{وابتغ} وقُرىء واتَّبع {فِيمَا آتاك الله} من الغِنى {الدار الاخرة} أي ثوابَ الله تعالى فيها يصرفه إلى ما يكونُ وسيلةً إليه {وَلَا تَنسَ} أي لا تتركْ تركَ المنسيِّ {نَصِيبَكَ مِنَ الدنيا} وهو أنْ تحصلَ بها آخرتك وتأخذَ منها ما يكفيك {وَأَحْسَنُ} أي إلى عبادِ الله تعالى {كَمَا أَحْسَنَ الله إِلَيْكَ} فيما أنعمَ به عليك وقيل أحسنْ بالشكرِ والطَّاعةِ كَمَا أَحْسَنَ الله إِلَيْكَ بالإنعامِ {وَلَا تَبْغِ الفساد فِى الارض} نهيٌ عما كان عليه من الظُّلمِ والبغيِ {إِنَّ الله لَا يُحِبُّ المفسدين} لسوء أفعالِهم
{وَابْتَغِ} “Ve ara” -[bu kelime] 'vettebi'' şeklinde de okunmuştur-, {فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ} “Allah'ın sana verdikleri içinde”, yani zenginlik içinde, {الدَّارَ الْآخِرَةَ} “ahiret yurdunu”, yani Yüce Allah'ın ahiretteki sevabını arayıp malını ona vesile olacak şeylere sarf et; {وَلَا تَنْسَ} “ve unutma”, yani unutulmuş bir şey gibi terk etme, {نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا} “dünyadan nasibini de”. Bu da dünyan ile ahiretini kazanman ve dünyadan sana yetecek kadarını almandır. {وَأَحْسِنْ} “ve iyilik et”, yani Allah Teâlâ'nın kullarına iyilik yap, {كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ} “Allah'ın sana iyilik ettiği gibi”, yani sana lütfettiği nimetlerde [olduğu gibi]. Şükür ve itaatle ihsanda bulun, nitekim Allah da sana nimet vererek ihsanda bulunmuştur, şeklinde de açıklanmıştır. {وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde fesat arama / bozgunculuk isteme!”, bu, onun üzerinde bulunduğu zulüm ve azgınlıktan bir nehiydir. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ} “Şüphesiz Allah bozguncuları sevmez”, kötü amellerinden ötürü onları sevmez.
{قَالَ} مُجيباً لناصحيهِ {إِنَّمَا أوتيته على علم عندى} كأنَّه يريدُ به الردَّ على قولِهم كَمَا أَحْسَنَ الله إِلَيْكَ لإنبائِه عن أنَّه تعالى أنعم عليه بتلكَ الأموالِ والذخائرِ من غير سببٍ واستحقاقٍ مِن قِبَلِه أي فُضلت به على النَّاسِ واستوجبتَ به التفوقَ عليهم بالمالِ والجاهِ وعلى علمٍ في موقعِ الحالِ وهو علمُ التَّوراةِ وكانَ أعلمَهم بها وقيل علمُ الكيمياءِ وقيل علم النجارة والدَّهقنةِ وسائرِ المكاسبِ وقيل علم فتح الكنوزِ والدَّفائنِ وعندي صفةٌ له أو متعلقٌ بأوتيتُه كقولِك جازَ هذا عندي أو في ظنِّي ورأيي {أو لم يَعْلَمْ أَنَّ الله قَدْ أَهْلَكَ مِن قَبْلِهِ مِنَ القرون مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً} توبيخٌ له من جهةِ الله تعالى على اغترارِه بقوَّتِه وكثرةِ مالِه مع علمِه بذلك قراءةً في التَّوراةِ وتلقياً مِن موسى ﵇ وسماعاً من حُفَّاظِ التَّواريخِ وتعجبٌ منه فالمعنى ألمْ يقرأِ التَّوراةَ ولم يعلمْ ما فعلَ الله تعالى بأضرابِه من أهلِ القُرونِ السَّابقةِ حتَّى لا يغترَّ بما اغترُّوا به اورد لا دعائه العلمَ وتعظمه به بنفيِ هذا العلمِ منه فالمعنى أعَلِم ما ادَّعاه ولم يعلم هذا حتى بقي به نفسَه مصارعَ الهالكينَ {وَلَا يُسْأَلُ عَن ذُنُوبِهِمُ المجرمون} سؤالُ استعلامٍ بل يُعذَّبون بها بغتةً كأنَّ قارونَ لما هُدِّد بذكرِ إهلاكِ من قبله ممَّن كان أقوى منه وأغنى أكَّد ذلك بأنْ بيَّن أنَّ ذلك لم يكن مما يخصُّ أولئك المُهلَكين بل الله تعالى مطلعٌ على ذنوبِ كافَّة المجرمين يعاقبهم عليها لا محالةَ
{قَالَ} “[Kârûn] dedi ki:” kendisine nasihat edenlere cevap vererek: {إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} “Bunlar bana bendeki bir bilgi sayesinde verilmiştir.” Sanki bununla onların: {كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ} “Allah'ın sana iyilik ettiği gibi” sözlerini reddetmeyi kastetmektedir; zira bu söz, Yüce Allah'ın o malları ve hazineleri onun tarafından hiçbir sebep ve hak ediş olmaksızın lütfettiğini bildirmektedir. Yani: 'Bu mal sebebiyle insanlara üstün kılındım ve mal ile makam bakımından onlara üstün gelmeyi hak ettim' [demek istemiştir]. 'Bir bilgi üzere' ifadesi hal konumundadır; o da Tevrat ilmidir ve o, Tevrat'ı en iyi bilenleriydi. Kimya ilmi olduğu da söylenmiştir; marangozluk, ziraat ve diğer mesleklerin ilmi olduğu da söylenmiştir; hazineleri ve defineleri açma ilmi olduğu da söylenmiştir. 'İndimde' [ifadesi] ilmin sıfatıdır yahut 'bana verildi' fiiline mütealliktir; nitekim 'Bu bana göre / kanaatime ve görüşüme göre caizdir' denmesi gibidir. {أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا} “O bilmiyor muydu ki, Allah kendisinden önceki nesillerden, kuvvetçe ondan daha zorlu ve malca daha kalabalık olan nicelerini helak etmiştir?” Bu, kuvvetiyle ve malının çokluğuyla böbürlenmesi sebebiyle -Tevrat'ı okuyarak, Musa'dan aleyhisselâm alarak ve tarih ehlinden işiterek bunu bildiği halde- Allah Teâlâ tarafından ona bir azarlama ve onun bu haline karşı bir taaccüptür. Mana şudur: Tevrat'ı okuyup da önceki nesillerden benzerlerine Allah Teâlâ'nın neler yaptığını ve onların aldandığı şeylerle aldanılmaması gerektiğini bilmedi mi? Yahut bu ifade, onun ilim iddia etmesini ve bununla böbürlenmesini, bu bilginin kendisinde bulunmadığını nefyederek reddetmektir. Mana: İddia ettiği şeyi bildi de, helak olanların akıbetinden nefsini koruyacak olan şu hakikati bilmedi mi? {وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ} “Günahkârlardan günahları sorulmaz.” Bilgi edinme amacıyla bir soru sorulmaz, aksine ansızın azaba uğratılırlar. Sanki Kârûn, kendisinden daha kuvvetli ve daha zengin olanların helak edilişi hatırlatılarak tehdit edildiğinde, bu helakin sadece o helak edilenlere mahsus olmadığı, bilakis Allah Teâlâ'nın bütün mücrimlerin günahlarına vâkıf olduğu ve onları mutlaka cezalandıracağı beyan edilerek bu durum pekiştirilmiştir.
القصص
Kasas Suresi
٧٩ - ٨١ {فَخَرَجَ على قَوْمِهِ} عطفٌ على قال وما بينهما اعتراضٌ وقولُه تعالى {فِى زِينَتِهِ} إمَّا متعلقٌ بخرجَ أو بمحذوفٍ هو حالٌ من فاعلِه أي فخرجَ عليهم كائناً في زينتِه قيل خرجَ على بغلةٍ شهباء عليه الأرُجوانُ وعليها سرجٌ من ذهبٍ ومعه أربعةُ آلافٍ على زيِّه وقيلَ عليهم وعلى خيولِهم الدِّيباجُ الاحمر وعن يمينه ثلثمائة غلام وعن يساره ثلثمائة جاريةٍ بيضٍ عليهنَّ الحليُّ والدِّيباجُ وقيل في تسعينَ الفا عليهم المُعصفراتُ وهو أولُ يومٍ رُئيَ فيه المُعصفرُ {قَالَ الذين يُرِيدُونَ الحياة الدنيا} من المؤمنين جرياً على سَنَنِ الجبلَّةِ البشريةِ من الرغبةِ في السَّعةِ واليسارِ {يا ليت لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِىَ قارون} وعن قَتَادةَ أنَّهم تمنَّوه ليتقربُوا بهِ إلى الله تعالَى وينفقُوه في سُبُلِ الخيرِ وقيل كان المتمنَّون قوماً كفَّاراً {إِنَّهُ لَذُو حَظّ عَظِيمٍ} تعليلٌ لتمنيَّهم وتأكيدٌ له
79 - 81. Ayetler: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ} “Bunun üzerine kavminin karşısına çıktı”. [Bu fiil] 'kâle' fiiline matuftur, aralarındaki kısım ise itiraziyedir (ara cümledir). Yüce Allah'ın: {فِي زِينَتِهِ} “kendi zineti ve debdebesi içinde” kavli, ya 'harece' fiiline mütealliktir yahut onun failinden hal olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani 'zineti içinde bulunarak onların karşısına çıktı' demektir. Kır bir katır üzerinde, üzerinde erguvan renkli elbiseler ve katırın üzerinde altından bir eyerle, beraberinde kendi kıyafetinde dört bin kişiyle çıktığı söylenmiştir. Kendilerinin ve atlarının üzerinde kırmızı ipek bulunduğu; sağında üç yüz köle, solunda üzerlerinde takılar ve ipek kumaşlar bulunan beyaz tenli üç yüz cariye olduğu da söylenmiştir. Üzerlerinde sarı boyalı elbiseler bulunan doksan bin kişi içinde çıktığı ve bunun sarı boyalı elbisenin görüldüğü ilk gün olduğu da söylenmiştir. {قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا} “Dünya hayatını arzulayanlar dediler ki:”, genişlik ve zenginliğe meyletme hususundaki beşerî fıtratın tabii bir sevkiyle [bunu arzulayan] müminlerden kimseler: {يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ} “Keşke Kârûn'a verilenin bir benzeri bizim de olsaydı!” Katâde'den rivayet edildiğine göre, onlar bununla Allah Teâlâ'ya yaklaşmak ve hayır yollarında harcamak için bunu temenni etmişlerdir. Temenni edenlerin kâfir bir topluluk olduğu da söylenmiştir. {إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} “Doğrusu o, çok büyük bir nasip sahibidir.” Bu, onların temennilerinin gerekçesi ve pekiştirilmesidir.
{وَقَالَ الذين أُوتُواْ العلم} أي بأحوالِ الدُّنيا والآخرةِ كَما ينبغي وإنَّما لم يُوصفوا بإرادةِ ثوابِ الآخرةِ تنبيهاً على أنَّ العلَمِ بأحوال النَّشأتينِ يقتضِي الإعراضَ عنِ الأُولى والإقبالَ على الثَّانيةِ حتماً وأنَّ تمنِّي المتمنين ليس إلا لعدمِ علمِهم بهما كما ينبغِي {وَيْلَكُمْ} دعاءٌ بالهلاكِ شاعَ استعماله في الزجر عمالا لا يُرتضَى {ثَوَابُ الله} في الآخرةِ {خَيْرٌ} ممَّا تتمنونه {لمن آمن وَعَمِلَ صالحا} فلا يليقُ بكم أنْ تتمنَّوه غيرَ مكتفين بثوابِه تعالى {وَلَا يُلَقَّاهَا} أي هذه الكلمةَ التي تكلَّم بها العلماءُ أو الثَّوابَ فإنَّه بمعنى المثْوبةِ أو الجنَّةِ أو الإيمانِ والعملِ الصَّالحِ فإنَّهما في معنى السِّيرةِ والطَّريقةِ {إِلَاّ الصابرون} أي على الطَّاعاتِ وعن الشَّهواتِ
{وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ} “Kendilerine ilim verilmiş olanlar ise dediler ki:”, yani dünya ve ahiretin hallerini gerektiği gibi bilenler. Ahiret sevabını istemekle nitelenmemeleri, her iki yurdun hallerini bilmenin kesin surette ilkini terk edip ikincisine yönelmeyi gerektirdiğine ve [dünyayı] temenni edenlerin temennisinin ancak bu iki yurdu gereği gibi bilmemelerinden kaynaklandığına dikkat çekmek içindir. {وَيْلَكُمْ} “Yazıklar olsun size!”, helak olma duasıdır, hoş karşılanmayan şeyleri menetmede kullanımı yaygınlaşmıştır. {ثَوَابُ اللَّهِ} “Allah'ın sevabı”, ahiretteki [mükâfatı], {خَيْرٌ} “daha hayırlıdır”, temenni ettiğiniz şeylerden, {لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا} “iman edip salih amel işleyenler için”. Dolayısıyla O'nun sevabıyla yetinmeyip böylesi şeyleri temenni etmeniz size yakışmaz. {وَلَا يُلَقَّاهَا} “Buna ise kavuşturulmaz”, yani âlimlerin söylediği bu söze yahut [ahiretteki] sevaba -ki mükâfat manasındadır- yahut cennete yahut da iman ve salih amele -ki bu ikisi tutum ve yol manasındadır- [kavuşturulmaz], {إِلَّا الصَّابِرُونَ} “ancak sabredenlerden başkası.” Yani taatler üzerinde ve şehvetlere karşı sabredenler.
{فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الارض} رُوي أنَّه كان يُؤذي مُوسى ﵇ كلَّ وقتٍ وهو يداريهِ لقرابتِه حتَّى نزلتِ الزَّكاةُ فصالحَه عن كلِّ ألفٍ على واحد فحسبه فاستكثره فعَمدَ إلى أنْ يفضحَ موسى ﵇ بين بني إسرائيلَ فجعل لبغيَ من بَغَايا بني إسرائيلَ ألفَ دينارٍ وقيل طَشتاً من ذهبٍ مملوءةٍ ذهباً فلما كان يومُ عيدٍ قام مُوسى ﵇ حطيبا فقال من سرق قطعناهُ ومن زنَى غيرَ محصنٍ جلدناهُ ومن زنَى محصناً رجمناهُ فقال قارونُ ولو كنتَ قال ولو كنتُ قال إنَّ بني إسرائيلَ يزعمُون أنَّك فجرت بفلانةٍ فأحضرت فناشدها ﵇ أنُ تصدقَ فقالت جعل لي قارونُ جُعْلاً على أنْ أرميك بنفسي فخرَّ مُوسى ساجداً لربِّه يبكي ويقول يا ربُّ إنْ كنتُ رسولَك فاغضبْ لي فأُوحي إليه أنْ مرِ الأرضَ بما شئت فإنَّها مطيعةٌ لك فقال يا بني إسرائيلَ إنَّ الله بعثني إلى قارونَ كما بعثني إلى فرعونَ فمن كان معه فليلزم مكانَه ومن كان معي فليعتزلْ
{فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ} “Nihayet onu da, sarayını da yerin dibine geçirdik.” Rivayet edildiğine göre Kârûn, Musa'yı aleyhisselâm her vakit incitirdi; o ise akrabalığından dolayı onu idare ederdi. Zekât emri inince, Kârûn her bin [birim mal] için bir [birim vermek] üzere onunla anlaştı; bunu hesaplayınca pek çok buldu ve Musa'yı aleyhisselâm İsrailoğulları arasında rezil etmeye kastetti. Bunun için İsrailoğullarının fahişelerinden bir kadına bin dinar -altın dolu altın bir leğen olduğu da söylenmiştir- vermeyi vaat etti. Bir bayram günü olduğunda Musa aleyhisselâm hutbe vermek üzere ayağa kalktı ve: 'Kim hırsızlık yaparsa elini keseriz; kim bekârken zina ederse onu kırbaçlarız; kim de evli iken zina ederse onu recmederiz' dedi. Kârûn: 'Sen olsan bile mi?' dedi. Musa: 'Ben olsam bile' dedi. Kârûn: 'İsrailoğulları senin falan kadınla zina ettiğini iddia ediyorlar' dedi. Kadın getirildi; Musa aleyhisselâm doğruyu söylemesi için ona yemin ettirdi. Kadın: 'Kârûn, sana iftira atmam karşılığında bana bir ücret vaat etti' dedi. Bunun üzerine Musa ağlayarak Rabbi için secdeye kapandı ve: 'Ey Rabbim! Eğer ben senin elçin isem benim intikamımı al' dedi. Ona: 'Yere dilediğini emret, zira o sana itaat edecektir' diye vahyedildi. Musa: 'Ey İsrailoğulları! Allah beni Firavun'a gönderdiği gibi Kârûn'a da gönderdi; kim onun tarafındaysa yerinde dursun, kim de benim yanımdaysa ondan ayrılsın' dedi.
عنه فاعتزلُوا جميعاً غيرَ رجلينِ ثم قال يا أرضُ خُذيهم فأخذتهُم إلى الرُّكبِ ثم قال خُذيهم فأخذتُهم إلى الأوساطِ ثم قال خذيهم فأخذتهم إلى الأعناقِ وهم يُناشدونَهُ ﵊ بالله تعالى وبالرَّحِم وهو لا يلتفتُ إليهم لشدَّةِ غيظِه ثم قال خُذيهم فانطبقتْ عليهم فأصبحتْ بنُو إسرائيلَ يتناجَون بينهم إنَّما دعا عليه موسى ﵊ ليستبدَّ بدارِه وكنوزِه فدعا الله تعالى حتى خُسفَ بدارِه وأموالِه {فَمَا كَانَ لَهُ مِن فِئَةٍ} جماعةٍ مشفقةٍ {يَنصُرُونَهُ مِن دُونِ الله} بدفع العذابَ عنه {وَمَا كَانَ مِنَ المنتصرين} أي الممتنعين منه بوجهٍ من الوجوهِ يقال نصره من عدِّوه فانتصَر أي منعه فامتنع
. İki adam hariç hepsi ondan ayrıldılar. Sonra Musa: 'Ey yer, onları yakala!' dedi; yer onları dizlerine kadar aldı. Sonra 'Onları yakala!' dedi; yer onları bellerine kadar aldı. Sonra 'Onları yakala!' dedi; yer onları boyunlarına kadar aldı. Onlar Allah Teâlâ adına ve akrabalık bağı hürmetine Musa'ya aleyhisselâm yalvarıyorlardı; Musa ise öfkesinin şiddetinden onlara dönüp bakmıyordu. Sonra 'Onları yakala!' dedi ve yer üzerlerine kapandı. Sabah olunca İsrailoğulları aralarında: 'Musa, onun sarayına ve hazinelerine tek başına sahip olmak için ona beddua etti' diye fısıldaşmaya başladılar. Bunun üzerine Musa Allah Teâlâ'ya dua etti ve sarayı ile malları da yerin dibine geçirildi. {فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ} “Onun hiçbir topluluğu olmadı”, yani şefkat gösterip acıyan bir topluluğu, {يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'a karşı ona yardım edecek”, azabı ondan savarak; {وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ} “kendini savunabileceklerden de değildi.” Yani hiçbir surette kendisini azaptan koruyabilenlerden olmadı. Bir kimse düşmanına karşı birine yardım edip o da korunduğunda 'نَصَرَهُ مِنْ عَدُوِّهِ فَانْتَصَرَ' (onu korudu, o da korundu) denir.
{وَأَصْبَحَ الذين تَمَنَّوْاْ مَكَانَهُ} منزلتَه {بالأمس} منذ زمانٍ قريبٍ {يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ الله يَبْسُطُ الرزق لِمَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ} أي يفعلُ كلَّ واحدٍ من البسطِ والقدرِ بمحضِ مشيئتهِ لا لكرامةٍ تُوجب البسطَ ولا لهوانٍ يقتضِي القبضَ وويكأن عند البصريينَ مركبٌ من وى للتعجيب وكأنَّ للتشبيهِ والمعنى ما أشبَه الأمرَ أنَّ الله يبسط الخ وعند الكوفيينَ من وَيْكَ بمعنى ويلك وأنَّ وتقديرُه وَيكَ أعلَم أنَّ الله وإنَّما يستعملُ عند التنبهِ على الخطأِ والتندُّم والمعنى أنَّهم قد تنبهوا على خطئهم في تمنِّيهم وتندَّموا على ذلك {لَوْلا أَن مَّنَّ الله عَلَيْنَا} بعدم إعطائِه إيانَّا ما تمنيناهُ وإعطائنا مثلَ ما أعطاه إيَّاه وقُرىء لولا مَنَّ الله علينا {لَخَسَفَ بِنَا} كما خسفَ بهِ وقُرىء لخُسِف بنا على البناء للمفعولِ وبنا هُو القائمُ مقامَ الفاعلِ وقُرىء لا تْخسفَ بنا كقولِك أنقطعَ بهِ وقرُىء لتُخْسف بنا {وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الكافرون} لنعمةِ الله تعالى أو المكذَّبون برسلِه وبما وعدُوا من ثوابِ الآخرةِ
{وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ} “Daha dün onun yerinde olmayı temenni edenler”, yani mevkiini, {بِالْأَمْسِ} “dün”, yani yakın bir zaman önce [isteyenler], {يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ} “şöyle demeye başladılar: Vay be! Demek ki Allah, kullarından dilediğine rızkı bol veriyor ve daraltıyor.” Yani rızkı bollaştırmayı da daraltmayı da sırf kendi meşîetiyle yapar; bollaştırmayı gerektiren bir ikram sebebiyle olmadığı gibi, kısmayı gerektiren bir değersizlik sebebiyle de değildir. 'Veykeenne' ifadesi Basralılara göre taaccüp için olan 'vey' ile teşbih için olan 'keenne'nin birleşimidir; manası: 'Allah'ın rızkı bollaştırması durumu ne kadar da açıktır...' demektir. Kûfelilere göre ise 'yazık sana' anlamındaki 'veyke' ve 'enne'den meydana gelmiştir; takdiri ise 'Vay sana! Bil ki şüphesiz Allah...' şeklindedir. Bu ifade ancak hatayı fark edip pişman olunduğunda kullanılır. Mana şudur: Onlar temennilerindeki hatayı fark edip buna pişman olmuşlardır. {لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا} “Eğer Allah bize lütufta bulunmasaydı”, temenni ettiğimiz şeyi bize vermeyerek ve ona verdiğinin benzerini bize lütfetmeyerek ihsanda bulunmasaydı -[bu ifade] 'Levlâ mennellâhu aleynâ' şeklinde de okunmuştur-, {لَخَسَفَ بِنَا} “bizi de yerin dibine geçirirdi”, tıpkı onu batırdığı gibi. Meçhul sığa ile {لَخُسِفَ بِنَا} şeklinde de okunmuştur ki 'binâ' ifadesi naib-i faildir; 'in-kata'a bihî' (çaresiz kaldı) denmesi gibi {لَا تْخَسَفَ بِنَا} şeklinde ve {لِتُخْسَفَ بِنَا} şeklinde de okunmuştur. {وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ} “Vay be! Demek ki inkârcılar asla kurtuluşa eremez!” Allah Teâlâ'nın nimetine nankörlük edenler yahut O'nun elçilerini ve kendilerine vadedilen ahiret sevabını yalanlayanlar [kurtuluşa eremezler].
{تِلْكَ الدار الاخرة} إشارةُ تعظيمٍ وتفخيمٍ كأنَّه قيل تلك التي سمعتَ خبَرها وبلغَك وصفُها {نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوّاً فِى الارض} أي غلبةً وتسلطاً {وَلَا فَسَاداً} أي ظُلماً وعدُواناً على العبادِ كدأبِ فرعونَ وقارونَ وفي تعليق الموعد بترك إرادتهما لا بتركِ أنفسهما مزيدُ تحذير منهما وعَنْ عليَ ﵁ أنَّ الرَّجلَ ليعجبه أنْ يكونَ شِراكُ نعلِه أجودَ من شراكَ نعلِ صاحبِه فيدخلُ تحتَها {والعاقبة} الحميدة {لّلْمُتَّقِينَ} أي الذين يتَّقون مالا يرضاه الله تعالى من الأفعالِ والأقوالِ
{تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ} “İşte ahiret yurdu;” tazim ve yüceltme işaretidir, sanki şöyle denilmiştir: İşte haberini işittiğin ve niteliği sana ulaşan o yurt; {نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ} “Biz onu yeryüzünde böbürlenmek istemeyenlere veririz”, yani üstünlük ve tahakküm kurmak istemeyenlere, {وَلَا فَسَادًا} “ve bozgunculuk [istemeyenlere veririz].” Yani Firavun ve Kârûn'un âdeti olduğu gibi kullara karşı zulüm ve düşmanlık [istemeyenlere]. Vaadin, onların bizzat kendilerini terk etmeye değil de onları istemeyi/irade etmeyi terk etmeye bağlanmasında, bu iki durumdan daha fazla sakındırma vardır. Hz. Ali'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre: Kişinin ayakkabısının bağının arkadaşının ayakkabı bağından daha kaliteli olmasından hoşlanması dahi bu [ayetin] kapsamına girer. {وَالْعَاقِبَةُ} “Ve [hayırlı] akıbet”, övülen son, {لِلْمُتَّقِينَ} “takva sahiplerinindir.” Yani Allah Teâlâ'nın razı olmadığı fiil ve sözlerden sakınanlarındır.
{مَن جَاء بالحسنة فَلَهُ} بمقابلتِها {خَيْرٌ مّنْهَا} ذاتاً ووصفاً وقدراً {وَمَن جَاء بالسيئة فَلَا يُجْزَى الذين عملوا السيئات} وُضع فيه الموصولُ والظَّاهرُ موضعَ الضَّميرِ لتهجينِ حالِهم بتكريرِ إسنادِ السَّيئةِ إليهم {إِلَاّ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} أي إلا مثل ما كانُوا يعملون فحُذفَ المثلُ وأُقيم مقامَه ما كانُوا يعملون مبالغةً في المماثلة
{مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ} “Kim bir iyilikle gelirse, ona vardır”, onun karşılığında, {خَيْرٌ مِنْهَا} “ondan daha hayırlısı”, zat, vasıf ve miktar bakımından daha hayırlısı. {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ} “Kim de bir kötülükle gelirse, kötülükleri işleyenler cezalandırılmazlar”. Kötülüğün kendilerine isnadını tekrarlayarak hallerini çirkin göstermek maksadıyla zamir yerine ism-i mevsul ve zahir isim konulmuştur. {إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “ancak yapmakta olduklarının dengiyle.” Yani ancak yaptıkları amellerin misliyle cezalandırılırlar; misillikte mübalağa kastıyla 'misl' kelimesi hazfedilmiş ve yerine 'yapmakta oldukları ameller' konulmuştur.
القصص
Kasas Suresi
٨٥ - ٨٨ {إِنَّ الذى فَرَضَ عَلَيْكَ القرآن} أوجبَ عليك تلاوتَه وتبليغَه والعملَ به {لَرَادُّكَ إلى معاد} أي معاد معادٍ تمتدُّ إليه أعناقُ الهممِ وترنُو إليه أحداقُ الأممِ وهو المقامُ المحمودُ الذي وعدك أنْ يبعثك فيه وقيل هو مكَّةُ المعظَّمةُ على أنَّه تعالى قد وعدَه وهو بمكَّةَ في أذيَّةِ وشدَّة من أهلها أنَّه يُهاجرُ به منها ثم يعيدُه إليها بعزَ ظاهرٍ وسلطانٍ قاهرٍ وقيل نزلتْ عليه حينَ بلغ الجُحْفةَ في مهاجرهِ وقد اشتقاق إلى مولده ومولدِ آبائِه وحرمِ إبراهيمَ ﵇ فنزلَ جبريلُ ﵇ فقال له أتشتاقُ إلى مكَّةَ قال نعمَ فأَوحاها إليهِ {قُل رَّبّى أَعْلَمُ مَن جَاء بالهدى} وما يستحقُّه من الثَّوابِ والنَّصرِ ومَن منتصبٌ بفعلٍ يدلُّ عليهِ أعلمُ أي يعلُم وقيل بأعلُم على أنَّه بمعنى عالمٍ {وَمَنْ هُوَ فِى ضلال مُّبِينٍ} وما استحقَّه من العذابِ والإذلالِ يعني بذلك نفسَه والمشركينَ وهو تقريرٌ للوعيدِ السَّابقِ وكذا قولُه تعالى
85 - 88. Ayetler: {إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ} “Şüphesiz Kur'an'ı sana farz kılan”, onun tilavetini, tebliğini ve onunla amel etmeyi sana farz kılan Allah, {لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ} “seni elbette dönülecek bir yere döndürecektir.” Yani öyle bir dönülecek yere ki himmetlerin boyunları ona uzanır, ümmetlerin gözleri ona dikilir; o da seni ulaştıracağını vadettiği Makam-ı Mahmud'dur. Bunun Mekke-i Mükerreme olduğu da söylenmiştir; zira Yüce Allah, o Mekke'de ehlinden eziyet ve sıkıntı içinde iken oradan hicret ettireceğini, sonra da açık bir izzet ve ezici bir hâkimiyetle kendisini oraya geri döndüreceğini vadetmiştir. Hicret yolunda Cuhfe'ye ulaştığında, doğduğu yere, atalarının doğduğu yere ve İbrahim'in aleyhisselâm Harem'ine iştiyak duyduğu sırada nazil olduğu da söylenmiştir; Cebrail aleyhisselâm inip ona: 'Mekke'yi özlüyor musun?' diye sormuş, o da 'Evet' deyince bu ayeti ona vahyetmiştir. {قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى} “De ki: Rabbim, kimin hidayetle geldiğini daha iyi bilir”, ve onun hak ettiği sevap ile yardımı [en iyi bilendir]. 'Men' kelimesi 'a'lemu' lafzının delalet ettiği bir fiille mensuptur, yani 'ya'lemu' (bilir) demektir. 'Âlim' (bilen) manasında olarak bizzat 'a'lemu' lafzı ile mensup olduğu da söylenmiştir. {وَمَنْ هُوَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “ve kimin apaçık bir sapıklık içinde olduğunu da.” Ve onun hak ettiği azap ile zilleti [en iyi bilendir]. Bununla kendisini ve müşrikleri kastetmektedir; bu da önceki tehdidin bir pekiştirmesidir. Yüce Allah'ın şu kavli de böyledir:
{وَمَا كُنتَ تَرْجُو أَن يلقى إِلَيْكَ الكتاب} أي سيردُّك إلى معادِك كما القي اليك الكتابَ وما كنتَ ترجُوه {إِلَاّ رَحْمَةً مّن رَّبّكَ} ولكن الفاه إليك رحمةً منه ويجوزُ أنْ يكون استثناءً محمُولاً على المعنى كأنه قيل وما ألقي إليك الكتاب إلا رحمةً أي لأجلِ التَّرحُّمِ {فَلَا تَكُونَنَّ ظَهيراً للكافرين} بمداراتهم والتحملِ عنهم والإجابةِ إلى طلبتِهم
{وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ} “Sen, sana bu Kitab'ın verileceğini ummazdın”, yani Kitap sana ummadığın halde verildiği gibi, [Allah] seni dönülecek yerine de geri döndürecektir, {إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} “ancak Rabbinden bir rahmet olarak [verildi].” Fakat O'ndan bir rahmet olarak sana indirdi. Bunun manaya hamledilmiş bir istisna olması da caizdir; sanki: 'Kitap sana sadece bir rahmet olarak, yani merhamet etmek maksadıyla indirildi' denmiş gibidir. {فَلَا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ} “Öyleyse sakın kâfirlere arka çıkma!” Onları idare ederek, eziyetlerine katlanarak ve isteklerine olumlu cevap vererek [onlara destek olma].
{وَلَا يَصُدُّنَّكَ} أي الكافرون {عن آيات الله} أي عن قراءتِها والعملِ بها {بَعْدَ إِذْ أُنزِلَتْ إِلَيْكَ} وفُرضت عليكَ وقُرىء يُصِدُّنك من أَصَدَ المنقولِ من صَدَّ اللازمِ {وادع} النَّاسَ {إلى رَبّكَ} إلى عبادتِه وتوحيدِه {وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ المشركين} بمساعدتِهم في الأمورِ
{وَلَا يَصُدُّنَّكَ} “Sakın seni alıkoymasınlar”, yani kâfirler, {عَنْ آيَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın ayetlerinden”, yani onları okumaktan ve onlarla amel etmekten, {بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ} “sana indirildikten sonra”, ve sana farz kılındıktan sonra. Lazım fiil olan 'sadde'den nakledilen 'asadde' fiilinden hareketle {يُصِدُّنَّكَ} şeklinde de okunmuştur. {وَادْعُ} “Ve davet et”, insanları, {إِلَى رَبِّكَ} “Rabbine”, O'na ibadet etmeye ve O'nu birlemeye [çağır]; {وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “ve sakın müşriklerden olma!” İşlerinde onlara yardım ederek [müşriklerden olma].
{وَلَا تَدْعُ مَعَ الله إلها آخر} هذا وما قبلَهُ للتَّهييجِ والألهابِ وقطعِ أطماعِ المُشركينَ عن مساعدتِه ﵊ لهم وإظهارِ أنَّ المنهيَّ عنه في القُبحِ والشرِّية بحيثُ يُنهى عنْهُ من لا يمكن صدروه عنه أصلاً {لَا إله إِلَاّ هُوَ} وحدَهُ {كُلُّ شَىْء هَالِكٌ إِلَاّ وَجْهَهُ} إلا ذاتَه فإنَّ ما عداهُ كائناً ما كان ممكنٌ في حدِّ ذاتِه عرضةٌ للهلاكِ والعدمِ {لَهُ الحكم} أي القضاء النافذ في الخلقِ {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} عندَ البعثِ للجزاءِ بالحقِّ والعدل عنِ النبيِّ ﷺ مَنْ قرأَ طسم القصصَ كان له من الأجر بعددِ مَن صدَّق مُوسى وكذَّب ولم يبقَ مَلَكٌ في السَّمواتِ والأرضِ إلا شهدَ له يومَ القيامةِ أنَّه كانَ صادقاً
{وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} “Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarma!” Bu ve önceki [emirler] teşvik, gayrete getirme ve Peygamber'in aleyhisselâm kendilerine yardım edeceği yönündeki müşriklerin umutlarını kesmek içindir; ayrıca nehyedilen şeyin çirkinlik ve kötülükte, kendisinden sadır olması asla mümkün olmayan bir kimseye dahi nehyedilecek derecede olduğunu göstermek içindir. {لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”, yalnızca O vardır. {كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ} “O'nun zatından başka her şey helak olucudur.” Yalnızca O'nun zatı müstesnadır; zira O'nun dışındaki her şey, ne olursa olsun, kendi zatında mümkündür, yok olmaya ve ademe (yokluğa) maruzdur. {لَهُ الْحُكْمُ} “Hüküm yalnız O'nundur”, yani mahlukat üzerindeki geçerli kaza O'na aittir; {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “ve O'na döndürüleceksiniz.” Hak ve adaletle ceza/mükâfat görmek üzere diriliş vaktinde O'na döndürüleceksiniz. Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre: 'Kim Tâsîn-mîm el-Kasas suresini okursa, Musa'yı tasdik eden ve yalanlayanların sayısınca ona ecir verilir; göklerde ve yerde kıyamet gününde onun doğru sözlü olduğuna şehadet etmedik hiçbir melek kalmaz.'