{وَأَقِيمُواْ الصلاة وَآتُواْ الزكاة}
{وَأَقِيمُواْ الصلاة وَآتُواْ الزكاة} “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin”
عطفٌ على مقدَّرٍ ينسحبُ عليه الكلامُ ويستدعيهِ النظامُ فإنَّ خطابَه تعالى للمأمورينَ بالطَّاعةِ على طريقِ التَّرهيبِ من التَّولِّي بقوله تعالى فَإِن تَوَلَّوْاْ الخ وترغيبَه تعالى إيَّاهم في الطَّاعة بقوله تعالى وَإِن تُطِيعُوهُ تهتدوا الخ وعده تعالى إيَّاهم على الإيمان والعملِ الصَّالحِ بما فُصِّل من الاستخلافِ وما يتلُوه من الرَّغائبِ الموعُودةِ ووعيدَه على الكفرِ ممَّا يوجبُ الأمرَ بالإيمانِ والعملِ الصَّالحِ والنَّهيِ عن الكُفر فكأنَّه قيل فآمنوا وعملوا صلاحا وأقيمُوا أو فلا تكفرُوا وأقيمُوا وعطفُه على أطيعُوا الله مما لا يليقُ بجزالةِ النَّظمِ الكريمِ {وَأَطِيعُواْ الرسول} أمرهم الله ﷾ بالذَّاتِ بما أمرَهم به بواسطة الرسول ﷺ من طاعتِه التي هي طاعتُه تعالى في الحقيقة تأكيداً للأمرِ السَّابقِ وتقريراٌ لمضمونه على أنَّ المرادَ بالمُطاع فيه جميعُ الأحكامِ الشَّرعيةِ المنتظمةِ للآداب المرضيَّةِ أيضاً أي وأطيعُوه في كلِّ ما يأمرُكم به وينهاكم عنه أو تكميلاً لما قبله من الأمرين الخاصَّينِ المتعلِّقينِ بالصَّلاةِ والزَّكاةِ على أنَّ المرادَ بما ذُكر ما عداهما من الشَّرائعِ أي وأطيعُوه في سائر ما يأمرُكم به الخ وقوله تعالى {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} متعلِّقٌ على الأوَّلِ بالأمرِ الأخيرِ المُشتمل على جميعِ الأوامرِ وعلى الثَّانِي بالأوامرِ الثَّلاثةِ أي افعلُوا ما ذُكر من الإقامةِ والإيتاءِ
kelamın akışının üzerine kurulduğu ve nazmın iktiza ettiği takdiri bir ifadeye matuftur. Zira Yüce Allah'ın itaatle emrolunanlara “Eğer yüz çevirirseniz...” kavliyle yüz çevirmekten korkutma yoluyla hitap etmesi, “Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz...” kavliyle onları itaate teşvik etmesi, iman ve salih amel karşılığında onlara halife kılınma ve onu takip eden vaat edilen arzularla vadetmesi ve küfre karşı tehditte bulunması; iman ve salih ameli emretmeyi, küfrü ise yasaklamayı gerektirir. Sanki şöyle denilmiştir: “İman edin, salih amel işleyin ve [namazı] dosdoğru kılın” yahut “İnkâr etmeyin ve [namazı] dosdoğru kılın”. Bunun “Allah'a itaat edin” ifadesine matuf olması ise kerim nazmın fesahatine yakışmaz. {وَأَطِيعُواْ الرسول} “ve Peygamber'e itaat edin”; önceki emri pekiştirmek ve içeriğini perçinlemek üzere, hakikatte Yüce Allah'ın itaati olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat etmeyi -ki onu Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem vasıtasıyla emretmişti- Allah Azze ve Celle bizzat kendisi emretmiştir; bu, itaat olunacak şeyin rızaya uygun edepleri de kapsayan bütün şer'i hükümleri kapsadığı kabulüne göredir; yani "Size emrettiği ve sizi nehyettiği her şeyde ona itaat edin". Yahut kendisinden önceki namaz ve zekâtla ilgili iki özel emri tamamlamak üzere zikredilenlerin bu ikisi dışındaki şeriat hükümleri olduğu kabulüne göredir; yani "Size emrettiği diğer hususlarda da ona itaat edin...". Yüce Allah'ın {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “tâ ki merhamet olunasınız” kavli, birinci yaklaşıma göre bütün emirleri kapsayan son emre bağlıdır; ikinci yaklaşıma göre ise üç emre birden bağlıdır. Yani merhamet olunmayı umarak
٥٧ - والإطاعةِ راجينَ أنْ ترجموا
57 - zikredilen ikame etme, verme ve itaat etme fiillerini yapın.
{لا تحسبن الذين كفروا} لمَّا بُيِّن حالَ من أطاعه ﷺ وأُشير إلى فوزِه بالرَّحمةِ المُطلقة المستتبعةِ لسعادةِ الدَّارينِ عُقّب ذلك ببيانِ حالِ من عصاه ﷺ ومآل أمره في الدينا والآخرةِ بعد بيانِ تناهيهِ في الفسقِ تكميلاً لأمرِ التَّرغيبِ والتَّرهيبِ والخطاب إما لكل أحد ممن يصلُح له كائناً من كانَ وإما للرسول ﷺ على منهاج قوله تعالى فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ المشركين ونظائرِه للإيذانِ بأنَّ الحُسبانَ المذكورَ من القُبحِ والمحذوريةِ بحيث ينهى عنه من يمتنعُ صدورُه عنه فكيف بمَن يمكن ذلك منه ومحلُّ الموصولِ النَّصبُ على أنَّه مفعولٌ أوَّلٌ للحُسبانِ وقوله تعالى {معجزين} ثانيهما وقوله تعالى {فِى الأرض} ظرفٌ لمعجزين لكن لا لإفادةِ كون الإعجاز المنفيّ فيها لا في غيرها فإن ذلك مما لا يحتاجُ إلى البيانِ بل لإفادة شمولِ عدم الإعجازِ بجميعِ أجزائِها أي لا تحسبنَّهم مُعجزين الله ﷿ عن إدراكِهم وإهلاكِهم في قُطر من أقطارِ الأرضِ بما رحُبتْ وإنْ هربُوا منها كلَّ مهرب وقرئ لا يَحسَبنَّ بياءِ الغَيْبة على أنَّ الفاعلَ كلُّ أحدٍ والمعنى كما ذُكر أي لا يَحسبنَّ أحدٌ الكافرينَ معجزين له سبحانَهُ في الأرضِ أو هو الموصولُ والمفعولُ الأولُ محذوفٌ لكونه عبارةً عن أنفسِهم كأنَّه قيل لا تحسبنَّ الكافرين أنفسَهم مُعجزين في الأرضِ وأما جعلُ معجزين مفعولاً أوَّلَ وفي الأرضِ مفعولاً ثانياً فبمعزلٍ من المُطابقة لمقتضى المقامِ ضرورةَ أنَّ مصبَّ الفائدةِ هو المفعولُ الثَّاني ولا فائدةَ في بيانِ كونِ المُعجزين في الأرضِ وقد مرَّ في قولِه تعالى إِنّي جَاعِلٌ فِى الأرض خَلِيفَةً وقولِه تعالى {وَمَأْوَاهُمُ النار} معطوفٌ على جملة النَّهيِ بتأويلِها بجُملةٍ خبريَّةٍ لأنَّ المقصودَ بالنَّهيِ عن الحُسبان تحقيقُ نفيِ الحُسبانِ كأنَّه قيل ليسَ الذين كفرُوا مُعجزين ومأواهم الخ أو على جملةٍ مقدَّرةٍ وقعتْ تعليلاً للنَّهيِ كأنَّه قيل لا تحسبنَّ الذين كفرُوا معجزين في الأرضِ فإنَّهم مُدرَكُونَ ومأواهم الخ وقيل الجملةُ المقدَّرةُ بل هم مقهورون فتدبر {ولبئس المصير}
{لا تحسبن الذين كفروا} “Sakın inkâr edenlerin zannetme”; Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat edenin durumu açıklanıp her iki cihan saadetini beraberinde getiren mutlak rahmete kavuşacağına işaret edilince, teşvik ve sakındırma işini tamamlamak üzere, fıskın son noktasında oldukları beyan edildikten sonra ona isyan edenin durumu ve dünya ile ahiretteki akıbeti bunun ardına eklenmiştir. Hitap ya muhatap olmaya elverişli olan herkese yöneliktir kim olursa olsun, ya da “Sakın müşriklerden olma” kavli ve benzerlerinin üslubunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; bu da söz konusu zannın çirkinlik ve sakıncasının, kendisinden sadır olması imkânsız olan bir kimseye bile yasaklanacak derecede olduğunu, artık bundan sadır olması mümkün olan kimse için durumun ne olacağını bildirmek içindir. Mevsûlun iraptaki yeri zannetme fiilinin birinci mef'ûlü olarak mansuptur. Yüce Allah'ın {معجزين} “âciz bırakıcılar” kavli ikinci mef'ûlüdür. Yüce Allah'ın {فِى الأرض} “yeryüzünde” kavli ise "âciz bırakıcılar" ifadesinin zarfıdır; fakat nefyedilen aciz bırakmanın başka yerde değil de yeryüzünde olduğunu bildirmek için değildir, çünkü bunun beyana ihtiyacı yoktur; aksine aciz bırakamamanın yeryüzünün bütün parçalarını kapsadığını bildirmek içindir; yani yeryüzü bütün genişliğine rağmen neresine kaçarlarsa kaçsınlar, onların Allah Azze ve Celle'yi kendilerini yakalamaktan ve helak etmekten aciz bırakacaklarını sakın sanma. Gaip yâ'sı ile "lâ yahsebenne" şeklinde de okunmuştur; bu takdirde fail "herhangi bir kimse"dir ve anlam zikredildiği gibidir, yani "Hiçbir kimse kâfirlerin yeryüzünde O Sübhân'ı aciz bırakacaklarını sanmasın". Yahut fail mevsûldür ve birinci mef'ûl kendi nefisleri olduğu için hazfedilmiştir; sanki "Kâfirler kendilerini yeryüzünde aciz bırakıcılar sanmasın" denilmiştir. "Âciz bırakıcılar" kelimesini birinci mef'ûl, "yeryüzünde" ifadesini ise ikinci mef'ûl kılmaya gelince; bu, makamın gereğine uymaktan tamamen uzaktır. Zira asıl faydanın odak noktası ikinci mef'ûldür ve aciz bırakanların yeryüzünde olduğunu beyan etmede hiçbir fayda yoktur. Nitekim bu husus Yüce Allah'ın "Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım" kavlinde geçmişti. Yüce Allah'ın {وَمَأْوَاهُمُ النار} “onların barınağı ateştir” kavli, nehiy cümlesine haber cümlesi teviliyle matuftur; çünkü zandan nehyetmekten maksat, zannı nefyetmeyi gerçekleştirmektir. Sanki şöyle denilmiştir: "İnkâr edenler aciz bırakıcılar değildir ve onların barınağı ateştir...". Yahut nehyin gerekçesi konumunda olan takdiri bir cümleye matuftur; sanki şöyle denilmiştir: "Sakın inkâr edenleri yeryüzünde aciz bırakıcılar sanma; zira onlar yakalanacaklardır ve onların barınağı ateştir...". Takdiri cümlenin "bilakis onlar kahrolmuşlardır" şeklinde olduğu da söylenmiştir, iyi düşün. {وللبئس المصير}
سورة (٥٨) جوابٌ لقسمٍ مقدَّرٍ والمخصوصُ بالذمِّ محذوفٌ أي وبالله لبئسَ المصيرُ هي أي النار والحملة اعتراضٌ تذييليٌّ مقرِّرٌ لما قبله وفي إيراد النَّارِ بعنوان كونها مأوى ومصير الهم إثرَ نفيِ فَوتِهم بالهرب في الأرض كلَّ مهرَبٍ من الجزالة مالا غايةَ وراءَهُ فللَّه درُّ شأنِ التنزيل
Sure (58) takdiri bir yeminin cevabıdır ve yerilen şey (mahsûs bi'z-zemm) hazfedilmiştir; yani "Allah'a yemin olsun ki o, yani cehennem {ولبئس المصير} “ne kötü bir varış yeridir!”". Cümle, kendisinden öncekini pekiştiren fezleke kabilinden bir ara cümledir (itiraziyedir). Ateşin, onların yeryüzünde kaçabildikleri her yere kaçarak yakayı kurtarmalarının nefyedilmesinin hemen ardından barınak ve varış yeri unvanıyla getirilmesinde nihayetsiz bir fesahat ve ahenk vardır; vahyin şanının yüceliği ne büyüktür!
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} رجوع إلى بيان تتمةِ الأحكامِ السَّابقةِ بعد تمهيدِ ما يُوجب الامتثالَ بالأوامر والنَّواهي الواردة فيها وفي الأحكام اللَاّحقةِ من التمثيلات والتَّرغيبِ والتَّرهيبِ والوعدِ والوعيدِ والخطابُ إمَّا للرِّجالِ خاصَّةً وللنساء داخلاتٌ في الحكم بدلالة النَّصِّ أو للفريقينِ جميعاً بطريقِ التَّغليبِ رُوي أنَّ غلام الأسماء بنتِ أبي مَرْثَدٍ دخل عليها في وقتٍ كرهتْهُ فنزلتْ وقيلَ أرسلَ رسولُ الله ﷺ مِدْلَجَ بنَ عمروٍ الأنصاريَّ وكانَ غُلاماً وقتَ الظَّهيرةِ ليدعو عمر ﵁ فدخلَ عليه وهو نائمٌ قد انكشفَ عنه ثوبُه فقال عمرُ ﵁ لودتت أنَّ الله تعالى نَهَى آباءَنا وأبناءَنا وخدمَنا أنْ لا يدخلوا علينا هذه السَّاعاتِ إلا بإذنٍ ثمَّ انطلقَ معه إلى رسولِ الله ﷺ فوجدَه وقد أُنزلتْ عليه هذه الآيةُ {لِيَسْتَأْذِنكُمُ الذين مَلَكَتْ أيمانكم} من العبيدِ والجَوَاري {والذين لَمْ يَبْلُغُواْ الحلم} أي الصِّبيانُ القاصرُون عن درجة البلوغِ المعهود والتَّعبيرُ عنه بالحُلُم لكونِه أظهرَ دلائلِه مّنكُمْ أي من الأحرارِ {ثَلَاثَ مَرَّاتٍ} أي ثلاثةَ أوقاتٍ في اليَّومِ واللَّيلةِ والتَّعبيرُ عنها بالمرَّات للإيذانِ بأنَّ مدارَ وجوبِ الاستئذانِ مقارنةُ تلك الأوقاتِ لمرور المستأذنينَ بالمخاطبينَ لا أنفسِها {مّن قَبْلِ صلاة الفجر} لظهورِ أنَّه وقتُ القيامِ من المضاجعِ وطرحِ ثيابِ النَّومِ ولبسِ ثيابِ اليقظةِ ومحلُّه النصبُ على أنَّه بدل من ثلاث مرات أو مرات أو الرع على أنه خبرٌ لمبتدأ محذوفٍ أي أحدُها من قبل الخ {وَحِينَ تَضَعُونَ ثيابكم} أي ثيابَكم التي تلبسونَها في النَّهارِ وتخلعونَها لأجل القَيلولةِ وقوله تعالى {مّنَ الظهيرة} وهي شدَّةُ الحرِّ عند انتصافِ النَّهارِ بيان للحين والصريح الأمرِ أعني وضعَ الثِّيابِ في هذا الحينِ دُون الأوَّلِ والآخرِ لما أنَّ التَّجردَ عن الثِّيابِ فيه لأجل القيلولةِ لقلَّة زمانِها كما ينبئ عنها إيرادُ الحين مُضافاً إلى فعل حادث متقض ووقوعُها في النَّهارِ الذي هُو مَئِنَّةٌ لكثرةِ الورودِ والصُّدورِ ومَظِنَّةٌ لظهورِ الأحوالِ وبروزِ الأمورِ ليسَ من التَّحقُّقِ والاطرادِ بمنزلةِ ما في الوقتينِ المذكورينِ فإنَّ تحقُّقَ التَّجردِ واطِّرادَه فيهما أمرٌ معروفٌ لا يحتاجُ إلى التَّصريحِ به {وَمِن بَعْدِ صلاة العشاء} ضرورةَ أنَّه وقتُ التَّجردِ عن اللِّباسِ والالتحافِ باللِّحافِ وليسَ المرادُ بالقبليَّةِ والبعديَّةِ المذكورتينِ مطلقَهُما المتحقِّقَ في الوقتِ الممتدِّ المتخللِ بينَ الصَّلاتينِ كما في قوله تعالى وَإِن كُنتَ مِن قَبْلِهِ لَمِنَ الغافلين وقوله تعالى مِن بَعْدِ أن نزع الشيطان بَيْنِى وَبَيْنَ إِخْوَتِى بل ما يعرض منهما
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} “Ey iman edenler!”; bu hükümlerde ve sonraki hükümlerde yer alan emir ve yasaklara uymayı gerektiren temsiller, teşvikler, sakındırmalar, vaatler ve tehditler serdedildikten sonra önceki hükümlerin tamamlayıcısını beyan etmeye bir dönüştür. Hitap ya sadece erkekleredir ve kadınlar nassın delaletiyle hükme dâhildir, ya da tağlib yoluyla her iki zümreyedir. Rivayet edildiğine göre Esmâ bint Ebî Mersed'in kölesi, hoşlanmadığı bir vakitte yanına girmiş, bunun üzerine bu ayet inmiştir. Şöyle de denilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öğle vakti bir çocuk olan Midlâc b. Amr el-Ensârî'yi Ömer radıyallâhu anh'ı çağırması için göndermişti; çocuk, Ömer uyurken ve elbisesi üzerinden açılmış vaziyetteyken yanına girdi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: "Ne kadar isterdim ki Yüce Allah babalarımıza, çocuklarımıza ve hizmetçilerimize bu vakitlerde yanımıza izinsiz girmemelerini emretseydi!" dedi. Sonra onunla birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gitti ve bu ayetin ona indirilmiş olduğunu gördü. {لِيَسْتَأْذِنكُمُ الذين مَلَكَتْ أيمانكم} “Sağ ellerinizin mâlik oldukları (köle ve cariyeleriniz) sizden izin istesin”; {والذين لَمْ يَبْلُغُواْ الحلم} “ve sizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar”, yani bilinen ergenlik derecesine ulaşmamış çocuklar -ki onun en belirgin delili olduğu için ihtilam (düş azması) ile ifade edilmiştir-; "minküm" yani sizden olan hürler; {ثَلَاثَ مَرَّاتٍ} “üç defa”, yani gece ve gündüz içinde üç vakitte. Bunların "defalar" olarak ifade edilmesi, izin isteme yükümlülüğünün dayanağının o vakitlerin kendisi değil, izin isteyenlerin muhatapların yanından geçişinin bu vakitlere denk gelmesi olduğunu bildirmek içindir. {مّن قَبْلِ صلاة الفجر} “Sabah namazından önce”; çünkü orası yataklardan kalkma, uyku elbiselerini çıkarma ve uyanıklık elbiselerini giyme vaktidir; mahalli "üç defa" ifadesinden bedel olarak mansup yahut "Onlardan biri sabah namazından öncedir" takdirinde hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olarak merfûdur. {وَحِينَ تَضَعُونَ ثيابكم} “Elbiselerinizi çıkardığınız vakit”, yani gündüz giydiğiniz ve kaylûle (öğle uykusu) için çıkardığınız elbiseleri; Yüce Allah'ın {مّنَ الظهيرة} “öğle sıcağında” kavli -ki gün ortasında sıcağın en şiddetli olduğu andır- "hîn" (vakit) kelimesinin beyanıdır. İlk ve son vakitte değil de bu vakitte elbiselerin çıkarılması işinin sarih olarak belirtilmesi; zira bu vakitte elbiselerden soyunma kaylûle içindir ve süresi azdır -nitekim vakit kelimesinin geçici, sonradan olan bir fiile izafe edilerek getirilmesi de buna işaret eder-; üstelik giriş çıkışların çok olduğu, durumların ortaya çıkıp işlerin belirginleştiği gündüz vaktinde vuku bulması, zikredilen iki vakitteki gibi kesin ve süreklilik arz eden bir durum değildir. Çünkü o iki vakitte soyunmanın gerçekleşmesi ve sürekliliği açıkça belirtmeye ihtiyaç duyulmayacak derecede bilinen bir husustur. {وَمِن بَعْدِ صلاة العشاء} “Ve yatsı namazından sonra”; zira burası elbiselerden soyunup yorgana bürünme vaktidir. Zikredilen öncelik ve sonralıktan maksat, Yüce Allah'ın "Sen bundan önce elbette gafillerdendin" ve "Şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra" kavillerinde olduğu gibi iki namaz arasında uzayıp giden vakitte mutlak olarak gerçekleşen öncelik ve sonralık değildir; bilakis her ikisinden arız olan,
لطرفي ذلك الوقتِ الممتدِّ المتصلين بالصَّلاتينِ المذكورتينِ اتِّصالاً عاديّاً وقولُه تعالى {ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ} خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ وقولُه تعالى {لَكُمْ} متعلِّقٌ بمحذوفٍ هو صفةٌ لثلاثُ عوراتٍ أي كائنةٌ لكم والجملة استئناف مسوق لبيان علَّةِ وجوبِ الاستئذانِ أي هنَّ ثلاثةُ أوقاتٍ يختلُّ فيها التَّستُّر عادةً والعورةُ في الأصلِ هو الخللُ غلبَ في الخللِ الواقعِ فيما يهمُّ حفظُه ويُعتنى بسترِه أُطلقتْ على الأوقاتِ المُشتملةِ عليها مبالغةً كأنَّها نفس العورة وقرئ ثلاثَ عوراتٍ بالنَّصبِ بدلاً من ثلاثَ مرَّاتٍ {لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ} أي على المماليكِ والصِّبيانِ جُنَاحٌ أي إثمٌ في الدُّخولِ بغيرِ استئذانٍ لعدمِ ما يُوجبه من مخالفةِ الأمرِ والاطِّلاعِ على العوراتِ {بَعْدَهُنَّ} أي بعد كلِّ واحدةٍ من تلك العوراتِ الثَّلاثِ وهي الأوقاتُ المتخلِّلةُ بين كلِّ اثنتينِ منهنَّ وإيرادُها بعُنوان البعديَّةِ مع أنَّ كلَّ وقتٍ من تلكَ الأوقاتِ قبل عورةٍ من العَورات كما أنَّها بعد أخرى منهنَّ لتوفيةِ حقِّ التَّكليفِ والتَّرخيصِ الذي هو عبارة عن رفعه إذا لرخصة إنَّما تتصور في فعل يقعُ بعد زمان وقوعِ الفعلِ المكلَّف والجملة على القراءتينِ مستأنَفة مَسوقة لتقرير ما قبلها بالطرد والكس وقد جُوِّز على القراءة الأولى كونُها في محلِّ الرفعِ على أنها صفة أخرى لثلاثُ عوراتٍ وأمَّا على القراءة الثَّانيةِ فهي مستأنفةٌ لا غير إذ لو جُعلت صفةً لثلاثُ عورات وهي بدلٌ من ثلاثَ مرَّاتٍ لكانَ التَّقديرُ ليستأذنكم هؤلاءِ في ثلاث عورات لا إثمَ في ترك الاستئذانِ بعدهنَّ وحيثُ كان انتفاءُ الإثمِ حينئذٍ ممَّا لم يعلمه السَّامعُ إلا بهذا الكلامِ لم يتسنَّ إبرازُه في معرض الصِّفةِ بخلافِ قراءة الرَّفع فإنَّ انتفاءَ الإثمِ حينئذٍ معلومٌ من صدر الكلام وقوله تعالى {طوافون عَلَيْكُمْ} استئنافٌ ببيان العذر المرخَّص في ترك الاستئذان وهي المخالطةُ الضَّروريةُ وكثرةُ المداخلةِ وفيه دليلٌ على تعليل الأحكامِ وكذا في الفرق بين الأوقات الثَّلاثةِ وبين غيرِها بكونها عَورات {بَعْضَكُمْ على بَعْضٍ} أي بعضكم طائفٌ على بعضٍ طوافاً كثيراً أو بعضُكم يطوفُ على بعضٍ {كذلك} إشارةٌ إلى مصدرِ الفعلِ الذي بعده وما فيه من معنى البعد لما مر مرارا من تفخيم شأنِ المشار إليه والإيذان ببعد منزلته وكونه من الوضوح بمنزلة المشار إليهِ حسّاً أي مثلَ ذلك التبيينِ {يُبيّنُ الله لكم الأيات} الدالة على الأحكامِ أي ينزلها بينةً واضحة الدلالاتِ عليها لا أنَّه تعالى يبينها بعد أن لم تكن كذلك والكافُ مقحمةٌ وقد مرَّ تفصيلُه في قوله تعالى وكذلك جعلناكم أُمَّةً وسطا ولكم متعلق يبين وتقديمُهُ على المفعولِ الصريحِ لما مر مرارا من الاهتمام بالمقدم والتشويق إلى المؤخَّر وقيل يبين عللَ الأحكامِ وليس بواضحٍ مع أنَّه مؤدٍ إلى تخصيص الآيات بما ذكر ههنا {والله عَلِيمٌ} مبالِغٌ في العلمِ بجميع المعلوماتِ فيعلم أحوالَكم {حَكِيمٌ} في جميع أفاعيلِه فيشرع لكُم ما فيه صلاحُ أمرِكم معاشاً ومعاداً
o uzayıp giden vaktin zikredilen iki namaza mutat şekilde bitişen iki tarafıdır. Yüce Allah'ın {ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ} “[Bunlar] üç mahrem vakittir” kavli, hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir. Yüce Allah'ın {لَكُمْ} “sizin için” kavli ise mahzufe mütealliktir ve "üç mahrem vakit" ifadesinin sıfatıdır; yani sizin için var olan [vakitlerdir]. Cümle, izin isteme zorunluluğunun illetini açıklamak üzere sevk edilmiş bir istinaftır (yeni başlangıçtır); yani onlar, âdete göre örtünmenin bozulduğu üç vakittir. Aslında avret, gedik/kusur demektir; korunmasına özen gösterilen ve örtülmesine itina edilen şeylerde meydana gelen gedikler için galip olmuştur. İçinde bu durumu barındıran vakitlere, mübalağa amacıyla sanki bizzat avretin kendisiymiş gibi bu isim verilmiştir. "Selâse avrâtin" şeklinde nasb ile "üç defa" ifadesinden bedel olarak da okunmuştur. {لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ} “Ne size ne de onlara bir günah yoktur”; yani kölelere ve çocuklara izinsiz girmekte emre aykırılık ve avret yerlerini görme gibi günahı gerektiren bir durum bulunmadığından hiçbir günah yoktur; {بَعْدَهُنَّ} “bunların dışındaki vakitlerde”, yani bu üç mahrem vaktin her birinden sonra -ki onlar her iki mahrem vakit arasında kalan vakitlerdir-. Bu vakitlerin her biri, diğer bir avretten sonra olduğu gibi bir avretten de önce olmasına rağmen sonralık unvanıyla getirilmesi; mükellefiyetin ve onu kaldırmaktan ibaret olan ruhsatın hakkını vermek içindir. Çünkü ruhsat, ancak mükellef kılınan fiilin gerçekleşme zamanından sonraki bir fiilde tasavvur edilebilir. Cümle, her iki kıraate göre de öncesindekini teyit ve zıddıyla pekiştirmek üzere sevk edilmiş bir istinaftır. Birinci kıraate göre "üç mahrem vakit" ifadesinin diğer bir sıfatı olarak iraptaki yerinin ref olması caiz görülmüştür. İkinci kıraate göre ise sadece istinaftır; zira eğer "üç defa" ifadesinden bedel olan "üç mahrem vakit" için sıfat kılınsaydı, takdir şöyle olurdu: "Bunlar sizden, sonrasında izin terkinde günah olmayan üç mahrem vakitte izin istesinler". Bu durumda günahın nefyedilmesi muhatabın ancak bu kelamla öğrendiği bir şey olduğu için sıfat makamında sergilenmesi mümkün olmazdı; ref kıraati ise böyle değildir, çünkü o takdirde günahın nefyedildiği kelamın başından bilinmektedir. Yüce Allah'ın {طوافون عَلَيْكُمْ} “Onlar sizin etrafınızda çokça dönüp dolaşırlar” kavli, izin istemeyi terk etmeye ruhsat veren mazereti açıklayan bir istinaftır ki o da zorunlu iç içelik ve çokça giriş çıkıştır. Bunda hükümlerin ta'liline (gerekçelendirilmesine) ve aynı şekilde üç vaktin avret kabul edilerek diğer vakitlerden ayrılmasına delil vardır. {بَعْضَكُمْ على بَعْضٍ} “Birbirinizin [yanına girip çıkarsınız]”; yani bir kısmınız diğerinin yanına çokça tavaf eder (dolaşır) yahut bir kısmınız diğerinin etrafında döner. {كذلك} “İşte böylece”; kendisinden sonraki fiilin mastarına işarettir. Bundaki uzaklık manası, defalarca geçtiği üzere, işaret edilenin şanını yüceltmek, mertebesinin yüksekliğini bildirmek ve açıklıkta bizzat duyularla işaret edilen şey mesabesinde olduğunu ifade etmek içindir; yani işte bu açıklama gibi {يُبيّنُ الله لكم الأيات} “Allah size ayetleri açıklar”; hükümleri gösteren [ayetleri açıklar]; yani onları açık ve delaletleri vazıh olarak indirir, yoksa daha önce öyle değilken sonradan açıklıyor demek değildir. Kâf harfi tekit içindir; bunun tafsilatı Yüce Allah'ın "İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık" kavlinde geçmişti. "Leküm" ifadesi "yubeyyinu" fiiline mütealliktir; açık mef'ûlden öne geçirilmesi ise defalarca geçtiği üzere öne alınana verilen önem ve sonraya bırakılana duyulan şevk içindir. Hükümlerin illetlerini açıklar da denilmiştir; ancak bu açık değildir, üstelik ayetlerin burada zikredilenlerle sınırlandırılmasına yol açar. {والله عَلِيمٌ} “Allah her şeyi bilendir”; bilinen her şeyi bilmede sonsuz ilim sahibidir, dolayısıyla sizin hâllerinizi de bilir; {حَكِيمٌ} “hüküm ve hikmet sahibidir”; bütün fiillerinde hikmet sahibidir, dolayısıyla dünya ve ahiret işlerinizin salahı neydeyse onu sizin için hükme bağlar.
{وَإِذَا بَلَغَ الأطفال مِنكُمُ الحلم} لمَّا بيِّن فيما مرَّ آنفاً حكمَ الأطفالِ في أنَّه لا جناح عليهم في ترك الاستئذانِ فيما عدا الأوقاتِ الثلاثة عقب ببيان حالِهم بعد البلوغِ دفعاً لمَا عسى يُتوهم أنَّهم وإنْ كانُوا
{وَإِذَا بَلَغَ الأطفال مِنكُمُ الحلم} “İçinizden çocuklar ergenlik çağına ulaştığı zaman”; az önce çocukların üç vakit dışındakilerde izin istememelerinde bir günah olmadığına dair hükmü açıklanınca, onların yabancı olsalar bile her ne kadar
أجانبَ ليسُوا كسائرِ الأجانبِ بسببِ اعتيادهم الدُّخولَ أي إذا بلغَ الأطفالُ الأحرارُ الأجانبُ {فَلْيَسْتَأْذِنُواْ} إذا أرادُوا الدخولَ عليكم وقوله تعالى {كَمَا استأذن الذين مِن قَبْلِهِمْ} في حيِّز النَّصبِ على أنه نعتٌ لمصدرٍ مؤكدٍ للفعل السَّابقِ والموصول عبارةٌ عمَّن قيل لهم لَا تَدْخُلُواْ بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حتى تَسْتَأْنِسُواْ الآية ووصفهم بكونِهم قبل هؤلاء باعتبار ذكرِهم قبل ذكرِهم لا باعتبار بلوغِهم قبل بلوغِهم كما قيل لما أنَّ المقصودَ بالتشبيه بيانُ كيفيَّةِ استئذان هؤلاءِ وزيادةُ إيضاحِه ولا يتسنَّى ذلك إلا بتشبيهِه باستئذانِ المعهودين عند السَّامعِ ولا ريبَ في أنَّ بلوغهم قبلَ بولغ هؤلاءِ مما لا يخطُر ببال أحدٍ وإنْ كان الأمرُ كذلك في الواقع وإنَّما المعهودُ المعروفُ ذكرهم قبلَ ذكرِهم أي فليستأذنُوا استئذاناً كائناً مثل استئذانِ المذكورينَ قبلهم بأنْ يستأذنُوا في جميع الأوقاتِ ويرجعُوا إنْ قيل لهم ارجعُوا حسبما فُصِّل فيما سلف {كذلك يُبَيّنُ الله لَكُمْ آياته والله عَلِيمٌ حَكِيمٌ} الكلامُ فيه كالذي سبقَ والتَّكريرُ للتأكيد والمبلغة في الأمر بالاستئذانِ وإضافةُ الآياتِ إلى ضمير الجلالةِ لتشريفها
girmeye alışkın olmaları sebebiyle diğer yabancılar gibi olmadıkları zannını defetmek üzere, büluğdan sonraki durumlarının beyanı bunun ardına eklenmiştir. Yani sizden olan hür, nikâh düşen çocuklar büluğa erdiklerinde, yanınıza girmek istedikleri zaman {فَلْيَسْتَأْذِنُواْ} “artık izin istesinler”. Yüce Allah'ın {كَمَا استأذن الذين مِن قَبْلِهِمْ} “kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi” kavli, önceki fiili pekiştiren bir mastarın sıfatı olarak nasb mahallindedir. Mevsûl ile kastedilen kimseler, kendilerine “Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp... girmeyin” denilen kimselerdir. Bunların şunlardan önce olarak nitelendirilmesi, iddia edildiği gibi onların bunlardan önce büluğa ermeleri bakımından değil, zikirlerinin bunların zikrinden önce olması bakımındandır. Zira teşbihten maksat, bunların izin isteme keyfiyetini açıklamak ve daha da vuzuha kavuşturmaktır; bu da ancak dinleyicinin zihninde bilinen kimselerin izin istemesine benzetmekle mümkün olur. Şüphe yok ki onların bunlardan önce büluğa ermesi -vakıada durum böyle olsa bile- kimsenin aklına gelmez; bilinen ve tanınan olan ise onların zikrinin bunların zikrinden önce geçmiş olmasıdır. Yani daha önce zikredilenlerin izin istediği gibi bir izin istemeyle izin istesinler; öyle ki bütün vakitlerde izin istesinler ve kendilerine "dönün" denildiğinde daha önce tafsilatıyla açıklandığı üzere geri dönsünler. {كذلك يُبَيّنُ الله لَكُمْ آياته والله عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “İşte Allah size ayetlerini böyle açıklar. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir”; bu husustaki açıklama daha önce geçen gibidir. Tekrar, izin isteme emrinde tekit ve mübalağa içindir. Ayetlerin celalet zamirine izafe edilmesi ise onları şereflendirmek içindir.
{والقواعد مِنَ النساء} أي العجائزُ اللاتي قعدنَ عن الحيض والحملِ {اللاتى لَا يَرْجُونَ نِكَاحاً} أي لا يطمعنَ فيه لكبرهنَّ {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَن يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ} أي الثيابَ الظَّاهرةَ كالجلباب ونحوِه والفاءُ فيه لأن اللَاّمَ في القواعدِ بمعنى اللَاّتِي أو للوصفِ بها {غَيْرَ متبرجات بِزِينَةٍ} غير مظهراتٍ لزينةٍ ممَّا أمر بإخفائِه في قوله تعالى وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ وأصلُ التَّبرجِ التَّكلُّفُ في إظهارِ ما يَخْفى من قولِهم سفينةٌ بارجةٌ لا غطاءَ عليها والبَرَجُ سعةُ العين بحيث يرى بيضاها محيطاً بسوادِها كلِّه إلا أنَّه خُصَّ بكشفِ المرأةِ زينتَها ومحاسنَها للرِّجال {وَأَن يَسْتَعْفِفْنَ} بترك الوضعِ {خَيْرٌ لَّهُنَّ} من الوضعِ لبُعده من التُّهمَة {والله سَمِيعٌ} مبالغٌ في سمعِ جميعِ ما يُسمع فيسمعُ ما يَجري بينهنَّ وبين الرِّجالِ من المقاولةِ {عَلِيمٌ} فيعلم مقاصدهنَّ وفيه من التَّرهيبِ ما لا يخفى
{والقواعد مِنَ النساء} “Kadınlardan artık nikâh umudu kalmamış yaşlılar”, yani hayızdan ve hamilelikten kesilmiş yaşlı kadınlar; {اللاتى لَا يَرْجُونَ نِكَاحاً} “evlenme arzusu taşımayanlar”, yani yaşlılıkları sebebiyle buna rağbet etmeyenler; {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَن يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ} “elbiselerini bırakmalarında (çıkarmalarında) kendileri için bir günah yoktur”, yani cilbab ve benzeri dış elbiselerini [çıkarmalarında]; buradaki fâ harfi "el-kavâid" kelimesindeki lâm harfinin "ellezîne/ellâtî" manasında olmasından yahut bu sıfatla nitelenmiş olmasındandır; {غَيْرَ متبرجات بِزِينَةٍ} “ziynet yerlerini açıp saçmaksızın”, Yüce Allah'ın “Ziynetlerini göstermesinler” kavlinde gizlenmesi emredilen ziynetlerden birini açığa vurmaksızın. Teberrücün aslı, gizli olanı açığa çıkarmada tekellüfe girmektir (kendini zorlamaktır); nitekim üzeri örtülü olmayan gemiye "sefînetün bâricetün" denir. Berec ise gözün beyazının siyahını tamamen çevrelediği görülecek şekilde geniş olmasıdır; ancak kadının ziynetini ve güzelliklerini erkeklere açması anlamında özelleşmiştir. {وَأَن يَسْتَعْفِفْنَ} “İffetli davranmaları”, yani [dış elbiselerini] çıkarmayı terk etmeleri; {خَيْرٌ لَّهُنَّ} “kendileri için daha hayırlıdır”, töhmetten uzak olduğu için çıkarmalarından daha hayırlıdır. {والله سَمِيعٌ} “Allah hakkıyla işitendir”; işitilen her şeyi işitmede sonsuz işitme sahibidir, dolayısıyla onlarla erkekler arasında geçen konuşmaları da işitir; {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir”, onların maksatlarını da bilir; bunda sakındırma adına ne büyük incelik bulunduğu gizli değildir.
{لَّيْسَ عَلَى الأعمى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الأعرج حَرَجٌ وَلَا عَلَى المريض حَرَجٌ} كانت هؤلاء الطوائفُ يتحرَّجُون من المؤاكلة الأصحَّاءِ حِذاراً من استقذارِهم إيَّاهم وخَوفاً من تأذِّيهم بأفعالِهم وأوضاعِهم فإنَّ الأعمى رُبَّما سبقتَ يدُه إلى ما سبقت حِذاراً من استقذارِهم إيَّاهم وخَوفاً من تأذِّيهم بأفعالِهم وأوضاعِهم فإنَّ الأعمى رُبَّما سبقتَ يدُه إلى ما سبقتْ إليه عينُ أكيلِه وهو لا يشعرُ به والأعرج بتفسح في مجلسِه فيأخذُ أكثرَ من موضعِه فيضيقُ على جليسِه
{لَّيْسَ عَلَى الأعمى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الأعرج حَرَجٌ وَلَا عَلَى المريض حَرَجٌ} “Köre bir sorumluluk yoktur, topala bir sorumluluk yoktur, hastaya da bir sorumluluk yoktur”; bu zümreler, sağlam kimselerin kendilerini tiksintiyle karşılamalarından sakınarak ve fiil ve davranışlarıyla onlara eziyet vermekten korkarak onlarla birlikte yemek yemekten çekinirlerdi. Zira âmânın eli, kendisi farkında olmadan yemek arkadaşının gözünün dikildiği lokmaya uzanabilirdi; topal mecliste rahat oturmak için yerinden fazlasını kaplar ve yanında oturana darlık verirdi;
والمريضُ لا يخلُو عن حالةٍ تُؤذي قرينَه وقيل كانُوا يدخلُون على الرَّجل لطلبِ العلمِ فإذا لم يكُن عنده ما يُطعمهم ذهبَ بهم إلى بيوتِ آبائِهم وأمَّهاتِهم أو إلى بعضِ مَن سمَّاهم الله ﷿ في الآيةِ الكريمةِ فكانُوا يتحرَّجون من ذلكَ ويقولُون ذهبَ بنا إلى بيتِ غيرِه ولعلَّ أهلَه كارهون لذلكَ وكذا كانُوا يتحرَّجُون من الأكلِ من أموالِ الذينَ كانُوا إذا خرجُوا إلى الغزوِ خلفوا هؤلاء في بيوتِهم ودفعُوا إليهم مفاتيحَها وأذنُوا لهم أنْ يأكلُوا مما فيها مخافةَ أنْ لا يكون إذنُهم عن طيبِ نفسٍ منهم وكانَ غيرُ هؤلاء أيضاً يتحرَّجون من الأكلِ في بيوتِ غيرِهم فقيل لهم ليسَ على الطوائفِ المعدودةِ {وَلَا على أَنفُسِكُمْ} أي عليكم وعلى مَن يُماثلكم في الأحوالِ من المؤمنينَ حرجٌ {أَن تَأْكُلُواْ} أي تأكلُوا أنتُم وهم معكم وتعميمُ الخطابِ للطَّوائفِ المذكورةِ أيضاً يأباهُ ما قبله وما بعدَه فإنَّ الخطابَ فيهما لغير أولئكَ الطَّوائفِ حتماً {مِن بُيُوتِكُمْ} أي البيوتِ التي فيها أزواجُكم وعيالُكم فيدخل فيها بيوتُ الأولادِ لأنَّ بيتَهم كبيتِه لقوله ﷺ أنت ومالك لأبين وقوله ﷺ إنَّ أطيبَ مالِ الرَّجلِ من كسبِه وإنَّ ولدَه من كسبِه {أَوْ بُيُوتِ آبَآئِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ} وقرئ بكسرِ الهمزةِ والميمِ وبكسرِ الأُولى وفتحِ الثَّانيةِ {أَوْ بُيُوتِ إخوانكم أَوْ بُيُوتِ أخواتكم أَوْ بُيُوتِ أعمامكم أَوْ بُيُوتِ عماتكم أَوْ بُيُوتِ أخوالكم أَوْ بُيُوتِ خالاتكم أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَّفَاتِحهُ} من البيوتِ التي تملكُون التَّصرفَ فيها بإذنِ أربابِها على الوجهِ الذي مرَّ بيانُه وقيل هي بيوتُ المماليكِ والمفاتحُ جمع مِفْتحٍ وجمعُ المفتاحِ مفاتيحُ وقرئ مُفتاحَه {أَوْ صَدِيقِكُمْ} أي أو بيوتِ صديقِكم وإنْ لم يكُن بينكم وبينهم قرابةٌ نَسَبيةٌ فإنَّهم أرضى بالتَّبسطِ وأسرُّ به من كثيرٍ من الأقرباءِ رُوي عن ابن عباس ﵄ أنَّ الصَّديقَ أكبرُ من الوالدينِ إن الجهنميين لمَّا استغاثُوا لم يستغيثوا بالآباءِ والأمَّهاتِ بل قالُوا فما لنا من شافعين ولا صديقٍ حميم والصَّديقُ يقعُ على الواحدِ والجمعِ كالخَليط والقَطينِ وأضرابِهما وهذا فيما إذا عَلم رضَا صاحبِ البيتِ بصريحِ الإذنِ أو بقرينةٍ دالَّةٍ عليه ولذلكَ خصص هؤلاء بالذكر الاعتيادهم التَّبسطَ فيما بينُهم وقولُه تعالى {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَأْكُلُواْ جَمِيعاً أَوْ أَشْتَاتاً} كلامٌ مستأنفٌ مسوقٌ لبيانِ حكمٍ آخرَ من جنسِ ما بُيِّن قبله حيثُ كان فريقٌ من المؤمنين كبني ليث ابن عمروٍ من كِنانةَ يتحرَّجون أنْ يأكلُوا طعامَهم مُنفردين وكانَ الرَّجلُ منهم لا يأكلُ ويمكثُ يومَه حتَّى يجدَ ضيفاً يأكلُ معه فإنْ لم يجدْ من يُؤاكله لم يأكلْ شيئاً ورُبَّما قعدَ الرَّجلُ والطَّعامُ بين يديهِ لا يتناولُه من الصَّباحِ إلى الرَّواحِ ورُبَّما كانتْ معه الإبلُ الحُفّلِ فلا يشربُ من ألبانِها حتَّى يجدَ مَن يُشاربه فإذا أمسى ولم يجد أحد أكلَ وقيل كان الغنيُّ منهم يدخلُ على الفقيرِ من ذوي قرابته وصدقته فيدعُوه إلى طعامِه فيقول إنِّي أتحرَّجُ أنْ آكلَ معك وأنا غنيٌّ وأنت فقيرٌ وقيل كان قومٌ من الأنصار لا يأكلون إذا نزلَ بهم ضيفٌ إلا مع ضيفِهم فرُخِّص لهم في أن يأكلُوا كيف شاءوا وقيل كانوا إذا اجتمعُوا ليأكلوا طعاماً عزلُوا للأعمى وأشباهِه طعاماً على عده فبيَّن الله تعالى أن ذلك ليس بواجبٍ وقوله تعالى جَمِيعاً حالٌ من فاعلِ تأكلوا وأشتاتاً عطفٌ عليهِ داخلٌ في حُكمه وهو جمعُ شَتَ على أنَّه صفةٌ كالحقِّ يقال أمر شتٌّ أي متفرِّقٌ أو على أنه في الأصلِ مصدرٌ وُصف به مبالغةً أي لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تأكلوا مجتمعين أو متفرِّقين {فَإِذَا دَخَلْتُمْ} شروع في بيان الآدابِ التي تجب رعايتها عند مباشرةِ ما رُخِّص فيه إثرَ بيان الرُّخصةِ فيه {بُيُوتًا} أي من البيوتِ
hasta da arkadaşına rahatsızlık verecek bir durumdan uzak kalmazdı. Şöyle de denilmiştir: İnsanlar ilim öğrenmek için bir adamın yanına girerlerdi; adamın yanında onları doyuracak bir şey bulunmadığında onları anne babalarının yahut Yüce Allah'ın kerim ayette ismini zikrettiği kimselerden bazılarının evlerine götürürdü; onlar da bundan çekinir ve "Bizi başkasının evine götürdü, belki de ev halkı bundan hoşlanmıyordur" derlerdi. Aynı şekilde savaşa çıktıklarında bu kimseleri evlerinde bırakan, anahtarlarını onlara teslim edip içindekilerden yemelerine izin veren kimselerin mallarından yemekten de izinlerinin gönül hoşnutluğuyla olmamasından korkarak çekinirlerdi. Bunların dışındakiler de başkalarının evlerinde yemek yemekten çekinirlerdi. Bunun üzerine onlara, sayılan bu zümrelere {وَلَا على أَنفُسِكُمْ} “ne de kendi nefislerinize”, yani size ve müminlerden sizinle aynı durumda olanlara hiçbir günah {أَن تَأْكُلُواْ} “yemenizde”, yani sizin ve onlarla birlikte olanların yemenizde [bir sorumluluk yoktur] denildi. Hitabın zikredilen bu zümreleri de kapsayacak şekilde genelleştirilmesini öncesi ve sonrası reddeder; zira her ikisinde de hitap kesinlikle o zümrelerin dışındakileredir; {مِن بُيُوتِكُمْ} “kendi evlerinizden”, yani içinde eşlerinizin ve çoluk çocuğunuzun bulunduğu evlerden [yemenizde]; buna çocukların evleri de girer, çünkü Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in "Sen ve malın babana aitsiniz" buyruğu ve "Kişinin en temiz kazancı kendi emeğindendir ve çocuğu da onun kazancındandır" buyruğu gereğince çocuğun evi babanın evi gibidir; {أَوْ بُيُوتِ آبَآئِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ} “veya babalarınızın evlerinden yahut annelerinizin evlerinden”; hemzenin ve mîmin kesresiyle, birincisinin kesresi ve ikincisinin fethasıyla da okunmuştur; {أَوْ بُيُوتِ إخوانكم أَوْ بُيُوتِ أخواتكم أَوْ بُيُوتِ أعمامكم أَوْ بُيُوتِ عماتكم أَوْ بُيُوتِ أخوالكم أَوْ بُيُوتِ خالاتكم أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَّفَاتِحهُ} “veya erkek kardeşlerinizin evlerinden yahut kız kardeşlerinizin evlerinden veya amcalarınızın evlerinden yahut halalarınızın evlerinden veya dayılarınızın evlerinden yahut teyzelerinizin evlerinden veya anahtarlarına mâlik olduğunuz yerlerden”; yani daha önce açıklandığı veçhile sahiplerinin izniyle tasarrufuna mâlik olduğunuz evlerden. Bunların kölelerin evleri olduğu da söylenmiştir. "Mefâtih", "mifteh" kelimesinin çoğuludur; "miftâh" kelimesinin çoğulu ise "mefâtîh"tir; tekil olarak "muftâhahû" şeklinde de okunmuştur; {أَوْ صَدِيقِكُمْ} “yahut dostunuzun [evlerinden]”, yani aranızda nesep bağı olmasa bile dostunuzun evlerinden [yemenizde bir sakınca yoktur]. Zira onlar teklifsiz davranmaktan akrabaların çoğundan daha çok razı olur ve sevinirler. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre: "Dost, anne babadan büyüktür; zira cehennemlikler feryat ettiklerinde anne babalarından yardım istemediler, bilakis: 'Artık bizim için ne şefaatçiler var ne de candan bir dost' dediler". Sadîk kelimesi "halît" ve "katîn" kelimeleri ve benzerleri gibi hem tekile hem çoğula ıtlak olunur. Bu durum, açık bir izinle yahut ona delalet eden bir karineyle ev sahibinin rızası bilindiği takdirdedir; nitekim bunların zikre tahsis edilmesi aralarında teklifsiz davranmaya alışkın oldukları içindir. Yüce Allah'ın {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَأْكُلُواْ جَمِيعاً أَوْ أَشْتَاتاً} “Hep birlikte veya ayrı ayrı yemenizde sizin için bir günah yoktur” kavli; kendisinden önce açıklanan cinsin kabilinden başka bir hükmü beyan etmek üzere sevk edilmiş yeni bir cümledir (istinaftır). Nitekim Kinâne'den Benî Leys b. Amr gibi müminlerden bir grup, yemeklerini tek başlarına yemekten çekinirlerdi; onlardan bir adam yemek yemez, kendisiyle birlikte yiyecek bir misafir bulana kadar gününü geçirirdi. Birlikte yiyecek birini bulamazsa hiçbir şey yemezdi. Bazen adam oturur, yemek önünde durur, sabahtan akşama kadar ona el sürmezdi. Bazen yanında sağmal develer bulunur, kendisiyle birlikte içecek birini bulana kadar onların sütünden içmezdi; akşama erip kimseyi bulamadığında yerdi. Şöyle de denilmiştir: Onlardan zengin olan, akrabasından ve sadaka ehlinden olan fakirin yanına girer, onu yemeğine davet ederdi; fakir ise "Ben zengin, sen fakir iken seninle birlikte yemekten çekinirim" derdi. Şöyle de denilmiştir: Ensardan bir topluluk, kendilerine bir misafir indiğinde ancak misafirleriyle birlikte yerlerdi; bunun üzerine diledikleri gibi yemelerine ruhsat verildi. Şöyle de denilmiştir: Yemek yemek için toplandıklarında âmâ ve benzerleri için ayrı bir yemek ayırırlardı; Allah Teâlâ bunun vacip olmadığını beyan buyurdu. Yüce Allah'ın "cemîan" kavli "te'kulû" fiilinin failinden hâldir; "eştâten" ise ona matuf olup hükmüne dâhildir. O da "şett" kelimesinin çoğuludur; "hak" kelimesi gibi sıfattır, "emrun şettün" yani "dağınık iş" denir; yahut aslında mübalağa için sıfat kılınmış bir mastardır. Yani hep birlikte yahut ayrı ayrı yemenizde size bir günah yoktur. {فَإِذَا دَخَلْتُمْ} “Girdiğiniz zaman”; ruhsatın beyanının hemen ardından ruhsat tanınan şey işlenirken gözetilmesi gereken edepleri beyan etmeye bir giriştir; {بُيُوتًا} “evlere”, yani zikredilen evlerden birine [girdiğiniz zaman]
المذكورة {فَسَلّمُواْ على أَنفُسِكُمْ} أي على أهلِها الذين بمنزلة أنفسِكم لما بينكم وبينهُم من القرابة الدِّينيةِ والنَّسبيةِ الموجبة لذلك {تَحِيَّةً مّنْ عِندِ الله} أي ثابتةً بأمره مشروعةً من لدنه ويجوزُ أنْ يكون صلةً للتَّحية فإنَّها طلبُ الحياة التي هي من عنده تعالى وانتصابُها على المصدريَّةِ لأنَّها بمعنى التَّسليمِ {مباركة} مستتبعة لزيادة الخيرِ والثواب ودوامهما {طَيّبَةً} تطيبُ بها نفسُ المستمع وعن أنسٌ ﵁ أنه ﷺ قال متى لقيتَ أحداً من أمَّتي فسلِّم عليه يطُلْ عمرُك وإذا دخلتَ بيتَك فسلِّم عليهم يكثُر خيرُ بيتك وصلِّ صلاةَ الضُّحى فإنَّها صلاةُ الأبرارِ الأوَّابينَ {كذلك يُبيّنُ الله لَكُمُ الآيات} تكرير لتأكيد الأحكامِ المختتمةِ به وتفخيمها {لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} أي ما في تضاعيفها من الشَّرائعِ والأحكامِ وتعملون بموجبها وتحوزُون بذلك سعادةَ الدَّارين وفي تعليل هذا التَّبيينِ بهذه الغاية القُصوى بعد تذييل الأولين بما يُوجبهما من الجزالة ما لا يخفى
{فَسَلّمُواْ على أَنفُسِكُمْ} “kendi nefislerinize (birbirinize) selam verin”, yani aranızdaki bunu gerektiren din ve nesep yakınlığından dolayı kendi nefsiniz mesabesinde olan hane halkına selam verin; {تَحِيَّةً مّنْ عِندِ الله} “Allah katından bir esenlik dileği olarak”, yani O'nun emriyle sabit, katından meşru kılınmış bir tehiyyet olarak. "Tehiyyet" kelimesinin sılası olması da caizdir; zira o, Yüce Allah'ın katından olan hayatı talep etmektir. Nasb ile gelmesi mastarlık üzere oluşundandır, çünkü selamlama (teslîm) manasındadır. {مباركة} “bereketli”; hayrın ve sevabın artmasını ve devamlılığını netice veren; {طَيّبَةً} “tertemiz/hoş”; dinleyenin gönlünün kendisiyle hoşnut olduğu [bir esenlik dileği olarak]. Enes radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ümmetimden biriyle karşılaştığın vakit ona selam ver, ömrün uzasın; evine girdiğin vakit hane halkına selam ver, evinin hayrı artsın; kuşluk namazını kıl, çünkü o ebrârın ve evvâbînin (Allah'a yönelenlerin) namazıdır". {كذلك يُبيّنُ الله لَكُمُ الآيات} “İşte Allah size ayetleri böyle açıklar”; kendisiyle hitam bulan hükümleri pekiştirmek ve yüceltmek için bir tekrardır; {لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “Umulur ki akıl erdirirsiniz”, yani içerdiği şeriatları ve hükümleri kavrayıp gereğince amel edersiniz ve bununla her iki cihan saadetini kazanırsınız. Bu açıklamanın, önceki iki ifadenin gerektirdikleriyle fezleke yapılmasının ardından bu en yüce gaye ile gerekçelendirilmesindeki fesahat ve ahenk gizli değildir.
{إنما المؤمنون الذين آمنُوا بالله ورسولِه} استئناف جئ به في أواخر الأحكام السَّابقةِ تقريراً لها وتأكيداً لوجوب مراعاتِها وتكميلاً لها ببيانِ بعضٍ آخرَ من جنسها وإنَّما ذكر الإيمان بالله ورسوله في حيِّز الصِّلةِ للموصولِ الواقع خبراً للمبتدأ مع تضمُّنِه له قطعا تقرير لما قبله وتمهيداً لما بعده وإيذانا بأنه حقيق بأن يجعل قريناً للإيمان بهما مُنتظماً في سلكه فقوله تعالى {وَإِذَا كَانُواْ مَعَهُ على أَمْرٍ جَامِعٍ} الخ معطوفٌ على آمنُوا داخلٌ معه في حيزِ الصلة أي إنَّما الكاملون في الإيمانِ الذين آمنُوا بالله ورسولِه عن صميم قلوبهم وأطاعوهُما في جميع الأحكامِ التي من جملتها ما فُصِّل من قبل من الأحكامِ المتعلِّقةِ بعامة أحوالِهم المطَّردة في الوقوع وأحوالِهم الواقعة بحسب الاتِّفاقِ كما إذا كانوا معه ﷺ على أمر مهمَ يجب اجتماعُهم في شأنه كالجمعةِ والأعيادِ والحروبِ وغيرِها من الأمور الدَّاعيةِ إلى اجتماع أولي الآراءِ والتَّجارِب ووصف الأمر بالجمع للمبالغة وقرئ أمرٍ جميعٍ {لَّمْ يَذْهَبُواْ} أي من المجمعِ مع كون ذلك الأمرِ مما لا يوجبُ حضورَهم لا محالةَ كما عند إقامة الجمعةِ ولقاء العدوِّ بل يسوِّغ التَّخلفَ عنه {حتى يستأذنوه} ﷺ في الذهابِ لا على أنَّ نفسَ الاستئذانِ غايةٌ لعدم الذَّهاب بل الغاية هي الإذنُ المنوط برأيِه صلى الله وعليه وسلم والاقتصار على ذكرِه لأنَّه الذي يتمُّ من قبلهم وهو المعتبرُ في كمال الإيمانِ لا الإذنُ ولا الذهابُ المترتِّبُ عليه واعتبارُه في ذلك لِما أنَّه كالمصداقِ لصحَّتِه والمميِّز للمخلصِ فيه عن المنافق فإنَّ ديدنه التَّسللُ للفرار ولتعظيم ما في الذهابِ بغير إذنه ﷺ من الجنايةِ وللتَّنبيهِ على ذلك عقب بقوله تعالى {إن الذين يستأذنونك أُوْلَئِكَ الذين يُؤْمِنُونَ بالله وَرَسُولِهِ} فقَضَى بأنَّ المستأذنينَ هم المؤمنون بالله ورسولِه كما حكم في الأول بأنَّ الكاملينَ في الإيمان هم الجامعونَ بين الإيمانِ بهما وبين الاستئذانِ وفي أولئك من تفخيم شأنِ المستأذنينَ ما لا يخفى {فإذا استأذنوك} بيانٌ لما هو وظيفتُه ﷺ في هذا البابِ إثرَ بيانِ ما هو وظيفةُ المؤمنينَ وأن الإذن عند الاستئذان
{إنما المؤمنون الذين آمنُوا بالله ورسولِه} “Müminler ancak o kimselerdir ki Allah'a ve Resûlü'ne iman etmişlerdir”; önceki hükümleri perçinlemek, onlara riayetin vacip olduğunu pekiştirmek ve aynı cinsten başka hükümleri açıklayarak onları ikmal etmek üzere önceki hükümlerin nihayetinde getirilmiş bir istinaftır (yeni başlangıçtır). Mübtedanın haberi konumundaki mevsûlun sılasında kesin olarak bunu içermesine rağmen Allah'a ve Resûlü'ne imanın zikredilmesi, öncesini teyit, sonrasına zemin hazırlama ve onun Allah ve Resûlü'ne imana denk tutulup onun dizisine girmeye layık olduğunu bildirmek içindir. Dolayısıyla Yüce Allah'ın {وَإِذَا كَانُواْ مَعَهُ على أَمْرٍ جَامِعٍ} “ve onunla birlikte toplu bir iş üzerinde bulundukları zaman” kavli, "âmenû" fiiline matuf olup onunla birlikte sıla dairesine dâhildir. Yani imanda kâmil olanlar ancak kalplerinin samimiyetiyle Allah'a ve Resûlü'ne iman eden ve her iki cihanda da geçerli genel durumları ile cuma, bayramlar, savaşlar ve görüş ile tecrübe sahiplerinin toplanmasını gerektiren diğer durumlar gibi Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte toplanmaları vacip olan önemli bir işte bir araya gelmeleri hâlinde olduğu gibi tesadüfen gerçekleşen durumlarına taalluk eden daha önce tafsilatı verilen hükümler de dâhil olmak üzere bütün hükümlerde her ikisine itaat eden kimselerdir. İşin toplayıcılıkla nitelenmesi mübalağa içindir; "emrin cemî'in" şeklinde de okunmuştur. {لَّمْ يَذْهَبُواْ} “çekip gitmezler”; yani o iş cuma namazının ikamesi ve düşmanla karşılaşma anında olduğu gibi mutlaka hazır bulunmalarını vacip kılan bir iş olmamasına, bilakis geri kalmayı mubah kılmasına rağmen meclisten ayrılmazlar; {حتى يستأذنوه} “ondan izin istemedikçe”, yani ayrılmak için Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [izin istemedikçe]. Bu, bizzat izin istemenin ayrılmamanın nihai gayesi olduğu anlamına gelmez; asıl gaye Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in re'yine bağlı olan izin vermedir. Sadece izin istemenin zikredilmesiyle yetinilmesi, onların tarafından tamamlanan şeyin bu olması ve kâmil imanda muteber olanın izin yahut ona bağlı olan ayrılıp gitme değil bu olması sebebiyledir. Bunda onun muteber sayılması, onun sıhhatinin bir göstergesi ve samimi mümini münafıktan ayırt edici bir miyar olmasındandır; zira münafığın âdeti kaçmak için gizlice sıvışmaktır. Ayrıca Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in izni olmadan ayrılmaktaki vebalin büyüklüğünü belirtmek ve buna dikkat çekmek için hemen ardından Yüce Allah'ın şu kavli getirilmiştir: {إن الذين يستأذنونك أُوْلَئِكَ الذين يُؤْمِنُونَ بالله وَرَسُولِهِ} “Şüphesiz senden izin isteyenler, işte onlar Allah'a ve Resûlü'ne iman edenlerdir”. Böylece izin isteyenlerin Allah'a ve Resûlü'ne iman eden kimseler olduğuna hükmetmiştir; nitekim ilkinde de imanda kâmil olanların her ikisine iman ile izin istemeyi birleştirenler olduğuna hükmetmişti. "İşte onlar" (ülâike) ifadesinde izin isteyenlerin şanını yüceltme adına ne büyük bir letafet olduğu gizli değildir. {فإذا استأذنوك} “Senden izin istedikleri zaman”; müminlerin vazifesinin beyanının ardından bu hususta Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vazifesinin ne olduğunun ve izin isteme anında izin vermenin
ليس بأمرٍ محتومٍ بل هو مفوَّض إلى رأيِه ﷺ والفاءُ لترتيب ما بعدها على ما قبلها أي بعد ما تحقَّق أنَّ الكاملين في الإيمان هم المستأذنُون فإذا استأذنوك {لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ} أي لبعضِ أمرِهم المهم وخَطبهم المُلِّمِ {فَأْذَن لّمَن شِئْتَ مِنْهُمْ} لما علمتَ في ذلك من حكمةٍ ومصلحةٍ {واستغفر لَهُمُ الله} فإنَّ الاستئذانَ وإنْ كان لعذرٍ قويَ لا يخلُو عن شائبةِ تقديمِ أمرِ الدُّنيا على أمرِ الآخرةِ {أَنَّ الله غَفُورٌ} مبالِغٌ في مغفرةِ فرطاتِ العبادِ {رَّحِيمٌ} مبالِغٌ في إفاضةِ آثار الرَّحمةِ عليهم والجملةُ تعليلٌ للمغفرة الموعودةِ في ضمن الأمرِ بالاستغفار لهم
kesin ve zorunlu bir emir olmayıp bilakis onun sallallâhu aleyhi ve sellem re'yine bırakılmış olduğunun beyanıdır. Fâ harfi, sonrasını öncesine terettüp ettirmek içindir; yani imanda kâmil olanların izin isteyenler olduğu gerçekleştikten sonra, senden izin istedikleri vakit {لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ} “kendi bazı işleri için”, yani kendileri için önemli bazı durumları ve başlarına gelen meseleler için [izin istedikleri zaman]; {فَأْذَن لّمَن شِئْتَ مِنْهُمْ} “onlardan dilediğine izin ver”, onda gördüğün hikmet ve maslahata binaen [izin ver]; {واستغفر لَهُمُ الله} “ve onlar için Allah'tan bağışlanma dile”; zira izin isteme güçlü bir mazeretten dolayı olsa bile, dünya işini ahiret işine öne alma şaibesinden uzak değildir. {أَنَّ الله غَفُورٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır”; kulların kusurlarını bağışlamada sonsuz mağfiret sahibidir; {رَّحِيمٌ} “çok merhamet edendir”; rahmetinin eserlerini onlara bolca bahşetmede sonsuz merhamet sahibidir. Cümle, onlar için istiğfar etme emrinin zımnında vaat edilen mağfiretin illetidir.
{لَاّ تَجْعَلُواْ دُعَاء الرسول بَيْنَكُمْ} استئنافٌ مقررٌ لمضمونِ ما قبله والالتفاتُ لإبراز مزيدِ الاعتناءِ بشأنِه أَيْ لَا تجعلوا دعوته ﷺ إيَّاكم في الاعتقاد والعملِ بها {كَدُعَاء بَعْضِكُمْ بَعْضاً} أي لا تقيسُوا دعاءَه ﷺ إيَّاكُم على دعاء بعضِكم بعضاً في حالٍ من الأحوالِ وأمرٍ من الأمور التي من جُملتها المساهلةُ فيه والرُّجوعُ عن مجلسه ﷺ بغير استئذانٍ فإنَّ ذلكَ من المحرَّماتِ وقيل لا تجعلوا دعاءه ﷺ ربَّه كدعاءِ صغيرِكم كبيرَكم يجيبه مرَّةً ويردُّه أُخرى فإنَّ دعاءَه مستجابٌ لا مردَّ له عند الله ﷿ وتقريرُ الجملةِ حينئذٍ لما قبلها أما من حيثُ إنَّ استجابتَه تعالى لدعائه ﷺ ممَّا يُوجب امتثالَهم بأوامره صلى الله عليه سلم ومتابعتَهم له في الورود والصُّدورِ أكملَ إيجابٍ وأما من حيثُ إنها موجبةٌ للاحتراز عن التَّعرض لسخطه ﷺ المؤدِّي إلى ما يُوجبُ هلاكهم من دعائه ﷺ عَلَيْهِمْ وأمَّا ما قيل من أنَّ المعنى لا تجعلوا نداءه ﷺ كنداءِ بعضِكم بعضاً باسمِه ورفع الصَّوتِ والنِّداءِ من رواء الحجرات ولكن بلقيه المعظَّم مثل يا رسولَ الله يا نبيَّ الله مع غايةِ التَّوقيرِ والتَّفخيمِ والتَّواضعِ وخفضِ الصَّوتِ فلا يناسب المقامَ فإن قوله تعالى {قَدْ يَعْلَمُ الله الذين يَتَسَلَّلُونَ مِنكُمْ} الخ وعيد لمخالفي أمره ﷺ فيما ذكرَ من قبلُ فتوسيطُ ما ذكر بينهما مما لا وجهَ لَهُ والتسلل الخروج من البيت على التَّدريجِ والخفيةِ وقد للتَّحقيق كما أنَّ رُبَّ تجئ للتَّكثير حسبما بُيِّن في مطلع سورةِ الحجرِ أي يعلمُ الله الذين يخرجُون من الجماعة قليلاٌ قليلاً على خُفيةٍ {لِوَاذاً} أي مُلاوذةً بأن يستترَ بعضُهم ببعضٍ حتَّى يخرجَ أو بأن يلوذَ بمن يخرجُ بالإذنِ إراءةً أنَّه من أتباعه وقرئ بفتحِ اللَاّمِ وانتصابُه عَلى الحاليةِ من ضمير يتسللون أي مُلاوذين أو على أنَّه مصدرٌ مؤكدٌ لفعل مضمرٍ هو الحالُ في الحقيقة أي يلوذُون لِواذاً والفاء في قوله تعالى {فَلْيَحْذَرِ الذين يخالفون عَنْ أَمْرِهِ} لترتيب الحذرِ أو الأمرِ به على ما قبلها من علمه تعالى بأحوالهم فإنَّه ممَّا يُوجب الحذرَ البتةَ أي يخالفون أمرَه بترك مقتضاه ويذهبونَ سمتا خلاف سمته وعن إما لتضمُّنه معنى الإعراضِ أو حملِه على معنى يصدون عن أمره دُون المؤمنين من خالفَه عن الأمر إذا صدَّ عنه دونه وحذفُ المفعولِ لما أنَّ المقصودَ بيانُ المُخالِفِ والمُخالَفَ عنه والضَّميرُ لله تعالى لأنَّه الآمرُ حقيقةً أو للرَّسول ﷺ لأنَّه المقصودُ بالذِّكر {أَن تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ} أي محنةٌ في الدُّنيا أَوْ {يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} أي في الآخرةِ وكلمةُ أَوْ لمنعِ الخُلوّ دونَ الجمعِ وإعادة الفعل صريحا
{لَاّ تَجْعَلُواْ دُعَاء الرسول بَيْنَكُمْ} “Peygamber'in çağrısını aranızda tutmayın”; kendisinden öncekinin içeriğini pekiştiren bir istinaftır (yeni başlangıçtır). İltifat sanatı, onun şanına gösterilen ilave ihtimamı ortaya koymak içindir; yani onun sallallâhu aleyhi ve sellem sizi davetini itikatta ve onunla amelde {كَدُعَاء بَعْضِكُمْ بَعْضاً} “birbirinizi çağırmanız gibi [kılmayın]”; yani onun sallallâhu aleyhi ve sellem sizi çağırmasını hiçbir hâl ve meselede birbirinizi çağırmanızla bir tutmayın ki bu durumlardan biri de bu hususta gevşeklik göstermek ve meclisinden izinsiz ayrılmaktır; zira bu haramlardandır. Şöyle de denilmiştir: Onun sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbine dua etmesini, küçüğünüzün büyüğünüze duası gibi kılıp bazen kabul olunur bazen geri çevrilir sanmayın; zira onun duası müstecaptır, Allah Azze ve Celle katında geri çevrilmesi yoktur. Bu takdirde cümlenin öncesini teyit etmesi; Yüce Allah'ın onun sallallâhu aleyhi ve sellem duasına icabet etmesinin, onların onun emirlerine uymalarını ve her türlü gelişte ve gidişte ona tabi olmalarını en mükemmel şekilde vacip kılması yönündendir. Yahut onun gazabına maruz kalmaktan sakınmayı vacip kılması yönündendir ki bu da onların aleyhine dua etmesiyle helaklerine yol açar. Denildiğine göre mananın: "Onun sallallâhu aleyhi ve sellem çağrılmasını birbirinizi adıyla çağırdığınız gibi sesinizi yükselterek ve odaların arkasından seslenerek yapmayın; bilakis 'Ey Allah'ın Resûlü, Ey Allah'ın Nebîsi' gibi yüceltici unvanlarla, son derece saygı, hürmet, tevazu ve alçak sesle yapın" şeklinde olduğu görüşü ise makama uygun düşmez. Zira Yüce Allah'ın {قَدْ يَعْلَمُ الله الذين يَتَسَلَّلُونَ مِنكُمْ} “Şüphesiz Allah, içinizden sıvışıp gidenleri bilir” kavli, daha önce zikredilen hususlarda onun emrine muhalefet edenlere yönelik bir tehdittir; dolayısıyla araya zikredilen mananın sokulmasının hiçbir tutar yanı yoktur. Tesellül, bir yerden azar azar ve gizlice çıkmaktır. "Kad" edatı, Hıcr Suresi'nin başında açıklandığı üzere "rubbe" edatının çokluk için gelmesi gibi kesinlik bildirmek içindir; yani Allah, cemaatten azar azar ve gizlice çıkanları kesinlikle bilir. {لِوَاذاً} “birbirini siper ederek”; yani birbirinin ardına gizlenerek çıkmak suretiyle yahut izinle çıkan kimsenin peşine takılıp sanki onun maiyetindeymiş gibi görünerek ملاوذة (birbirini siper etme) hâlinde. Lâm'ın fethasıyla da okunmuştur; iraptaki yeri "yetesellelûne" fiilindeki zamirden hâl olarak mansuptur, yani "siper ederek"; yahut hakikatte hâl konumunda olan gizli bir fiili pekiştiren mastardır, yani "siper ederek gizlenirler". Yüce Allah'ın {فَلْيَحْذَرِ الذين يخالفون عَنْ أَمْرِهِ} “Onun emrine aykırı davrananlar sakınsınlar” kavlindeki fâ harfi, sakınmayı veya sakınma emrini, Yüce Allah'ın onların durumlarını bilmesine terettüp ettirmek içindir; zira bu durum kesinlikle sakınmayı gerektirir. Yani onun emrinin gereğini terk ederek ve onun tuttuğu yolun tam aksine bir yola giderek emrine aykırı davranırlar. "An" harf-i cerri ya yüz çevirme manasını tazammun ettiğindendir ya da müminlerin aksine onun emrinden alıkoyarlar manasına hamledilmesindendir; nitekim bir kimse bir emri engellediğinde "hâlefehu ani'l-emr" denir. Mef'ûlün hazfedilmesi, maksadın muhalefet edeni ve kendisinden yüz çevrileni beyan etmek olmasındandır. Zamir, hakiki emreden olduğu için Allah Teâlâ'ya aittir yahut zikirde kastedilen olduğu için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir. {أَن تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ} “başlarına bir fitne gelmesinden”, yani dünyada bir mihnet gelmesinden; {أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “yahut kendilerine can yakıcı bir azabın isabet etmesinden”, yani ahirette [can yakıcı bir azabın]. "Ev" (yahut) kelimesi iki şıktan birinin mutlaka bulunması (men'-i huluv) içindir, ikisinin birden toplanmasını engellemek için değildir. Fiilin açıkça tekrar edilmesi
للاعتناء بالتَّهديد والتَّحذيرِ واستُدل به على أنَّ الأمرَ للإيجاب فإنَّ ترتيب العذابينِ على مخالفته كما يُعرب عنه التَّحذيرُ عن إصابتهما يوجبُ وجوبَ الامتثالِ به حتماً
tehdit ve sakındırmaya verilen ehemmiyetten dolayıdır. Bu ayet, emrin vücup (farziyet) ifade ettiğine delil getirilmiştir; zira iki azabın emre muhalefete terettüp ettirilmesi -nitekim her ikisinin isabet etmesinden sakındırılması bunu açıkça gösterir- emre uymanın kesinlikle farz olmasını iktiza eder.
{أَلا إِنَّ للَّهِ مَا فِى السماوات والأرض} من الموجوداتِ بأسرِها خلفا وملكا وتصرفا إيجادا وإعداما بدء وإعادةً {قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ} أيُّها المُكلَّفون من الأحوالِ والأوضاعِ التي من جُملتها الموافقةُ والمخالفةُ والإخلاصُ والنِّفاقُ {وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ} عطفٌ على ما أنتُم عليهِ أي يعلمُ يومَ يُرجع المنافقون المخالفون للأمرِ إليه تعالى للجزاءِ والعقابِ وتعليقُ علمِه تعالى بيومِ رجوعِهم لا يرجعهم لزيادةِ تحقيق علمِه تعالى بذلك وغايةُ تقريرِه لما أنَّ العلمَ بوقت وقوع الشيء مستلزم للعمل بوقوعِه على أبلغِ وجهٍ وآكدِه وفيه إشعارٌ بأنَّ علمَه تعالى لنفسِ رجوعِهم منَ الظهورِ بحيثُ لا يحتاجُ إلى البيانِ قطعاً ويجوزُ أن يكونَ الخطابُ أيضاً خاصّاً بالمنافقين على طريقه الالتفات وقرئ يَرجعون مبنيّاً للفاعلِ {فَيُنَبّئُهُمْ بِمَا عَمِلُواْ} منَ الأعمال السَّيئةِ التي من جُملتها مخالفةُ الأمر فيترتب عليه ما يليقُ به من التَّوبيخ والجزاء وقد مرَّ وجهُ التَّعبيرِ عن الجزاء بالتنبئة في قولِه تعالى إِنَّمَا بغيكم على أَنفُسِكُمْ الآيةَ {والله بِكُلّ شَيْء عَلِيمٌ} {وَمَا يَعْزُبُ عَن رَّبّكَ من مثقالُ ذَرَّةٍ في الأرضِ ولا في السَّماءِ} عنِ النبيِّ ﷺ مَن قرأَ سُورةَ النُّور أُعطِيَ من الأجر عشرَ حسناتٍ بعددِ كلِّ مؤمنٍ ومؤمنةٍ فيما مَضَى وفيما بَقِي والله ﷾ أعلم
{أَلا إِنَّ للَّهِ مَا فِى السماوات والأرض} “Haberiniz olsun ki göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır”; yaratma, mülk, tasarruf, var etme, yok etme, baştan yaratma ve yeniden diriltme bakımından bütün varlıklar O'nundur. {قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ} “O, üzerinde bulunduğunuz durumu elbette bilir”; ey mükellefler, uygunluk, muhalefet, ihlas ve nifak gibi içinde bulunduğunuz hâl ve durumları [kesinlikle bilir]. {وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ} “ve O'na döndürülecekleri günü de [bilir]”; "üzerinde bulunduğunuz durum" ifadesine matuftur; yani emre muhalefet eden münafıkların ceza ve azap için O Yüce Allah'a döndürülecekleri günü bilir. Allah Teâlâ'nın ilminin onların dönmelerine değil de dönecekleri güne taalluk ettirilmesi, O'nun bunu bilmesinin tahkikini artırmak ve en üst düzeyde teyit etmek içindir; zira bir şeyin vuku vaktini bilmek, o şeyin vukuunu en beliğ ve en tekitli veçhile bilmeyi gerektirir. Bunda, Yüce Allah'ın onların bizzat dönüşlerini bilmesinin kesinlikle açıklamaya ihtiyaç duyurmayacak derecede aşikâr olduğuna bir işaret vardır. İltifat yoluyla hitabın doğrudan münafıklara özel olması da caizdir. Malum fiil kalıbında "yerci'ûne" (dönerler) şeklinde de okunmuştur. {فَيُنَبّئُهُمْ بِمَا عَمِلُواْ} “Böylece yaptıklarını kendilerine haber verir”; emre muhalefet etmenin de dâhil olduğu kötü amelleri [haber verir], böylece buna layık olan azarlama ve ceza buna terettüp eder. Cezalandırmanın haber verme ile ifade edilişinin veçhi Yüce Allah'ın “Muhakkak ki taşkınlığınız kendi aleyhinizedir...” ayetinde geçmişti. {والله بِكُلّ شَيْء عَلِيمٌ} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir”. {وَمَا يَعْزُبُ عَن رَّبّكَ من مثقالُ ذَرَّةٍ في الأرضِ ولا في السَّماءِ} “Yerde ve gökte zerre ağırlığınca hiçbir şey Rabbinden gizli kalmaz”. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: "Kim Nûr Suresi'ni okursa, geçmişte ve gelecekte bulunan her bir mümin ve mümine sayısınca kendisine on hasene verilir". En doğrusunu Allah Azze ve Celle bilir.