أي شراً دائماً وهلاكاً لازماً وفيه مزيدُ مدحٍ لهم ببيان أنَّهم مع حُسن معاملتِهم مع الخلقِ واجتهادِهم في عبادةِ الحقِّ يخافُون العذابَ ويبتهلون إلى الله تعالَى في صرفِه عنهم مختلفين بأعمالِهم كقوله تعالَى والذين يُؤْتُونَ ما آتوا وَّقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إلى رَبّهِمْ راجعون
Yani sürekli bir kötülük ve kaçınılmaz bir helaktir. Bunda, mahlukata karşı güzel muameleleri ve Hakk'a ibadetteki gayretleriyle birlikte yine de azaptan korktukları, amellerine güvenmeyip azabı kendilerinden savması için Allah Teâlâ'ya yalvarıp yakardıkları beyan edilerek onlar için ilave bir övgü vardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوا وَّقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَىٰ رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ} “Ve verdiklerini, Rablerine dönecekleri için kalpleri ürpererek verenler...”
{إِنَّهَا سَاءتْ مُسْتَقَرّاً وَمُقَاماً} تعليلٌ لاستدعائِهم المذكورِ بسوءِ حالِها في نفسها إثرَ تعليلهِ بسوء حالِ عذابِها وقد جوز أن يكون تعليلاً للأُولى وليس بذاك وساءتْ في حكم بئستُ وفيها ضميرٌ مبهمٌ يفسِّره مستقرَّاً والمخصوصُ بالذمِّ محذوفٌ معناه ساءتْ مستقرَّاً ومقاماً هَي وهذا الضَّميرُ هو الذي ربطَ الجملة باسمِ إنَّ وجعلَها خبراً لها قيلَ ويجوزُ أنْ يكونَ ساءتْ بمعنى أحزنتْ وفيها ضميرا اسم إنَّ ومستقرَّاً حالٌ أو تمييزٌ وهو بعيدٌ خالٍ عَّما في الأولِ من المبالغةِ في بيانِ سوءِ حالِها وكذا جعل التعليلينِ من جهتِه تعالى
{إِنَّهَا سَاءتْ مُسْتَقَرّاً وَمُقَاماً} “Şüphesiz orası, ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir konaktır!”; azabının halinin kötülüğüyle gerekçelendirilmesinin ardından, bizzat kendisinin durumunun kötülüğüyle mezkûr dualarını gerekçelendirmektir. Bunun birinci [cümleye] gerekçe olması da caiz görülmüştür fakat durum öyle değildir. “Sâet” (ساءت), “bi'set” (بئست) hükmündedir ve içinde “müstekarren” kelimesinin tefsir ettiği müphem bir zamir barındırır. Zemm edilen husus (el-mahsûsu bi'z-zemm) mahzuftur; manası “Orası karargâh ve konak olarak ne kötüdür!” şeklindedir. Bu zamir, cümleyi “inne”nin ismine bağlayan ve onu onun haberi kılan unsurdur. “Sâet” fiilinin “ehzenet” (kederlendirdi/üzdü) manasında olması da caiz görülmüş olup bu takdirde içinde “inne”nin isminin zamirini barındırır, “müstekarren” ise hâl veya temyiz olur; ancak bu, uzak bir ihtimaldir ve ilkindeki cehennemin durumunun kötülüğünü beyandaki mübalağadan yoksundur. Aynı şekilde iki gerekçenin de Allah Teâlâ tarafından kılınması da böyledir.
{والذين إِذَا أَنفَقُواْ لَمْ يُسْرِفُواْ} لم يجاوزُوا حدَّ الكرمِ {وَلَمْ يَقْتُرُواْ} ولم يضيِّقُوا تضييقَ الشَّحيحِ وقيل الإسراف هو الإتفاق في المعاصِي والقترُ منعُ الواجباتِ والقُربِ وقُرىء بكسرِ التَّاءِ مع فتحِ الياءِ وبكسرها مخففة ومشدة مع ضمِّ الياءِ {وَكَانَ بَيْنَ ذلك} أي بين ما ذكر من الإسراف والقَترِ {قَوَاماً} وسطاً وعدلاً سُمِّي به لاستقامةِ الطَّرفينِ كما سُمِّيَ به سواءً لا ستوائهما وقُرىء بالكسرِ وهو ما يُقام به الحاجةُ لا يفضلُ عنها ولا ينقصُ وهو خبرٌ ثانٍ أو حالٌ مؤكِّدة أو هو الخبرُ وبين ذلك لغوٌ وقد جوز أن يكون اسمَ كانَ على أنَّه مبنيٌّ لأضافتِه إلى غيرِ متمكِّن ولا يَخْفى ضعفُه فإنَّه بمعنى القوام فيكون كالإخبارِ بشيءِ عن نفسِه
{والذين إِذَا أَنفَقُواْ لَمْ يُسْرِفُواْ} “Onlar harcadıkları zaman israf etmezler”; cömertlik sınırını aşmazlar. {وَلَمْ يَقْتُرُواْ} “ve cimrilik de yapmazlar”; cimrinin yaptığı gibi daraltıp kısmayarak harcarlar. İsrafın günahlara harcama yapmak, kattrin (kısmak) ise vacipleri ve ibadet niteliğindeki harcamaları esirgemek olduğu da söylenmiştir. [Bu fiil] ya harfinin fethası ve te harfinin kesresiyle (ve lem yaktirû), ya'nın dammesi ve te'nin şeddesiz yahut şeddeli kesresiyle (ve lem yüktirû / yükatteerû) de okunmuştur. {وَكَانَ بَيْنَ ذلك} “[Harcamaları] bunun arasında...”; yani zikredilen israf ile cimrilik arasında, {قَوَاماً} “dengeli olandır”; orta ve adilce olandır. İki tarafın denk ve doğruluğundan (istikametinden) ötürü bu isim verilmiştir; nitekim eşitliklerinden ötürü “sevâen” (eşit/denk) ismi verildiği gibi. Kesre ile [kıvâmen şeklinde] de okunmuştur ki o da ihtiyaçtan ne artan ne de eksik kalan, ihtiyacın kendisiyle giderildiği şeydir. Bu kelime ikinci haberdir yahut müekkid bir hâldir; yahut haber bizzat kendisidir ve “beyne zâlike” lağvdır (müteallaktır). Gayr-i mütemekkin bir kelimeye izafe edildiği için mebni kabul edilerek [“beyne zâlike” ifadesinin] “kâne”nin ismi olması da caiz görülmüştür; ancak bunun zayıflığı açıktır, zira o takdirde “kivâm” manasında olup bir şeyi bizzat kendisiyle haber vermek gibi olur.
{والذين لَا يَدْعُونَ مَعَ الله إلها آخر} شروعٌ في بيان اجتنابِهم عن المعاصي بعد بيانِ إتيانِهم بالطَّاعات وذكرُ نفيِ الإسرافِ والقَتْرِ لتحقيقِ معنى الاقتصادِ والتَّصريحُ بوصفِهم بنفيِ الإشراكِ مع ظهورِ إيمانِهم لإظهارِ كمالِ الاعتناء بالتَّوحيدِ والإخلاصِ وتهويلِ أمرِ القتلِ والزِّنا بنظمِهما في سلكِه وللتَّعريضِ بما كانَ عليه الكَفَرةُ من قُريشٍ وغيرِهم أي لا يعبدونَ معه تعالى إلهاً آخرَ {وَلَا يَقْتُلُونَ النفس التى حَرَّمَ الله} أي حرَّمها بمعنى حرَّم قتلَها فحُذف المضافُ وأُقيمَ المضافُ إليه مقامه مبالغةً في التَّحريمِ {إِلَاّ بالحق} أي لا يقتلونَها بسببٍ من الأسبابِ إلا بسببِ الحقِّ المزيلِ لحُرمتِها وعصمتِها أو لا يقتلون قتلاً ما إلا قتلاً ملتبساً بالحقِّ أو لا يقتلونها في حالٍ من الأحوالِ إلا حال كونهم ملتبسين بالحقِّ {وَلَا يَزْنُونَ} أي الذين لا يفعلُون شيئاً من هذه العظائمِ القبيحةِ التي جمعهنَّ الكفرةُ حيث كانُوا مع إشراكِهم به سبحانه مداومين على قتلِ النُّفوسِ المحرَّمةِ التي من جُملتها الموءودةُ مكبِّين على الزنا لا يرعون عنه أصلاً {وَمَن يَفْعَلْ ذلك} أي ما ذُكر كما هو دأبُ الكَفرةِ
{والذين لَا يَدْعُونَ مَعَ الله إلها آخر} “Ve onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar”; taatleri yerine getirişlerinin beyanından sonra günahlardan kaçınmalarının beyanına giriştir. İsraf ve cimriliğin nefyinin zikredilmesi iktisat manasını pekiştirmek içindir. İmanlarının aşikâr olmasına rağmen şirk koşmadıklarının açıkça belirtilmesi ise tevhid ve ihlasa verilen tam ehemmiyeti göstermek, katil ve zina suçlarını aynı dizide zikrederek bunların vahametini vurgulamak ve Kureyş kâfirleri ile diğerlerinin içinde bulunduğu duruma tarizde bulunmak içindir. Yani Allah Teâlâ ile beraber başka bir ilaha ibadet etmezler. {وَلَا يَقْتُلُونَ النفس التى حَرَّمَ الله} “ve Allah'ın haram kıldığı canı öldürmezler”; yani haram kılınmasını, öldürülmesinin haram kılınması manasında kılmıştır; dolayısıyla haram kılmanın şiddetini vurgulamak amacıyla muzaf hazfedilmiş ve muzafun ileyh onun yerine geçirilmiştir. {إِلَاّ بالحق} “ancak hak ile [öldürürler]”; yani onun dokunulmazlığını ve masumiyetini kaldıran meşru bir hak sebebi dışında hiçbir sebeple onu öldürmezler; yahut hakka dayalı bir öldürme müstesna hiçbir şekilde öldürmezler; yahut kendileri hak üzere bulunma hali dışında hiçbir hal ve şartta onu öldürmezler. {وَلَا يَزْنُونَ} “ve zina etmezler”; yani kâfirlerin kendisinde topladığı bu çirkin büyük günahlardan hiçbirini yapmayan kimselerdir. Zira kâfirler Allah'a şirk koşmalarının yanı sıra, diri diri gömülen kız çocukları (mev'ûde) başta olmak üzere haram canları sürekli öldürmekte ve zinaya pervasızca dalıp ondan hiç sakınmamaktaydılar. {وَمَن يَفْعَلْ ذلك} “Kim bunları yaparsa”; yani kâfirlerin âdeti olduğu üzere mezkûr günahları işlerse...
سورة الفرقان (٦٩ ٧٢) المذكُورين {يَلْقَ} في الآخرةِ وقرىء يلقَّ بالتَّشديدِ مجزوماً {أَثَاماً} وهو جزاءُ الإثمِ كالوبال والنِّكال وزناً ومعنى وقيل هو الإثم أي يلقَ جزاءُ الإثم والتَّنوينُ على التَّقديرين للتفخيم وقُرىء أيَّاماً أي شدائدَ يقال يومٌ ذُو أيَّام لليومِ الصَّعبِ
Furkân Sûresi (69-72) mezkûr günahları [işlerse] {يَلْقَ} ahirette karşılaşır; [bu kelime] meczum olarak şedde ile “yülakka” şeklinde de okunmuştur. {أَثَاماً} “ağır bir ceza [bulur]”; o, vezin ve mana olarak vebâl ve nekâl gibi günahın cezasıdır. Günahın bizzat kendisi olduğu da söylenmiştir; yani günahın cezasını bulur. Her iki takdirde de tenvin tazim/korkutma (tefhîm) içindir. “Eyyâmen” yani şiddetli zorluklar şeklinde de okunmuştur; nitekim çetin bir gün için “yevmün zû eyyâm” denilir.
{يضاعف لَهُ العذاب يَوْمَ القيامة} بدلٌ من يلقَ لاتِّحادِهما في المعنى كقوله ... متى تأتِنا تُلمِمْ بنا في ديارِنا ... تجدْ حَطَباً جَزْلاً وناراً تأجَّجاً وقُرىء ...
{يضاعف لَهُ العذاب يَوْمَ القيامة} “Kıyamet gününde ona azap kat kat artırılır”; aralarındaki mana birliğinden ötürü “yelka” fiilinden bedeldir; nitekim şu beyitte olduğu gibi: “Bize gelip yurtlarımıza uğradığında / Bol yakacak odun ve alev alev yanan bir ateş bulursun...” Şöyle de okunmuştur:
بالرَّفع على الاستئنافِ أو على الحالَّيةِ وكذا ما عُطف عليه وقرىء يُضعَّف ونُضعِّف له العذابَ بالنُّون ونصبِ العذابِ {وَيَخْلُدْ فِيهِ} أي في ذلكَ العذابِ المضاعفِ {مُهَاناً} ذليلاً مستحقراً جامعاً للعذاب الجُسمانيِّ والرُّوحانيِّ وقرىء يُخلَد ويُخلَّد مبنياً للمفعول من الإخلاد والتَّخليدِ وقُرىء تخلُد بالتاء على الالتفات المنبىءِ عن شدَّة الغضبِ ومضاعفةِ العذابِ لانضمامِ المعاصي إلى الكفر كما يفصحُ عنه قولُه تعالى
İsti'nâf veya hâl olarak merfû [yudâ'afü] şeklinde; ona matuf olan kısım da böyledir. “Yuda‘‘af” ve nûn ile “nuda‘‘ıf lehu'l-azâbe” şeklinde azabın nasbıyla da okunmuştur. {وَيَخْلُدْ فِيهِ} “ve onun içinde ebedî kalır”; yani o kat kat artırılmış azabın içinde, {مُهَاناً} “alçaltılmış ve hor görülmüş olarak”; hem cismani hem de ruhani azabı bir arada toplayacak şekilde zelil ve hakir kılınmış olarak. İhlâd ve tahlîd masdarlarından meçhul bina ile “yuhled” ve “yuhallad” şeklinde de okunmuştur. Şiddetli gazabı haber veren iltifat yoluyla te ile “tahled” şeklinde de okunmuştur. Azabın kat kat artırılması ise günahların küfre eklenmesinden dolayıdır; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da bunu açıkça ifade etmektedir:
{إلا من تاب وآمن وعمل صالحا} وذكر الموصوفِ مع جريانِ الصَّالحِ والصَّالحاتِ مَجرى الإسم للإعتناء والتنَّصيص على مغايرتهِ للأعمال السَّابقةِ {فَأُوْلَئِكَ} إشارةٌ إلى الموصولِ والجمعُ باعتبارِ معناه كما أن الإفراد في الأفعالِ الثَّلاثة باعتبار لفظةِ أي أولئك الموصُوفون بالتَّوبةِ والإيمانِ والعملِ الصَّالحِ {يُبَدّلُ الله سَيّئَاتِهِمْ حسنات} بأنْ يمحوَ سوابقَ معاصِيهم بالتَّوبةِ ويثبت مكانَها لواحقَ طاعتِهم أو يبدلَ بملكة المعصيةِ ودواعيها في النفس ملكةَ الطَّاعةِ بأنْ يُزيلَ الأُولى ويأتيَ بالثَّانيةِ وقيل بأنْ يُوفقَه لأضدادِ ما سلف منه أو أن يُثبت له بدَل كلِّ عقابٍ ثواباً وقيل يبدلهم بالشِّركِ إيماناً وبقتل المسلمينَ قتلَ المشركين وبالزِّنا عفَّةً وإحصاناً {وَكَانَ الله غَفُوراً رَّحِيماً} اعتراض تذيبلى مقرِّرٌ لما قبله من المحوِ والإثبات
{إلا من تاب وآمن وعمل صالحا} “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyen kimse müstesnadır”; “sâlih” ve “sâlihât” kelimeleri isim makamında cari olduğu halde burada mevsufun zikredilmesi, ihtimam göstermek ve önceki amellerden farklı olduğunu açıkça belirtmek içindir. {فَأُوْلَئِكَ} “İşte onlar...”; ism-i mevsûle işarettir. Üç fiildeki tekillik lafza itibar edildiği gibi, buradaki çoğulluk da mevsûlün manasına itibarladır; yani tövbe, iman ve salih amel ile vasıflanan o kimseler, {يُبَدّلُ الله سَيّئَاتِهِمْ حسنات} “Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir”; tövbe sebebiyle geçmiş günahlarını silip yerlerine sonraki taatlerini sabit kılarak; yahut nefisteki günah işleme melekesini ve dürtülerini taat melekesine çevirerek, yani ilkini giderip ikincisini getirerek tebdil eder. Geçmişte yaptıklarının zıtlarını yapmaya muvaffak kılması yahut her cezanın yerine bir sevap yazması şeklinde olduğu da söylenmiştir. Onlara şirkin yerine imanı, Müslümanları öldürmenin yerine müşrikleri öldürmeyi, zinanın yerine ise iffet ve namuslu kalmayı tebdil edeceği de söylenmiştir. {وَكَانَ الله غَفُوراً رَّحِيماً} “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir”; önceki silme ve yerine koyma (mahv ve ispat) durumunu teyit eden bir tezyîlî itirâzdır (ara cümledir).
{وَمَن تَابَ} أي عن المعاصي بتركها بالكليَّة والنَّدمِ عليها {وَعَمِلَ صالحا} يتلافى به ما فَرَطَ منه أو خرج عن المعاصي ودخل في الطَّاعات {فَإِنَّهُ} بما فعلَ {يَتُوبُ إِلَى الله} أي يرجعُ إليه تعالى {مَتاباً} أي متاباً عظيمَ الشَّأنِ مرضيّاً عنده تعالى ما حيا للعقاب محصِّلاً للثَّوابِ أو يتوب متاباً إلى الله تعالى الذي يحبُّ التَّوابينَ ويحسن إليهم أو فإنَّه يرجعُ إليه تعالى أو إلى ثوابه مرجعاً حسناً وهذا تعيمم بعد تخصيصِ
{وَمَن تَابَ} “Ve kim tövbe eder”; yani günahları tamamen terk ederek ve onlara pişman olarak günahlardan döner, {وَعَمِلَ صالحا} “ve salih amel işlerse”; kendisinden kaçan şeyleri telafi eden [bir amel işlerse] yahut günahlardan çıkıp taatlere girerse, {فَإِنَّهُ} “şüphesiz o”; yaptığı bu amelle, {يَتُوبُ إِلَى الله} “Allah'a yönelmiş olur”; yani Allah Teâlâ'ya döner, {مَتاباً} “tövbenin hakkını vermiş olarak”; yani Allah Teâlâ katında rıza görmüş, cezayı silen ve sevabı kazandıran şanı yüce bir tövbe ile dönmüş olur; yahut tövbe edenleri seven ve onlara ihsanda bulunan Allah Teâlâ'ya layıkıyla tövbe etmiş olur; yahut O'na veya O'nun sevabına güzel bir dönüşle döner. Bu ise husustan sonra yapılan bir umumileştirmedir (ta'mîm).
{والذين لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ} لا يُقيمون الشَّهادةَ الكاذبةَ أو لا يحضُرون محاضرَ الكذبِ فإنَّ مشاهدةَ الباطل مشاركةٌ فيه {وَإِذَا مَرُّواْ} على طريقِ الاتفاقِ {باللغو} أي ما يجبُ أنْ يُلغى ويُطرحَ مَّما لا خيرَ فيه {مَرُّواْ كِراماً} معرضين عنه مكرِمين أنفسَهم عن الوقوف عليه والخوض فيه ومن ذلك الإغضاءُ عن الفواحش والصَّفحُ عن الذُّنوب والكنايةُ عمَّا يُستهجنُ التصريح به
{والذين لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ} “Ve onlar ki yalana şahitlik etmezler”; yalan yere şahitlik yapmazlar yahut yalan meclislerinde bulunmazlar; çünkü bâtıla şahit olmak ona ortak olmaktır. {وَإِذَا مَرُّواْ} tesadüfen uğradıklarında, {باللغو} “boş ve faydasız söze rastladıklarında”; yani kendisinde hiçbir hayır bulunmayan, hükümsüz sayılıp atılması gereken şeylere rastladıklarında, {مَرُّواْ كِراماً} “vakar ve olgunlukla [oradan] geçip giderler”; ondan yüz çevirerek, onun başında durmaktan ve ona dalmaktan nefislerini aziz tutarak geçip giderler. Çirkin şeylere göz yummak, kusurları affetmek ve açıkça söylenmesi ayıp sayılan şeyleri kinaye ile ifade etmek de bu kabildendir.
سورة الفرقان (٧٣ ٧٥)
Furkân Sûresi (73-75)
{والذين إذا ذكروا بآيات رَبّهِمْ} المنطويةِ على المواعظ والأحكامِ {لَمْ يَخِرُّواْ عَلَيْهَا صُمّاً وَعُمْيَاناً} أي أكبُّوا عليها سامعين بآذانٍ واعيةٍ مجلين لها بعيون راعية وإنما عبَّر عن ذلك بنفي الضِّدِّ تعريضاً بما يفعله الكفرةُ والمنافقون وقيل الضَّميرُ للمعاصي المدلولِ عليها باللغو
{والذين إذا ذكروا بآيات رَبّهِمْ} “Ve onlar ki kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman”; öğütleri ve hükümleri ihtiva eden ayetleri hatırlatıldığında, {لَمْ يَخِرُّواْ عَلَيْهَا صُمّاً وَعُمْيَاناً} “onlara karşı kör ve sağır gibi davranmazlar”; bilakis can kulağıyla dinleyen kulaklarla ve ibretle bakan gözlerle ona hürmet göstererek üzerine eğilirler. Bunun zıddının nefyedilmesiyle ifade edilmesi ise kâfirlerin ve münafıkların yaptıklarına tarizde bulunmak içindir. Zamirin, lağv kelimesiyle delalet edilen günahlara ait olduğu da söylenmiştir.
{والذين يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أزواجنا وذرياتنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ} بتوفيقهم للطَّاعةِ وحيازة الفضائلِ فإنَّ المؤمنَ إذا ساعده أهلُه في طاغة الله ﷿ وشاركوه فيها يُسرُّ بهم قلبُه وتقرُّ بهم عينُه لما يشاهدُه من مشايعتهم له في مناهجِ الدِّينِ وتوقُّعِ لحوقِهم به في الجنَّة حسبما وعد بقوله تعالى أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرّيَّتَهُمْ ومِن ابتدائتة او بيانية وقرئ وذريتا وتنكيرُ الأعينِ لإرادة تنكيرِ القُرَّة تعظيماً وتقليلُها لأنَّ المراد أعين المنقين ولا ريبَ في قلَّتِها نظراً إلى غيرِها {واجعلنا لِلْمُتَّقِينَ إِمَاماً} أي اجعلنا بحيثُ يقتدون بنا في إقامة مواسم الدِّين بإفاضة العلم والتَّوفيقِ للعمل وتوحيدُه للدِّلالة على الجنس وعدم الإلباس كقوله تعالى ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلاً أو لأنَّ المرادَ واجعلْ كلَّ واحدٍ مَّنا إماماً أو لأنَّهم كنفس واحدةٍ لاتِّحاد طريقتهم واتِّفاق كلمتِهم كذا قالُوا وأنت خبيرٌ بأن مدارَ الكلِّ صدورُ هذا الدُّعاء إما عن الكلِّ بطريق المعيَّةِ وأنه محال لاستحانة اجتماعِهم في عصرٍ واحدٍ فما ظك باجتماعهم في مجلسٍ واحدٍ واتِّفاقِهم على كلمةٍ واحدةَ وإما عنْ كلَّ واحدٍ منْهُم بطريق تشريك غيره في استدعاءِ الإمامةِ وأنَّه ليس بثابتٍ جَزْماً بل الظَّاهرُ صوره عنهم بطريقِ الانفرادِ وأنَّ عبارةَ كلِّ واحدٍ منهم عند الدُّعاء واجعلني للمتَّقين إماماً خلا أنه حُكيت عباراتُ الكلِّ بصيغة المتكلِّم مع الغيرِ للقصدِ إلى الإيجاز على طريقة قوله تعالى يأَيُّهَا الرسل كُلُواْ مِنَ الطيبات واعملوا صالحا وأتقى إماماً على حاله وقيل الإمامُ جمعُ آمَ بمعنى قاصد كصيام جمع صائم ومعناه قاصدين لهم مُقتدين بهم وإعادةُ الموصولِ في المواقع السَّبعةِ مع كفايةِ ذكرِ الصِّلات بطريقِ العطفِ على صلة الموصول الأول للإبذان بأنَّ كلَّ واحدٍ ممَّا ذُكر في حيَّزِ صلةِ الموصولاتِ المذكورة وصفٌ جليلٌ على حِياله له شأنٌ خُطيرٌ حقيقٌ بأنْ يُفردَ له موصوفٌ مستقلٌّ ولا يُجعل شيءٌ من ذلكَ تتمة لغيرهِ وتوسيط العاطفِ بين الموصولاتِ لتنزيلِ الاختلافِ العنوانيِّ منزلةَ الاختلافِ الذاتيِّ كما في قولِه ... إلى الملكِ القَرمِ وابنِ الهُمَام ... وليثِ الكتائبِ في المزْدَحَمْ ...
{والذين يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أزواجنا وذرياتنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ} “Ve onlar ki derler: 'Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla...'”; onların taate ve erdemleri elde etmeye muvaffak kılınmasıyla [bunu dilerler]. Zira mümin kimse, ailesi Allah Azze ve Celle'ye itaatte kendisine yardım edip buna ortak olduklarında; dinin yollarında kendisine uyduklarını görmesi ve Yüce Allah'ın: {أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “soylarını da kendilerine kattık” buyruğuyla vadettiği üzere cennette kendisine kavuşmalarını umması sebebiyle kalbi sevinir ve gözü aydın olur. “Min” ibtidâiyye veya beyâniyyedir. “Ve zürriyyetinâ” şeklinde [tekil de] okunmuştur. “A'yün” kelimesinin tenvinli/belirsiz olması, tazim için “kurret” kelimesinin nekireliğini kastetmek içindir; çoğulunun kıllet (azlık) kalıbında gelmesi ise muradın takva sahiplerinin gözleri olmasındandır ve başkalarına nispetle onların azlığında şüphe yoktur. {واجعلنا لِلْمُتَّقِينَ إِمَاماً} “ve bizi takva sahiplerine önder kıl”; yani ilim feyzi ve amel muvaffakiyeti vermek suretiyle dinin şeairini ikame etmede bize uyacakları bir konumda kıl demektir. [İmâm kelimesinin] tekil gelmesi, cinse delalet etmesi ve iltibas bulunmaması sebebiyledir; nitekim Yüce Allah'ın {ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلاً} “Sonra sizi bir bebek olarak çıkarır” buyruğunda olduğu gibi. Yahut murat: “Her birimizi bir önder kıl” demektir; veya yollarının birliği ve sözlerinin uyuşması sebebiyle tek bir nefis gibi oldukları içindir. Âlimler böyle demiştir. Ancak sen takdir edersin ki bütün bu izahların dayanağı, bu duanın ya topluca/birlikte sadır olmasıdır ki onların tek bir asırda toplanmaları imkânsızken tek bir mecliste toplanıp tek bir söz üzerinde birleşmeleri nasıl mümkün olsun; yahut her birinin başkasını imamlık talebine ortak etmesi yoluyla sadır olmasıdır ki bu da kesinlikle sabit değildir. Bilakis zahir olan, [bu duanın] onlardan ferdî olarak sadır olması ve her birinin dua ederkenki ifadesinin “Beni takva sahiplerine önder kıl” şeklinde olmasıdır; şu kadar var ki Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحاً} “Ey elçiler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin” buyruğundaki üslup üzere, îcâz (kısalık) kastıyla hepsinin ifadeleri birinci çoğul şahıs (mütekellim mea'l-gayr) sîgasıyla nakledilmiş ve “imâmâ” kelimesi tekil hali üzere bırakılmıştır. “İmâm” kelimesinin “kāsed” (yönelen) manasındaki “âmm” (آمّ) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; nitekim “sıyâm” kelimesinin “sâim”in çoğulu olması gibi; bu takdirde manası “onlara yönelenler ve onlara uyanlar” olur. Yedi yerde ism-i mevsulün, birinci mevsulün sılasına atıf yoluyla sıla cümlelerinin zikredilmesiyle yetinilmeyip tekrar edilmesi; mezkûr mevsullerin sıla makamında zikredilen her bir vasfın tek başına müstakil bir mevsufu hak eden, hiçbirinin diğerinin tamamlayıcısı kılınamayacağı kadar büyük ve mühim bir vasıf olduğunu bildirmek içindir. Mevsullerin arasına atıf harfinin sokulması ise unvandaki farklılığı zattaki farklılık makamına indirmek içindir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi: “Ulu hükümdara, cesur önderin oğluna / Ve savaş meydanında birliklerin aslanına...”
{أولئك} إشارةٌ إلى المتَّصفين بما فصل في حين صلة الموصُولات الثمَّانيةِ من حيثُ اتِّصافُهم به وفيهِ دلالةٌ على أنَّهم متميِّزون بذلك أكملَ تميُّز منتظِمون بسببه في سِلك الأمور المشاهدة وما فيه من معنى البعد للإيذانِ ببُعد منزلتِهم في الفضل وهو مبتدأ خبره قوله تعالى {يُجْزَوْنَ الغرفة} والجملةُ مستأنفةٌ لا محلَّ لها من الإعراب مبينةٌ لما لَهُمْ فِى الآخرةِ من السَّعادةِ الأبديَّةِ إثرَ بيانِ ما لهُم في الدُّنيا من الأعمال السَّنيةِ والغُرفة الدَّرجةُ العاليةُ من المنازل وكلُّ بناء
{أولئك} “İşte onlar...”; bu vasıfla vasıflanmış olmaları bakımından sekiz ism-i mevsûlün sılasında detaylandırılan özelliklere sahip olan kimselere işarettir. Bunda, onların bununla en mükemmel şekilde temayüz ettiklerine ve bu sayede gözle görülür somut şeyler zümresine dahil olduklarına delalet vardır. İşaret ismindeki uzaklık manası ise faziletteki derecelerinin yüksekliğini bildirmek içindir. Bu bir mübtedadır; haberi ise Yüce Allah'ın: {يُجْزَوْنَ الغرفة} “onlara yüksek köşk verilecektir” buyruğudur. Bu cümle, dünyadaki yüce amellerinin beyanının ardından ahirette onlar için hazırlanan ebedî saadeti açıklayan, iraptan mahalli olmayan yeni bir cümledir (isti'nâfiyye). “Gurfe” ise konakların yüksek derecesi ve her türlü yüksek bina demektir;
سورة الفرقان (٧٦ ٧٧)
Furkân Sûresi (76-77)
مرتفعٍ عالٍ أي يُثابون أعلى منازل الجنَّةِ وهي اسمُ جنسٍ أُريد به الجمع كقولِه تعالى وَهُمْ في الغرفات آمنون وقيل هي اسمٌ من أسماء الجنَّةِ {بِمَا صَبَرُواْ} أي بصبرِهم على المشاقِّ من مضض الطَّاعاتِ ورفض الشَّهواتِ وتحمُّلِ المجاهدات {وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا} من جهةِ الملائكةِ {تحية وسلاما} أي يحيهم الملائكةُ ويدعُون لهم بطول الحياة والسَّلامةِ من الآفاتِ أو يعطون النبقية والتَّخليدَ مع السَّلامةِ من كلِّ آفةٍ وقيل يُحيِّي بعضُهم بعضاً ويُسلِّم عليه وقُرىء يلقَون من لَقِي
yani cennetin en yüksek konaklarıyla mükâfatlandırılırlar. Bu kelime, cins ismi olup Yüce Allah'ın: {وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ} “Onlar yüksek köşklerde güven içindedirler” buyruğunda olduğu gibi çoğul kastedilmiştir. Cennetin isimlerinden bir isim olduğu da söylenmiştir. {بِمَا صَبَرُواْ} “sabretmelerine karşılık”; yani taatlerin meşakkatine, şehvetleri terk etmeye ve mücahedelere katlanmaya sabretmeleri sebebiyle. {وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا} melekler tarafından orada karşılanırlar, {تحية وسلاما} “esenlik ve selametle”; yani melekler onları selamlar, onlara uzun ömür ve afetlerden selamet dilerler; yahut onlara her türlü afetten korunmuş olarak ebedîlik ve bekā verilir. Birbirlerini tebrik edip selamlaşacakları da söylenmiştir. “Lakiye” fiilinden “yelkavne” şeklinde de okunmuştur.
{خالدين فِيهَا} لا يموتُون ولا يُخرجون {حَسُنَتْ مُسْتَقَرّاً وَمُقَاماً} الكلامُ فيه كالذي مرَّ في مقابلة
{خالدين فِيهَا} “Orada ebedî kalıcılar olarak”; ölmezler ve oradan çıkarılmazlar. {حَسُنَتْ مُسْتَقَرّاً وَمُقَاماً} “Orası ne güzel bir karargâh ve ne güzel bir konaktır!”; buradaki ifade, bunun mukabilinde geçen yerdeki gibidir.
{قُلْ} أُمرَ رسولُ الله ﷺ بأنْ يبيِّن للنَّاسِ أنَّ الفائزون بتلك النَّعماءِ الجليلةِ التي يتنافسُ فيها المتنافسونَ إنَّما نالُوها بما عُدِّدَ من محاسنهم ولولاها لم يُعتدَّ بهم أصلاً أي قُل لهم كافَّةً مشافِهاً لهم بما صدرَ عن جنسهم من خيرٍ وشر {ما يعبأ بِكُمْ رَبّى لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ} أيْ أيُّ عبءٍ يُعبأُ بكم وأيُّ اعتدادٍ يُعتدُّ بكم لولا عبادتُكم له تعالى حسبما مرَّ تفصيلُه فإنَّ ما خُلق له الإنسانُ معرفتُه تعالى وطاعتُه وإلَاّ فهو وسائرُ البهائمِ سواءٌ وقال الزَّجَّاجُ معناه أيُّ وزنٍ يكون لكم عنده وقيل معناه ما يصنع بكم ربي لولا دعاؤه إيَّاكم إلى الإسلامِ وقيل ما يصنعُ بعذابِكم لولا دعاؤكم معه آلهةً ويجوز أن تكون مانافية وقوله تعالى {فَقَدْ كَذَّبْتُمْ} بيانٌ لحال الكَفَرةِ من المخاطَبين كما أنَّ ما قبله بيانٌ لحال المُؤمنين منُهم أي فقد كذَّبتُم بما أخبرتكم به وخالقتموه أيُّها الكَفَرةُ ولم تعملوا عملَ أولئك المذكورينَ وقيل فقد قصَّرتمُ في العبادة من قولهم كذَب القتالُ إذا لم يُبالغ فيه وقُرىء فقد كذبَ الكافرون أي الكافرون منكُم لعمومِ الخطابِ للفريقينِ وفائدتُه الإيذانُ بأنَّ مناطَ فوزِ أحدِهما وخسرانِ الآخر مع الاتِّحاد الجنسيِّ المصحِّحِ للاشتراكِ في الفوزِ ليس إلا اختلافُهما في الأعمال {فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَاماً} أي يكون جزاءُ التكذيبِ أو أثرُه لازماً يحيقُ بكم لا محالةَ حتَّى يُكبكم في النَّارِ كما تُعربُ عنه الفاءُ الدَّالَّةُ على لزومِ ما بعدها لما قبلَها وإنَّما أُضمر من غير ذكرٍ للإيذان بغاية ظهوره وتهويل أمره وللتنبيه على أنه مَّما لا يُكتنهه البيانُ وقيل يكون العذابُ لزاماً وعن مجاهد ﵀ هو القتلُ يومَ بدرٍ وأنه لُوزم بين القَتْلى وقُرىء لَزاماً بالفتح بمعنى اللُّزومِ كالثَّباتِ والثُّبوتِ عن رسول الله ﷺ مَن قرأَ سورةَ الفرقانِ لقي الله تعالَى وهُو مؤمن بأن الساعة آنية لا ريبَ فيها وأُدخلَ الجنة بغير نصب
{قُلْ} “De ki:”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, yarışanların uğrunda yarıştığı o yüce nimetlere nail olanların ancak sayılan güzel vasıfları sebebiyle buna eriştiklerini, onlar olmasaydı kendilerine hiçbir değer verilmeyeceğini insanlara açıklaması emredilmiştir. Yani cinslerinden sadır olan hayır ve şerri yüzlerine karşı bildirerek hepsine birden şöyle de: {ما يعبأ بِكُمْ رَبّى لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ} “Kulluğunuz/duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin?”; yani tafsilatı geçtiği üzere Allah Teâlâ'ya ibadetiniz olmasaydı size ne değer verilir, ne itibar edilirdi! Zira insanın yaratılış gayesi Allah Teâlâ'yı bilmek ve O'na itaat etmektir; aksi takdirde o diğer hayvanlarla eşittir. Zeccâc bunun: “O'nun katında sizin ne kıymetiniz olurdu?” manasında olduğunu söylemiştir. “O'nun sizi İslâm'a daveti olmasaydı Rabbim size ne yapsın?” manasında olduğu da söylenmiştir. “O'nunla beraber başka ilahlara yalvarıp yakarmanız olmasaydı O sizi azaplandırmayı ne yapsın?” manasında olduğu da söylenmiştir. “Mâ” edatının nâfiye (olumsuzluk edatı) olması da caizdir. Yüce Allah'ın: {فَقَدْ كَذَّبْتُمْ} “Doğrusu siz yalanladınız” buyruğu, önceki kısmın muhataplardan mümin olanların durumunu beyan ettiği gibi, bu da kâfir olanların durumunu beyandır. Yani ey kâfirler! Siz size haber verdiğim şeyleri yalanladınız, ona muhalefet ettiniz ve o zikredilen kimselerin ameli gibi amel etmediniz. Savaşta gevşeklik gösterildiğinde “kezebe'l-kıtâl” denilmesinden hareketle “ibadette kusur ettiniz” manasında olduğu da söylenmiştir. “Fe-kad kezzebe'l-kâfirûn” şeklinde de okunmuştur; hitap her iki fırkayı da kapsadığı için “sizden kâfir olanlar” demektir. Bunun faydası, fıtrat birliği kurtuluşta ortaklığı mümkün kıldığı halde, birinin kazanıp diğerinin kaybetmesinin yegâne sebebinin amellerindeki farklılık olduğunu bildirmektir. {فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَاماً} “Artık [bu ceza] kaçınılmaz olacaktır”; yani yalanlamanın cezası yahut eseri, sonrasının öncesini gerektirdiğine delalet eden fâ harfinin de ifade ettiği gibi, sizi cehenneme yüzüstü yuvarlayıncaya kadar başınıza kaçınılmaz olarak gelecektir. Açıkça zikredilmeyip zamirle ifade edilmesi ise son derece aşikâr olduğunu, durumunun dehşetini ve beyan ile künhüne varılamayacak bir şey olduğunu bildirmek içindir. Azabın kaçınılmaz olacağı da söylenmiştir. Mücâhid'den radıyallâhu anh bunun Bedir günündeki öldürülme olduğu ve maktuller arasında peş peşe geldiği nakledilmiştir. Sebât ve sübût gibi lüzum manasında üstün ile “lezâmen” şeklinde de okunmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Kim Furkân sûresini okursa, kıyametin şüphesiz geleceğine inanmış bir mümin olarak Allah Teâlâ'ya kavuşur ve hesapsız/zahmetsiz cennete konulur.”