Binûn

Neml — 2. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

سورة النمل (٧٤ ٨٠)

Neml Suresi (74-80)

{وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ} أي ما تخفيه وقرئ بفتحِ التَّاءِ من كننتُ الشيءَ إذا سترتُه {وَمَا يُعْلِنُونَ} من الأفعالِ والأقوالِ التي من جملتها ما حُكي عنهم من استعجالِ العذابِ وفيه إيذانٌ بأنَّ لهم قبائحَ غيرَ ما يُظهرونَهُ وأنَّه تعالَى يُجازيهم على الكلِّ وتقديمُ السرِّ على العَلَن قد مرَّ سرُّه في سُورةِ البقرةِ عند قوله تعالى أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ الله يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ

{وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ} “Şüphesiz senin Rabbin, onların göğüslerinin gizlediği şeyleri... mutlaka bilir” yani sakladığı şeyleri. Tâ harfinin fethasıyla da okunmuştur ki bir şeyi örttüğümde “kenentü'ş-şey'e” denmesinden gelir. {وَمَا يُعْلِنُونَ} “ve açığa vurduklarını da.” Kendilerinden nakledilen azabı acele istemeleri de dahil olmak üzere yaptıkları fiiller ve söyledikleri sözlerden [açığa vurduklarını bilir]. Bunda, onların açığa vurduklarından başka çirkinliklerinin de bulunduğuna ve Allah Teâlâ'nın hepsine karşılık ceza vereceğine dair bir bildirim vardır. Gizlinin açığa takdim edilmesinin sırrı, Bakara Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: “Onlar bilmezler mi ki Allah onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir” buyruğunda geçmişti.

{وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِى السماء والأرض} أي من خافيةٍ فيهما وهُما من الصِّفاتِ الغالبةِ والتَّاءُ للمبالغة كَما في الرِّوايةِ أو اسمانِ لما يغيبُ ويَخْفى والتَّاءُ للنقلِ إلى الاسميَّةِ {إِلَاّ فِى كتاب مُّبِينٍ} أيْ بيِّنٍ أو مُبينٍ لما فيهِ لَمنْ يُطالعه وهو اللَّوحُ المحفوظُ وقيلَ هُو القضاءُ العدلُ بطريقِ الاستعارة

{وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِى السماء والأرض} “Gökte ve yerde hiçbir gayb (gizli şey) yoktur ki,” yani ikisinde hiçbir gizli şey [yoktur ki]; bunlar galip sıfatlardandır, tâ harfi ise rivayette olduğu gibi mübalağa içindir yahut kaybolan ve gizlenen şeyin ismi olup tâ harfi isimleştirmek içindir, {إِلَاّ فِى كتاب مُّبِينٍ} “apaçık bir kitapta bulunmasın.” Yani açık yahut onu mütalaa eden kimseye içindekileri açıklayan [bir kitapta olmasın]; o da Levh-i Mahfuz'dur. İstiare yoluyla adil hüküm olduğu da söylenmiştir.

{إن هذا القرآن يقص على بني إسرائيل أَكْثَرَ الذى هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} منْ جُملتِه ما اختلفُوا في شأنِ المسيحِ وتخزبوا فيهِ أحزاباً وركبُوا متنَ العُتوِّ والغُلوِّ في الإفراطِ والتَّفريطِ والتَّشبيهِ والتَّنزيهِ ووقعَ بينُهم التَّناكُدُ في أشياءَ حتَّى بلغَ المُشاقَّة إلى حيثُ لعنَ بعضُهم بعضاً وقد نزلَ القرآنُ الكريمُ ببيانِ كُنْهِ الأمرِ لو كانُوا في حيِّز الإنصافِ

{إن هذا القرآن يقص على بني إسرائيل أَكْثَرَ الذى هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına hakkında ihtilafa düştükleri şeylerin çoğunu anlatır;” Mesih'in durumu hakkında ihtilaf edip fırkalara ayrılmaları, ifrat ve tefritte, teşbih ve tenzihte azgınlık ve aşırılık yoluna girmeleri ve aralarında birbirlerine düşmanlık ederek işin birbirlerini lanetlemeye kadar varması bu kabildendir. Eğer insaf dairesinde olsalardı, Kur'ân-ı Kerîm işin hakikatini açıklamak üzere inmiştir.

{وَإِنَّهُ لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لّلْمُؤمِنِينَ} على الإطلاقِ فيدخلُ فيهم مَن آمنَ مِن بني إسرائيلَ دُخولاً أَوَّلِياً

{وَإِنَّهُ لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لّلْمُؤمِنِينَ} “Ve şüphesiz o, müminler için bir hidayet ve bir rahmettir;” mutlak anlamda [müminler için]; böylece İsrailoğullarından iman edenler de öncelikli olarak bunların kapsamına girer.

{إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِى بَيْنَهُمْ} أي بينَ بني إسرائيلَ {بِحُكْمِهِ} بما يحكمُ بهِ وهو الحقُّ أو بحكمتِه ويؤيده أنه قرئ بحُكمه {وَهُوَ العزيز} فلا يردُّ حكمُه وقضاؤُه {العليم} بجميعِ الأشياءِ التي مِنْ جُملتها ما يقضى بهِ والفاءُ في قوله تعالى

{إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِى بَيْنَهُمْ} “Şüphesiz senin Rabbin onların arasında hükmedecektir;” yani İsrailoğulları arasında, {بِحُكْمِهِ} “Kendi hükmüyle;” hükmettiği şeyle ki o da haktır yahut hikmetiyle; nitekim “bi-hikmihî” şeklinde okunması da bunu destekler. {وَهُوَ العزيز} “O Azîz'dir;” O'nun hükmü ve kazası geri çevrilemez, {العليم} “Alîm'dir;” aralarında hüküm vereceği şeyler de dahil olmak üzere bütün varlıkları bilendir. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki fâ harfi ise:

{فَتَوَكَّلْ عَلَى الله} لترتيبِ الأمرِ على ما ذكر من شئونه ﷿ فإنَّها موجبةٌ للتوكلِ عليهِ وداعيةٌ إلى الأمرِ بهِ أي فتوكَّل عَلى الله الذي هَذا شأنُه فإنَّه موجبٌ على كلِّ أحدٍ أنْ يتوكلَ عليهِ ويفوض جميعَ أمورِه إليهِ وقولُه تعالى {إِنَّكَ عَلَى الحق المبين} تعليلٌ صريحٌ للتَّوكلِ عليه تعالَى بكونه ﵊ على الحقِّ البيِّنِ أو الفاصلِ بينَهُ وبينَ الباطلِ أو بين المحق والمبطل فإنَّ كونَهُ ﵊ كذلكَ ممَّا يُوجبُ الوثوقَ بحفظِه تعالى ونُصرتِه وتأييدِه لا محالةَ وقولُه تعالَى

{فَتَوَكَّلْ عَلَى الله} “Öyleyse Allah'a tevekkül et;” emrin, [celle celâluhû] O'nun zikredilen şanlarına terettüp etmesi içindir; zira bu vasıflar O'na tevekkül etmeyi gerektirir ve buna emretmeyi icap ettirir. Yani şanı bu olan Allah'a tevekkül et; çünkü bu hal herkesin O'na tevekkül etmesini ve bütün işlerini O'na havale etmesini zorunlu kılar. Allah Teâlâ'nın: {إِنَّكَ عَلَى الحق المبين} “Şüphesiz sen apaçık hak üzeresin” buyruğu ise, aleyhisselâm açık hak yahut hak ile batılı veya haklı ile haksızı ayıran hak üzerinde olduğu için Allah Teâlâ'ya tevekkül etmenin açık bir gerekçesidir. Zira onun aleyhisselâm böyle olması, Allah Teâlâ'nın korumasına, yardımına ve desteğine kesinlikle güvenmeyi gerektirir. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

{إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الموتى}

{إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الموتى} “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin,”

الخ تعليلٌ آخرُ للتَّوكلِ الذي هو عبارة عن التبتُل إلى الله تعالَى وتفويضِ الأمرِ إليهِ والإعراضِ عن التشبث بما سواه وقد عُلِّل أولاً بما يُوجبه من جهتِه تعالى أعني قضاءَهُ بالحقِّ وعزَّتِه وعلمهِ تعالى وثانياً بما يُوجبه من جهتِه ﵊ على أحدِ الوجهينِ أعنِي كونَه ﵊ على الحقِّ ومن جهتِه تعالى على الوجهِ الآخرِ أعني إعانتَه تعالى وتأييده للمحق ثم عُلِّل ثالثاً بما يُوجبه لكنْ لا بالذَّاتِ بل بواسطةِ إيجابِه للإعراضِ عن التشبث بما سواه تعالى فإنَّ كونَهم كالمَوتى والصُمِّ والعُمْي موجبٌ لقطعِ الطمعِ عن مشايعتِهم ومعاضدتِهم رأساً وداعٍ إلى تخصيصِ الاعتضادِ به تعالى وهو المعنى بالتَّوكل عليه تعالى وإنَّما شُبِّهوا بالموتى لعدمِ تأثرِهم بما يُتلى عليهم من القوارعِ وإطلاقُ الإِسماعِ عن المفعولِ لبيانِ عدمِ سماعهم لشيءٍ من المسموعاتِ ولعل المراد تشببه قلوبِهم بالمَوتى فيما ذُكر من عدمِ الشُّعور فإنَّ القلبَ مَشعرٌ من المشاعرِ أشُير إلى بطلانِه بالمرةِ ثم بُيِّن بطلانُ مشعري الأذنِ والعينِ كما في قولِه تعالى لَهُمْ قُلُوبٌ لَاّ يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَاّ يُبْصِرُونَ يبصرون بها وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا وإلا فبعد تشبيهِ أنفسِهم بالمَوتى لا يظهر لتشبيهِهم بالصُّمِّ والعمى مزيد مزية {وَلَا تُسْمِعُ الصم الدعاء} أي الدَّعوةَ إلى أمرٍ من الأمُور وتقييدُ النفيِّ بقولِه تعالى {إِذَا وَلَّوْاْ مُدْبِرِينَ} لتكميلِ التشبيهِ وتأكيدِ النفيِّ فإنَّهم مع صَمَمِهم عن الدُّعاء إلى الحقِّ معُرضونَ عن الدَّاعي مولُّون على أدبارِهم ولا ريبَ في أنَّ الأصمَّ لا يسمعُ الدُّعاءَ مع كونِ الدَّاعِي بمقابلةِ صُماخه قريباً منه فكيفَ إذا كانَ خلفَهُ بعيدا منه وقرئ ولا يسمع الصم الدعاء

[ayetin] devamı, Allah Teâlâ'ya yönelmek, işi O'na havale etmek ve O'ndan başkasına tutunmaktan yüz çevirmekten ibaret olan tevekkülün bir diğer gerekçesidir. Tevekkül ilk olarak Allah Teâlâ cihetinden bunu gerektiren şeyle, yani O'nun hak ile hükmetmesi, izzeti ve ilmi ile gerekçelendirilmiştir. İkinci olarak iki vecihten birine göre onun aleyhisselâm cihetinden bunu gerektiren şeyle, yani onun aleyhisselâm hak üzere olmasıyla; diğer veche göre ise Allah Teâlâ cihetinden, yani haklı olana yardım etmesi ve desteklemesiyle gerekçelendirilmiştir. Sonra üçüncü olarak bizzat değil, Allah Teâlâ'dan başkasına tutunmaktan yüz çevirmeyi gerektirmesi vasıtasıyla tevekkülü zorunlu kılan şeyle gerekçelendirilmiştir. Zira onların ölüler, sağırlar ve körler gibi olması, onların desteğinden ve yardımından tamamen ümidi kesmeyi gerektirir ve yalnızca Allah Teâlâ'dan destek istemeye sevk eder ki O'na tevekkül etmekten kastedilen de budur. Kendilerine okunan çarpıcı uyarılardan etkilenmedikleri için ölülere benzetilmişlerdir. İşittirmenin mefulden mutlak (yalın) bırakılması, onların işitilen şeylerden hiçbirini duymadıklarını beyan etmek içindir. Muhtemelen murat, zikredilen idrak yoksunluğu hususunda kalplerinin ölülere benzetilmesidir; zira kalp duyulardan bir duyudur, onun tamamen iptal olduğuna işaret edilmiş, sonra Allah Teâlâ'nın: “Onların kalpleri vardır ama onlarla anlamazlar; gözleri vardır ama onlarla görmezler; kulakları vardır ama onlarla işitmezler” buyruğunda olduğu gibi kulak ve göz duyularının iptali beyan edilmiştir. Aksi takdirde, bizzat kendilerinin ölülere benzetilmesinden sonra sağırlara ve körlere benzetilmelerinin fazla bir ayrıcalığı görünmezdi. {وَلَا تُسْمِعُ الصم الدعاء} “ve sağırlara da daveti işittiremezsin,” yani herhangi bir işe yapılan çağrıyı. Olumsuzluğun Allah Teâlâ'nın: {إِذَا وَلَّوْاْ مُدْبِرِينَ} “arkalarını dönüp gittikleri zaman” kavliyle kayıtlanması, benzetmeyi tamamlamak ve nefyı tekit etmek içindir. Çünkü onlar hakka çağrıya karşı sağır olmakla birlikte, çağırandan da yüz çevirip arkalarını dönüp gitmektedirler. Şüphe yok ki sağır bir kimse, çağıran tam kulağının karşısında ve yakında iken bile çağrıyı işitmez; arkasında ve uzakta olduğunda nasıl işitsin? “Ve lâ yesme'u's-summu'd-duâe” şeklinde de okunmuştur.

{وَمَا أَنتَ بِهَادِى العمى عَن ضلالتهم} هدايةً موصِّلةً إلى المطلوبِ كما في قولِه تعالى إِنَّكَ لَا تَهْدِى مَنْ أَحْبَبْتَ فإنَّ الاهتداءَ منوطٌ بالبصرِ وعن متعلِّقِةٍ بالهدايةِ باعتبارِ تضمنِه معنى الصَّرفِ وقيل بالعمى يقال عمى عن كذا وفيهِ بعدٌ وإيرادُ الجملةِ الاسميةِ للمُبالغةِ في نفي الهداية وقرئ وما أنت تَهدي العُميَ {إِن تُسْمِعُ} أي ما تُسمع سماعاً يُجدي السامعَ نفعاً {إِلَاّ مَن يُؤْمِنُ بآياتنا} أي مِن شأنِهم الإيمانُ بها وإيرادُ الإسماعِ في النفيِّ والإثباتِ دونَ الهدايةِ مع قُربها بأنْ يقالَ إنْ تُهدي إلا مَن يُؤمن الخ لِما أنَّ طريقَ الهدايةِ هو إسماعُ الآياتِ التنزيليَّةِ {فَهُم مُّسْلِمُونَ} تعليلٌ لإيمانِهم بَها كأنَّه قيلَ فإنَّهم مُنقادونَ للحقَّ وقيلَ مُخلصون لله تعالى من قولِه تعالى بلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ

{وَمَا أَنتَ بِهَادِى العمى عَن ضلالتهم} “Ve sen körleri sapıklıklarından [çevirip] doğru yola iletici değilsin;” Allah Teâlâ'nın: “Şüphesiz sen sevdiğini doğru yola iletemezsin” kavlinde olduğu gibi, hedefe ulaştırıcı bir hidayetle [iletici değilsin]; zira doğru yolu bulmak görmeye bağlıdır. “An” edatı, çevirme manasını içermesi itibarıyla hidayet kelimesine taalluk eder. “Amî an kezâ” (filan şeyden körleşti) denilmesinden ötürü körlük manasına taalluk ettiği de söylenmiştir ki bunda uzaklık vardır. İsim cümlesinin getirilmesi hidayetin olumsuzlanmasında mübalağa içindir. “Ve mâ ente tehdî'l-umye” şeklinde de okunmuştur. {إِن تُسْمِعُ} “Sen ancak işittirebilirsin” yani işitene fayda veren bir işittirmeyle işittiremezsin, {إِلَاّ مَن يُؤْمِنُ بآياتنا} “ancak ayetlerimize iman edenlere;” yani şanları ayetlere iman etmek olan kimselere. “İn tehdî illâ men yü'minu...” (ancak iman edeni doğru yola iletirsin) denilerek yakın olmasına rağmen nefy ve ispâtta hidayet yerine işittirmenin getirilmesi, hidayetin yolunun indirilen ayetleri işittirmek olmasındandır. {فَهُم مُّسْلِمُونَ} “çünkü onlar teslim olmuş kimselerdir.” Onların ayetlere iman etmelerinin gerekçesidir; sanki “onlar hakka boyun eğmişlerdir” denilmiştir. Allah Teâlâ'nın: “Hayır, kim yüzünü Allah'a teslim ederse...” kavlinden hareketle Allah Teâlâ'ya ihlasla bağlananlar olduğu da söylenmiştir.

{وَإِذْا وَقَعَ القول عَلَيْهِم} بيانٌ لما أُشير إليه بقولِه تعالى بَعْضُ الذى تَسْتَعْجِلُونَ من بقيةِ ما يستعجلونَهُ من السَّاعةِ ومباديها والمُرادُ بالقولِ ما نطقَ من الآيات الكريمة بمجئ السَّاعةِ وما فيها مِنْ فُنونِ الأَهوالِ التي كانُوا يستعجلُونها وبوقوعِه قيامُها وحصولُها عبَّر عن ذلكَ به للإيذان بشدَّةِ وقعِها وتأثيرِها وإسنادُه إلى القولِ لِما أنَّ المرادُ بيانُ وقوعِها منْ حيثُ إنَّها مصداقٌ للقولِ النَّاطقِ بمجيئها وقد أُريدَ بالوقوعِ دُنوُّه واقترابُه كما في قوله تعالى أتى أَمْرُ الله أي إذا دَنَا وقوعُ مدلولِ القولِ

{وَإِذْا وَقَعَ القول عَلَيْهِم} “O söz aleyhlerine gerçekleştiği zaman,” Allah Teâlâ'nın: “Acele istediğiniz şeyin bir kısmı...” kavliyle işaret edilen, acele istedikleri kıyamet ve onun başlangıç alametlerinin geri kalanının beyanıdır. Sözden murat; kıyametin kopacağını ve acele istedikleri türlü korkunç halleri bildiren ayet-i kerîmelerdir. Gerçekleşmesinden kasıt ise kıyametin kopması ve meydana gelmesidir. Vuruculuğunun ve etkisinin şiddetini bildirmek için bundan bu şekilde bahsedilmiştir. Bunun söze isnat edilmesi, kıyametin kopuşunu, onun geleceğini bildiren sözün bir tecellisi olması bakımından beyan etmek içindir. Allah Teâlâ'nın: “Allah'ın emri geldi” kavlinde olduğu gibi, gerçekleşmeden murat onun yaklaşmasıdır; yani zikredilen sözün ifade ettiği mananın gerçekleşmesi yaklaştığı zaman demektir.

المذكورِ الذي لا يكادُون يسمعونَهُ ومصداقُه {أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مّنَ الأرض} وهي الجسَّاسةُ وفي التَّعبيرِ عنها باسمِ الجنسِ وتأكيدُ إبهامِه بالتَّنوينِ التفخيميِّ من الدِّلالةِ على غَرَابةِ شأنِها وخروجِ أوصافِها عن طور البيانُ ما لا يخفى وقد وردَ في الحديثِ أنَّ طولها ستُّون ذراعاً لا يدركها طالبٌ ولا يفوتها هارب وروي أن لها أربع قوائم ولها زغب وريشٌ وجناحانِ وعن ابن جُريجٍ في وصفِها رأسُ صور وعين خنزير وأذن قيل وقرنُ أيلُ وعنقُ نعامةٍ وصدرُ أسدٍ ولونُ نمرٍ وخاصرةُ هرةٍ وذَنَبُ كبشِ وخُفُّ بعيرٍ وما بين المفصلينِ اثنا عشرَ ذراعاً بذراعِ آدمَ ﵇ وقال وهبٌ وجهُها وجه الرَّجلِ وباقي خَلقِها خَلْقُ الطَّيرِ ورُوي عن عليَ ﵁ أنَّه قال ليس بدابةٍ لها ذنبٌ ولكنْ لها لحيةٌ كأنه يشير إلى أنه رجلٌ والمشهورُ أنَّها دابَّةٌ وروي لا تخرجُ إلا رأسُها ورأسُها يبلغُ عنانَ السَّماءِ أو يبلغُ السَّحابَ وعن أبي هريرةَ رضيَ الله تعالى عنه فيها كلُّ لونٍ ما بينَ قَرنيها فرسخٌ للرَّاكبِ وعن الحسنِ ﵁ لا يتمُّ خروجُها إلا بعدَ ثلاثةِ أيَّام وعنْ علي ﵁ أنَّها تخرجُ ثلاثَة أيَّامٍ والنَّاسُ ينظرونَ فلا يخرجُ كلَّ يومٍ إلا ثلثُها وعن النبيِّ ﷺ أنه سُئل من أين تخرجُ الدَّابةُ فقال من أعظمِ المساجدِ حرمةً على الله تعالى يعني المسجدَ الحرامَ ورُوي أنَّها تخرجُ ثلاثَ خرجاتٍ تخرجُ بأقصى اليمن ثم تتكمن ثم تخرجُ بالباديةِ ثم تتكمن دهراً طويلاً فبينا النَّاسُ في أعظمِ المساجدِ حرمةً على الله تعالى وأكرمِها فما يهولُهم إلا خروجُها من بينِ الركنِ حذاءً دار بني مخزومِ عن يمين الخارجِ من المسجد فقومٌ يهربون وقومٌ يقفون نظارةً وقيل تخرجُ من الصفاو روى نبينا عيسى ﵇ يطوفُ بالبيتِ ومعه المُسلمون إذْ تضطربُ الأرضُ تحتهم تحرُّكَ القنديلِ وينشقُّ الصَّفا مَّما يلِي المَسْعى فتخرجُ الدَّابةُ من الصَّفا ومعها عصا مُوسى وخاتمُ سليمانَ ﵉ فتضربُ المؤمنَ في مسجدِه بالعصَا فتنكتُ نُكتةً بيضاء فتفشو حتى يضء لها وجهُه وتكتبُ بين عينيهِ مؤمنٌ وتنكتُ الكافرَ بالخاتمِ في أنفهِ فتفشُو النكتةُ حتَّى يسودَّ لها وجهُه وتكتبُ بين عينيهِ كافرٌ ثم تقولُ لهم أنتَ يا فلانُ من أهل الجنَّة وأنتَ يا فلانُ من أهل الجنَّة وانتلا يا فلان من أهل النَّارِ ورُوي عن ابن عباسٍ ﵄ أنه قرع الصفا بعصاء وهو مُحرمٌ وقال إنَّ الدَّابةَ لتسمعُ قرعَ عصايَ هذه ورَوَى أبُو هريرةَ عن النبي صلى اله عليه وسلم أنَّه قال بئسَ الشّعبُ شِعبُ أجيادٍ مرتينِ أو ثلاثاً قيلَ ولم ذاكَ يا رسولَ الله قالَ تخرجُ منه الدَّابةُ فتصرخُ ثلاثَ صرخاتٍ يسمعُها مَن بين الخافقينِ فتتكلمُ بالعربيةِ بلسانٍ ذلقٍ وذلك قولُه تعالى {تُكَلّمُهُمْ أَنَّ الناس كانوا بآياتنا لَا يُوقِنُونَ} أي تُكلمهم بأنَّهم كانُوا لا يُوقنون بأياتِ الله تعالى النَّاطقةِ بمجئ السَّاعة ومباديها أو بجميع آياته التي من جملتها تلك الآياتُ وقيل بآياته التي من جُملتها خروجُها بينَ يدي السَّاعةِ والأولُ هو الحقُّ كما سُتحيط به علما وقرئ بأنَّ النَّاس الآيةَ وإضافةُ الآياتِ إلى نُونِ العظمةِ لأنَّها حكايةٌ منه تعالى لمعنى قولِها لا لعينِ عبارتِها وقيل لأنَّها حكايةٌ منها لقولِ الله ﷿ وقيل لاختصاصِها به تعالى وأثرتِها عنده كما يقولُ بعضُ خواصِّ الملكِ خيلُنا وبلادُنا وإنَّما الخيلُ والبلادُ لمولاهُ وقيلَ هناكَ مضافٌ محذوفٌ أي بآياتِ ربِّنا ووصفُهم بعدمِ الإيقانِ بها معَ أنَّهم كانُوا جاحدينَ بها للإيذانِ بأنَّه كانَ من حقِّهم أنْ يُوقنوا بها ويقطعُوا بصحتها وقد اتصفوا بنقيضه وقرئ إنَّ النَّاس بالكسرِ على إضمارِ القولِ أو إجراءِ الكلامِ مَجراهُ والكلامُ في الإضافةِ كالذي سبقَ وقيل هو استئنافٌ مَسوقٌ من جهتِه تعالَى لتعليلِ إخراجِها أو تكليمِها ويردُّه الجمعُ بين صيغتي الماضي والمستقبل

İşitmedikleri o şey ve onun tahakkuku şudur: {أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مّنَ الأرض} “onlar için yerden bir dâbbe çıkarırız.” O da Cessâse'dir. Ondan cins ismiyle bahsedilmesinde ve bu belirsizliğin tazim tenviniyle pekiştirilmesinde, durumunun garipliğine ve vasıflarının beyan sınırlarını aştığına dair delalet gizli değildir. Hadiste onun boyunun altmış arşın olduğu, onu arayanın yakalayamayacağı, kaçanın da kurtulamayacağı rivayet edilmiştir. Dört ayağı bulunduğu, tüyleri, telekleri ve iki kanadı olduğu da rivayet edilmiştir. İbn Cüreyc'den onun vasfı hakkında şöyle rivayet edilmiştir: Başı boğa başı, gözü domuz gözü, kulağı fil kulağı, boynuzu dağ keçisi boynuzu, boynu devekuşu boynu, göğsü aslan göğsü, rengi kaplan rengi, böğrü kedi böğrü, kuyruğu koç kuyruğu, tabanı deve tabanı gibidir; iki ekleminin arası Âdem aleyhisselâm'ın arşınıyla on iki arşındır. Vehb demiştir ki: Yüzü insan yüzü, yaratılışının geri kalanı ise kuş yaratılışı gibidir. Ali radıyallâhu anh'tan: “O kuyruklu bir hayvan değildir, fakat onun sakalı vardır” dediği rivayet edilmiştir; sanki onun bir adam olduğuna işaret etmektedir. Meşhur olan ise onun bir dâbbe (canlı) olduğudur. Sadece başının çıkacağı, başının göğün ufuklarına veya bulutlara ulaşacağı da rivayet edilmiştir. Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre onda her renk vardır; iki boynuzunun arası bir atlının bir fersahlık mesafesidir. Hasan radıyallâhu anh'tan rivayetle, onun çıkışı ancak üç gün sonra tamamlanır. Ali radıyallâhu anh'tan rivayetle, o üç gün boyunca çıkar; insanlar bakarlar ve her gün ancak üçte biri çıkar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e dâbbenin nereden çıkacağı sorulduğunda: “Allah Teâlâ katında hürmeti en büyük olan mescitten” yani Mescid-i Haram'dan buyurmuştur. Üç defa çıkacağı rivayet edilmiştir: Yemen'in en uzak yerinden çıkar sonra gizlenir, sonra çölde çıkar ve uzun bir müddet gizlenir; insanlar Allah Teâlâ katında hürmeti en büyük ve en şerefli mescitte iken mescitten çıkanın sağındaki Mahzumoğulları hanesinin hizasındaki rükün arasından aniden çıkması onları dehşete düşürür; bir grup kaçar, bir grup da seyretmek için durur. Safâ'dan çıkacağı da söylenmiştir. Peygamberimiz İsa aleyhisselâm'ın Müslümanlarla birlikte Beytullah'ı tavaf ettiği sırada altlarındaki yerin kandil sallanır gibi sarsılacağı, Safâ'nın sa'y yapılan taraftan yarılacağı ve dâbbenin yanında Mûsâ'nın asâsı ve Süleyman'ın mührü aleyhimesselâm olduğu halde Safâ'dan çıkacağı rivayet edilmiştir. Mescidinde mümine asâ ile vurur ve beyaz bir nokta koyar; bu nokta yayılır ve yüzü aydınlanır, iki gözünün arasına 'mümin' yazılır. Kâfirin burnuna da mühürle vurur; o nokta yayılır ve yüzü kararır, iki gözünün arasına 'kâfir' yazılır. Sonra onlara: 'Sen ey filan, cennet ehlindensin; sen ey filan, cennet ehlindensin; sen ey filan, cehennem ehlindensin' der. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan ihramlı iken asâsıyla Safâ'ya vurduğu ve: 'Şüphesiz dâbbe şu asâmın vuruşunu işitmektedir' dediği rivayet edilmiştir. Ebû Hüreyre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki veya üç defa: 'Ecyâd vadisi ne kötü vadidir!' buyurduğunu, 'Neden ey Allah'ın Resulü?' denilince: 'Dâbbe oradan çıkacak ve doğu ile batı arasındakilerin işiteceği üç çığlık atacaktır. Sonra fasih ve akıcı bir dille Arapça konuşacaktır' dediğini rivayet etmiştir. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli budur: {تُكَلّمُهُمْ أَنَّ الناس كانوا بآياتنا لَا يُوقِنُونَ} “onlara, insanların ayetlerimize kesin bir şekilde inanmadıklarını söyler.” Yani onlara, Allah Teâlâ'nın kıyametin gelişini ve başlangıç alametlerini bildiren ayetlerine yahut bu ayetlerin de dahil olduğu bütün ayetlerine kesin olarak inanmadıklarını söyler. Kıyametin öncesinde kendisinin çıkışının da dahil olduğu ayetlerine [inanmadıklarını söyler] de denilmiştir; birincisi ise öğreneceğiniz üzere haktır. “Bi-enne'n-nâse...” şeklinde de okunmuştur. Ayetlerin azamet nûnuna izafe edilmesi, dâbbenin sözünün lafzını değil, Allah Teâlâ'nın onun sözünün manasını nakletmesinden dolayıdır. Dâbbenin Allah [celle celâluhû]'ın sözünü nakletmesinden ötürü olduğu da söylenmiştir. Hükümdarın bazı has adamlarının 'atlarımız ve memleketlerimiz' demesi gibi -ki atlar ve memleketler efendisinindir- Allah Teâlâ'ya tahsis edilmesi ve O'nun katındaki değeri sebebiyle olduğu da söylenmiştir. Orada mahzuf bir muzaf olduğu, yani 'Rabbimizin ayetlerine' takdirinde bulunduğu da söylenmiştir. Kâfir oldukları halde onların ayetlere kesin inanmamakla nitelenmeleri, onların haklarının o ayetlere kesin inanmak ve doğruluğunu katî kabul etmek olduğunu, ancak bunun zıddı ile nitelendiklerini bildirmek içindir. “İnne'n-nâse” şeklinde kesre ile de okunmuştur ki sözün takdir edilmesine yahut kelamın onun yerine geçirilmesine dayanır; izafet konusundaki söz ise daha önce geçen gibidir. Bunun, dâbbenin çıkarılmasını veya konuşturulmasını gerekçelendirmek üzere Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiş bir istînâf olduğu da söylenmiştir; fakat geçmiş zaman ile gelecek zaman kiplerinin bir arada bulunması bunu reddeder.

سورة النمل (٨٣ ٩٥) فإنَّه صريحٌ في كونِه حكايةً لعدمِ إيقانِهم السابقِ في الدُّنيا والمرادُ بالنَّاسِ إمَّا الكَفَرةُ على الإطلاقِ أو مُشركو مكَّةَ وقد رُوي عن وهْبٍ أنَّها تخبرُ كل مَن تراهُ أنَّ أهلَ مكَّةَ كانُوا بمحمدٍ والقرآنِ لا يوُقنون وقرئ تُكلِّمهم مِن الكَلْمِ الذي هو الجُرْحُ والمُرادُ به ما نُقلِ من الوسمِ بالعَصَا والخاتمِ وقد جُوِّزَ كونُ القراءةِ المشهورةِ أيضاً منه لمعنى التَّكثيرِ ولا يخفى بعدُه

Neml Suresi (83-95) Zira bu, onların dünyadaki geçmiş yakînsizliklerinin hikaye edilmesi hususunda açıktır. İnsanlardan murat ya mutlak manada kâfirlerdir ya da Mekke müşrikleridir. Vehb'den rivayet edildiğine göre o dâbbe, gördüğü herkese Mekke ehlinin Muhammed'e ve Kur'an'a kesin olarak inanmadıklarını haber verir. “Tükellimühüm” kelimesi, yaralamak manasındaki 'kelm' kökünden de okunmuştur; bundan murat da asâ ve mühürle dağlama olarak nakledilen şeydir. Meşhur kıraatin de çokluk manası için bundan gelmiş olması caiz görülmüştür, ancak bunun uzaklığı gizli değildir.

{وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِن كُلّ أُمَّةٍ فَوْجاً} بيانٌ إجماليٌّ لحال المُكذِّبينَ عند قيامِ السَّاعةِ بعد بيانِ بعضِ مَبَاديها ويومَ منصوبٌ بمضمرٍ خوطبَ به النبيُّ ﷺ والمرادُ بهذا الحشرِ هو الحشرُ للعذابِ بعدَ الحشرِ الكُليِّ الشَّاملِ لكافَّةِ الخَلْق وتوجيه الأمر بالذكر إلى الوقت مع أن المقصودَ تذكيرُ ما وقع فيه من الحوادث قد مر بيانُ سرِّه مراراً أي واذكرُ لهم وقتَ حشرنا أي جمعِنا مِن كُلّ أمَّةٍ من أممِ الأنبياءِ عليهم الصَّلاة والسَّلام أو من أهلِ كلِّ قَرن من القُرون جماعةً كثيرةً فمن تبعيضيةٌ لأنَّ كلَّ أمةٍ منقسمةٌ إلى مصدَّقٍ ومكذِّبٍ وقولُه تعالى {مّمَّن يكذب بآياتنا} بيانُ للفوجِ أي فوجاً مكذبين بها {فَهُمْ يُوزَعُونَ} أي يحبس أولهم على أخرِهم حتىَّ يتلاحقُوا ويجتمعُوا في موقف التوبيخ والمنافشة وفيه من الدلالة على كثرةِ عددِهم وتباعُدِ أطرافِهم ما لَا يخفي وعن ابن عباس ﵄ أبوُ جهلٍ والوليدِ بن المُغيرة وشَيُبةُ بنُ ربيعةَ يُساقون بين يَدَي أهلِ مكَّةَ وهكذا يُحشر قادةُ سائرِ الأُمم بينَ أيديهم إلى النَّارِ

{وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِن كُلّ أُمَّةٍ فَوْجاً} “Ve her ümmetten bir topluluğu toplayacağımız gün;” kıyametin bazı başlangıç alametleri beyan edildikten sonra kıyamet koptuğunda yalanlayanların halinin icmâlî bir beyanıdır. “Yevme” kelimesi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hitap edildiği gizli bir amille mansubdur. Bu haşirden murat, bütün mahlukatı kuşatan genel haşirden sonra azap için yapılan haşirdir. Asıl maksat o vakitte meydana gelen olayları hatırlatmak olduğu halde hatırlatma emrinin vakte yöneltilmesinin sırrı defalarca geçmişti. Yani peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm ümmetlerinden her bir ümmetten yahut asırların her birinin ehlinden kalabalık bir cemaati haşrettiğimiz, yani topladığımız vakti onlara hatırlat. Buradaki “min” teb'îz (kısmîlik) içindir; çünkü her ümmet tasdik eden ve yalanlayan olarak ikiye ayrılır. Allah Teâlâ'nın: {مّمَّن يكذب بآياتنا} “ayetlerimizi yalanlayanlardan” buyruğu, cemaatin beyanıdır; yani ayetleri yalanlayan bir topluluk [toplarız]. {فَهُمْ يُوزَعُونَ} “artık onlar sevk ve tevkif edilirler;” yani kınama ve sorgulama mevkiinde birbirlerine yetişip toplansınlar diye öncekiler sonrakiler gelene kadar bekletilirler. Bunda onların sayılarının çokluğuna ve saflarının genişliğine dair delalet gizli değildir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan: Ebû Cehil, Velîd b. Mugîre ve Şeybe b. Rebîa, Mekke ehlinin önünde sürüklenirler; diğer ümmetlerin önderleri de ateşe doğru bu şekilde önlerinde haşrolunur.

{حتى إذا جاؤوا} إلى موقفِ السُّؤالِ والجَوَاب والمُناقشةِ والحسابِ {قَالَ} أي الله ﷿ موبَّخاً لهم على التَّكذيبِ والالتفاتِ لتربية المهابة {أكذبتم بآياتي} النَّاطقةِ بلقاءِ يومِكم هذا وقولُه تعالى {وَلَمْ تُحِيطُواْ بِهَا عِلْماً} جملةٌ حاليَّةٌ مفيدةٌ لزيادةِ شَنَاعة التَّكذيبِ وغايةِ قُبْحهِ ومؤكدةٌ للإنكارِ والتَّوبيخِ أي أكذَّبتُم بها بادئ الرَّأي غيرَ ناظرينَ فيها نظراً يُؤدِّي إلى العلمِ بكُنهِها وأنَّها حقيقةٌ بالتَّصديقِ حَتماً وهذا نصٌ في أنَّ المرادَ بالآياتِ فيما سلف في الموضعينِ هي الآياتُ القُرآنيةُ لأنَّها هيَ المُنطويةُ على دَلائلِ الصِّحةِ وشواهدِ الصِّدقِ التي لم يُحيطوا بها علماً مع وجُوبِ أنْ يتأمَّلوا ويتدبَّروا فيها لا نفسُ السَّاعة وما فيها وقيلَ هو معطوفٌ على كذَّبتم أي أجمعتُم بين التكذيب وعدم التَّدبرِ بها {أَمْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} أي أمْ أيُّ شيءٍ كنتم تعملون بها أو أمْ أيُّ شيءٍ كنتُم تعملون غيرَ ذلكَ بمعنى أنَّه لم يكُن لهم عملٌ غيرُ ذلكَ كأنَّهم لم يُخلقوا إلا للكفر والمَعَاصي مع أنَّهم ما خُلقوا إلا للإيمانِ والطَّاعةِ يخاطبون بذلك تبكيا ثم يُكبُّون في النَّار وذلك قولُه تعالى

{حتى إذا جاؤوا} “Nihayet geldikleri zaman,” sual, cevap, sorgulama ve hesap mevkiine [geldiklerinde], {قَالَ} “[Allah] buyurur ki:” yani Allah [celle celâluhû] yalanlamalarından ötürü onları azarlayarak ve heybeti artırmak için iltifat yoluyla [şöyle buyurur]: {أكذبتم بآياتي} “Siz ayetlerimi yalanladınız mı?” bu gününüze kavuşacağınızı bildiren [ayetlerimi]. Allah Teâlâ'nın: {وَلَمْ تُحِيطُواْ بِهَا عِلْماً} “halbuki onları ilim bakımından kavramamıştınız” kavli, yalanlamanın çirkinliğini ve fenalığının son noktasını artırmaya yarayan ve inkâr ile azarlamayı tekit eden bir hal cümlesidir; yani onların mahiyetini bilmeye ve kesinlikle tasdik edilmeye layık olduklarını anlamaya götürecek bir nazarla bakmaksızın ilk bakışta onları yalanladınız mı? Bu, daha önce iki yerde geçen ayetlerden muradın Kur'an ayetleri olduğuna dair açık bir nastır; zira kıyametin kendisi ve içindekiler değil, etraflıca düşünmeleri ve tefekkür etmeleri vacip olduğu halde ilmen kavrayamadıkları doğruluk delillerini ve sıdk şahitlerini içeren ayetler bunlardır. Bunun “kezzebtüm” fiiline matuf olduğu da söylenmiştir; yani ayetleri hem yalanlayıp hem de üzerinde düşünmemeyi bir araya mı getirdiniz? {أَمْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Yoksa ne yapıyordunuz?” Yani yoksa onlarla ne yapıyordunuz yahut bundan başka ne yapıyordunuz; yani sanki sadece küfür ve günahlar için yaratılmışlar gibi -oysa sadece iman ve itaat için yaratılmışlardı- bundan başka bir amelleri yoktu manasındadır. Susturulmak ve azarlanmak için kendilerine böyle hitap edilir, sonra yüzüstü ateşe atılırlar; işte Allah Teâlâ'nın şu buyruğu budur:

{وَوَقَعَ القول عَلَيْهِم} أي حلَّ بهم العذابُ الذي هو مدلولُ القولِ النَّاطقِ بحلولِه ونزولِه {بِمَا ظَلَمُواْ} بسببِ ظُلمِهم الذي هو تكذيبُهم بآياتِ الله {فَهُمْ لَا يَنطِقُونَ} لانقطاعِهم عن الجوابِ بالكُلِّية وابتلائِهم بشغلٍ شاغلٍ من العذابِ الأليمِ

{وَوَقَعَ القول عَلَيْهِم} “Ve o söz aleyhlerine gerçekleşmiştir,” yani başlarına inip geleceğini bildiren sözün medlûlü olan azap başlarına inmiştir, {بِمَا ظَلَمُواْ} “zulmettikleri sebebiyle;” Allah'ın ayetlerini yalanlamaktan ibaret olan zulümleri sebebiyle. {فَهُمْ لَا يَنطِقُونَ} “artık onlar konuşamazlar.” Cevap vermekten tamamen kesildikleri ve can yakıcı azabın kendilerini çaresiz bırakan meşguliyetine müptela oldukları için.

سورة النمل (٨٦ ٨٧)

Neml Suresi (86-87)

{أَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّا جَعَلْنَا الليل لِيَسْكُنُواْ فِيهِ} الرؤيةٌ قلبية لا بصريةٌ لأنَّ نفسَ الليلِ والنَّهارِ وإنْ كانَا من المُبصرات لكن جعلُهما كما ذُكر من قبيلِ المعقولاتِ أي ألم يعلموا أنَّا جعلنا الليل بما فيهِ من الإظلامِ ليستريحُوا فيه بالنَّومِ والقرارِ {والنهار مُبْصِراً} أي ليبُصروا بما فيهِ من الإضاءةِ طرقَ التقلبِ في أمورِ المعاش فبُولغَ فيه حيثُ جُعل الإبصارُ الذي هو حالُ النَّاسِ حالاً له ووصفاً من أوصافِه التي جُعل عليها بحيثُ لا ينفكُّ عنها ولم يسلك في الليلِ هذا المسلكَ لما أنَّ تأثيرَ ظلامِ الليَّلِ في السُّكونِ ليس بمثابةِ تأثيرِ ضَوْء النَّهارِ في الأبصارِ {إِنَّ فِي ذَلِكَ} أي في جعلِهما كما وُصفا وما في اسمِ الإشارةِ من معنى البعد للإشعارِ ببُعدِ درجتِه في الفضلِ {لأَيَاتٍ} أي عظيمةً كثيرةً {لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} دالةٌ على صحَّةِ البعثِ وصدقِ الآياتِ النَّاطقةِ به دلالةً واضحةً كيف لا وإنَّ مَن تأمَّلَ في تعاقُبِ اليل والنهارِ واختلافِهما على وجوه بديعةٍ مبنيةٍ على حِكَمٍ رائقة تحار في فهمها العقول ولا يُحيطُ بها إلا الله ﷿ وشاهدَ في الآفاقِ تبدلَ ظُلمةِ الليلِ المحاكيةِ للموتِ بضياءِ النهار المضاهي للحية وعاينَ في نفسِه تبدلَ النَّومِ الذي هُو أخوُ الموتِ بالانتباه الذي هو مثلُ الحَيَاةِ قَضَى بأنَّ الساعة آتية لا ريب فيها وأنَّ الله يبعثُ مَنْ في القبورِ قضاءً متقناً وجزمَ بأنَّه تعالى قد جعلَ هذا أُنموذجاً له ودليلاً يستدلُّ به على تحققِه وأنَّ الآياتِ الناطقةَ به وبكونِ حالِ اللَّيل والنهار بُرهاناً عليهِ وسائرَ الآياتِ كلِّها حقٌّ نازلٌ من عندِ الله تعالى

{أَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّا جَعَلْنَا الليل لِيَسْكُنُواْ فِيهِ} “Görmediler mi ki, biz geceyi içinde dinlensinler diye yarattık,” Buradaki görme kalbîdir, gözle görme değildir; zira gece ve gündüzün kendisi görülen şeylerden olsa da zikredildiği şekilde kılınmaları akılla kavranan şeylerdendir. Yani uyku ve istirahatle onda dinlensinler diye geceyi barındırdığı karanlıkla kıldığımızı bilmediler mi? {والنهار مُبْصِراً} “gündüzü de aydınlatıcı [kıldık].” Yani geçim işlerindeki meşguliyet yollarını onun aydınlığı sayesinde görsünler diye. İnsanların hali olan görme durumu gündüzün bir hali ve kendisinden ayrılmayacak şekilde yaratıldığı vasıflarından bir vasıf kılınarak mübalağa yapılmıştır. Gece için bu yola başvurulmamıştır; çünkü gecenin karanlığının sükunete etkisi, gündüzün aydınlığının görmeye olan etkisi derecesinde değildir. {إِنَّ فِي ذَلِكَ} “Şüphesiz bunda,” yani ikisinin vasfedildiği şekilde yaratılmasında; işaret ismindeki uzaklık manası onun fazilet derecesinin yüceliğini hissettirmek içindir; {لأَيَاتٍ} “nice ayetler vardır,” yani büyük ve çok [ayetler], {لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “iman eden bir kavim için;” öldükten sonra dirilmenin sıhhatine ve bunu bildiren ayetlerin doğruluğuna apaçık bir delaletle delalet eden [ayetler]. Nasıl olmasın ki! Gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişini ve akılların kavramaktan aciz kaldığı, ancak Allah [celle celâluhû]'ın kuşattığı güzel hikmetler üzerine bina edilen harika şekillerdeki değişimini düşünen, ufuklarda ölüme benzeyen gecenin karanlığının hayata benzeyen gündüzün aydınlığıyla değiştiğine şahit olan ve kendi nefsinde ölümün kardeşi olan uykunun hayata benzeyen uyanıklıkla değiştiğini müşahede eden kimse; kıyametin şüphesiz geleceğine, Allah'ın kabirlerdekileri sağlam bir hükümle dirilteceğine hükmeder ve Allah Teâlâ'nın bunu dirilmeye bir numune ve onun gerçekleşmesine istidlal edilecek bir delil kıldığını, bunu ve gece ile gündüzün halinin ona bürhan olduğunu bildiren ayetlerin ve diğer bütün ayetlerin Allah Teâlâ katından indirilmiş bir hak olduğunu kesin olarak kabul eder.

{وَيَوْمَ يُنفَخُ فِى الصور} إمَّا معطوفٌ على يومَ نحشرُ منصوبٌ بناصبِه أو بمضمرٍ معطوفٍ عليه والصُّور هُو القَرْنُ الذي ينفخُ فيه إسرافيلُ ﵇ عن أبي هريرةَ ﵁ إن رسولَ الله صلى اله عليه وسلم قالَ لمَّا فرغَ الله تعالى مِن خلْقِ السَّمواتِ والأرضِ خلقَ الصُّور فأعطاهُ إسرافيلَ فهُو واضُعه على فيهِ شاخصٌ بصرُه إلى العرشِ متى يُؤمر قال قلتُ يا رسولَ الله ما الصُّور قال القَرنُ قال قلتُ كيف هُو قال عظيمٌ والذي نفسي بيدِه إنَّ عظَم دارةٍ فيه كعرضِ السماءِ والأرضِ فيُؤمر بالنَّفخِ فيه فينفُخ نفخةً لا يبقَى عندها في الحياةِ أحدٌ غيرُ مَن شاءَ الله تعالى وذلكَ قولُه تعالى وَنُفِخَ فِى الصور فَصَعِقَ مَن فى السموات ومن فى الأرض إِلَاّ مَن شَاء الله ثم يُؤمر بأُخرى فينفُخ نفخةً لا يبقَى معها ميتٌ إلا بُعث وقامَ وذلكَ قولُه تعالى ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أخرى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنظُرُونَ والذي يستدعيِه سِباقُ النظمِ الكريمِ وسياقُه أنَّ المرادَ بالنَّفخ هَهُنا هي النفخة الثانية وبالفزعِ في قولِه تعالى {فَفَزِعَ مَن فِى السماوات وَمَن فِى الأرض} ما يعتري الكلَّ عند البعثِ والنِّشورِ بمشاهدةِ الأمورِ الهائلةِ الخارقةِ للعاداتِ في الأنفس والآفاق من الرُّعبِ والتَّهيبِ الضروريين الجبلين وإيراد صيغة الماضي مع كونِ المعطوفِ عليه أعني ينفخُ مضارعاً للدِّلالةِ على تحققِ وقوعِه إثرَ النَّفخِ ولعلَّ تأخيرَ بيانِ الأحوالِ الواقعةِ عند ابتداءِ النَّفخةِ عن بيانِ ما يقعُ بعدها من حشرِ المكذبينَ من كلِّ أُمَّة لتثنيةِ التَّهويل بتكريرِ التَّذكيرِ إيذاناً بأنَّ كلَّ واحدٍ منهما

{وَيَوْمَ يُنفَخُ فِى الصور} “Ve Sûr'a üfürüleceği gün;” ya “yevme nahşüru” kavline matuftur ve onun âmiliyle mansubdur yahut ona matuf gizli bir amille [mansubdur]. Sûr, İsrâfil aleyhisselâm'ın içine üfüreceği boynuzdur. Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah Teâlâ gökleri ve yeri yaratmayı tamamlayınca Sûr'u yarattı ve onu İsrâfil'e verdi; o da ne zaman emrolunacağını gözleyerek onu ağzına koymuş, gözünü Arş'a dikmiştir.” Dedim ki: “Ey Allah'ın Resulü, Sûr nedir?” “Boynuzdur” buyurdu. “O nasıldır?” dedim. “Çok büyüktür; nefsim elinde olana yemin ederim ki onun bir dairesinin büyüklüğü göklerin ve yerin genişliği kadardır. Ona üfürmesi emredilir ve öyle bir üfürür ki Allah Teâlâ'nın dilediği kimseler müstesna, o esnada hayatta hiçbir kimse kalmaz. İşte bu, Allah Teâlâ'nın: 'Sûr'a üfürüldü; Allah'ın dilediği kimseler müstesna, göklerde ve yerde kim varsa hepsi düşüp öldü' kavlidir. Sonra bir daha üfürmesi emredilir ve öyle bir üfürür ki dirilip ayağa kalkmamış hiçbir ölü kalmaz. İşte bu da Allah Teâlâ'nın: 'Sonra ona bir daha üfürülür; bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıyorlar' kavlidir.” Nazm-ı kerîmin öncesi ve sonrasının gerektirdiği mana; buradaki üfürmekten muradın ikinci nefha olduğudur. Allah Teâlâ'nın: {فَفَزِعَ مَن فِى السماوات وَمَن فِى الأرض} “göklerde olanlar ve yerde olanlar dehşete kapılırlar” kavlindeki dehşetten murat da nefislerde ve ufuklarda alışılmışın dışındaki dehşet verici hadiseleri müşahede etmek sebebiyle ba's ve nüşûr anında herkese arız olan fıtrî ve zorunlu korku ve dehşettir. Matuf aleyh olan “yünfehu” fiili muzari olduğu halde geçmiş zaman kipi getirilmesi, nefhadan hemen sonra onun gerçekleşeceğini bildirmek içindir. Nefhanın başlangıcında meydana gelen hallerin beyanının, her ümmetten yalanlayanların haşredilmesi gibi nefhadan sonra meydana gelen olayların beyanından sonraya bırakılması; her ikisinin de başlı başına hatırlatılmaya layık büyük bir felaket ve korkunç bir bela olduğunu bildirmek üzere hatırlatmayı tekrarlayarak dehşeti ikiye katlamak içindir.

سورة النمل (٨٨) طَّامةٌ كُبرى وداهيةٌ دهياء حقيقة بالتَّذكيرِ على حيالِها ولو رُوعي الترتيبُ الوقوعيُّ لربما توهم أن الكل داهيةٌ واحدةٌ قد أُمر بذكرِها كما مرَّ في قصَّةِ البقرةِ {إِلَاّ مَن شَاء الله} أي أنْ لا يفزعَ قيلَ هُم جبريلُ وميكائيلُ وإسرافيلُ وعزرائيلُ ﵈ وقيلَ الحُورُ والخزنة وحَمَلةُ العَرْشِ {وَكُلٌّ} أي كلَّ واحدٍ من المبعوثينَ عند النَّفخةِ {أَتَوْهُ} حضُروا الموقف بين يدي ربَّ العِزَّة ﷻ للسؤالِ والجواب والمناقشة والحساب وقرئ أَتَاهُ باعتبارِ لفظِ الكلِّ كَما أنَّ القراءةَ الأُولى باعتبار معناه وقرئ آتُوه أي حاضِرُوه {داخرين} أي صاغرين وقرئ دَخِرينَ وقولُه تعالى

Neml Suresi (88) Eğer meydana geliş sırası gözetilseydi, Bakara kıssasında geçtiği gibi hepsinin hatırlatılması emredilen tek bir bela olduğu vehmedilebilirdi. {إِلَاّ مَن شَاء الله} “Allah'ın diledikleri müstesna;” yani dehşete kapılmamasını dilediği kimseler. Bunların Cebrail, Mikail, İsrafil ve Azrail aleyhimüsselâm olduğu söylenmiştir; huriler, cennet bekçileri ve Arş'ı taşıyan melekler olduğu da söylenmiştir. {وَكُلٌّ} “Ve hepsi,” yani nefha anında diriltilenlerin her biri, {أَتَوْهُ} “O'na gelmişlerdir;” sual, cevap, sorgulama ve hesap için İzzet Sahibi Rabbin [celle celâluhû] huzurunda mahşer yerinde hazır bulunmuşlardır. İlk kıraatin manayı gözetmesi gibi “küll” lafzı gözetilerek “etâhü” şeklinde de okunmuştur. “Âtûhu” yani 'O'nun huzuruna gelenlerdir' şeklinde de okunmuştur. {داخرين} “boyun eğmiş olarak.” Yani küçülmüş ve zelil olmuş olarak. “Dahirîn” şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

{وَتَرَى الجبال} عطفٌ على يُنفخ داخلٌ في حكمِ التَّذكيرِ وقولُه ﷿ {تَحْسَبُهَا جَامِدَةً} أي ثابتةً في أماكنِها إمَّا بدلٌ منه أو حالٌ من ضميرِ تَرَى أو من مفعولِه وقولُه تعالى {وَهِىَ تَمُرُّ مَرَّ السحاب} حالٌ من ضميرِ الجبالِ في تحسبُها أو في جامدةً أي تَرَاها رأيَ العينِ ساكنةً والحالُ أنَّها تمرُّ مرَّ السَّحابِ التي تسيرها الرِّياح سيراً حثيثاً وذلكَ أنَّ الأجرامَ العظامَ إذا تحركتْ نحوَ سمتٍ لا تكادُ تتبينُ حركتُها وعليهِ قولُ مَنْ قالَ ... بأر عن مثلِ الطَّوْدِ تحسَب أنَّهم ... وقوفٌ لحاجٍ والرِّكابُ تُهَمْلِجُ ...

{وَتَرَى الجبال} “Dağları görürsün,” “yünfehu” fiiline matuftur ve hatırlatma hükmüne dahildir. [celle celâluhû] O'nun: {تَحْسَبُهَا جَامِدَةً} “onları donmuş sanırsın,” yani yerlerinde sabit [sanırsın]; ya ondan bedeldir yahut “terâ” fiilinin fail zamirinden ya da mefulünden haldir. Allah Teâlâ'nın: {وَهِىَ تَمُرُّ مَرَّ السحاب} “oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler” buyruğu, “tahsebühâ”daki yahut “câmideten”deki dağlar zamirinden haldir; yani gözünle onları hareketsiz görürsün, oysa onlar rüzgarların hızla sürüklediği bulutların geçişi gibi geçip gitmektedirler. Çünkü büyük cisimler bir yöne doğru hareket ettiğinde hareketleri neredeyse hiç fark edilmez. Şairin şu sözü bu kabildendir: “...Dağ gibi büyük bir ordunun içinde; sen onları bir ihtiyaç için duruyor sanırsın, oysa binekler hızlıca yürümektedir...”

وقد أُدمج في هذا التشبيه حالِ الجبالِ بحالِ السَّحابِ في تخلخل الأجزاءِ وانتفاشِها كما في قوله تعالى وَتَكُونُ الجبال كالعهن المنفوش وهذا أيضاً ممَّا يقعُ بعد النَّفخةِ الثَّانيةِ عندَ حشرِ الخلقِ يُبدِّلُ الله ﷿ الأرضَ غيرَ الأرضَ ويغيرُ هيآتِها ويُسيِّر الجبالَ عن مقارِّهَا عَلى ما ذُكر من الهيئةِ الهائلةِ ليُشاهدَها أهلُ المحشرِ وهيَ وإنِ اندكتْ وتصدعتْ عند النَّفخةِ الأولى لكنْ تسييرُها وتسويِةُ الأرضِ إنَّما يكونانِ بعد النَّفخةِ الثانيةِ كما نطقَ به قوله تعالى ويسألونك عَنِ الجبال فَقُلْ يَنسِفُهَا رَبّى نَسْفاً فَيَذَرُهَا قَاعاً صفصا لا ترى فيها عوجا وَلا أَمْتاً يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الداعى وقولُه تعالى يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرض غَيْرَ الأرض والسمواتُ وَبَرَزُواْ للَّهِ الواحدِ الْقَهَّارِ فإنَّ اتّباعَ الدَّاعِي الذي هُو إسرافيلُ ﵇ وبروزُ الخلقِ لله تعالى لا يكونُ إلا بعدَ النَّفخةِ الثَّانيةِ وقد قالُوا في تفسيرِ قولِه تعالى وَيَوْمَ نُسَيّرُ الجبال وَتَرَى الأرض بَارِزَةً وحشرناهم إنَّ صيغةَ الماضِي في المعطوفِ مع كونِ المعطوفِ عليه مُستقبلاً للدِّلالةِ على تقدمِ الحشر على التسيير والرؤوية كأنه قيل وحشرناهم قبل ذلك هذا وقد قيلَ إنَّ المرادَ هي النَّفخةُ الأُولى والفزعُ هو الذي يستتبعُ الموتَ لغايةِ شدَّةِ الهولِ كما في قولِه تعالى فَصَعِقَ مَن فِى السموات ومن فى الأرض الآية فيختص أثرها بما كانَ حياً عندَ وقوعِها دُونَ مَن ماتَ قبلَ ذلك من الأُمم وجُوِّز أنَّ يرادَ بالإتيانِ داخرينَ رجوعُهم إلى أمرِه تعالى وانقيادُهم له ولا ريبَ في أنَّ ذلك ممَّا ينبغي أن ينزه ساحة التنزيل عن أمثاله وأبعدُ مِن هذا ما قبل إنَّ المرادَ بهذه النَّفخةِ نفخةُ الفزعِ التي تكونُ قبل نفخةِ الصَّعقِ وهي التي أريدتْ بقولِه تعالى ما ينظر هَؤُلآء إِلَاّ صَيْحَةً واحدة مَّا لَهَا مِن فَوَاقٍ فيسيِّرُ الله تعالى عندها الجبالَ فتمرُّ مرَّ السَّحابِ فتكون سراباً وتُرجُّ الأرضُ بأهلِها رجَّاً فتكون كالسَّفينةِ الموثقة في البحرِ أو كالقنديلِ المعلَّق ترججه الأرواحُ

Bu benzetmede, Allah Teâlâ'nın: “Ve dağlar atılmış renkli yün gibi olur” kavlinde olduğu gibi parçaların dağılması ve ufalanması bakımından dağların halinin bulutların haline benzetilmesi de mezcedilmiştir. Bu da ikinci nefhadan sonra mahlukatın haşri esnasında meydana gelecek hadiselerdendir; Allah [celle celâluhû] yeri başka bir yere çevirir, şekillerini değiştirir ve mahşer ehlinin görmesi için dağları yerlerinden zikredilen o korkunç surette yürütür. Dağlar birinci nefha anında un ufak olup parçalansa da, onların yürütülmesi ve yerin düzlenmesi ancak Allah Teâlâ'nın şu kavillerinin bildirdiği gibi ikinci nefhadan sonra olur: “Sana dağları sorarlar; de ki: Rabbim onları ufalayıp savuracak, yerlerini dümdüz, bomboş bir halde bırakacaktır; orada ne bir çukur ne de bir tümsek görebilirsin. O gün o davetçiye uyarlar...” ve “Yerin başka bir yere, göklerin de [başka göklere] dönüştürüldüğü ve [bütün insanların] tek ve kahhâr olan Allah'ın huzuruna çıktıkları gün...” Zira çağırıcı olan İsrâfil aleyhisselâm'a uymak ve mahlukatın Allah Teâlâ'nın huzuruna çıkması ancak ikinci nefhadan sonra olur. Âlimler Allah Teâlâ'nın: “Dağları yürüttüğümüz ve yeri çırılçıplak gördüğün gün; onları haşretmişizdir” kavlinin tefsirinde, matuf aleyh muzari olduğu halde matufun mazi kipiyle gelmesinin, haşrin yürütme ve görmeden önce olduğunu bildirmek için olduğunu söylemişlerdir; sanki 'bundan önce onları haşretmişizdir' denilmiştir. Bununla birlikte muradın birinci nefha olduğu, dehşetin de Allah Teâlâ'nın: “Göklerde ve yerde kim varsa hepsi düşüp öldü...” ayetinde olduğu gibi korkunun son derece şiddetli olmasından ötürü ölümü netice veren dehşet olduğu da söylenmiştir; bu takdirde onun etkisi, önceki ümmetlerden ölmüş olanlara değil, vukuu anında diri olanlara mahsustur. 'Boyun eğmiş olarak gelmelerinden' muradın Allah Teâlâ'nın emrine dönmeleri ve O'na boyun eğmeleri olması da caiz görülmüştür. Şüphe yok ki tenzilin makamını bu gibi şeylerden tenzih etmek gerekir. Bundan daha uzaktır ki; bu nefhadan muradın ölüm nefhasından önce olan dehşet nefhası olduğu söylenmiştir; o da Allah Teâlâ'nın: “Onlar ancak tek bir çığlığa bakarlar ki onun bir anlık gecikmesi yoktur” kavliyle murat edilen şeydir; Allah Teâlâ o anda dağları yürütür, onlar da serap gibi geçerler ve yeryüzü üzerindekilerle birlikte şiddetle sarsılır, denizde bağlanmış bir gemi veya rüzgarların salladığı asılı bir kandil gibi olur.

سورة النمل (٨٩ ٩٠) فإنَّه ممَّا لا ارتباطَ له بالمقامِ قطعاً والحقُّ الذي لا محيدَ عنه ما قدمناه ومَّما هُو نصٌّ في البابِ ما سيأتِي من قولِه تعالى وَهُمْ مّن فزع يومئذ آمنون {صنع الله} مصدرٌ مؤكّدٌ لمضمون ما قبله أي صنعَ الله ذلك صُنعاً على أنَّه عبارةَ عمَّا ذُكر من النَّفخِ في الصُّورِ وما ترتَّب عليهِ جميعاً قُصد به التنبيهُ على عظَمِ شأنِ تلك الأفاعيلِ وتهويلِ أمرِها والإيذانُ بأنَّها ليستْ بطريقِ إخلالِ نظامِ العالمِ وإفسادِ أحوالِ الكائناتِ بالكُلِّية من غيرِ أنْ يدعوَ إليها داعيةٌ أو يكونَ لها عاقبةٌ بل هي من قبيلِ بدائعِ صنعِ الله تعالى المبنية على أساسِ الحكمةِ المستتبعةِ للغاياتِ الجميلةِ التي لأجلِها رُتبت مقدماتُ الخلق ومبادئ الإبداعِ على الوجهِ المتينِ والهج الرَّصينِ كما يُعرب عنه قولُه تعالى {الذى أَتْقَنَ كُلَّ شَىْء} أي أحكَم خلقَهُ وسوَّاهُ على ما تقتضيِه الحكمةُ وقولُه تعالى {إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ} تعليلٌ لكون ما ذُكر صُنعاً مُحكماً له تعالى ببيانِ أنَّ عِلمَهُ تعالى بظواهرِ أفعالِ المُكلفينَ وبواطنِها مَّما يدعُو إلى إظهارِها وبيانِ كيفيَّاتِها على ما هي عليه من الحسن والسُّوء وترتيب أجزيتها عليها بعد بعثهم وحشرِهم وجعلُ السَّمواتِ والأرضِ والجبالِ على وُفقِ ما نطقَ به التَّنزيلُ ليتحققُوا بمشاهدةِ ذلك أن وعد حقٌّ لا ريب فيه وقرئ خبيرٌ بما يفعلونَ وقولُه تعالى

Neml Suresi (89-90) Zira bunun kesinlikle bu makamla bir irtibatı yoktur. Dönülmesi mümkün olmayan hak, daha önce zikrettiğimizdir. Bu hususta açık nas olan delillerden biri de ileride gelecek olan Allah Teâlâ'nın: “Onlar o günün dehşetinden güvendedirler” kavlidir. {صنع الله} “Bu Allah'ın sanatıdır;” öncesinin manasını pekiştiren bir mastardır; yani Sûr'a üfürülmesi ve buna terettüp eden şeylerin tamamından ibaret olmak üzere Allah bunu mükemmel bir sanatla yapmıştır; bununla o büyük fiillerin şanının yüceliğine dikkat çekmek, durumunun heybetini bildirmek ve bunun bir sebep olmaksızın veya güzel bir akıbeti bulunmaksızın alemin nizamını bozmak ve varlıkların hallerini tamamen ifsat etmek kabilinden olmadığını, bilakis yaratılışın mukaddimelerinin ve icadın ilkelerinin sağlam bir şekilde ve muhkem bir yolla kendisi için düzenlendiği güzel hedefleri netice veren, hikmet temeline dayalı Allah Teâlâ'nın eşsiz sanatından olduğunu bildirmek murat edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {الذى أَتْقَنَ كُلَّ شَىْء} “O ki her şeyi sapasağlam yapmıştır;” yani yaratılışını muhkem kılmış ve hikmetin gerektirdiği şekilde düzenlemiştir kavli de bunu ifade etmektedir. Allah Teâlâ'nın: {إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ} “Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğu ise, zikredilen şeylerin O'nun muhkem bir sanatı olmasının gerekçesidir; zira Allah Teâlâ'nın mükelleflerin açık ve gizli amellerini bilmesi, diriltilip haşredildikten sonra iyilik ve kötülük bakımından bulundukları durum üzere onları açığa çıkarmayı, mahiyetlerini beyan etmeyi ve karşılıklarını buna bağlamayı, ayrıca vadin şüphesiz bir hak olduğunu müşahede ederek yakînen anlasınlar diye gökleri, yeri ve dağları tenzilin bildirdiği şekle uygun kılmayı gerektirir. “Habîrun bimâ yef'alûn” şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

{مَن جَاء بالحسنة فَلَهُ خَيْرٌ مّنْهَا} بيانٌ لما أُشير إليه بإحاطةِ علمِه تعالى بأفعالِهم من ترتيبِ أجزيتِها عليها أي مَن جاءَ منكُم أو من أولئكَ الذين أتَوه تعالى بالحسنة فله من الجزاءِ ما هو خيرٌ منها إمَّا باعتبارِ أنَّه أضعافُها وإمَّا باعتبارِ دوامِه وانقضائِها وقيلَ فلُه خيرٌ حاصلٌ من جهتِها وهو الجنَّةُ وعن ابن عباس ﵄ الحسنةُ كلمةُ الشَّهادةِ {وَهُمْ} أي الذينَ جاءوا بالحسناتِ {مّن فَزَعٍ} أي عظيمٍ هائل لَا يقادَر قدرُه وهُوَ الفزعُ الحاصِلُ من مشاهدة العذابِ بعد تمامِ المُحاسبةِ وظهورِ الحَسَنات والسيئاتِ وهُو الَّذي في قولِه تعالى لَا حزنهم الفزع الأكبر وعنِ الحَسَنِ رحَمهُ الله تعالى حينَ يُؤمر بالعبدِ إلى النَّارِ وقالَ ابنُ جريجٍ حينَ يذُبح الموتُ ويُنادِي المنادي يا أهل الجنة خلود فلا موت ويا أهل النار خلود فلا موت {يومئذ} أي يوم إذ ينفخ في الصور {آمنون} لا يعتريهم ذلكَ الفزعُ الهائلُ ولا يلحقهم ضررُه أصلاً وأما الفزعُ الذي يعتري كلَّ مَن فى السموات ومن فى الأرض غيرَ مَنِ استثناه الله تعالى فإنَّما هو التَّهيبُ والرُّعبُ الحاصلُ في ابتداءِ النَّفخةِ من معاينةِ فنونِ الدَّواهي والأهوالِ ولا يكادُ يخلُو منه أحدٌ بحكم الجبلَّةِ وإنْ كان آمِناً من لُحوق الضَّررِ والأمنُ يُستعمل بالجارِّ وبدونِه كما في قولِه تعالى أَفَأَمِنُواْ مكر الله وقرئ من فزع يومئذ بالإضافة مع كسر الميم وفتحِها أيضاً والمرادُ هو الفزعُ المذكورُ في القراءةِ الأُولى لا جميعُ الأفزاعِ الحاصلةِ يومئذٍ ومدارُ الإضافةِ كونُه أعظمَ الأفزاعِ وأكبرُها كأنَّ ما عداهْ ليس بفزعٍ بالنسبةِ إليهِ

{مَن جَاء بالحسنة فَلَهُ خَيْرٌ مّنْهَا} “Kim bir iyilikle gelirse, ona ondan daha hayırlısı vardır;” Allah Teâlâ'nın ilminin onların amellerini kuşatmasıyla işaret edilen amellerin karşılıklarının düzenlenmesinin beyanıdır. Yani sizden yahut Allah Teâlâ'nın huzuruna gelen o kimselerden kim bir iyilikle gelirse, mükâfat olarak ona ondan daha hayırlısı vardır; bu da ya kat kat fazlası olması bakımından yahut ebedi olup diğerinin geçici olması bakımındandır. Ondan elde edilen hayırlı bir mükâfat vardır ki o da cennettir de denilmiştir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan gelen rivayette iyilik, kelime-i şehadettir. {وَهُمْ} “Ve onlar,” yani iyiliklerle gelenler, {مّن فَزَعٍ} “korkudan,” yani büyüklüğü takdir edilemeyecek derecede dehşetli bir korkudan [güvendedirler]. O da hesabın tamamlanmasından ve iyiliklerle kötülüklerin ortaya çıkmasından sonra azabı müşahede etmekten kaynaklanan dehşettir ki Allah Teâlâ'nın: “En büyük dehşet onları tasalandırmaz” kavlinde geçen budur. Hasan'dan -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- rivayetle: Kulun ateşe götürülmesi emredildiği andır. İbn Cüreyc dedi ki: Ölüm boğazlandığı ve münadinin: 'Ey cennet ehli, artık ebediyet vardır, ölüm yoktur; ey cehennem ehli, artık ebediyet vardır, ölüm yoktur' diye seslendiği andır. {يومئذ} “o gün” yani Sûr'a üfürüldüğü gün, {آمنون} “güvendedirler;” onlara o korkunç dehşet arız olmaz ve onun zararı kendilerine kesinlikle ulaşmaz. Allah Teâlâ'nın istisna ettiği kimseler dışında göklerde ve yerde bulunan herkesin kapıldığı dehşete gelince; o, türlü felaket ve korkuları görmekten ötürü nefhanın başlangıcında meydana gelen korku ve dehşettir; zarara uğramaktan emin olsa bile yaratılışı gereği neredeyse bundan hiç kimse kurtulamaz. “Emin” kelimesi Allah Teâlâ'nın: “Allah'ın tuzağından emin mi oldular?” kavlinde olduğu gibi harf-i cer ile de harf-i cersiz de kullanılır. “Min fezei yevmeizin” şeklinde izafetle, mîm harfinin hem kesresi hem de fethasıyla da okunmuştur. Murat edilen, o gün meydana gelen bütün korkular değil, ilk kıraatte zikredilen korkudur. İzafetin esası, onun en büyük ve en azametli korku olmasıdır; sanki ona nispetle diğerleri bir korku değildir.

{وَمَن جَاء بالسيئة} قيل هو الشركُ {فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِى النار} أي كُبُّوا فيها على وجوهِهم منكوسين أو كُبَّت فيها أنفسُهم على طريقةِ وَلَا تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التهلكة {هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَاّ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ} على الالتفاتِ للتَّشديدِ أو على إضمارِ القولِ أي مقولاً لهم ذلك

{وَمَن جَاء بالسيئة} “Kim de kötülükle gelirse,” şirk olduğu söylenmiştir, {فَكُبَّtْ وُجُوهُهُمْ فِى النار} “yüzleri ateşte yüzüstü yere serilir.” Yani baş aşağı çevrilmiş olarak yüzüstü ateşe atılırlar yahut “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” üslubunda olduğu gibi bizzat kendileri ateşe atılırlar. {هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَاّ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ} “'Siz ancak yapmakta olduklarınızın karşılığını mı görüyorsunuz?'” Şiddet bildirmek üzere iltifat yoluyladır yahut onlara böyle söylenmiş olarak sözün takdir edilmesine göredir.

سورة النمل (٩١ ٩٢)

Neml Suresi (91-92)

{إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبّ هَذِهِ البلدة الذى حرمها} أمر ﷺ أنْ يقولَ لهم ذلك بعد ما بيَّن لهم أحوالَ المبدأِ والمعادِ وشرحَ أحوالَ القيامةِ تنبيهاً لهم على أنَّه قد أتمَّ أمرَ الدَّعوةِ بما لا مزيدَ عليهِ ولم يبقَ له ﷺ بعد ذلك شأنٌ سوى الاشتغالِ بعبادةِ الله ﷿ والاستغراقِ في مُراقبتهِ غيرَ مُبالٍ بهم ضلُّوا أمْ رشدُوا صلحُوا أو فسدُوا ليحملَهم ذلك على أنْ يهتمُّوا بأمورِ أنفسِهم ولا يتوهَّمُوا من شدَّةِ اعتنائه ﷺ بأمر دعوتهم أنه ﷺ يُظهر لهم ما يُلجئهم إلى الإيمانِ لا محالةَ ويشتغلوا بتداركِ أحوالِهم ويتوجَّهُوا نحوَ التَّدبرِ فيما شاهدُوه من الآياتِ الباهرةِ والبلدةُ هي مكَّةُ المعظمةُ وتخصيصُها بالإضافةِ لتفخيمِ شأنِها وإجلال مكانها والتعرف لتحريمهِ تعالى إيَّاها تشريفٌ لها بعد تشريفٍ وتعظيمٌ إثرَ تعظيمٍ مع ما فيه من الإشعارِ بعلَّةِ الأمرِ وموجبِ الامتثالِ به كما في قوله تعالى فَلْيَعْبُدُواْ رَبَّ هذا البيت الذى أَطْعَمَهُم مّن جُوعٍ وآمنهم مّنْ خوْفٍ ومن الرَّمزِ إلى غايةِ شَنَاعةِ ما فعلُوا فيها ألا يَرَى أنَّهم مع كونِها محرَّمةً من أنْ تنتهكَ حرمتُها باختلاءِ خلاها وعضْدِ شجرِها وتنفيرِ صيدِها وإرادةِ الإلحادِ فيها بوجهٍ من الوجوهِ قد استمرُّوا فيها على تعاطِي أفجرِ أفرادِ الفُجور وأشنعِ آحادِ الإلحادِ حيثُ تركُوا عبادةَ ربَّها ونصبُوا فيها الأوثانَ وعكفُوا على عبادتِها قاتلَهم الله أنَّى يُؤفكون وقرئ حَرَمَها بالتَّخفيفِ وقولُه تعالى {وَلَهُ كُلُّ شَىء} أي خلقاً وملكاً وتصرُّفاً من غير أن يشاركه شيء في شيء من ذلك تحقيقٌ للحقِّ وتنبيهٌ على أنَّ إفرادَ مكَّةَ بالإضافةِ لما ذُكر من التَّفخيمِ والتَّشريفِ مع عُمومِ الرُّبوبيةِ لجميعِ الموجُوداتِ {وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ المسلمين} أي أثبت على ما كنتُ عليهِ من كونِي من جُملةِ الثَّابتين على ملَّة الإسلامِ والتَّوحيدِ أي الذين أسلمُوا وجوهَهم لله خالصةً من قوله تعالى وَمَن أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ

{إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبّ هَذِهِ البلدة الذى حرمها} “Ben ancak bu beldenin Rabbine ibadet etmekle emrolundum ki O, burayı haram (dokunulmaz) kılmıştır;” başlangıç ve dönüş hallerini kendilerine beyan ettikten ve kıyamet hallerini açıkladıktan sonra davet işini bundan fazlası olmayacak şekilde tamamladığını, bundan sonra sapsalar da doğru yola erseler de, ıslah olsalar da ifsat etseler de onlara aldırış etmeksizin Allah [celle celâluhû]'a ibadetle meşgul olmaktan ve O'nun murakabesine dalmaktan başka bir işi kalmadığını onlara bildirmek üzere bunu kendilerine söylemesi ona sallallâhu aleyhi ve sellem emredilmiştir; tâ ki bu durum onları kendi nefislerinin işlerine önem vermeye sevk etsin, onun sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini davet etme işine aşırı ihtimam göstermesinden ötürü kendilerini zorla imana getirecek bir şeyi mutlaka ortaya koyacağını zannetmesinler, durumlarını düzeltmekle meşgul olsunlar ve müşahede ettikleri apaçık ayetleri tefekküre yönelsinler. Belde, Mekke-i Mükerreme'dir. İzafetle tahsis edilmesi şanını yüceltmek ve makamını aziz kılmak içindir. Allah Teâlâ'nın orayı haram kılmasının zikredilmesi, şeref üstüne şeref ve tazim üstüne tazimdir; bununla birlikte Allah Teâlâ'nın: “Şu evin Rabbine kulluk etsinler; O ki onları açlıktan doyurdu ve korkudan emin kıldı” kavlinde olduğu gibi emrin gerekçesini ve ona uymanın lüzumunu hissettirmeyi ve orada yaptıklarının son derece çirkin olduğuna işaret etmeyi içerir. Görmez misin ki; otunun yolunması, ağacının kesilmesi, avının ürkütülmesi ve orada herhangi bir şekilde haktan sapmanın kastolunması haram kılındığı halde, Rabbinin ibadetini bırakıp orada putlar dikerek onlara ibadete kapanmak suretiyle fücurun en azgınını ve ilhadın en çirkinini irtikap etmeye orada devam etmişlerdir. Allah onları kahretsin, nasıl da haktan çevriliyorlar! “Haramehâ” şeklinde şeddesiz de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın: {وَلَهُ كُلُّ شَىء} “ve her şey O'nundur” buyruğu, yani hiçbir şey bunlardan hiçbirinde O'na ortak olmaksızın yaratma, mülk ve tasarruf olarak [O'nundur]; hakkın tespiti ve rubûbiyetin bütün mevcudatı kapsamasıyla birlikte Mekke'nin zikredilen tazim ve teşrif için tahsis edildiğine dikkat çekmektir. {وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ المسلمين} “Ve bana Müslümanlardan olmam emrolundu;” yani İslam ve tevhid milletinde sebat edenlerin, yani Allah Teâlâ'nın: “Yüzünü ihlasla Allah'a teslim edenden daha güzel dinli kim olabilir?” kavlinden hareketle yüzlerini ihlasla Allah'a teslim edenlerin zümresinden olmak üzere bulunduğum hal üzere sebat etmem [emrolundu].

{وأن أتلو القرآن} أي أواظبَ على تلاوتِه لتنكشفَ لي حقائقُه الرائعةُ المخزونةُ في تضاعيفهِ شيئاً فشيئاً أو على تلاوتِه على النَّاسِ بطريقِ تكريرِ الدَّعوةِ وتثنيةِ الإرشادِ فيكونَ ذلك تنبيهاً على كفايتهِ في الهدايةِ والإرشادِ منْ غيرِ حاجةٍ إلى إظهارِ مُعجزةٍ أُخرى فمعنى قولِه تعالى {فَمَنُ اهتدى فَإِنَّمَا يَهْتَدى لِنَفْسِهِ} حينئذٍ فَمَنُ اهتدى بالإيمانِ به والعملِ بما فيهِ من الشَّرائعِ والأحكامِ وعلى الأولِ فمنِ اهتدَى باتَّباعِه إيَّاي فيما ذُكر من العبادةِ والإسلامِ وتلاوةِ القُرآن فإنَّما منافعُ اهتدائهِ عائدةٌ إليهِ لا إليَّ {وَمَن ضَلَّ} بالكفرِ به والإعراضِ عن العملِ بما فيه أو بمُخالِفتي فيما ذُكر {فَقُلْ} في حقَّه {إِنَّمَا أَنَاْ مِنَ المنذرين} وقد خرجتُ عن عُهدة الإنذارِ فليسَ عليَّ من وبالِ ضلالِه شيءٌ وإنَّما هو عليه فقط

{وأن أتلو القرآن} “Ve Kur'an'ı okumam da [emrolundu].” Yani kıvrımlarında saklı harika hakikatleri bana peyderpey açılsın diye onu okumaya devam etmem yahut daveti ve irşadı tekrarlamak yoluyla insanlara onu okumam [emrolundu]; bu da başka bir mucize göstermeye ihtiyaç kalmaksızın hidayet ve irşatta onun yeterli olduğuna bir dikkat çekme olur. Bu takdirde Allah Teâlâ'nın: {فَمَنُ اهتدى فَإِنَّمَا يَهْتَدى لِنَفْسِهِ} “Artık kim doğru yolu bulursa, o ancak kendi nefsi için doğru yolu bulmuş olur;” kavlinin manası; kim ona iman ederek ve içindeki şeriatlar ve hükümlerle amel ederek doğru yolu bulursa demektir. İlk manaya göre ise; kim zikredilen ibadet, İslam ve Kur'an tilaveti hususunda bana uyarak doğru yolu bulursa, hidayetinin faydaları bana değil ancak kendisine aittir. {وَمَن ضَلَّ} “Kim de saparsa,” onu inkâr ederek ve içindekilerle amel etmekten yüz çevirerek yahut zikredilen hususlarda bana muhalefet ederek [saparsa], {فَقُلْ} “de ki:” onun hakkında, {إِنَّمَا أَنَاْ مِنَ المنذرين} “'Ben ancak uyarıcılardanım.'” Ben uyarma sorumluluğunu yerine getirdim; onun sapıklığının vebalinden bana hiçbir şey yoktur, o ancak kendi aleyhinedir.

سورة النمل (٩٣)

Neml Suresi (93)

{وَقُلِ الحمد لِلَّهِ} أي علَى ما أفاضَ عليَّ من نعمائِه التي أجلُّها نعمةُ النُّبوةِ المستتبعةِ لفنونِ النِّعمِ الدِّينيةِ والدُّنيويةِ ووفَّقنِي لتحمل أعبائِها وتبليغِ أحكامِها إلى كافَّة الوَرَى بالآياتِ البينةِ والبراهينِ النيرةِ وقولُه تعالى {سيريكم آياته} من جُملةِ الكلامِ المأمورِ به أي سيُريكم البتةَ في الدُّنيا آياتِه الباهرةَ التي نطقَ بها القرآنُ كخروجِ الدابةِ وسائرِ الأشراطِ وقد عُدَّ منها وقعةُ بدرٍ ويأباهُ قولُه تعالى {فَتَعْرِفُونَهَا} أي فتعرفونَ أنَّها آياتُ الله تعالى حينَ لا تنفعُكم المعرفةُ لأنَّهم لا يتعرفون بكونِ وقعةِ بدرٍ كذلك وقيل سيُريكم في الآخرةِ وقولُه تعالَى {وَمَا رَبُّكَ بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ} كلامٌ مسوقٌ من جهتِه تعالى بطريقِ التَّذييلِ مقررٌ لما قبلَه متضمنٌ للوعدِ والوعيدِ كما ينبئ عنه إضافةُ الربِّ إلى ضمير النبيِّ ﷺ وتخصيصُ الخطابِ أولاً به ﷺ وتعميمُه ثانياً للكَفَرةِ تغليباً أيْ وَمَا رَبُّكَ بغافلٍ عَمَّا تعملُ أنتَ من الحسناتِ وما تعملونَ أنتُم أيُّها الكفرةُ من السيئاتِ فيُجازي كُلاًّ منكم بعملِه لا محالة وقرئ عمَّا يعملُون على الغَيبةِ فهُو وعيدٌ محضٌ والمعنى وما ربُّك بغافلٍ عن أعمالِهم فسيعذبُهم البتةَ فلا يحسبُوا أنَّ تأخيرَ عذابِهم لغفلتِه تعالى عن أعمالِهم الموجبةِ له والله تعالى أعلم عنِ النبيِّ ﷺ مَن قرأَ سورةَ طس كان له منَ الأجرِ عشرَ حسناتٍ بعدد من صدق بسليمان وهو وصالحٍ وإبراهيمَ وشُعيبٍ عليهم الصَّلاةُ والسَّلامُ ومن كذَّب بهم ويخرجُ من قبرِه وهو ينادي لا له إلا الله

{وَقُلِ الحمد لِلَّهِ} “Ve de ki: 'Hamd Allah'a mahsustur;'” yani türlü dinî ve dünyevî nimetleri netice veren peygamberlik nimeti başta olmak üzere üzerime akıttığı nimetlerine, onun ağır yüklerini taşımaya ve hükümlerini apaçık ayetler ve nurlu delillerle bütün insanlara tebliğ etmeye beni muvaffak kılmasına hamdolsun. Allah Teâlâ'nın: {سيريكم آياته} “O size ayetlerini gösterecektir,” kavli, emrolunan sözün cümlesindendir; yani Kur'an'ın bildirdiği dâbbenin çıkması ve diğer kıyamet alametleri gibi apaçık ayetlerini dünyada size mutlaka gösterecektir. Bedir hadisesi de bunlardan sayılmıştır, fakat Allah Teâlâ'nın: {فَتَعْرِفُونَهَا} “siz de onları tanıyacaksınız” kavli buna engeldir; yani tanımanın size fayda vermeyeceği bir zamanda onların Allah Teâlâ'nın ayetleri olduğunu bileceksiniz demektir; çünkü onlar Bedir hadisesinin böyle olduğunu kabul etmemektedirler. Ahirette size gösterecektir de denilmiştir. Allah Teâlâ'nın: {وَمَا رَبُّكَ بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir” buyruğu, tezyil yoluyla Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiş, öncesini pekiştiren, Rab lafzının Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirine izafe edilmesinin ve hitabın önce ona sallallâhu aleyhi ve sellem tahsis edilip sonra tağlîb yoluyla kâfirlere genellenmesinin bildirdiği üzere vaat ve tehdit içeren bir kelamdır. Yani senin Rabbin senin yaptığın iyiliklerden ve ey kâfirler sizin yaptığınız kötülüklerden gafil değildir; her birinize amelinin karşılığını mutlaka verecektir. Gaip kipiyle “ammâ ya'melûn” şeklinde de okunmuştur; bu takdirde sırf tehdittir. Manası da: Rabbin onların yaptıklarından gafil değildir; onları mutlaka cezalandıracaktır, azaplarının ertelenmesini onu gerektiren amellerinden Allah Teâlâ'nın gafil olmasından sanmasınlar demektir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayetle: “Kim Tâ-Sîn (Neml) Suresi'ni okursa; Süleyman'ı, Hûd'u, Sâlih'i, İbrâhim'i ve Şuayb'ı aleyhimüssalâtü vesselâm tasdik edenlerin ve onları yalanlayanların sayısı kadar kendisine on sevap verilir ve kabrinden 'Lâ ilâhe illallâh' diye nida ederek çıkar.”

تم بحمد الله الجزء السابع ويليه الجزء الثامن وأوله سورة القصص قوله (فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ) التلاوة فَإِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ وحينئذ فلا حاجة لبيان نكتة التعبير بالربوبية المضافة إلى ضميره ﵊ بقوله (وفي التعرُّض لوصفِ الربوبيةِ الخ)

Allah'a hamdolsun yedinci cüz tamamlandı; ardından sekizinci cüz gelir, onun başı Kasas Suresi'dir. [Müellifin] “(Fe-inne rabbeke gafûrun rahîm)” kavli: Tilavet “Fe-innallâhe gafûrun rahîm” şeklindedir; bu durumda [müellifin] “(Ve fî't-tearruzi li-vasfi'r-rubûbiyyeti ilh.)” sözüyle onun aleyhisselâm zamirine muzaf olan rubûbiyetle ifade edilmesinin nükte-i beyanına gerek kalmaz.