمْ خالدون} بيانٌ لفوزهم بالمطالب إثرَ بيان خلاصِهم من المهالك والمعاطب أي دائمون في غاية التنعمَ وتقديمُ الظرف للقصر والاهتمام به وقوله تعالى

{لَا يَسْمَعُونَ حَسِيَسَهَا} “Onun uğultusunu bile duymazlar.” İsm-i mevsûlün belirli bir zümreden ibaret olduğu hususunda nass değildir. Hasîs (حَسِيس), hissedilen sestir; yani ses çıkaran uzakta olduğunda bilindiği üzere sesi son derece şiddetli de olsa onun sesini zayıf bir işitme ile dahi işitmezler, yoksa sadece bizatihi gizli olan sesini işitmezler demek değildir. Cümle, 'müb‘adûn'dan bedeldir veya onun zamirinden hâldir; onları oradan kurtarmada mübalağa için sevk edilmiştir. Yüce Allah’ın {وَهُمْ فِى مَا اشتهت أَنفُسُهُمْ خالدون} “Ve onlar canlarının çektiği şeyler içinde ebedî kalıcıdırlar.” buyruğu ise, helak edici yerlerden ve felaketlerden kurtuluşlarının beyanının ardından istedikleri şeylere kavuşup zafer bulmalarının beyanıdır; yani son derece nimetler içerisinde ebedîdirler. Zarfın öne geçirilmesi (hasr/kasr) ve ona verilen önem içindir. Yüce Allah’ın şu buyruğu ise:

{لَا يَحْزُنُهُمُ الفزع الأكبر} بيان لنجانهم من الأفزاع بالكلية بعد بيان نجاتِهم من النار لأنهم إذا لم يُحزُنْهم أكبرُ الأفزاع لا يحزنهم ما عداه بالضرورة عن الحسن ﵁ أنَّه الانصرافُ إلى النار وعن الضحاك حتى يطبَقَ على النار وقيل حين يُذبح الموتُ في صُورةِ كبشٍ أملحَ وقيل النفخةُ الأخيرة لقوله تعالى فَفَزِعَ مَن فى السموات ومن فى الأرض وليس بذاك فإن الآمنَ من ذلك الفزع من استثناه الله تعالى بقوله إِلَاّ مَن شَاء الله لا جميعُ المؤمنين الموصوفين بالأعمال الصالحة على أن الأكثرين على أن ذلك في النفخة الأولى دون الأخيرة كما سيأتي في سورة النمل {وتتلقاهم الملائكة} أي تستقبلهم مهنّئين لهم {هذا يَوْمُكُمُ} على إرادةِ القولِ أيْ قائلين هذا اليومُ يومُكم {الذى كنتم توعدون} في الدنيا وتبشرون بما فيه من فنون المَثوبات على الإيمان والطاعات وهذا كما ترى صريحٌ في أنَّ المرادَ بالذين

{لَا يَحْزُنُهُمُ الفزع الأكبر} “O en büyük dehşet/korku onları tasalandırmaz.” Ateşten kurtuluşlarının beyanından sonra korkulardan tamamen kurtulduklarının beyanıdır. Zira en büyük korku kendilerini tasalandırmayınca, onun dışındakiler zorunlu olarak onları tasalandırmaz. Hasan’dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre bu, ateşe sevk edilme anıdır; Dahhâk’tan rivayetle ateşin üzerlerine kapatılması anıdır; ölümün alaca bir koç suretinde boğazlandığı an olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah’ın {فَفَزِعَ مَن فى السموات ومن فى الأرض} buyruğu sebebiyle son sûra üfürülüş olduğu da söylenmiştir; ancak bu doğru değildir. Zira o korkudan emin olan kimse, Yüce Allah’ın {إِلَاّ مَن شَاء الله} buyruğuyla istisna ettiği kimsedir, salih amellerle nitelenen müminlerin tamamı değildir. Kaldı ki çoğunluğa göre bu durum, Neml Suresi’nde geleceği üzere son üfürülüşte değil, birinci üfürülüştedir. {وتتلقاهم الملائكة} “Ve melekler onları karşılar” yani onları tebrik ederek karşılarlar; {هذا يَوْمُكُمُ} “'İşte bu sizin gününüzdür' [diyerek].” Söz iradesi takdiriyle, yani 'Bu gün sizin gününüzdür' diyerek [karşılarlar]; {الذى كنتم توعدون} “size vaad edilmiş olan...” dünyada [size vaad edilen] ve imana ve taatlere karşılık içindeki türlü türlü mükafatlarla müjdelendiğiniz [gününüzdür]. Gördüğün gibi bu durum, kendilerine

سورة الإنبياء (٦٤ ١٠٦) سبقت لهم الحسنى كافةُ المؤمنين الموصوفين بالإيمان والأعمال الصالحةِ لا مَنْ ذكر من المسيح وعُزيرٍ والملائكة ﵈ خاصة كما قيل

Enbiyâ Suresi (64-106) en güzel akıbet takdir edilenlerden muradın, iddia edildiği gibi özellikle Mesih, Üzeyr ve melekler aleyhimesselâm değil; iman ve salih amellerle vasıflanmış müminlerin tamamı olduğu hususunda açıktır.

{يَوْمَ نَطْوِى السماء} بنون العظمة منصوبٌ باذكرْ وقيل ظرفٌ لقولِه تعالى لَاّ يَحْزُنُهُمُ الفزع وقيل بتتلقاهم وقيلَ حالٌ مقدرةٌ من الضمير المحذوفِ في توعدون والطيُّ ضدُّ النشر وقيل المحوِ وقرىء يُطوى بالياء والتاء والبناء للمفعول {كَطَىّ السجل} وهي الصحيفة أي طياً كطيّ الطوُّمار وقرىء السَّجْل كلفظ الدلو وبالكسر والسُّجُلّ على وزن العُتُلّ وهما لغتان واللام في قوله تعالى {لِلْكُتُبِ} متعلقةٌ بمحذوفٍ هو حالٌ من السجلّ أو صفةٌ له على رأي من يجوِّز حذفَ الموصول مع بعض صلتِه أي كطي السجل كائناً للكتب أو الكائن للكتب فإن الكتبَ عبارةٌ عن الصحائف وما كتب فيها فسجلُّها بعضُ أجزائها وبه يتلعق الطيُّ حقيقةً وقرىء للكتاب وهو إما مصدرٌ واللامُ للتعليل أي كما يُطوى الطومارُ للكتابة أو اسم كالإمام فاللامُ كما ذكر أولا قيل السجلُّ اسمُ ملَكٍ يطوي كتبَ أعمالِ بني آدمَ إذا رُفعت إليه وقيل هو كاتبٌ لرسول الله ﷺ {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُّعِيدُهُ} أي نعيد ما خلقناه مبتدأً إعادةً مثلَ بدئنا إياه في كونها إيجاداً بعد العدم أو جمعاً من الأجزاء المتبدّدة والمقصودُ بيانُ صِحّةِ الإعادةِ بالقياس على المبدأ لشمول الإمكانِ الذاتي المصحّح للمقدورية وتناولِ القدرة لهما على السواء وما كافةٌ أو مصدرية وأولَ مفعولٌ لبدأنا أو لفعل يفسّره نعيده أو موصولةٌ والكافُ متعلقةٌ بمحذوف يفسره نعيده أي نعيد مثل الذي بدأناه وأولَ خلقٍ ظرفٌ لبدأنا أو حال ضمير الموصول المحذوف {وَعْداً} مصدرٌ مؤكد لفعله ومقرّرٌ لنعيده أو منتصف به لأنه عِدَةٌ بالإعادة {عَلَيْنَا} أي علينا إنجازُه {إِنَّا كُنَّا فاعلين} لما ذكر لا محالة

{يَوْمَ نَطْوِى السماء} “O gün göğü düreriz” Azamet nûn’u iledir; 'izkür' (an/hatırla) takdiriyle mansubdur. Yüce Allah’ın {لَاّ يَحْزُنُهُمُ الفزع} buyruğunun zarfı olduğu söylenmiştir; 'tetelakkâhum' fiilinin zarfı olduğu söylenmiştir; 'tû‘adûn'daki mahzuf zamirden takdirî bir hâl olduğu da söylenmiştir. Dürmek (tayy), yaymanın (neşr) zıddıdır, silmek (mahv) olduğu da söylenmiştir. Meçhul sîgada yâ ve tâ ile 'yutvâ' / 'tutvâ' şeklinde de okunmuştur. {كَطَىّ السجل} “yazı rulosunun dürülmesi gibi...” Bu sahifedir; yani tomarın dürülmesi gibi bir dürmeyle. Delv (دَلْو) vezninde 'es-secl' şeklinde, esre ile 'es-sicil' şeklinde ve 'el-utüll' vezninde 'es-sicill' şeklinde de okunmuştur ki bunlar iki lügattir. Yüce Allah’ın {لِلْكُتُبِ} “kitapları...” buyruğundaki lâm harfi; sicilden hâl olan mahzuf bir kelimeye veya ism-i mevsûlün sılasının bir kısmıyla birlikte hazfedilmesini caiz görenlerin görüşüne göre onun sıfatı olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani 'kitaplar için olan sicilin dürülmesi gibi' veya 'kitaplara ait olan...'. Zira kütüb (kitaplar), sahifeler ve içindekilerden ibarettir; bunların sicili ise onun bazı cüzleridir ve dürme işlemi hakikatte ona taalluk eder. 'Li’l-kitâb' şeklinde de okunmuştur; bu ya masdardır ve lâm ta‘lîl içindir, yani 'tomarın yazmak için dürülmesi gibi'; ya da imam (önder) gibi isimdir, bu durumda lâm ilk zikredildiği gibidir. Sicil’in, âdemoğlunun amel defterleri kendisine yükseltildiğinde onları düren bir meleğin ismi olduğu söylenmiştir. Resûlullah’ın ﷺ bir kâtibi olduğu da söylenmiştir. {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُّعِيدُهُ} “İlk yaratmaya başladığımız gibi onu yeniden iade ederiz.” Yani yokluktan sonra var etme veya dağılmış parçaları toplama bakımından onu ilk defa başlatmamız gibi, ilk başta yarattığımız şeyi yeniden iade ederiz. Kastedilen; kudretin dahilinde olmayı sıhhatli kılan zâtî imkânın genelliği ve kudretin her ikisini eşit şekilde kapsaması sebebiyle başlangıca kıyasla yeniden iadenin sıhhatini beyan etmektir. 'Mâ' kâffedir veya masdariyyedir. 'Evvele' kelimesi 'bede’nâ'nın veya 'nu‘îduhû'nun açıkladığı bir fiilin mef‘ûlüdür; ya da mevsûledir ve kâf harfi 'nu‘îduhû'nun açıkladığı mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani 'başladığımız şeyin benzerini iade ederiz'. 'Evvele halkın' ise 'bede’nâ'nın zarfıdır veya mahzuf mevsûl zamirinin hâlidir. {وَعْداً} “Bir vaad olarak...” fiilini tekit eden ve 'nu‘îduhû'yu pekiştiren bir masdardır ya da iade vaadi olduğu için onunla mansubdur. {عَلَيْنَا} “üzerimize [borç olan]...” yani yerine getirilmesi bizim üzerimizedir. {إِنَّا كُنَّا فاعلين} “Şüphesiz biz [bunu] mutlaka yapanlarız.” Zikredilen şeyi şüphesiz yerine getiririz.

{وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِى الزبور} هو كتاب دواد ﵇ وقيل هو اسمٌ لجنس ما أُنزل على الأنبياءِ ﵈ {مِن بَعْدِ الذكر} أي التوراةِ وقيل اللوحِ المحفوظ أي وبالله لقد كتبنا في كتاب داودَ بعد ما كتبنا في التوراة أو كتبنا في جميع الكتب المنزلة بعدما كتبنا وأثبتنا في اللوح المحفوظ {أَنَّ الأرض يَرِثُهَا عِبَادِىَ الصالحون} أي عامةُ المؤمنين بعد إجلاءِ الكفار وهذا وعدٌ منه تعالى بإظهار الدينِ وإعزازِ أهلِه وعن ابن عباس ﵄ أنَّ المرادَ أرضُ الجنة كما ينبىء عنه قوله تعالى وَقَالُواْ الحمد لِلَّهِ الذى صدقناه وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الأرض نَتَبَوَّأُ مِنَ الجنة حَيْثُ نَشَاء وقيل الأرضُ المقدسة يرثها أمة محمدٍ صلَّى الله عليهِ وسلم

{وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِى الزبور} “Andolsun biz Zebur’da da yazmıştık” Dâvûd’un aleyhisselâm kitabıdır. Peygamberlere aleyhimesselâm indirilen kitapların cins ismi olduğu da söylenmiştir. {مِن بَعْدِ الذكر} “Zikir’den sonra...” yani Tevrat’tan sonra; Levh-i Mahfûz’dan sonra olduğu da söylenmiştir. Yani Allah’a yemin olsun ki, Tevrat’ta yazmamızdan sonra Dâvûd’un kitabında da yazdık; veya Levh-i Mahfûz’da yazıp tespit etmemizden sonra indirilen bütün kitaplarda da yazdık: {أَنَّ الأرض يَرِثُهَا عِبَادِىَ الصالحون} “'Yeryüzüne mutlaka benim salih kullarım vâris olacaktır.'” Yani kâfirlerin çıkarılmasından sonra müminlerin geneli vâris olacaktır. Bu, Allah Teâlâ’dan dinin üstün kılınacağına ve ehlinin aziz edileceğine dair bir vaaddir. İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre murat, cennet yurdudur; nitekim Yüce Allah’ın şu buyruğu da bunu bildirmektedir: {وَقَالُواْ الحمد لِلَّهِ الذى صدقناه وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الأرض نَتَبَوَّأُ مِنَ الجنة حَيْثُ نَشَاء}. Mukaddes toprağa Muhammed’in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinin vâris olacağı da söylenmiştir.

{إِنَّ فِى هذا} أي فيَما ذكرَ في السورةِ الكريمة من الأخبار والمواعظِ البالغة والوعدِ والوعيد والبراهينِ القاطعة الدالة على التوحيد وصحةِ النبوة {لبلاغا} أي كفايةً أو سببَ بلوغٍ إلى البُغية {لّقَوْمٍ عابدين} أي لقوم همهم

{إِنَّ فِى هذا} “Şüphesiz bunda...” yani bu yüce surede zikredilen haberlerde, beliğ öğütlerde, vaad ve tehditte, tevhidi ve nübüvvetin sıhhatini gösteren kesin delillerde; {لبلاغا} “elbette yeterli bir tebliğ (öğüt ve kâfî bir rehber) vardır” yani bir kifayet veya maksada ulaştıracak bir vesile vardır; {لّقَوْمٍ عابدين} “kulluk eden bir kavim için.” Yani gayeleri

سورة الإنبياء (١٠٧ ١١١) العبادةُ دون العادة

Enbiyâ Suresi (107-111) âdet değil, ibadet olan bir kavim için.

{وَمَا أرسلناك} بما ذكر وبأمثاله من الشرائع والأحكامِ وغيرُ ذلكَ من الأمورِ التي هي مناطٌ لسعادة الدارين {إِلَاّ رَحْمَةً للعالمين} هو في حيز النصبِ على أنه استثناءٌ من أعم العللِ أو من أعم الأحوال أيْ ما أرسلناك أذكر لعلة من العلل إلا برحمتنا الواسعةِ للعالمين قاطبةً أو ما أرسلناك في حالٍ من الأحوالِ إلا حال كونِك رحمةً لهم فإن لها بُعثتَ به سببٌ لسعادة الدارين ومنشأ لا نتظام مصالحهم في البشأتين ومن لم يغتنمْ مغانمَ آثارِه فإنما فرَّط في نفسه وحُرمةِ حقه لا أنه تعالى حَرَمه مما يُسعِده وقيل كونُه رحمةً في حق الكفار أمنُهم من الخسف والمسخِ والاستئصال حسبما ينطِق به قوله تعالى وَمَا كَانَ الله لِيُعَذّبَهُمْ وَأَنتَ فِيهِمْ

{وَمَا أرسلناك} “Biz seni göndermedik...” zikredilenlerle ve bunların benzeri iki cihan saadetinin dayanağı olan şeriatlar, hükümler ve diğer hususlarla [seni göndermedik]; {إِلَاّ رَحْمَةً للعالمين} “ancak âlemlere bir rahmet olarak [gönderdik].” İlletlerin en genelinden veya hâllerin en genelinden bir istisna olarak nasb mahallindedir. Yani seni hiçbir illet için değil, ancak bütün âlemleri kuşatan geniş rahmetimiz sebebiyle gönderdik; veya seni hiçbir hâl üzere değil, ancak onlara rahmet olma hâlin üzere gönderdik. Zira kendisiyle gönderildiğin şey, iki cihan saadetinin vesilesi ve iki dünyada da onların maslahatlarının intizamının kaynağıdır. Onun getirdiği ganimet niteliğindeki eserlerden istifade etmeyen kimse, ancak kendi nefsine ve kendi hak hürmetine karşı kusur etmiştir; yoksa Allah Teâlâ onu kendisini mutlu edecek şeyden mahrum bırakmış değildir. Kâfirler hakkında rahmet olmasının, Yüce Allah’ın: {وَمَا كَانَ الله لِيُعَذّbَهُمْ وَأَنتَ فِيهِمْ} buyruğunun ifade ettiği üzere yere batırılmaktan, suret değişiminden (mesh) ve köklerinin kazınmasından emanda olmaları olduğu da söylenmiştir.

{قُلْ إِنَّمَا يوحى إِلَىَّ أنما إلهكم إله واحد} أي ما يُوحَى إليَّ إلا أنه لا إله لكم إلا إله واحدٌ لأنه المقصودُ الأصليُّ من البعثة وأما ماعداه فمن الأحكام المتفرِّعة عليه فإنما الأولى لقصر الحُكم على الشيء كقولك إنما يقوم زيد أي ما يقوم إلا زيد والثانيةُ لقصر الشيءِ على الحكم كقولك إنما زبد قائم أي ليس له إلا صفةُ القيام {فَهَلْ أَنتُمْ مُّسْلِمُونَ} أي مخلِصون العبادةَ لله تعالى مخصِّصون لها به تعالى والفاءُ للدلالة على أن ما قبلها موجبٌ لما بعدها قالوا فيه دلالةٌ على أن صفةَ الوَحْدانية تصحّ أن يكون طريقُها السمعَ

{قُلْ إِنَّمَا يوحى إِلَىَّ أنما إلهكم إله واحد} “De ki: 'Bana ancak sizin ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor.'” Yani bana vahyolunan ancak şudur: Sizin için tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur. Zira peygamber olarak gönderilmenin asıl maksadı budur; bunun dışındakiler ise buna dayanan fer‘î hükümlerdir. Birinci 'innemâ', 'Zeyd ancak ayaktadır (sadece Zeyd ayaktadır)' sözündeki gibi hükmün bir şeye hasredilmesi (kasru’l-hükm) içindir. İkinci 'ennemâ' ise 'Zeyd ancak kâimdir (Zeyd’in sadece kıyam vasfı vardır)' sözündeki gibi bir şeyin hükme hasredilmesi içindir. {فَهَلْ أَنتُمْ مُّسْلِمُونَ} “Artık siz Müslüman oluyor musunuz?” Yani ibadeti sadece Allah Teâlâ’ya has kılarak O’na ihlasla yöneliyor musunuz? Fâ harfi, kendisinden öncesinin kendisinden sonrasını gerektirdiğine delalet içindir. Âlimler şöyle demiştir: Bunda, vahdaniyet (birlik) sıfatının yolunun sem‘î (naklî) delil olmasının da sahih olduğuna delalet vardır.

{فَإِن تَوَلَّوْاْ} عن الإسلام ولم يلتفتوا إلى ما يوجبه من الوحي {فَقُلْ} لهم {آذنتكم} أي أعلمتُكم ما أُمرت به أو حربي لكم {على سواء} كائنتين على سواءٍ في الإعلام به لم أطْوِه عن أحد منكم أومستوين به أنا وأنتم في العلم بما أعلمتُكم به أو في المعادة أوإيذانا على سواء وقيل أعلمتكم أني على سواء أي عدلٍ واستقامة رأيٍ بالبرهان النيّر {وَإِنْ أَدْرِى} أي ما أدْرِي {أَقَرِيبٌ أَم بَعِيدٌ مَّا تُوعَدُونَ} من غلَبة المسلمين وظهورِ الدين أو الحشرُ مع كونه آتيالا محالة

{فَإِن تَوَلَّوْاْ} “Eğer yüz çevirirlerse...” İslam’dan yüz çevirir ve vahyin gerektirdiği şeylere iltifat etmezlerse; {فَقُلْ} “de ki:” onlara; {آذنتكم} “'Size bildirdim...'” yani emrolunduğum şeyi veya size karşı savaşacağımı bildirdim; {على سواء} “eşitlik üzere...” bunu bildirmede eşit olarak bildirdim, sizden hiçbir kimseden bunu gizlemedim; ya da size bildirdiğim şeyin ilminde veya düşmanlıkta ben ve siz eşitiz; yahut eşitlik üzere bir bildirişle bildirdim. Parlak delillerle 'Size benim dosdoğru bir yol ve adalet üzere olduğumu bildirdim' anlamına geldiği de söylenmiştir. {وَإِنْ أَدْرِى} “ve ben bilmem” yani bilmiyorum; {أَقَرِيبٌ أَم بَعِيدٌ مَّا تُوعَدُونَ} “size vaad olunan şey yakın mıdır yoksa uzak mıdır?” Müslümanların galibiyeti ve dinin üstün gelmesi veya mutlaka gelecek olmakla birlikte haşir gününün yakın mı uzak mı olduğunu [bilmem].

{إِنَّهُ يَعْلَمُ الجهر مِنَ القول} أي ما تجاهرون به من الطعن في الإسلام وتكذيبِ الآياتِ التي من جملتها ما نطق بمجيء الموعود {وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ} من الإحْن والأحقاد للمسلمين فيجازيكم عليه نقيراً أو قمطيرا

{إِنَّهُ يَعْلَمُ الجهر مِنَ القول} “Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını bilir” yani İslam’ı kötülemek ve vadolunan şeyin geleceğini bildiren ayetler de dahil olmak üzere ayetleri yalanlamak kabilinden açıktan söylediklerinizi bilir; {وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ} “ve gizlediğiniz şeyleri de bilir.” Müslümanlara karşı beslediğiniz kin ve nefretleri de bilir ve buna karşılık en ince ayrıntısına kadar (zerresine kadar) size cezanızı verir.

{وَإِنْ أَدْرِى لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَّكُمْ} أي ما أدري لعل تأخيرَ جزائِكم استدراجٌ لكم وزيادةٌ في افتتانكم أو امتحانٌ لكم لينظُرَ كيف تعملون {ومتاع إلى حِينٍ} أي وتمتُّعٌ لكم إلى أجل مقدر تقتضيه مشيئتُه المبنيةُ على الحكم البالغةِ ليكون ذلك حجةً عليكم

{وَإِنْ أَدْرِى لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَّكُمْ} “Ve bilmem, belki de bu sizin için bir imtihandır” yani bilmiyorum, belki de cezanızın ertelenmesi sizin için bir istidraç ve fitnenizin artmasıdır, yahut nasıl davranacağınızı görmesi için sizin için bir imtihandır; {ومتاع إلى حِينٍ} “ve bir süreye kadar geçinmedir.” yani aleyhinize bir hüccet olsun diye O’nun yüce hikmetlere dayalı meşietinin gerektirdiği belirlenmiş bir ecele kadar sizin için bir faydalanmadır.

سورة الإنبياء (١١٢)

Enbiyâ Suresi (112)

{قَالَ رَبّ احكم بالحق} حكاية لدعائه ﷺ وقرىء قلْ رب على صيغة الأمر أي اقضِ بيننا وبين أهل مكةَ بالعدل المقتضي لتعجيل العذابِ والتشديد عليهم وقد استجيب دعاؤه ﷺ حيث عذبوا بيد أيَّ تعذيبٍ وقرىء ربُّ احكم بضم الباء وربى أحكَمُ على صيغةِ التفضيل وربي أَحكِمْ من الإحكام {وَرَبُّنَا الرحمن} مبتدأ أي كثيرُ الرحمة على عباده وقوله تعالى {المستعان} أي المطلوبُ منه المعونة وخبر آخرُ للمبتدأ وإضافةُ الربِّ فيما سبق إلى ضميره ﷺ خاصة لما أن الدعاءَ من الوظائف الخاصةِ به ﷺ كما أن إضافته ههنا إلى ضمير الجمعِ المنتظمِ للمؤمنين أيضاً لما أن الاستعانةَ من الوظائف العامة لهم {على مَا تَصِفُونَ} من الحال فإنهم كانُوا يقولونَ إنْ الشوكةَ تكون لهم وإن رايةَ الإسلام تخفُق ثم تركُد وإن المتوعَّد به لو كان حقاً لنزل بِهِم إلى غير ذلكَ مما لا خيرَ فيها فاستجاب الله عزوجل دعوة رسوله ﷺ فخيب آمالَهم وغيّر أحوالَهم ونصر أولياءَه عليهم فأصابهم يومَ بدرٍ ما أصابهم والجملة اعتراض تذييلي مقرر لمضمون ما قبله وقرىء يصفون بالياء التحتانية وعن النبيِّ ﷺ من قرأ اقترب حاسبه الله تعالى حسابا يسيروا وصافحه وسلم عليه كلُّ نبيَ ذُكر اسمُه في القرآن

{قَالَ رَبّ احكم بالحق} “[Peygamber] dedi ki: 'Rabbim! Hak ile hükmet!'” Onun ﷺ duasının hikâyesidir. Emir sîgasıyla 'Kul Rabbi' şeklinde de okunmuştur; yani Mekke ehli ile bizim aramızda azabın çabuklaştırılmasını ve onlara şiddet uygulanmasını gerektiren adaletle hükmet. Nitekim Bedir’de görülmemiş bir azapla cezalandırıldıklarında onun ﷺ duası kabul olunmuştur. Bâ harfinin zammesiyle 'Rabbu’hkum', tafdîl sîgasıyla 'Rabbî ahkemu' ve ihkâm kökünden 'Rabbî ehkim' şeklinde de okunmuştur. {وَرَبُّنَا الرحمن} “Bizim Rabbimiz Rahmân’dır” mübtedadır; yani kullarına merhameti pek çok olandır. Yüce Allah’ın {المستعان} “yardımına başvurulandır.” buyruğu ise, yani kendisinden yardım talep olunandır; mübtedanın bir diğer haberidir. Önceki kısımda Rab isminin özellikle onun ﷺ zamirine izafe edilmesi, duanın ona ﷺ mahsus vazifelerden olması sebebiyledir; nitekim burada müminleri de içine alan cemi zamirine izafe edilmesi ise yardım istemenin (istiâne) onlar için de umumi vazifelerden olması sebebiyledir. {على مَا تَصِفُونَ} “sizin nitelemelerinize karşı.” [Sizin nitelediğiniz] durumlar karşısında; zira onlar gücün ve üstünlüğün kendilerinde olacağını, İslam sancağının dalgalanıp sonra söneceğini, tehdit edildikleri şey hak olsaydı başlarına mutlaka ineceğini ve içinde hiçbir hayır bulunmayan daha nice şeyleri söylüyorlardı. Allah Azze ve Celle Resûlü’nün ﷺ duasını kabul buyurdu; onların emellerini boşa çıkardı, hallerini değiştirdi, dostlarını onlara karşı muzaffer kıldı ve Bedir günü başlarına gelenler geldi. Cümle, kendisinden öncekilerin içeriğini pekiştiren tezyîlî bir itiraziyyedir. Tâ yerine yâ ile 'yesıfûn' şeklinde de okunmuştur. Peygamber’den ﷺ rivayet edildiğine göre: 'Kim İkterebe (Enbiyâ) suresini okursa, Allah Teâlâ onu kolay bir hesaba çeker ve Kuran’da ismi zikredilen her peygamber onunla musafaha eder ve ona selam verir.'