Binûn

Hac — 2. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{الله يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ} يفصل بين المؤمنين منكُم والكافرينَ {يَوْمُ القيامة} بالثَّوابِ والعقابِ كما فصَل في الدُّنيا بالحججِ والآياتِ {فِيمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} من أمرِ الدِّينِ

{الله يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ} “Allah aranızda hükmedecektir;” [yani] sizden olan müminler ile kâfirlerin arasını ayıracaktır, {يَوْمُ القيامة} “kıyamet günü...” Dünyada hüccetlerle ve ayetlerle ayırdığı gibi sevap ve ceza ile [ayıracaktır], {فِيمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyler hususunda.” Din konusunda [ihtilaf ettiğiniz şeyler hususunda].

{أَلَمْ تَعْلَمْ} استئنافٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبله والاستفهامُ للتَّقرير أي قد علمتَ {أَنَّ الله يَعْلَمُ مَا فِى السماء والأرض} فلا يَخْفى عليه شيءٌ من الأشياء التي من جملتها ما يقوله الكَفَرةُ وما يعملونَهُ {إِنَّ ذلك} أي ما فى السماء والأرض {فِى كتاب} هو اللَّوحُ قد كُتب فيه قبل حدوثِه فلا يُهمنَّك أمرُهم مع علمِنا به وحفظِنا له {إِنَّ ذلك} أي ما ذُكر من العلمِ والإحاطةِ به وإثباتِه في اللوح أو الحكم ببينكم {عَلَى الله يَسِيرٌ} فإنَّ علمَه وقدرتَه مُقتضى ذاتِه فلا يَخْفى عليه شيءٌ ولا يعسرُ عليه مقدورٌ

{أَلَمْ تَعْلَمْ} “Bilmez misin ki?” Bu, öncesinin içeriğini pekiştiren bir istinaftır. İstifham takrir (onaylatma) içindir; yani “Şüphesiz bildin ki,” {أَنَّ الله يَعْلَمُ مَا فِى السماء والأرض} “şüphesiz Allah gökte ve yerde olanı bilir.” Kâfirlerin söyledikleri ve yaptıkları şeyler de dâhil olmak üzere hiçbir şey O'na gizli kalmaz. {إِنَّ ذلك} “Şüphesiz bu,” yani gökte ve yerde olanlar, {فِى كتاب} “bir kitaptadır;” o da Levh[-i Mahfûz]'dur; meydana gelmesinden önce oraya yazılmıştır. Bizim onu bilmemiz ve korumamız karşısında onların durumu sakın seni kaygılandırmasın. {إِنَّ ذلك} “Şüphesiz bu,” yani sözü edilen ilim, onu kuşatma ve onu Levh'e kaydetme yahut aranızda hükmetme, {عَلَى الله يَسِيرٌ} “Allah'a pek kolaydır.” Çünkü O'nun ilmi ve kudreti zatının gereğidir; dolayısıyla O'na hiçbir şey gizli kalmaz ve kudret dairesinde olan hiçbir şey O'na zor gelmez.

{وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله} حكايةٌ لبعض أباطيلِ المشركينَ وأحوالِهم الدَّالَّةِ على كمال سخافةِ عقولِهم وركاكةِ آرائِهم من بناء أمرِ دينِهم على غيرِ مَبْنى من دليلٍ سمعيَ أو عقليَ وإعراضِهم عمَّا أُلقي عليهم من سلطانٍ بيِّنٍ هو أساسُ الدِّينِ وقاعدتُه أشدَّ إعراضٍ أي يعبدُون متجاوزينَ عبادةَ الله {مَا لَمْ يُنَزّلْ بِهِ} أي بجوازِ عبادتِه {سلطانا} أي حجَّةً {وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ} أي بجواز عبادتِه {عِلْمٍ} من ضرورة العقلِ أو استدلاله {وَمَا للظالمين} أي الذينَ ارتكبُوا مثل هذا الظُّلمِ العظيمِ الذي يقضي ببطلانِه وكونِه ظُلماً بديهةُ العقولِ {مِن نَّصِيرٍ} يساعدُهم بنصرةِ مذهبِهم وتقريرِ رأيهم أو بدفعِ العذابِ الذي يعتريهم بسبب ظلمهم

{وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله} “Allah'ı bırakıp tapıyorlar;” Bu, din işlerini naklî veya aklî herhangi bir delil temeline dayandırmayarak akıllarının son derece anlamsızlığını ve görüşlerinin çürüklüğünü gösteren müşriklerin birtakım bâtıllarının ve durumlarının, dinin temeli ve kaidesi olan apaçık hüccetten alabildiğine yüz çevirmelerinin bir hikâyesidir. Yani Allah'a ibadeti bırakıp tapıyorlar: {مَا لَمْ يُنَزّلْ بِهِ} “hakkında indirmediği şeylere;” yani ibadetinin caiz oluşuna dair, {سلطانا} “hiçbir delil [indirmediği],” yani hiçbir hüccet, {وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ} “ve hakkında kendileri için olmayan şeylere,” yani ibadetinin caiz oluşuna dair, {عِلْمٍ} “hiçbir bilgi [olmayan şeylere tapıyorlar].” Aklın zaruri veya istidlâlî bilgisinden [bir bilgi olmayan şeylere]. {وَمَا للظالمين} “Zalimler için yoktur;” yani bâtıllığına ve zulüm olduğuna akılların apaçık hükmettiği böylesi büyük bir zulmü işleyenler için, {مِن نَّصِيرٍ} “hiçbir yardımcı...” Mezheplerine yardım edip görüşlerini pekiştirerek veya zulümleri sebebiyle başlarına gelecek azabı savarak kendilerine arka çıkacak [hiçbir yardımcı yoktur].

سورة الحج (٧٢ ٧٣)

Hac Suresi (72-73)

{وإذا تتلى عليهم آياتنا} عطفٌ على يعبدونَ وما بينهما اعتراضٌ وصيغة المضارعِ للدلالة على الاستمرار التجددي {بينات} أي حالَ كونِها واضحاتِ الدِلالةِ على العقائدِ الحَقَّةِ والأحكام الصَّادقةِ أو على بطلان ما هم عليه من عبادة الأصنام أو على كونِها من عندِ الله ﷿ {تَعْرِفُ فِى وُجُوهِ الذين كَفَرُواْ المنكر} أي الإنكارَ كالمُكرَم بمعنى الإكرامِ أو الفظيعَ من التَّجهمِ والبُسورِ أو الشَّرِّ الذي يقصدونَهُ بظهورِ مخايلِه من الأوضاعِ والهيئاتِ وهو الأنسبُ بقولِه تعالى {يكادون يَسْطُونَ بالذين يتلون عليهم آياتنا} أي يَثِبُون ويبطِشُون بهم من فرط الغيظِ والغضبِ لأباطيلَ أخذُوها تقليداً وهل جهالةٌ أعظمُ وأطمُّ من أنْ يعبدُوا ما لا يوهم صحَّةَ عبادتِه شيءٌ ما أصلاً بل يقضي ببطلانِها العقلُ والنَّقلُ ويظهروا لمن يهديهم إلى الحقِّ البيِّنِ بالسُّلطانِ المُبينِ مثلَ هذا المنكرِ الشَّنيعِ كَلَاّ ولهذا وضعَ الذين كفروا موضعَ الضَّميرِ {قُلْ} ردًّا عليهم وإقناطاً عما يقصدونَه من الإضرارِ بالمسلمينَ {أَفَأُنَبّئُكُم} أي أخاطبكم فأخبرُكم {بِشَرّ مّن ذلكم} الذي فيكم من غيظكم على التَّالينَ وسطوتِكم بهم أو مما تبغونَهم من الغوائلِ أو مما أصابكم من الضَّجرِ بسبب ما تلَوه عليكم {النار} أي هو النَّارُ على أنَّه جوابٌ لسؤالٍ مقدرٍ كأنَّه قيلَ ما هُو وقيلَ هو مبتدأٌ خبرُه قوله تعالى {وَعَدَهَا الله الذين كَفَرُواْ} وقرئ النَّارَ بالنَّصبِ على الاختصاص وبالجرِّ بدلاً من شرَ فتكون الجملةُ الفعليةُ استئنافاً كالوجهِ الأول أو حالاً من النَّارِ بإضمار قَدْ {وبئس المصير} النار

{وإذا تتلى عليهم آياتنا} “Ayetlerimiz kendilerine okunduğu zaman,” [Bu ifade] 'tapıyorlar' fiiline matuftur; ikisi arası ise itirazdır (ara cümledir). Muzari sîgası, yenilenen sürekliliği belirtmek içindir. {بينات} “apaçık olarak;” yani hak inançlara ve doğru hükümlere yahut putlara tapma konusunda içinde bulundukları durumun bâtıllığına veya bunların Allah (azze ve celle) katından olduğuna delaleti açık olduğu halde [okunduğu zaman], {تَعْرِفُ فِى وُجُوهِ الذين كَفَرُواْ المنكر} “inkâr edenlerin yüzlerinde o hoşnutsuzluğu anlarsın.” Yani 'el-mükrem'in 'ikrâm' manasında olması gibi inkarı anlarsın; yahut yüz asma ve kaş çatmadaki korkunç ifadeyi, ya da duruş ve tavırlarından beliren emarelerle kastettikleri kötülüğü anlarsın. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavline en uygun olanı da budur: {يكادون يَسْطُونَ بالذين يتلون عليهم آياتنا} “Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanlara saldıracaklar;” yani körü körüne taklitle benimsedikleri bâtıllar uğruna aşırı öfke ve gazaptan dolayı onların üzerlerine atılacak ve şiddetle yakalayacaklar. İbadetinin doğruluğunu hiçbir şekilde düşündürmeyen, bilakis aklın ve naklin bâtıllığına hükmettiği şeylere tapmalarından ve kendilerini apaçık delille apaçık hakka ileten kimselere karşı böylesi çirkin bir inkârı açığa vurmalarından daha büyük ve daha felaket bir cehalet olabilir mi? Asla! İşte bu sebeple zamir yerine 'inkâr edenler' ifadesi açıkça konmuştur. {قُلْ} “De ki:” onlara bir reddiye olarak ve Müslümanlara zarar verme kastından onları ümitsiz kılmak üzere [de ki]: {أَفَأُنَبّئُكُم} “'Size haber vereyim mi?'” Yani size hitap edip bildireyim mi? {بِشَرّ مّن ذلكم} “'bundan daha kötüsünü?'” Okuyanlara karşı içinizdeki öfkenizden ve onlara saldırmanızdan yahut onlar için istediğiniz belalardan ya da size okudukları şeyler sebebiyle içine düştüğünüz can sıkıntısından daha kötüsünü? {النار} “'[O,] ateştir.'” Yani sanki “O nedir?” denilmiş gibi takdirî bir sorunun cevabı olarak [anlamı]: 'O, ateştir.' Bir görüşe göre ise mübtedadır, haberi de Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlidir: {وَعَدَهَا الله الذين كَفَرُواْ} “Allah onu inkâr edenlere vaad etmiştir.” 'en-Nâre' şeklinde mensub olarak ihtisas üzere ve 'şerr'den bedel olarak mecrur da okunmuştur. Bu durumda fiil cümlesi birinci vecihteki gibi istinaf yahut 'kad' takdiriyle 'en-Nâr'dan hal olur. {وبئs المصير} “O ne kötü bir varış yeridir!” Ateş [ne kötüdür].

{يا أيها الناس ضُرِبَ مَثَلٌ} أي بُيِّن لكم حالٌ مستغربةٌ أو قصَّةٌ بديعةٌ رائعةٌ حقيقةٌ بأنْ تسمَّى مَثَلاً وتسيرَ في الأمصارِ والأعصارِ أو جُعل لله مثلٌ أي مثل في استحقاقِ العبادةِ وأُريد بذلك ما حُكي عنهم من عبادتِهم للأصنامِ {فاستمعوا لَهُ} أي للمثلِ نفسِه استماعَ تدبر وتفكُّرٍ أو فاستمعُوا لأجلِه ما أقولُ فقوله تعالى {إِنَّ الذين تَدْعُونَ مِن دُونِ الله} الخ بيانٌ للمثل وتفسيرٌ له على الأوَّلِ وتعليلٌ لبطلان جعلهم الأصنامَ مثلَ الله سبحانه في استحقاق العبادةِ على الثاني وقرئ بياء الغَيبةِ مبنيًّا للفاعلِ ومبنيًّا للمفعولِ والرَّاجع إلى الموصولِ على الأولين محذوفٌ {لَن يَخْلُقُواْ ذُبَاباً} أي لن يقدروا على خلقه أبداً مع صغره وحقارتِه فإنَّ لن بما فيها من تأكيد النَّفيِ دالَّةٌ على مُنافاة ما بين المنفيِّ والمنفيِّ عنه {وَلَوِ اجتمعوا لَهُ} أي لخلقه وجوابُ لو محذوفٌ لدلالة ما قبله عليه والجملةُ معطوفةٌ على شرطيةٍ أُخرى محذوفةٍ ثقةً بدلالة هذه عليها أي لو لم يجتمعوا عليه لن يخلقُوه ولو اجتمعُوا له لن يخلقُوه كما مرَّ تحقيقُه مراراً وهما في موضع الحالِ كأنَّه قيل لن يخلقوا ذبابا

{يا أيها الناس ضُرِبَ مَثَلٌ} “Ey insanlar! Bir misal verildi;” yani size şaşılacak bir durum veya bir mesel diye adlandırılmaya, memleketlerde ve çağlar boyu dillerde dolaşmaya lâyık bediî, harika bir kıssa açıklandı; yahut Allah'a bir misil kılındı; yani ibadete lâyık olma konusunda bir benzer kılındı ki bununla onların putlara tapmaları kastedilmiştir. {فاستمعوا لَهُ} “şimdi onu dinleyin!” Yani bizzat meselin kendisini derinlemesine düşünerek ve tefekkür ederek dinleyin yahut onun hatırı için söyleyeceklerimi dinleyin. Cenâb-ı Hakk'ın {إِنَّ الذين تَدْعُونَ مِن دُونِ الله} “Şüphesiz Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız...” ila ahirihi kavli, birinci yaklaşıma göre meselin beyanı ve tefsiridir; ikinciye göre ise putları ibadete müstahak olma konusunda Allah Sübhânehu'ya benzer kılmalarının bâtıllığının gerekçesidir. Gaib yâ'sı ile hem mâlûm hem meçhul olarak da okunmuştur; ilk ikisinde mevsûle dönen [zamir] mahzuftur. {لَن يَخْلُقُواْ ذُبَاباً} “bir sinek dahi yaratamazlar;” yani küçüklüğüne ve hakirliğine rağmen onu yaratmaya asla güç yetiremezler. Çünkü 'len' edatı içerdiği nefyi tekit etme özelliğiyle, nefiy ile nefye konu olan şey arasındaki uyuşmazlığı gösterir. {وَلَوِ اجتمعوا لَهُ} “onun için bir araya gelseler bile;” yani onu yaratmak için [bir araya gelseler bile]. 'Lev'in cevabı, öncesinin delaleti sebebiyle mahzuftur. Cümle ise bu cümlenin delaletine güvenilerek mahzuf olan diğer bir şart cümlesine matuftur; yani defalarca açıklandığı üzere 'onun için bir araya gelmeseler de onu yaratamazlar, onun için bir araya gelseler de onu yaratamazlar' takdirindedir. Bu ikisi hal konumundadır; sanki 'bir sinek dahi yaratamazlar' denilmiş gibidir.

سورة الحج (٧٤ ٧٧) على كلِّ حالٍ {وَإِن يَسْلُبْهُمُ الذباب شَيْئاً} بيان لعجزهم عن الامتناع عمَّا يفعل يهم الذُّبابُ بعد بيانِ عجزِهم عن خلقِه أي إنْ يأخذِ الذُّبابُ منهم شيئاً {لَاّ يَسْتَنقِذُوهُ مِنْهُ} مع غايةِ ضعفِه ولقد جُهلوا غايةَ التَّجهيلِ في إشراكِهم بالله القادرِ على جميع المقدورات المنفرد بإيجاد كافةِ الموجوداتِ تماثيلَ هي أعجزُ الأشياءِ وبين ذلك بأنَّها لا تقدرُ على أقل الأحياءِ وأذلِها ولو اتَّفقُوا عليه بل لا تقوى على مقاومةِ هذا الأقلِ الأذلِّ وتعجز عن ذبِّه عن نفسِها واستنقاذِ ما يختطفُه منها قيل كانُوا يطيِّبونها بالطِّيبِ والعسلِ ويُغلقون عليها الأبوابَ فيدخل الذُّبابُ من الكُوى فيأكلُه {ضَعُفَ الطالب والمطلوب} أي عابدُ الصَّنمِ ومعبودُه أو الذُّبابُ الطَّالبُ لما يسلبُه من الصَّنمِ من الطِّيبِ والصَّنمُ المطلوبُ منه ذلك أو الصَّنمُ والذُّبابُ كأنَّه يطلبه ليستنقذَ منه ما يسلبه ولو حقَّقتَ وجدتَ الصَّنمَ أضعفَ من الذُّبابِ بدرجاتٍ وعابدَه أجهلَ من كلِّ جاهلٍ وأضلَّ من كلِّ ضالَ

Hac Suresi (74-77) her halükârda [yaratamazlar]. {وَإِن يَسْلُبْهُمُ الذباب شَيْئاً} “Eğer sinek onlardan bir şey kapacak olsa,” yaratmaktan aciz olduklarının beyanından sonra sineğin kendilerine yaptığı şeye engel olmaktan da aciz olduklarının beyanıdır; yani sinek onlardan bir şey alsa, {لَاّ يَسْتَنقِذُوهُ مِنْهُ} “bunu ondan kurtaramazlar.” [Sineğin] son derece zayıflığına rağmen [kurtaramazlar]. Her şeye kadir olan ve bütün varlıkları yaratmada tek olan Allah'a, varlıkların en âcizi olan heykelleri ortak koşmalarında onlar alabildiğine cahil sayılmışlardır. Bu da onların, canlıların en küçüğüne ve en hakirine güç yetirememeleri, onun için bir araya gelseler bile böyle olması; bilakis bu en küçük ve en hakir varlığa karşı koymaya güç yetiremeyip onu kendilerinden savmaktan ve onlardan kapıp götürdüğü şeyi kurtarmaktan aciz olmalarıyla beyan edilmiştir. Denildi ki: Onlar putlara güzel koku ve bal sürerler, üzerlerine de kapıları kapatırlardı; sinek ise menfezlerden içeri girip onu yerdi. {ضَعُفَ الطالب والمطلوب} “İsteyen de aciz kaldı, istenen de!” Yani puta tapan da tapılan put da; yahut puttan kaptığı kokuyu isteyen sinek ile kendisinden bu istenen put; yahut kendisinden kaptığı şeyi kurtarmak için sanki onu istiyormuş gibi olan put ile sinek [aciz kaldı]. Eğer meseleyi tetkik edersen, putu sinekten derece derece daha zayıf, ona tapanı da her cahilden daha cahil ve her sapıktan daha sapık bulursun.

{مَا قَدَرُواْ الله حَقَّ قَدْرِهِ} أي ما عرفُوه حقَّ معرفتِه حيث أشركُوا به وسمَّوا باسمه ما هو أبعدُ الأشياءِ عنه مناسبةً {إِنَّ الله لَقَوِىٌّ} على خلق الممكناتِ بأسرها وإفناءِ الموجوداتِ عن آخرها {عَزِيزٌ} غالبٌ على جميع الأشياءِ وقد عرفتَ حالَ آلهتِهم المقهورةِ لأذلها العجزة عن أقلها والجملةُ تعليلٌ لما قبلها من نفيِ معرفتهم له تعالى

{مَا قَدَرُواْ الله حَقَّ قَدْرِهِ} “Allah'ı hakkıyla takdir edemediler.” Yani O'na şirk koşup O'na uygunluktan en uzak olan şeyleri O'nun ismiyle isimlendirdikleri zaman O'nu hakkıyla tanıyamadılar. {إِنَّ الله لَقَوِىٌّ} “Şüphesiz Allah çok güçlüdür;” bütün mümkün varlıkları yaratmaya ve varlıkların tamamını yok etmeye [güç yetiricidir], {عَزِيزٌ} “mutlak galiptir;” her şeye galiptir. Varlıkların en hakirine boyun eğen ve onların en küçüğünden bile aciz olan ilahlarının durumunu ise öğrenmiş bulunmaktasın. Cümle, öncesinde geçen Allah Teâlâ'yı tanıyamamalarının nefyini gerekçelendirmektedir.

{الله يَصْطَفِى مِنَ الملائكة رُسُلاً} يتوسَّطون بينَه تعالَى وبينَ الأنبياءِ ﵈ بالوحيِ {وَمِنَ الناس} وهم المختصون بالنفوس الزكية المؤيدون بالقُوَّة القدسيةِ المتعلِّقون بكلا العالمينِ الرُّوحانيِّ والجُسمانيِّ يتلقَون من جانبٍ ويلقون إلى جانب ولا يعوقهم التعلقُ بمصالحِ الخلقِ عن التبتل إلى جناب الحقِّ فيدعونَهم إليه تعالى بما أنزل عليهم ويعلِّمونهم شرائعَه وأحكامَه كأنَّه تعالى لمَّا قرَّر وحدانيَّتَه في الأُلوهية ونفى أنْ يشاركَه فيها شيءٌ من الأشياء بيَّن أنَّ له عباداً مُصطفَين للرِّسالة يُتوسل بإجابتهم والاقتداءِ بهم إلى عبادته ﷿ وهو أعلى الدَّرجاتِ وأقصى الغاياتِ لمن عداه من الموجوداتِ تقريراً للنُّبوة وتزييفاً لقولِهم لَوْ شَاء الله لَانزَلَ ملائكة وقولهم مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَاّ لِيُقَرّبُونَا إلى الله زلفى وقولهم الملائكةُ بناتُ الله وغيرِ ذلك من الأباطيلِ {إِنَّ الله سَمِيعٌ بَصِيرٌ} عليم بجميعِ المسموعاتِ والمبصراتِ فلا يَخْفى عليه شيءٌ من الأقوالِ والأفعالِ

{الله يَصْطَفِى مِنَ الملائكة رُسُلاً} “Allah, meleklerden elçiler seçer;” vahiy ile Kendisi Teâlâ ile peygamberler (aleyhimüsselâm) arasında aracılık yaparlar, {وَمِنَ الناس} “insanlardan da...” Onlar da tertemiz nefislere sahip kılınmış, kudsî güçle desteklenmiş, hem ruhanî hem cismanî her iki âlemle de irtibatlı olan kimselerdir; bir taraftan alırlar, diğer tarafa ulaştırırlar. Yaratılmışların maslahatlarıyla ilgilenmek, onları Hakk'ın dergâhına yönelmekten alıkoymaz. Böylece kendilerine indirilenlerle insanları O'na (Teâlâ) davet eder, O'nun şeriatlarını ve hükümlerini onlara öğretirler. Sanki O Teâlâ, ilahlıkta birliğini ortaya koyup hiçbir şeyin O'na ortak olmasını nefyedince, peygamberlik için seçilmiş kulları olduğunu, onlara icabet etmek ve onlara uymak suretiyle O'na (azze ve celle) ibadete vesile bulunacağını beyan etmiştir; bu ise nübüvveti pekiştirmek ve onların “Allah dileseydi melekler indirirdi”, “Biz bunlara sırf bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye tapıyoruz” ve “Melekler Allah'ın kızlarıdır” sözleri ile diğer bâtıllarını çürütmek adına O'nun dışındaki varlıklar için en yüksek dereceler ve en yüce gayelerdir. {إِنَّ الله سَمِيعٌ بَصِيرٌ} “Şüphesiz Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” İşitilen ve görülen her şeyi hakkıyla bilendir; dolayısıyla hiçbir söz ve fiil O'na gizli kalmaz.

{يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَإِلَى الله تُرْجَعُ الأمور} لا إلى أحدٍ غيرِه لا اشتراكاً ولا استقلالا

{يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَإِلَى الله تُرْجَعُ الأمور} “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür;” ne ortaklaşa ne de bağımsız olarak O'ndan başka hiçbir kimseye [döndürülmez].

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ اركعوا واسجدوا} أي في صلواتِكم أمرَهم بهما لمَا أنَّهم ما كانُوا يفعلونَهما أول الإسلام أوصلوا عبر عن الصَّلاةِ بهما لأنَّهما أعظمُ أركانِها أو اخضعُوا لله تعالى وخِرُّوا له سجدا

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ اركعوا واسجدوا} “Ey iman edenler! Rükû edin, secdeye varın;” yani namazlarınızda [bunu yapın]. İslam'ın başlangıcında bunları yapmıyor oldukları için onlara bu ikisini emretti; yahut 'namaz kılın' [demektir]; namazın en büyük rükünleri oldukları için bu ikisiyle namaz ifade edilmiştir; yahut 'Allah Teâlâ'ya boyun eğin ve O'nun huzurunda secdeye kapanın' [demektir].

سورة الحج (٧٨) {وَاعْبُدُواْ رَبَّكُمْ} بسائر ما تعبَّدكم به {وافعلوا الخير} وتحرَّوا ما هو خيرٌ وأصلحُ في كلِّ ما تأتون وما تذرونَ كنوافلِ الطَّاعاتِ وصلةِ الأرحامِ ومكارمِ الأخلاقِ {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} أي افعلُوا هذه كلَّها وأنتُم راجُون بها الفلاحَ غيرَ متيقنينَ له واثقينَ بأعمالكم والآيةُ آيةُ سجدةٍ عند الشافعي ﵀ لظاهر ما فيها من الأمر باسجود ولقوله ﷺ فُضِّلتْ سورةُ الحجِّ بسجدتينِ مَن لم يسجدْهُما فلا يقرأها

Hac Suresi (78) {وَاعْبُدُواْ رَبَّكُمْ} “ve Rabbinize ibadet edin;” sizden ibadet olarak istediği diğer bütün hususlarla [ibadet edin], {وافعلوا الخير} “hayırlı işler yapın;” nafile ibadetler, akrabalık bağlarını gözetmek ve güzel ahlak gibi yapıp ettiğiniz ve terk ettiğiniz her şeyde daha hayırlı ve daha uygun olanı araştırın, {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “umulur ki kurtuluşa erersiniz.” Yani bütün bunları kesin kurtuluşa ereceğinizden emin olmaksızın ve amellerinize güvenmeksizin, bununla kurtuluşu umarak yapın. Bu ayet, secde emrini açıkça içermesi ve Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) “Hac Suresi iki secde ile üstün kılındı; kim o ikisini secde etmeyecekse onu okumasın” buyurması sebebiyle İmam Şâfiî'ye (rahimehullâh) göre secde ayetidir.

{وجاهدوا فِى الله} أي لله تعالى ولأجلِه أعداءَ دينِه الظاهرة كأهلِ الزَّيغِ والباطنةِ كالهَوَى والنَّفسِ وعنه ﷺ أنَّه رجعَ من غزوةِ تبوكَ فقال رجعنا من الجهادِ الأصغرِ إلى الجهادِ الأكبرِ {حَقَّ جهاده} أي جهاداً فيه حقًّا خالصاً لوجهه فعكسَ وأضيف الحقُّ إلى الجهادِ مبالغةً كقولِك هو حقٌّ عالمٌ وأُضيف الجهادُ إلى الضَّمير اتِّساعاً أو لأنَّه مختصٌّ به تعالى من حيثُ أنَّه مفعولٌ لوجهِه ومن أجلِه {هُوَ اجتباكم} أي هو اختاركُم لدينِه ونصرتِه لا غيرُه وفيه تنبيهٌ على ما يقتضي الجهادَ ويدعُو إليه {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكمْ فِى الدين مِنْ حَرَجٍ} أي ضيقٍ بتكليف ما يشقُّ عليكم إقامتُه إشارة إلى أنَّه لا مانعَ لهم عنْهُ ولا عذرَ لهم في تركِه أو إلى الرُّخصةِ في إغفالِ بعضِ ما أمرَهم به حيث يشقُّ عليهم لقولِه ﷺ إذا أمرتُكم بشيءٍ فأتُوا منه ما استطعتُم وقيل ذلك بأنْ جعلَ لهم من كلِّ ذنبٍ مخرجاً بأنْ رخَّص لهم في المضايقِ وفتحَ لهم بابَ التَّوبةِ وشرَع لهم الكفَّاراتِ في حقوقِه والأروشَ والدِّياتِ في حقوقِ العبادِ {مّلَّةَ أَبِيكُمْ إبراهيم} نُصب على المصدرِ بفعلٍ دلَّ عليه مضمونُ ما قبلَه بحذفِ المضافِ أي وسع عليكم دينَكم توسعةَ ملَّةِ أبيكم أو على الإغراءِ أو على الاختصاصِ وإنَّما جعله أباهم لأنَّه أبوُ رسولِ الله ﷺ وهو كالأبِ لأمَّتِه من حيثُ أنَّه سببٌ لحياتِهم الأبديَّةِ ووجودِهم على الوجه المعتدِّ به في الآخرةِ أو لأنَّ أكثرَ العربِ كانوا من ذريته صلى الله عيه وسلم فغُلِّبُوا على غيرِهم {هُوَ سماكم المسلمين مِن قَبْلُ} في الكتبِ المُتقدِّمةِ {وَفِى هذا} أي في القرآنِ والضَّميرُ لله تعالى ويُؤيِّده أنه قرئ الله سمَّاكُم أو لإبراهيمَ وتسميتُهم بالمسلمينَ في القُرآن وإنْ لم تكُنْ منه ﷺ كانت بسببِ تسميته من قبلُ في قوله وَمِن ذُرّيَّتِنَا أُمَّةً مُّسْلِمَةً لَّكَ وقيل وفي هذا تقديرُه وفي هذا بيانُ تسميتِه إيَّاكم المسلمينَ {لِيَكُونَ الرسول} يومَ القيامةِ متعلِّقٌ بسمَّاكُم {شَهِيداً عَلَيْكُمْ} بأنَّه بلَّغكُم فيدلُّ على قبولِ شهادتِه لنفسِه اعتماداً على عصمتِه أو بطاعة مَن أطاعَ وعصيانِ مَن عصى {وَتَكُونُواْ شُهَدَاء عَلَى الناس} بتبليغِ الرسل إليهم {فأقيموا الصلاة وآتَوْا الزَّكَاةَ} أي فتقرَّبُوا إلى الله بأنواع الطاعات وتخصيصهما بالذكرلأنافتهما وفضلِهما {واعتصموا بالله} أي ثقُوا به في مجامعِ أمورِكم ولا تطلبُوا الإعانةَ والنُّصرةَ إلَاّ منْه {هُوَ مولاكم} ناصرُكم ومتولِّي أمورِكم {فَنِعْمَ المولى وَنِعْمَ النصير} هو إذْ لا مثلَ له في الوَلَايةِ والنُّصرةِ

{وجاهدوا فِى الله} “Allah uğrunda cihad edin;” yani Allah Teâlâ için ve O'nun rızası adına O'nun dininin sapkınlar gibi zahirî ve heva ile nefis gibi bâtınî düşmanlarına karşı [cihad edin]. Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edildiğine göre O, Tebük gazvesinden dönünce: “Küçük cihaddan büyük cihada döndük” buyurmuştur. {حَقَّ جهاده} “O'na lâyık bir cihad ile...” Yani O'nun rızasına tam ihlasla yapılmış hakiki bir cihad ile [cihad edin]. Burada tersine çevrilmiş ve mübalağa için 'hak' kelimesi 'cihad'a izafe edilmiştir; tıpkı 'o tam bir âlimdir' sözün gibi. Cihad kelimesi genişlik (mecaz) kabilinden zamire izafe edilmiştir yahut O'nun rızası için ve O'nun uğruna işlenmiş olması yönüyle bizzat Cenâb-ı Hakk'a mahsus olduğu için [böyle izafe edilmiştir]. {هُوَ اجتباكم} “O sizi seçti;” yani başkası değil, O sizi Kendi dini ve yardım için seçti. Bunda cihada sevk eden ve ona çağıran hususa bir dikkat çekme vardır. {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكمْ فِى الدين مِنْ حَرَجٍ} “ve dinde sizin üzerinize hiçbir güçlük kılmadı;” yani yerine getirilmesi size ağır gelecek şeyleri yükleyerek bir darlık [kılmadı]. Bu, onlar için bundan alıkoyacak bir engel ve onu terk etmede bir mazeret bulunmadığına yahut Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) “Size bir şey emrettiğimde, gücünüz yettiğince onu yerine getirin” kavlinden ötürü kendilerine ağır geldiğinde emrettiği şeylerin bazısını yerine getirmeme hususunda bir ruhsata işarettir. Denildi ki bu, onlar için her günahtan bir çıkış yolu kılmasıyla; yani darlıklarda onlara ruhsat vermesi, tövbe kapısını açması, Kendi haklarında kefaretleri, kul haklarında ise yaralama tazminatlarını (erş) ve diyetleri meşru kılmasıyla [olmuştur]. {مّلَّةَ أَبِيكُمْ إبراهيم} “Babanız İbrahim'in dinidir [bu].” Muzafın hazfiyle öncesinin içeriğinin delalet ettiği bir fiille masdar olarak mensub kılınmıştır; yani 'babanızın dininin genişletilmesi gibi dininizi size genişletti' [demektir]; yahut teşvik (iğrâ) ya da ihtisas üzere [mensubdur]. Onu onların babası kılması ise, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) babası olması ve Peygamber'in de ebedî hayatlarının ve ahirette makbul sayılan varlıklarının sebebi olması yönüyle ümmeti için bir baba gibi olmasındandır; yahut Arapların çoğunun onun zürriyetinden olup diğerlerine galip gelmesindendir. {هُوَ سماكم المسلمين مِن قَبْلُ} “O, daha önce de sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi;” önceki kitaplarda [isimlendirdi], {وَفِى هذا} “bunda da...” Yani Kur'an'da da [isimlendirdi]. Zamir Allah Teâlâ'ya aittir; 'Allah sizi isimlendirdi' şeklinde okunması da bunu teyit eder. Yahut İbrahim'e aittir; Kur'an'da Müslümanlar olarak isimlendirilmeleri bizzat ondan (sallallâhu aleyhi ve sellem) olmasa da “Soyumuzdan da sana boyun eğen müslüman bir ümmet kıl” sözüyle daha önceki isimlendirmesi sebebiyledir. Denildi ki: 'Ve bunda' ifadesinin takdiri 'Bunda da sizin Müslümanlar olarak isimlendirildiğinizin beyanı vardır' şeklindedir. {لِيَكُونَ الرسول} “Peygamber olsun diye;” kıyamet gününde [olsun diye]. Bu ifade 'sizi isimlendirdi'ye mütalliktir: {شَهِيداً عَلَيْكُمْ} “üzerinize şahit...” Size tebliğ ettiğine dair [şahit olsun diye]; bu da ismet sıfatına dayanılarak O'nun kendi lehine olan şehadetinin kabul edildiğine yahut itaat edenin itaati ve isyan edenin isyanı hususunda [şahit olsun diyedir]. {وَتَكُونُواْ شُهَدَاء عَلَى الناس} “siz de insanlar üzerine şahitler olasınız diye;” peygamberlerin tebliğde bulunduğuna dair [şahitler olasınız diye]. {فأقيموا الصلاة وآتَوْا الزَّكَاةَ} “Artık namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin;” yani çeşitli itaatlerle Allah'a yaklaşın. Bu ikisinin özel olarak zikredilmesi, yücelikleri ve faziletleri sebebiyledir. {واعتصموا بالله} “ve Allah'a sımsıkı bağlanın;” yani bütün işlerinizde O'na güvenin ve yardım ile nusreti ancak O'ndan isteyin. {هُوَ مولاكم} “O sizin mevlanızdır;” yardımcınız ve işlerinizi üstlenendir. {فَنِعْمَ المولى وَنِعْمَ النصير} “O ne güzel bir mevla ve ne güzel bir yardımcıdır!” O [ne güzeldir]; zira dostlukta ve yardımda O'nun hiçbir benzeri yoktur.

سورة الحج (١ ٣) بل لا ولِيَّ ولا نصيرَ في الحقيقةِ سواهُ ﷿ عنِ النبيِّ ﷺ مَن قرأَ سُورةَ الحجِّ أُعطيَ من الأجرِ كحجَّةٍ حجَّها وعمرةٍ اعتمرَها بعددِ مَن حجَّ واعتمرَ فيما مضى وفيما بقى

Hac Suresi (1-3) bilakis hakikatte O'ndan (azze ve celle) başka hiçbir dost ve yardımcı yoktur. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edildiğine göre: “Kim Hac Suresini okursa, geçmişte ve gelecekte hac ve umre yapanların sayısı kadar kendisine hac yapmış ve umre yapmış gibi ecir verilir.”