والباديةِ التي لا يعزُبُ عن علمنا شئ منها وفيه فضلُ تسليةٍ لرسول الله ﷺ وتقديمُ السرِّ على العلن إمَّا للمبالغةِ في بيانِ شمولِ علمِه تعالى لجميعِ المعلوماتِ كأنَّ علمَه تعالى بما يُسرونه أقدمُ منه بما يعلنونَه مع استوائِهما في الحقيقةِ فإنَّ علمَه تعالَى بمعلوماتهِ ليسَ بطريقِ حصولِ صُورِها بل وجود كل شئ في نفسِه عِلْمٌ بالنِّسبةِ إليه تعالى وفي هذا المعنى لا يختلفُ الحالُ بين الأشياءِ البارزةِ والكامنةِ وإما لأنَّ مرتبةَ السرِّ متقدمةٌ على مرتبة العلنِ إذ ما من شئ يُعلَنُ إلا وهُو أو مباديهِ مضمرٌ في القلبِ قبل ذلك فتعلّقُ علمِهِ تعالَى بحالتِهِ الأُولى متقدمٌ على تعلقهِ بحالتهِ الثَّانية حقيقة
...ve ilmimizden hiçbir şeyin gizli kalmadığı açık bütün cinayetleriyle cezalandırırız." Bunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için fazladan bir teselli vardır. Gizlinin açığa takdim edilmesi, ya hakikatte eşit olmakla birlikte sanki Allah Teâlâ'nın onların gizlediklerini bilmesi açığa vurduklarını bilmesinden daha öncelikliymiş gibi, O'nun ilminin bütün malûmatı kuşattığını beyan etmekte mübalağa içindir. Çünkü Allah Teâlâ'nın malûmatını bilmesi onların suretlerinin hâsıl olması yoluyla değildir; bilakis her şeyin kendi nefsindeki varlığı Allah Teâlâ'ya nispetle ilimdir ve bu manada zâhir olan şeylerle bâtın olan şeyler arasında durum farklılık göstermez. Yahut gizlilik mertebesi açıklık mertebesinden önce geldiği içindir; zira açığa vurulan hiçbir şey yoktur ki ondan önce kendisi veya başlangıçları kalpte gizlenmiş olmasın. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın ilminin onun birinci hâline taalluk etmesi, ikinci hâline taalluk etmesinden hakikatte öncedir.
{أو لم يَرَ الإنسان أَنَّا خلقناه مِن نُّطْفَةٍ} كلامٌ مستأنفٌ مسوقٌ لبيانِ بطلانِ إنكارِهم البعثِ بعد ما شاهدوا في أنفسِهم أوضحَ دلائلهِ وأعدلَ شواهده كما أن ما سبق مسوق لبيان بطلانِ إشراكهم بالله تعالى بعد ما عاينُوا فيما بأيديهم ما يوجب التَّوحيدَ والإسلامَ وأما ما قيل من أنه تسليةٌ ثانيةٌ لرسولِ الله ﷺ بتهوينِ ما يقولونَهُ بالنِّسبةِ إلى إنكارِهم الحشرَ فكَلَاّ والهمزةُ للإنكارِ والتَّعجيبِ والواوُ للعطفِ عَلى جملةٍ مقدَّرةٍ هي مستتبعة للمعطوفِ كما مرَّ في الجملة الإنكارية السابقةِ أي ألم يتفكر الإنسانُ ولم يعلم علماً يقينياً أنا خلقناهُ من نطفةٍ الخ أو هي عين الجملة السابقةِ أعيدتْ تأكيداً للنكيرِ السَّابقِ وتمهيداً لإنكارِ ما هو أحقُّ منه بالإنكارِ والتَّعجيبِ لما أنَّ المنكرَ هناك عدمُ علمهم بما يتعلق بخلق اسباب معايشهم وههنا عدم علمهم بما يتعلق بخلقِ أنفسهم ولا ريبَ في أن علمَ الإنسانِ بأحوالِ نفسهِ أهمُّ وإحاطته بها أسهلُ وأكملُ فالإنكارُ والتَّعجيبُ من الإخلالِ بذلك أدخلُ كأنَّه قيل ألم يعلمُوا خلقَه تعالى لأسبابِ معايشهم ولم يعلمُوا خلقَه تعالى لأنفسِهم أيضاً مع كونِ العلمِ بذلك في غايةِ الظُّهور ونهايةِ الأهميةِ على معنى أنَّ المنكر الأول بعيدٌ قبيحٌ والثاني أبعدُ وأقبحُ ويجوزُ أنْ تكونَ الواوُ لعطفِ الجملةِ الإنكاريَّةِ الثَّانيةِ على الأُولى على أنَّها متقدِّمة في الاعتبارِ وأنَّ تقدمَ الهمزةِ عليها لاقتضائها الصَّدارة في الكلامِ كما هو رأيُ الجمهورِ وإيرادُ الإنسانِ موردَ الضَّميرِ لأنَّ مدارَ الإنكارِ متعلِّقٌ بأحوالهِ من حيثُ هو إنسانٌ كما في قولِه تعالى أَوْ لَا يَذْكُرُ إلإنسان أَنَّا خَلَقْنَاهُ من قبل ولم يك شَيْئاً وقولُه تعالى {فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُّبِينٌ} أي شديدُ الخُصومةِ والجدالِ بالباطلِ عطفٌ على الجملةِ المنفيَّةِ داخل في حيز الإنكار والتَّعجيبِ كأنَّه قيل أولم يَرَ أنَّا خلقناهُ من أخسِّ الأشياءِ وأمهنِها ففاجأ خصومتنا في أمرٍ يشهدُ بصحَّتهِ وتحقُّقهِ مبدأُ فطرته شهادةً بيِّنةً وإيرادُ الجملةِ الاسميةِ للدِّلالةِ على استقرارِه في الخُصومةِ واستمرارِه عليها رُوي أنَّ جماعةً من كفَّارِ قُريشٍ منهم أُبيَّ بنَ خلفٍ الجُمَحي وأبُو جهلٍ والعاصِ بنُ وائلٍ والوليدُ بنُ المغيرة تكلَّموا في ذلكَ فقال لهم أبيُّ بنُ خلفٍ ألا ترون إلى ما يقولُ محمدٌ إنَّ اللَّهَ يبعثُ الأمواتَ ثم قال واللَاّتِ والعُزَّى لأَصيرنَّ إليه ولأخصِمنَّه وأخذ عظماً بالياً فجعل يفتُّه بيدِه ويقولُ يا محمَّدُ أترى الله يُحيي هذا بعد مارم قال ﷺ نعم ويبعثُك ويُدخلكَ جهنَّم فنزلتْ وقيل معنى قولَه تعالى فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُّبِينٌ فإذا هُو بعدما كانَ ماءً مَهيناً رجلٌ مميِّزٌ منطيقٌ قادرٌ على الخصامِ مبينٌ مُعرِبٌ عمَّا في نفسِه فصيحٌ فهو حينئذ معطوف على خلقناه غيرُ داخلٍ تحت الإنكار والتَّعجيبِ بل هو من مُتمَّماتِ شواهدِ صحَّةِ البعثِ فقوله تعالى
{أو لم يَرَ الإنسان أَنَّا خلقناه مِن نُّطْفَةٍ} “İnsan, kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi?” [kelamı], bizzat kendi nefislerinde öldükten sonra dirilmenin en açık delillerini ve en adil şahitlerini müşahede ettikten sonra dirilmeyi inkâr etmelerinin batıllığını beyan etmek için sevk edilmiş müstear bir kelamdır (müste'neftir). Nitekim daha önceki [kısım] da ellerinde tevhid ve İslam'ı gerektiren şeyleri bizzat gördükten sonra Allah Teâlâ'ya ortak koşmalarının batıllığını beyan etmek için sevk edilmişti. Bunun, müşriklerin söylediklerinin haşri inkâr etmelerine nispetle hafifletilmesi yoluyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için ikinci bir teselli olduğu yönündeki söz ise asla [doğru değildir]. Hemze inkâr ve taaccüp (hayret) içindir; vâv ise önceki inkârî cümlede geçtiği üzere, matûfu gerektiren takdirî bir cümleye atıf içindir. Yani: "İnsan düşünmedi mi ve kesin bir bilgiyle bilmedi mi ki biz onu bir nutfeden yarattık..." Yahut bu, önceki kınamayı tekit etmek ve inkâr ile hayret edilmeye daha layık olan bir şeyin inkârına zemin hazırlamak üzere tekrarlanmış önceki cümlenin bizzat kendisidir. Çünkü orada inkâr edilen şey, maişet sebeplerinin yaratılmasıyla ilgili hususları bilmemeleridir; burada ise bizzat kendilerinin yaratılmasıyla ilgili hususları bilmemeleridir. Şüphe yok ki insanın kendi nefsinin durumlarını bilmesi daha mühim, onları kavraması daha kolay ve daha tamdır. Dolayısıyla bunda kusur gösterilmesini inkâr ve buna hayret etmek daha yerindedir. Sanki şöyle denilmiştir: "Bunu bilmek son derece açık ve nihai derecede mühim olmasına rağmen, Allah Teâlâ'nın maişet sebeplerini yarattığını bilmediler de kendi nefislerini yarattığını da mı bilmediler?" Bu, birinci inkâr edilen şeyin uzak ve çirkin, ikincisinin ise daha uzak ve daha çirkin olduğu manasınadır. Vâv'ın, ikinci inkârî cümleyi birinciye atfetmek için olması da caizdir; zira o itibarda öncedir ve cumhurun görüşünde olduğu gibi hemzenin onun önüne geçmesi kelamda sadaret (başta bulunma) hakkı sebebiyledir. Zamir makamında "el-insân" [açık isminin] getirilmesi, inkârın odağının insan olması bakımından onun hâlleriyle ilgili olmasındandır; nitekim Allah Teâlâ'nın {أَوْ لَا يَذْكُرُ إلإنسان أَنَّا خَلَقْنَاهُ من قبل ولم يك شَيْئاً} “İnsan, daha önce hiçbir şey değilken kendisini yarattığımızı hiç düşünmez mi?” kavlinde de böyledir. Allah Teâlâ'nın {فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُّبِينٌ} “Bir de bakarsın ki o, apaçık bir hasımdır.” kavli, yani bâtıl üzere pek çetin bir düşman ve münakaşacıdır [demektir]. Bu, menfî cümleye matuf olup inkâr ve taaccüp kapsamına dâhildir. Sanki şöyle denilmiştir: "Görmedi mi ki biz onu en değersiz ve en hakir şeyden yarattık; o ise fıtratının başlangıcının doğruluğuna ve gerçekleşmesine apaçık şahitlik ettiği bir hususta aniden bize düşman kesiliverdi!" İsim cümlesinin getirilmesi, onun düşmanlıkta sebat ettiğine ve bu düşmanlığı sürdürdüğüne delalet etmek içindir. Rivayet edildiğine göre Kureyş kâfirlerinden Übey b. Halef el-Cumehî, Ebû Cehl, el-Âs b. Vâil ve el-Velîd b. el-Mugîre'den oluşan bir topluluk bu konuda konuştu. Bunun üzerine Übey b. Halef onlara: "Muhammed'in ne dediğini görmüyor musunuz? Allah'ın ölüleri dirilteceğini söylüyor!" dedi. Sonra: "Lât ve Uzzâ'ya andolsun ki onun yanına gideceğim ve onunla mutlaka tartışacağım" dedi. Çürümüş bir kemik alıp onu eliyle ufalamaya başladı ve: "Ey Muhammed! Allah'ın çürüdükten sonra bunu dirilteceğini mi sanıyorsun?" dedi. [Sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Evet, seni de diriltecek ve seni cehenneme sokacak!" buyurdu; bunun üzerine [bu ayet] indi. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ'nın {فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُّبِينٌ} “Bir de bakarsın ki o, apaçık bir hasımdır.” kavlinin manası; hakir bir su iken bir de bakarsın ki o, temyiz kudretine sahip, konuşkan, tartışmaya muktedir, içindekini açıkça ifade eden fasih bir adam oluvermiştir. Bu durumda bu [cümle], {خلقناه} fiiline matuf olup inkâr ve taaccüp altına dâhil olmaz; bilakis öldükten sonra dirilmenin sıhhatine dair şahitlerin tamamlayıcılarındandır. Yüce Allah'ın şu kavli de:
يس
Yâsîn
٧٨ - ٨٠ {وَضَرَبَ لَنَا مَثَلاً} معطوفٌ حينئذٍ على الجُملة المنفيَّةِ داخل في حيز الإنكار والتَّقبيحِ وأمَّا على التَّقديرِ الأوَّلِ فهو عطفٌ على الجملة الفُجائيَّةِ والمعنى ففاجأ خصومتنا وضربَ لنا مَثَلاً أي أوردَ في شأنِنا قصَّةً عجيبةً في نفس الأمرِ هي في الغرابةِ والبُعدِ عن العقولِ كالمَثَلِ وهي إنكارُ إحيائنا العظامَ أو قصَّةً عجيبةً في زعمه واستبعدَها وعدَّها من قبيلِ المَثَلِ وأنكرَها أشدَّ الإنكارِ وهي إحياؤُنا إيَّاها وجعلَ لنا مَثَلاً ونظيراً من الخلقِ وقاسَ قُدرتنا على قُدرتهِم ونفى الكلَّ على العمومِ وقوله تعالى {وَنَسِىَ خَلْقَهُ} أي خلقَنا إيَّاهُ على الوجهِ المذكورِ الدَّالِّ على بُطلانِ ما ضربه إمَّا عطفٌ على ضربَ داخلٌ في حيِّزِ الإنكار والتعجيب أو حالٌ من فاعلِه بإضمار قد أو بدونه وقولُه تعالى {قَالَ} استئنافٌ وقع جوابا عن سؤالٍ نشأَ من حكايةِ ضربهِ المثلَ كأنَّه قيل أيَّ مَثَلٍ ضربَ أو ماذا قال فقيل قال {من يحيي العظام} منكِراً له أشدَّ النَّكيرِ مؤكِّداً له بقوله تعالى {وَهِىَ رَمِيمٌ} أي باليةٌ أشدَّ البلى بعيدةٌ من الحياةِ غاية البُعدِ فالمَثَلُ على الأوَّلِ هو إنكارُ إحيائهِ تعالى للعظامِ فإنَّه أمرٌ عجيبٌ في نفسِ الأمرِ حقيقٌ لغرابتهِ وبُعدهِ من العقولِ بأنْ يُعدَّ مثلاً ضرورةَ جزمِ العقول ببطلانِ الإنكارِ ووقوعِ المنكرِ لكونهِ كالإنشاءِ بل أهونُ منْهُ في قياسِ العقلِ وعلى الثَّاني هو إحياؤُه تعالى لها فإنَّه أمرٌ عجيبٌ في زعمهِ قد استبعدَهُ وعدَّه من قبيلِ المثل وأنكرَهُ أشدَّ الإنكارِ مع أنَّه في نفس الأمر أقرب شئ من الوقوعِ لما سبقَ من كونه مثلَ الإنشاءِ أو أهونَ منه وأما على الثَّالثِ فلا فرقَ بين أنْ يكون المَثَلُ هو الإنكارَ أو المنكرَ وعدمُ تأنيثِ الرَّميمِ مع وقوعهِ خبراً للمؤنَّثِ لأنَّه اسمٌ لما بَلِيَ من العظامِ غير صفة كالرُّفاتِ وقد تمسَّك بظاهرِ الآيةِ الكريمةِ من أثبتَ للعظمِ حياةً وبنى عليه الحكم بنجاسةِ عظمِ الميتةِ وأما أصحابُنا فلا يقولونَ بحياته كالشَّعرِ ويقولون المرادُ بإحياءِ العظامِ ردُّها إلى ما كانتْ عليهِ من الغضاضةِ والرُّطوبةِ في بدنٍ حيَ حسَّاسٍ
78 - 80 {وَضَرَبَ لَنَا مَثَلاً} “Ve bize bir misal getirdi.” Bu durumda menfî cümleye matuf olup inkâr ve takbih kapsamına dâhildir. Birinci takdire göre ise fûcâiyye (sürpriz/anilik bildiren) cümleye matuftur. Mana şöyledir: Bize aniden düşman kesiliverdi ve bize bir misal getirdi; yani bizim şanımızda işin aslında akıllara uzak ve garip olması bakımından mesel gibi olan acayip bir kıssa ortaya attı ki o da bizim kemikleri diriltmemizi inkâr etmesidir; yahut kendi zannında acayip olan, akıldan uzak gördüğü, mesel kabilinden saydığı ve en şiddetli biçimde inkâr ettiği bir kıssa [ortaya attı] ki o da bizim onları diriltmemizdir. Veya mahlukattan bize bir benzer ve denk tuttu, bizim kudretimizi onların kudretine kıyas etti ve topyekün hepsini nefyetti. Allah Teâlâ'nın {وَنَسِىَ خَلْقَهُ} “Kendi yaratılışını ise unuttu.” kavli, yani onun getirdiği misalin batıllığına delalet eden zikredilen şekilde kendisini yaratmamızı [unuttu demektir]. Bu ya {ضرب} fiiline matuf olup inkâr ve taaccüp kapsamına dâhildir yahut "kad" takdiriyle veya takdirsiz olarak failden hâldir. Allah Teâlâ'nın {قَالَ} “Dedi ki” kavli, onun misal getirmesinin hikâye edilmesinden doğan bir soruya cevap olarak gelmiş bir istînâftır; sanki "Nasıl bir misal getirdi?" veya "Ne dedi?" denilmiş, buna karşılık [şöyle] denilmiştir: Dedi ki: {من يحيي العظام} “Kemikleri kim diriltecek?” Bunu en şiddetli bir inkâr ile reddederek ve Allah Teâlâ'nın {وَهِىَ رَمِيمٌ} “onlar çürümüşken?” kavliyle tekit ederek [söyledi]; yani son derece çürümüş ve hayattan son derece uzakken [onları kim diriltecek?] Dolayısıyla birinciye göre "mesel", Allah Teâlâ'nın kemikleri diriltmesini inkâr etmesidir; zira bu, işin aslında akılların bu inkârın batıllığına ve inkâr edilen şeyin ilk yaratma gibi, hatta akıl kıyasına göre ondan daha kolay olması hasebiyle vuku bulacağına kesin hükmetmesi zorunluluğu karşısında, garipliği ve akıllara uzaklığı sebebiyle mesel sayılmaya layık acayip bir durumdur. İkinciye göre ise Allah Teâlâ'nın onları diriltmesidir; zira bu, onun zannında acayip bir durumdur; onu akıldan uzak görmüş, mesel kabilinden saymış ve en şiddetli biçimde inkâr etmiştir; oysa işin aslında ilk yaratma gibi veya ondan daha kolay olması sebebiyle vukua gelmeye en yakın şeydir. Üçüncüye göre ise meselin inkâr olmasıyla inkâr edilen şey olması arasında bir fark yoktur. "Remîm" kelimesinin müennes için haber olmasına rağmen müennes yapılmaması, "rufât" gibi bir sıfat değil, kemiklerin çürüyen kısmı için bir isim olmasındandır. Kemikte hayat olduğunu kabul edenler, bu kerim ayetin zahirine tutunmuş ve murdar hayvan kemiğinin necis olduğu hükmünü buna dayandırmışlardır. Bizim ashabımız (Hanefîler) ise kıl gibi onda da hayat olduğunu kabul etmezler ve kemiklerin diriltilmesinden maksadın, onların diri ve hisseden bir bedende önceki tazelik ve nemliliklerine döndürülmesi olduğunu söylerler.
{قُلْ} تبكيتاً له بتذكيرِ ما نسبه من فطرته الدالَّةِ على حقيقةِ الحال وإرشاده إلى طريقةِ الاستشهادِ بها {يُحْيِيهَا الذى أنشأها أول مرة} فإنَّ قدرتَهُ كما هي لاستحالةِ التَّغير فيها والمادَّةُ على حالِها {وَهُوَ بِكُلّ خَلْقٍ عَلِيمٌ} مبالغٌ في العلمِ بتفاصيلِ كيفيَّاتِ الخلقِ والإيجادِ إنشاءً وإعادةً محيطٌ بجميعِ الأجزاءِ المتفتتة المتبدِّدةِ لكلِّ شخصٍ من الأشخاصِ أصولها وفروعها وأوضاعِ بعضها من بعضٍ من الاتِّصالِ والانفصالِ والاجتماعِ والافتراقِ فيعيدُ كلاًّ من ذلك على النَّمطِ السَّابقِ مع القُوى التي كانتْ قبلُ والجملةُ إما اعتراضٌ تذييليٌّ مقرِّرٌ لمضمونِ الجوابِ أو معطوفةٌ على الصِّلةِ والعدولُ إلى الجُملةِ الاسميَّةِ للتَّنبيهِ على أن علمُه تعالَى بما ذُكر أمرٌ مستمرٌّ ليسَ كإنشائهِ للمنشآتِ وقولُه تعالى
{قُلْ} “De ki:” İşin hakikatine delalet eden fıtratından unuttuğu şeyi ona hatırlatarak ve onunla delil getirme yöntemine onu irşat ederek onu susturmak için [böyle de]: {يُحْيِيهَا الذى أنشأها أول مرة} “Onları ilk defa yaratan diriltecektir.” Zira O'nun kudreti, kendisinde değişiklik olması imkânsız olduğu için olduğu gibi durmaktadır, madde de kendi hâlindedir. {وَهُوَ بِكُلّ خَلْقٍ عَلِيمٌ} “Ve O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir.” İlk defa yaratma ve yeniden yaratma olarak yaratmanın ve var etmenin keyfiyetlerinin ayrıntılarını bilmekte son derece yetkindir; şahıslardan her bir şahsın ufalanmış ve dağılmış bütün cüzlerini, asıllarını ve fer'lerini, bitişme, ayrılma, toplanma ve dağılma bakımından birbirlerine göre durumlarını kuşatandır. Dolayısıyla daha önceki kuvvetlerle birlikte bunların her birini önceki tarz üzere yeniden var eder. Bu cümle ya cevabın içeriğini pekiştiren tezyîlî bir itiraziyedir yahut sıla cümlesine matuftur. İsim cümlesine geçilmesi ise Allah Teâlâ'nın zikredilen şeyleri bilmesinin, varlıkları yaratması gibi değil, sürekli bir durum olduğuna dikkat çekmek içindir. Yüce Allah'ın şu kavli de:
{الذى جَعَلَ لَكُم مّنَ الشجر الاخضر نَاراً} بدلٌ من الموصولِ الأولِ وعدمُ الاكتفاءِ بعطف صلتهِ على صلته
{الذى جَعَلَ لَكُم مّنَ الشجر الاخضر نَاراً} “O ki sizin için yeşil ağaçtan bir ateş var etti.” [ifadesi], birinci ism-i mevsûlden bedeldir. Sılasını onun sılasına atfetmekle yetinilmemesi...
للتَّأكيدِ ولتفاوتهما في كيفيَّةِ الدِّلالةِ أي خلقَ لأجلكم ومنفعتِكم منه ناراً على أنَّ الجعلَ إبداعيٌّ والجارَّانِ متعلِّقانِ به قُدِّما على مفعوله الصريح مع تأخيرهما عنه رتبةً لما مرَّ من الاعتناء بالمقدم والتشويق إلى المؤخَّرِ ووصفُ الشَّجرِ بالأخضرِ نظراً إلى اللَّفظِ وقد قُرىء الخضراءِ نظراً إلى المَعْنى وهو المَرخُ والعفارُ يقطعُ الرَّجلُ منهما عُصيَّتينِ مثل السِّواكينِ وهما خَضْراوانِ يقطرُ منهما الماءُ فيسحقُ المرخَ وهو ذكرٌ على العفارِ وهو أُنثى فتنقدحُ النَّارُ بإذنِ الله تعالى وذلك قوله تعالى {فَإِذَا أَنتُم مّنْه تُوقِدُونَ} فمن قدرَ على إحداثِ النَّارِ من الشَّجرِ الأخضرِ مع ما فيه من المائيَّةِ المُضادَّةِ لها بكيفيَّتهِ كان أقدرَ على إعادةِ الغضاضةِ إلى ما كان غضًّا فطرأ عليه اليبوسةُ والبلى وقولِه تعالى
...tekit için ve delalet keyfiyetindeki farklılıkları sebebiyledir. Yani yaratma ibdâî (yoktan var etme) anlamında olup iki câr-mecrûr da ona taalluk ederek, rütbece sarih mef'ûlden sonra olmalarına rağmen, öne alınana verilen önem ve sonraya bırakılana duyulan iştiyak kuralı gereğince sarih mef'ûlün önüne geçirilmiş olarak; sizin için ve sizin menfaatiniz için ondan bir ateş yarattı. Ağacın 'ahdar' (yeşil) olarak nitelenmesi lafza göredir; manaya bakılarak 'hadra' şeklinde de okunmuştur. Bu [ağaçlar] merh ve afârdır; kişi bunlardan misvak gibi iki taze dal keser, ikisi de yemyeşildir ve kendilerinden su damlar; derken erkek olan merh dalını dişi olan afâr dalına sürter ve Allah Teâlâ'nın izniyle ateş parlar. İşte Allah Teâlâ'nın {فَإِذَا أَنتُم مّنْه تُوقِدُونَ} “Bir de bakarsınız ki siz ondan [ateş] yakıyorsunuz.” kavli budur. Yeşil ağaçtan, keyfiyeti bakımından ateşe zıt olan sululuk bulunmasına rağmen ateş çıkarmaya kadir olan kimse, taze iken sonradan kuruluk ve çürüme ârız olmuş bir şeye tazeliğini geri vermeye elbette daha çok kadirdir. Yüce Allah'ın şu kavli de:
{أَوَ لَيْسَ الذى خَلَقَ السماوات والارض} الخ استئنافٌ مَسوقٌ من جهته ﷿ لتحقيق مضمون الجوابِ الذي امر ﷺ بأنْ يُخاطبهم بذلك ويُلزمهم الحجَّة والهمزةُ للإنكارِ والنَّفيِ والواوُ للعطفِ على مقدرٍ يقتضيهِ المقامُ أي أليسَ الذى أنشأها أول مرة وليس الذي جعلَ لهم مّنَ الشجر الاخضر نَاراً وليسَ الذى خَلَقَ السَّمواتِ والأرضَ مع كِبر جِرمِهما وعظم شأنهما {بقادر على أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ} في الصِّغرِ والقَمَاءةِ بالنسبةِ إليهما فإنَّ بديهةَ العقلِ قاضيةٌ بأن مَن قدَر على خلقهما فهو على خَلْقِ الأناسيِّ أقدرُ كما قال تعالى {لخلق السماوات والأرض أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ الناس} وقُرىء يقدِرُ وقوله تعالى {بلى} جوابٌ من جهتهِ تعالى وتصريحٌ بما أفادَه الاستفهامُ الإنكارِيُّ من تقريرِ ما بعد النَّفيِ وإيذانٌ بتعيُّنِ الجوابِ نطقُوا به أو تلعثمُوا فيه مخافة الإلزامِ وقولُه تعالى {وَهُوَ الخلاق العليم} عطفٌ على ما يفيدُه الإيجابُ أي بَلَى هو قادرٌ على ذلكَ وهو المبالغُ في الخلقِ والعلم كَيْفاً وكمًّا
{أَوَ لَيْسَ الذى خَلَقَ السماوات والارض} “Gökleri ve yeri yaratan... değil midir?” vb. [ayetler], sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara hitap edip kendilerine karşı delili kesinleştirmesi emredilen cevabın içeriğini tahkim etmek için O azze ve celle tarafından sevk edilmiş bir istînâftır. Hemze inkâr ve nefy içindir; vâv ise makamın gerektirdiği takdirî bir cümleye atıftır; yani: "Onları ilk defa yaratan kadir değil midir, onlar için yeşil ağaçtan ateş çıkaran kadir değil midir ve cisimlerinin büyüklüğü ve şanlarının yüceliğine rağmen gökleri ve yeri yaratan, {بقادر على أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ} onlara nispetle küçüklükleri ve hakirlikleri içinde onların benzerini yaratmaya kadir değil midir?" Zira aklın apaçık bedahati gereğince o ikisini yaratmaya kadir olan kimse, insanları yaratmaya elbette daha çok kadirdir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لخلق السماوات والأرض أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ الناس} “Göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından elbette daha büyüktür.” "Yakdiru" şeklinde [fiil olarak] da okunmuştur. Allah Teâlâ'nın {بلى} “Evet!” kavli, Allah Teâlâ tarafından bir cevaptır; inkârî istifhamın nefyden sonrasını teyit etme ifadesini sarih kılmak ve ilzam edilme korkusuyla ister telaffuz etsinler ister kekelesinler bu cevabın tayin edildiğini bildirmektir. Allah Teâlâ'nın {وَهُوَ الخلاق العليم} “O, hakkıyla yaratan, hakkıyla bilendir.” kavli, olumlu cevabın ifade ettiği anlama matuftur; yani: "Evet, O buna kadirdir; keyfiyet ve kemiyet bakımından yaratmada ve ilimde en yetkin olandır."
{إِنَّمَا أَمْرُهُ} أي شأنُه {إِذَا أَرَادَ شَيْئاً} من الأشياءِ {أَن يَقُولَ لَهُ كُن} أي أنْ يعلِّقَ به قدرته {فَيَكُونُ} فيحدُثُ من غير توقفٍ على شيءٍ آخرَ أصلاً وهذا تمثيل لقدرته تعالى فيما أرادَه بأمرِ الآمرِ المُطاعِ المأمورِ المطيعِ في سرعةِ حصولِ المأمورِ به من غيرِ توقفٍ على شيء مَا وقُرىء فيكونَ بالنَّصب عطفاً على يقولَ
{إِنَّمَا أَمْرُهُ} “O'nun emri/işi ancak şudur:” Yani O'nun şânı şöyledir: {إِذَا أَرَادَ شَيْئاً} “bir şeyi dilediği zaman” şeylerden herhangi bir şeyi [dilediği zaman], {أَن يَقُولَ لَهُ كُن} “ona sadece 'Ol' demesidir,” yani kudretini ona taalluk ettirmesidir, {فَيَكُونُ} “o da hemen oluverir.” Asla başka bir şeye bağlı olmaksızın derhal meydana gelir. Bu, emredilen şeyin hiçbir şeye bağlı olmaksızın süratle hâsıl olması hususunda Allah Teâlâ'nın dilediği şeydeki kudretini, itaat edilen emredenin itaatkâr memura olan emrine temsil etmektir. "Yekûlu" fiiline atıfla nasb ile "fe-yekûne" şeklinde de okunmuştur.
{فسبحان الذى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلّ شَىْء} تنزيهٌ له عزَّ وعلا عمَّا وصفُوه تعالى به وتعجيبٌ ممَّا قالوا في شأنهِ تعالى وقد مر تحقيق معنى سبحانَ والفاءُ للإشارةِ إلى أنَّ ما فُصِّل من شئونه تعال موجبةٌ لتنزُّهه وتنزيههِ أكملَ إيجابٍ كما أنَّ وصفَه تعالى بالمالكيةِ الكلِّيةِ المُطلقة للإشعارِ بأنَّها مقتضيةٌ لذلك أتمَّ اقتضاءٍ والملكوتُ مبالغةٌ في المُلكِ كالرَّحموتِ والرَّهبوتِ وقُرىء ملكةُ كلِّ شيءٍ ومملكةُ كلِّ شيءٍ ومُلكُ كلِّ شيءٍ {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} لا إلى غيرِه وقُرىء تَرجِعون بفتح التاء من الرُّجوعِ وفيهِ من الوعدِ والوعيد مالا يَخْفى عن ابنِ عبَّاسٍ ﵄ كنتُ لا أعلمُ ما رُوي في فصائل يس
{فسبحان الذى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلّ شَىْء} “Her şeyin mülk ve hâkimiyeti elinde olan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir.” O Azze ve Alâ'yı müşriklerin niteledikleri şeylerden tenzih etmek ve O'nun şânında söyledikleri şeylere hayret bildirmektir. "Sübhân" kelimesinin anlamının tahkiki daha önce geçmişti. Fâ harfi, Allah Teâlâ'nın şanlarından ayrıntılı olarak anlatılan hususların, O'nun noksanlıklardan münezzeh olmasını ve tenzih edilmesini en mükemmel şekilde gerektirdiğine işaret içindir; nitekim O'nun mutlak ve küllî mâlikiyetle nitelenmesi de bunu tam anlamıyla gerektirdiğini hissettirmek içindir. "Melekût", "rahmût" ve "rehbût" gibi "mülk" kelimesinde mübalağadır. "Meleketü külli şey'in", "memleketü külli şey'in" ve "mülkü külli şey'in" şeklinde de okunmuştur. {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Ve O'na döndürüleceksiniz.” Başkasına değil [yalnızca O'na döndürüleceksiniz]. "Rücû" kökünden tâ'nın fethasıyla "terciûn" şeklinde de okunmuştur. Bunda gizli kalmayacak derecede vaad ve vaid (müjde ve tehdit) vardır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: Yâsîn'in ve onun okunmasının faziletleri hakkında rivayet edilenlerin nasıl yalnız ona has kılındığını bilmiyordum...
وقر اءتها كيف خُصَّتْ بذلك فإذا أنه لهذه الآيةِ قالَ رسول الله ﷺ إنَّ لكلِّ شيءٍ قَلباً وإن قلب القرآن يس مَن قَرأها يريدُ بها وجهُ الله تعالى غفرَ اللَّهُ له وأُعطيَ منَ الأجرِ كأنَّما قرأ القُرآنَ اثنين وعشرينَ مرَّةً وأيَّما مسلمٍ قُرىء عنده إذَا نزل به مَلَكُ الموتِ سورةُ يس نزلَ بكلِّ حرفٍ منها عشرةُ أملاكٍ يقومون بين يديهِ صفوفاً يصلُّون عليهِ ويستغفرونَ له ويشهدونَ غسلَهُ ويتبعونَ جنازتَهُ ويصلُّون عليهِ ويشهدون دفنَهُ وأيَّما مسلمٍ قرأ يس في سكراتِ الموتِ لم يقبضْ مَلَكُ الموتِ رُوحَه حتَّى يجيئه رَضوانُ خازنُ الجنَّةِ بشربةٍ من شراب الجنَّةِ فيشربها وهو عَلى فراشِه فيقبضُ مَلَكُ الموتِ رُوحَه وهو ريَّانُ ويمكثُ في قبرهِ وهو ريَّانُ ولا يحتاجُ إلى حوضٍ من حياض الأنبياءِ حتَّى يدخلَ الجنَّة وهو ريَّانُ وقال ﷺ إنَّ في القُرآنِ سورةً تشفعُ لقارئِها وتستغفرُ لمستمِعها ألا وهي سورة يس
...meğer bu ayet sebebiyleymiş! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Her şeyin bir kalbi vardır; Kur'an'ın kalbi de Yâsîn'dir. Kim Allah Teâlâ'nın rızasını dileyerek onu okursa, Allah onu bağışlar ve ona Kur'an'ı yirmi iki defa okumuş gibi sevap verilir. Hangi Müslümanın yanında ölüm meleği indiğinde Yâsîn Suresi okunursa, onun her harfi sayısınca on melek iner; onun önünde saf saf dururlar, ona dua ederler, onun için istiğfar ederler, yıkanışında bulunurlar, cenazesini takip ederler, namazını kılarlar ve defnine şahitlik ederler. Hangi Müslüman sekerât-ı mevt (ölüm sarhoşluğu) hâlindeyken Yâsîn'i okursa, cennetin bekçisi Rıdvân cennet içeceklerinden bir şerbet getirmeden ölüm meleği onun ruhunu kabzetmez; o şerbeti yatağında iken içer, böylece ölüm meleği onun ruhunu suya kanmış olarak kabzeder; kabrinde suya kanmış olarak kalır ve suya kanmış olarak cennete girinceye kadar peygamberlerin havuzlarından hiçbir havuza ihtiyaç duymaz.' Yine [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: 'Şüphesiz Kur'an'da bir sure vardır ki okuyanına şefaat eder, dinleyeni için istiğfar eder. Dikkat edin, o Yâsîn Suresi'dir.'