{قَالَ يا إِبْلِيسَ مَا مَنَعَكَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَىَّ} أَي خلقتُه بالذَّاتِ من غير توسُّطِ أبٍ وأمَ والتَّثنيةُ لإبرازِ كمالِ الاعتناءِ بخلقِه ﵊ المستدعِي لإجلالِه وإعظامِه قَصْداً إلى تأكيدِ الإنكارِ وتشديدِ التَّوبيخِ {أَسْتَكْبَرْتَ} بهمزة الإنكارِ وطرحِ همزةِ الوصلِ أي أتكبَّرتَ من غيرِ استحقاقٍ {أَمْ كُنتَ مِنَ العالين} المستحقِّين للتَّفوقِ وقيل أستكبرتَ الآنَ أم لم تزلْ منذ كنتَ من المستكبرينَ وقُرىء بحذفِ همزةِ الاستفهامِ ثقةً بدلالةِ أمْ عليها
{قَالَ يا إِبْلِيسَ مَا مَنَعَكَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَىَّ} “[Allah] buyurdu ki: 'Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni ne alıkoydu?'” yani bir anne ve babanın aracılığı olmaksızın bizzat yarattığıma... Tesniye (ikil) sığası, inkarı tekit etmek ve azarlamayı şiddetlendirmek kastıyla, onun [aleyhisselâm] tazim ve tebcil edilmesini gerektiren yaratılışındaki tam ihtimamı ortaya koymak içindir. {أَسْتَكْبَرْتَ} “Büyüklük mü tasladın” inkar hemzesiyle ve vasıl hemzesinin atılmasıyla; yani layık olmadığın halde kibre mi kapıldın, {أَمْ كُنتَ مِنَ العالين} “yoksa üstün olanlardan mısın?” üstünlüğü hak edenlerden mi? 'Şimdi mi büyüklük tasladın, yoksa var olduğundan beri hep mütekebbirlerden miydin?' denildiği de söylenmiştir. 'Em' (yoksa) edatının delaletine güvenilerek istifham hemzesinin hazfiyle de okunmuştur.
وقولُه تعالى
Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{قَالَ أَنَاْ خَيْرٌ مّنْهُ} أدِّعاءٌ منه لشيءٍ مستلزم لمنعهِ من السُّجودِ على زعمِه وإشعارٌ بأنَّه لا يليقُ أنْ يسجدَ الفاضلُ للمفضولِ كما يُعرب عنه قولُه لَمْ أَكُن لاِسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِّن صلصال مّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ وقولُه تعالَى {خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ} تعليلٌ لما ادَّعاهُ من فضله ﵊ ولقد أخطأ اللعينُ حيث خَصّ الفضلَ بما من جهةِ المادةِ والعنصُر وزلَّ عنه ما من جهة الفاعل كَمَا أنبأ عَنْهُ قولِهِ تعالى لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَىَّ وما من جهة الصُّورة كما نبه عليه قوله تعالى وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِى وما من جهة الغايةِ وهو ملاكُ الأمرِ ولذلك أُمر الملائكةُ بسجودِه ﵈ حين ظهرَ لهم أنَّه أعلمُ منهم بما يدور عليه أمرُ الخلافةِ في الأرضِ وأنَّ له خواصَّ ليست لغيرِه
{قَالَ أَنَاْ خَيْرٌ مّنْهُ} “[İblis] dedi ki: 'Ben ondan daha hayırlıyım'”; kendi zannınca secde etmemesini gerektiren bir iddiadır ve {لَمْ أَكُن لاِسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِّن صلصال مّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ} “Kuru bir çamurdan, şekillenmiş bir balçıktan yarattığın bir beşere secde edecek değilim” sözünün açıkça belirttiği gibi, faziletli olanın kendisinden daha aşağıda olana secde etmesinin uygun düşmeyeceğini ihsas ettirmedir. Allah Teâlâ'nın: {خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ} “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” kavli, kendisinin üstünlüğüne dair öne sürdüğü iddiasının gerekçesidir. Lanetli olan [İblis], üstünlüğü sadece madde ve unsur yönünden olan şeylere hasrederek hata etmiştir; {لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَىَّ} “İki elimle yarattığıma” kavlinin bildirdiği gibi fail yönünden olanı, {وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِى} “ve ona ruhumdan üflediğimde” kavlinin dikkat çektiği gibi suret yönünden olanı ve işin esası olan gaye yönünden olanı ise gözden kaçırmıştır. İşte bundan dolayıdır ki, yeryüzündeki hilafet işinin kendisi etrafında döneceği konularda Âdem'in kendilerinden daha bilgili olduğu ve başkalarında bulunmayan hususiyetlere sahip olduğu meleklere zahir olunca, onun için secde etmekle emrolunmuşlardır.
{قَالَ فاخرج مِنْهَا} الفاءُ لترتيب الأمرِ على ما ظهر من اللَّعينِ من المخالفةِ للأمرِ الجليلِ وتعليلِها بالأباطيلِ أي فاخرجْ من الجنَّةِ أو من زُمرةِ الملائكةِ وهو المرادُ بالأمرِ بالهبوطِ لا الهبوطِ من السَّماءِ كما قيل فإنَّ وسوستَه لآدمَ ﵇ بعد هذا الطَّردِ وقد بُيِّن كيفيةِ وسوستِه في سُورة البقرةِ وقيل اخرجْ من الخلقةِ التي كنتَ فيها وانسلخْ منها فإنَّه كان يفتخرُ بخلقتِه فغيَّر الله خلقتَه فاسودَّ بعد ما كان أبيضَ وقَبُح بعد ما كان حَسَناً وأظلمَ بعد ما كان نورانياً وقوله تعالى {فَإِنَّكَ رَجِيمٌ} تعليلٌ للأمرِ بالخروجِ أي مطرودٌ من كلِّ خيرٍ وكرامةٍ فإنَّ مَن يُطرَدْ يُرجَمْ بالحجارةِ أو شيطان يُرجم بالشُّهبِ
{قَالَ فاخرج مِنْهَا} “[Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse çık oradan!'”; fa harfi, emrin o lanetlinin yüce emre karşı gelişine ve bunu batıl gerekçelerle savunmasına bağlanması içindir; yani cennetten yahut meleklerin topluluğundan çık! İniş emriyle kastedilen de budur, iddia edildiği gibi gökten inmek değildir; zira onun Âdem'e [aleyhisselâm] vesvese vermesi bu kovulmadan sonradır ve vesvesesinin keyfiyeti Bakara suresinde açıklanmıştır. Bir diğer görüşe göre: 'İçinde bulunduğun hilkatten (yaratılış biçiminden) çık ve ondan sıyrıl' [demektir]; zira o hilkatiyle övünüyordu, Allah da onun yaratılışını değiştirdi; böylece beyazken karardı, güzelken çirkinleşti ve nurluyken karanlıklaştı. Allah Teâlâ'nın {فَإِنَّكَ رَجِيمٌ} “Çünkü sen kovulmuş birisin” kavli, çıkış emrinin gerekçesidir; yani her türlü hayırdan ve ikramdan kovulmuşsundur; zira kovulan kimse taşlanır; yahut [sen] şahaplarla taşlanan bir şeytansın.
{وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِى} أي إبعادي عن الرَّحمةِ وتقييدها بالإضافةِ مع إطلاقِها في قوله تعالى وَإِنَّ عَلَيْكَ اللعنة لما أنَّ لعنةَ اللاعنين من الملائكةِ والثَّقلينِ أيضاً من جهتِه تعالى وأنَّهم يدعُون عليه بلعنةِ الله تعالى وإبعادِه من الرَّحمةِ {إلى يَوْمِ الدين} أي يومَ الجزاء والعقوبةِ وفيه إيذانٌ بأنَّ اللَّعنةَ مع كمال فظاعتِها ليستْ جزاءً لجنايته بل هي أُنموذجٌ لما سيلقاه مستمرّاً إلى ذلك اليومِ لكنْ لَا على أنَّها تنقطعُ يومئذٍ كما يُوهمه ظاهرُ التَّوقيتِ بل على أنَّه سيلقى يومئذٍ من ألوان العذابِ وأفانينِ العقابِ ما ينسى عنده اللَّعنَة وتصير كالزَّائلِ ألا يُرى إلى قوله تعالي فَأَذَّنَ مُؤَذّنٌ بَيْنَهُمْ أَن لَّعْنَةُ الله عَلَى الظالمين وقوله تعالى وَيَلْعَنُ بَعْضُهُم بَعْضاً
{وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِى} “Ve muhakkak ki lanetim senin üzerinedir” yani rahmetimden uzaklaştırmam... {وَإِنَّ عَلَيْكَ اللعنة} “Muhakkak ki lanet senin üzerinedir” kavlinde mutlak olarak zikredilmişken burada izafetle sınırlandırılması, meleklerin ve insanların/cinlerin (sekaleyn) lanetinin de O Teâlâ tarafından kaynaklanması ve onların da ona Allah Teâlâ'nın lanetiyle ve O'nun rahmetinden uzaklaştırmasıyla beddua etmeleri sebebiyledir. {إلى يَوْمِ الدين} “ceza gününe kadar” yani karşılık ve ceza gününe kadar... Bunda, lanetin son derece korkunç olmakla birlikte onun cinayetinin tam karşılığı olmadığına, bilakis o güne kadar kesintisiz bir şekilde karşılaşacağı şeylerin bir numunesi olduğuna bir işaret vardır; ancak bu, sürenin zahirinin vehmettirdiği gibi o gün lanetin kesileceği anlamına değil, bilakis o gün lanetin yanında unutulacağı ve adeta yokmuş gibi kalacağı çeşit çeşit azaplar ve türlü cezalarla karşılaşacağı anlamına gelir. Allah Teâlâ'nın şu kavline bakılmaz mı: {فَأَذَّنَ مُؤَذّنٌ بَيْنَهُمْ أَن لَّعْنَةُ الله عَلَى الظالمين} “Aralarından bir çağırıcı, 'Allah'ın laneti zalimlerin üzerine olsun!' diye seslenir” ve Allah Teâlâ'nın: {وَيَلْعَنُ بَعْضُهُم بَعْضاً} “ve birbirinize lanet edersiniz” kavli.
{قَالَ رَبّ فَأَنظِرْنِى} أي أمهلنِي وأخِّرني والفاءُ متعلِّقة بمحذوفٍ ينسحبُ عليه الكلام أي اذا جعلتني رَجيماً فأمهلني ولا تُمِتْني {إلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} أي آدمُ وذريتُه للجزاءِ بعد فنائِهم وأرادَ بذلك أنْ يجدَ فُسحةً لإغوائِهم ويأخذَ منهم ثأرَه وينجوَ من الموتِ بالكلِّية إذ لا موتَ بعد يومِ البعثِ
{قَالَ رَبّ فَأَنظِرْنِى} “Dedi ki: 'Rabbim! O halde bana mühlet ver'” yani beni ertele ve geciktir. Fa harfi, sözün akışının gerektirdiği mahzuf bir ifadeye bağlıdır; yani 'madem beni kovulmuş kıldın, öyleyse bana mühlet ver ve beni öldürme'; {إلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “diriltilecekleri güne kadar” yani Âdem ve neslinin yok oluşlarından sonra ceza için [diriltilecekleri güne kadar]. Bununla onları saptırmak için geniş bir imkan bulmayı, onlardan intikamını almayı ve tamamen ölümden kurtulmayı murat etmiştir; zira diriliş gününden sonra ölüm yoktur.
{قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ المنظرين} ورودُ الجوابِ بالجملةِ الاسميَّةِ مع التَّعرُّضِ لشمولِ ما سأله لآخرين على وجهٍ يشعر
{قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ المنظرين} “[Allah] buyurdu ki: 'Muhakkak sen mühlet verilenlerdensin'”; cevabın isim cümlesiyle gelmesi ve talep ettiği şeyin başkalarını da kapsadığının hissettirilecek şekilde belirtilmesi,
بكونِ السائلِ تبعاً لهم في ذلك دليلٌ واضحٌ على أنَّه إخبارٌ بالإنظارِ المقدَّر لهم أزلاً لا إنشاءٌ لإنظارٍ خاصَ به قد وقعَ إجابةً لدعائِه وأنَّ استنظارَه كان طَلَباً لتأخيرِ الموتِ إذ بهِ يتحقّقُ كونُه منهم لا لتأخيرِ العُقوبةِ كما قيل فإنَّ ذلكَ معلومٌ من إضافةِ اليَّومِ إلى الدِّينِ أي إنَّك من جُملةِ الذينَ أخِّرتْ آجالُهم أزلاً حسبما تقتضيِه حكمةُ التَّكوينِ
isteyenin bu hususta onlara tabi olduğunu gösterir biçimde yer alması, bunun onun duasına bir icabet olarak gerçekleşen ona has yeni bir mühlet verme (inşâ) değil, onlar için ezelde takdir edilmiş olan mühletin bir haberi olduğuna açık bir delildir. Onun mühlet talebi ise -söylendiği gibi cezanın ertelenmesi için değil- ölümün ertelenmesi talebiydi; zira onlardan biri olması ancak bununla gerçekleşir. Çünkü cezanın erteleneceği 'yevm' kelimesinin 'dîn'e izafe edilmesinden zaten bilinmektedir. Yani: Sen, yaratılış hikmetinin gerektirdiği doğrultuda ecelleri ezelde ertelenmiş olan topluluktansın [demektir].
{إلى يَوْمِ الوقت المعلوم} الذي قدَّره الله وعيَّنه لفناءِ الخلائقِ وهو وقتُ النَّفخةِ الأولى لا إلى وقتِ البعثِ الذي هو المسئول فالفاءُ ليستْ لربطِ نفسِ الأنظارِ بالاستنظارِ بل لربطِ الإخبارِ المذكورِ به كما في قول من قال فإن تَرحمْ فأنتَ لذاكَ أهلُ فإنَّه لا إمكان لجعل الفاءِ فيه لربطِ ماله تعالى من الأهليَّةِ القديمةِ للرحمة بوقوع الرحمةِ الحادثةِ بل هي لربط الإخبارِ بتلك الأهليةِ للرَّحمةِ بوقوعِها هذا وقد تُرك التَّوقيتُ في سورةِ الأعرافِ كما تُرك النِّداءُ والفاءُ في الاستنظار والإنظار تعويلاً على ما ذُكر ههنا وفي سُورة الحجرِ وإنْ خطَر ببالك أنَّ كلَّ وجهٍ من وجوهِ النَّظمِ الكريمِ لا بُدَّ أنْ يكون له مقامٌ بقتضيه مغايرٌ لمقامِ غيرِه وأنَّ ما حُكي من اللَّعينِ إنَّما صدرَ عنه مرَّةً وكذا جوابُه لم يقعْ إلَاّ دفعةً فمقام الاستنظارِ والإنظارِ إنِ اقتضَى أحدَ الوجوهِ المحكيَّةِ فذلك الوجهُ هو المطابقُ لمقتَضى الحالِ والبالغُ إلى رُتبةِ البلاغةِ ودرجةِ الإعجازِ وأمَّا ما عداهُ من الوجوهِ فهُو بمعزلٍ من بلوغِ طبقةِ البلاغةِ فضلاً عن العُروجِ إلى معارجِ الإعجازِ فقد سلفَ تحقيقُه في سورةِ الأعرافِ بفضلِ الله تعالى وتوفيقِه
{إلى يَوْمِ الوقت المعلوم} “bilinen vaktin gününe kadar” ki o, Allah'ın yaratılmışların yok olması için takdir edip belirlediği vakittir ve birinci sur üflemesi vaktidir; talep edilen diriliş vaktine kadar değildir. Buradaki fa harfi, mühlet vermenin bizzat kendisini mühlet talebine bağlamak için değil, zikredilen haberi ona bağlamak içindir; tıpkı “Eğer merhamet edersen, sen zaten buna layıksın” diyenin sözünde olduğu gibi. Zira oradaki fa harfini, O Teâlâ'nın merhamete olan ezeli layıklığını sonradan meydana gelen merhametin vukuuna bağlayıcı kılmak mümkün değildir; bilakis o, rahmetin vuku bulmasıyla o ehliyetin haber verilmesini birbirine bağlamak içindir. A'râf suresinde vakit tayini terk edildiği gibi, buradaki ve Hicr suresindeki anlatıma dayanılarak mühlet isteme ve mühlet verme kısımlarındaki nida ve fa harfi de terk edilmiştir. Eğer aklına, kerim nazmın her bir vechinin diğerinden farklı olarak kendisini gerektiren bir makamı olması gerektiği ve lanetliden aktarılan şeyin ondan yalnızca bir defa sadır olduğu, aynı şekilde cevabının da ancak bir defada vuku bulduğu; dolayısıyla mühlet isteme ve verme makamı aktarılan vecihlerden birini gerektirdiğinde, mukteza-yı hâle mutabık olan ve belağat rütbesine ve i'câz derecesine ulaşanın yalnız o vecih olacağı, bunun dışındaki vecihlerin ise i'câz mertebelerine yükselmek bir yana belağat tabakasına ulaşmaktan dahi uzak kalacağı şeklinde bir düşünce gelirse; bunun tahkiki Allah Teâlâ'nın lütfu ve muvaffakiyetiyle A'râf suresinde geçmişti.
{قَالَ فَبِعِزَّتِكَ} الباءُ للقسمِ والفاءُ لترتيبِ مضمونِ الجملةِ على الإنظارِ ولا يُنافيه قولُه تعالى فبما أغويتني وقوله رب بما أغويتى فإنَّ إغواءَه تعالى إيَّاهُ أثرٌ من آثارِ قُدرتِه تعالى وعزَّتِه وحكمٌ من أحكامِ قهرِه وسلطنتِه فمآلُ الإقسامِ بهما واحدٌ ولعلَّ اللعينَ أقسمَ بهما جميعاً فحكى تارةً قسَمَه بأحدِهما وأُخرى بالآخرِ أي فأُقسم بعزَّتِك {لأغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} أي ذريةَ آدمَ بتزيينِ المَعَاصي لهم
{قَالَ فَبِعِزَّتِكَ} “Dedi ki: 'İzzetine yemin olsun ki'”; ba harfi kasem (yemin) içindir, fa harfi ise cümlenin muhtevasını mühlet verilmeye bağlamak içindir. Allah Teâlâ'nın: {فبما أغويتني} “Beni azdırmana karşılık” ve {رب بما أغويتى} “Rabbim! Beni azdırmana karşılık” kavilleri buna aykırı değildir; zira O Teâlâ'nın onu azdırması, kudretinin ve izzetinin eserlerinden bir eser, kahrının ve saltanatının hükümlerinden bir hükümdür. Dolayısıyla her ikisiyle yapılan yeminin neticesi birdir. Muhtemelen lanetli her ikisiyle birden yemin etmiş, [Cenâb-ı Hak da] bazen birisiyle olan yeminini, bazen de diğeriyle olan yeminini aktarmıştır. Yani: İzzetine yemin ederim ki, {لأغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “onların hepsini mutlaka azdıracağım” yani günahları kendilerine süslü göstererek Âdem'in zürriyetini [azdıracağım].
{إِلَاّ عِبَادَكَ مِنْهُمُ المخلصين} وهم الذين أخلصَهم الله تعالى لطاعتِه وعصمَهم من الغواية وقرئ المخلِصين على صيغةِ الفاعلِ أي الذينَ أخلصُوا قلوبَهم وأعمالَهم لله تعالى
{إِلَاّ عِبَادَكَ مِنْهُمُ المخلصين} “İçlerinden ihlasa erdirilmiş kulların müstesna”; onlar, Allah Teâlâ'nın kendi itaati için halis kıldığı ve sapkınlıktan koruduğu kimselerdir. İsmi fail sığasıyla 'el-Muhlîsîn' olarak da okunmuştur; yani kalplerini ve amellerini Allah Teâlâ için halis kılanlar.
{قَالَ} أي الله ﷿ {فالحق والحق أَقُولُ} برفع الأوَّلِ على أنَّه مبتدأٌ محذوفُ الخبرِ أو خبرٌ محذوفُ المبتدأِ ونصبِ الثَّاني على أنَّه مفعولٌ لما بعدَهُ قُدِّم عليه للقصرِ أي لا أقولُ إلَاّ الحقَّ والفاءُ لترتيبِ ما بعدها على ما قبلها أي فالحقُّ قَسَمي
{قَالَ} “[Allah] buyurdu ki” yani Allah Azze ve Celle; {فالحق والحق أَقُولُ} “İşte hak budur ve ben hakkı söylerim”; birincisinin haberi mahzuf mübteda veya mübtedası mahzuf haber olarak merfu; ikincisinin ise kasr (tahsis) için öne geçirilmiş olarak kendisinden sonrakinin mefulü olarak mansub okunmasıyla; yani ben sadece hakkı söylerim. Fa harfi ise sonrasını öncesine bağlamak içindir; yani hak benim kasemimdir (yeminimdir).
{لأَمْلَانَّ جَهَنَّمَ} على أنَّ الحقَّ إمَّا اسمُه تعالى
{لأَمْلَانَّ جَهَنَّمَ} Hak kelimesinin ya O Teâlâ'nın bir ismi
أو نقيضُ الباطلِ عظّمه الله تعالى بإقسامِه به أو فأنا الحقُّ أو فقولِي الحقُّ وقوله تعالى لأَمْلَانَّ جَهَنَّمَ الخ حينئذٍ جوابٌ لقسمٍ محذوفٍ أي والله لأملأنَّ الخ وقوله تعالى والحق أَقُولُ على كلِّ تقديرٍ اعتراضٌ مقرِّرٌ على الوجهينِ الأوَّلينِ لمضمونِ الجملةِ القَسَميَّةِ وعلى الوجِه الثَّالثِ لمضمونِ الجملةِ المتقدِّمةِ أعني فقولي الحقُّ وقُرئا منصوبينِ على أنَّ الأوَّلَ مقسمٌ به كقولِك الله لأفعلنَّ وجوابُه لأملأنَّ وما بينهما اعتراضٌ وقُرئا مجرورينِ على أن الأول مقسم به قد أُضمرَ حرفُ قسمِه كقولِك الله لأفعلنَّ والحقَّ أقولَ على حكايةِ لفظِ المقسمِ به على تقديرِ كونِه نقيضَ الباطلِ ومعناه التاكيد والتشديد وقرئ بجرِّ الأَولِ على إضمارِ حرفِ القسمِ ونصبِ الثَّانِي عل المفعوليَّةِ {مِنكَ} أي من جنسِك من الشَّياطينِ {وَمِمَّن تبعك} في الغواية والإضلال {منهم} ومن ذريةِ آدمَ {أَجْمَعِينَ} تأكيدٌ للكافِ وما عُطف عليه أي لأملأنَّها من المتبوعينَ والأتباعِ أجمعينَ كقولِه تعالى لمن اتبعك منهم لامْلانَّ جَهَنَّمَ مِنكُمْ أَجْمَعِينَ وهذا القولُ هو المرادُ بقوله تعالى ولكن حَقَّ القول مِنْى لَامْلَانَّ جَهَنَّمَ مِنَ الجنة والناس أَجْمَعِينَ وحيثُ كان مناطُ الحكمِ ههُنا اتِّباعُ الشَّيطانِ اتَّضحَ أنَّ مدارَ عدمِ المشيئةِ في قولِه تعالى وَلَوْ شِئْنَا لَاتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا اتباعُ الكَفَرةِ للشَّيطانِ بُسوءِ اختيارِهم لا تحقُّقُ القولِ فليس في ذلك شائبةُ الجبرِ فتدبَّر
ya da batılın zıddı olup Allah Teâlâ'nın onunla yemin ederek yücelttiği bir kavram olması esasına göre, yahut "Hak benim" veya "Sözüm haktır" [anlamında olup] bu durumda {لأَمْلَانَّ جَهَنَّمَ} “cehennemi mutlaka dolduracağım” kavli mahzuf bir yeminin cevabıdır; yani "Vallahi mutlaka dolduracağım...". Allah Teâlâ'nın {والحق أَقُولُ} kavli ise her ihtimale göre, ilk iki vecihte yemin cümlesinin içeriğini pekiştiren, üçüncü vecihte ise önceki cümlenin -yani 'Sözüm haktır' ifadesinin- manasını pekiştiren bir ara cümledir (itirazdır). Birincisinin, senin "Vallahi mutlaka yapacağım" demen gibi kasem edilen (yemin edilen) olması, cevabının "mutlaka dolduracağım" olması ve ikisi arasındakinin de ara cümle olması üzere her ikisi de mansub olarak okunmuştur. Birincisinin, senin "Vallahi mutlaka yapacağım" demen gibi yemin harfi hazfedilmiş bir kasem edilen olması, 'el-Hakka ekûlü' ifadesinin ise batılın zıddı olması takdirine göre kasem edilen lafzın aynen aktarılması (hikaye edilmesi) üzere her ikisi de mecrur olarak okunmuştur; manası tekit ve şiddetlendirmedir. Birincisinin yemin harfinin hazfiyle mecrur, ikincisinin ise meful olarak mansub okunması da rivayet edilmiştir. {مِنكَ} “senden” yani senin cinsinden olan şeytanlardan, {وَمِمَّن تبعك} “ve sana uyanlardan” azgınlıkta ve saptırmada, {منهم} “onlardan” ve Âdem'in zürriyetinden, {أَجْمَعِينَ} “hepsinden” kef zamirinin ve ona matuf olanın tekididir; yani hem tabi olunanlardan hem de tabi olanların hepsinden orayı dolduracağım; tıpkı Allah Teâlâ'nın: {لمن اتبعك منهم لامْلانَّ جَهَنَّمَ مِنكُمْ أَجْمَعِينَ} “Onlardan sana kim uyarsa, mutlaka cehennemi hepinizden dolduracağım” kavlinde olduğu gibi. Bu söz, Allah Teâlâ'nın: {ولكن حَقَّ القول مِنْى لَامْلَانَّ جَهَنَّمَ مِنَ الجنة والناس أَجْمَعِينَ} “Fakat benden şu söz hak olmuştur: 'Cehennemi mutlaka cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım'” kavliyle kastedilen sözdür. Hükmün dayanağı burada şeytana uymak olduğuna göre, Allah Teâlâ'nın: {وَلَوْ شِئْنَا لَاتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا} “Dileseydik elbette her nefse hidayetini verirdik” kavlindeki dilememenin mihverinin, kâfirlerin kötü tercihleriyle şeytana uymaları olduğu, sözün gerçekleşmesi olmadığı açıklık kazanmıştır; dolayısıyla bunda cebr şüphesi yoktur, iyi düşün!
{قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ} على القُرآنِ أو على تبليغِ ما يُوحى إليَّ {مِنْ أَجْرٍ} دنيويَ {وَمَا أَنَا مِنَ المتكلفين} أي المتصنعين مما ليسُوا من أهلِه حتَّى أنتحلَ النبوة وأتقوَّلَ القُرآنَ
{قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ} “De ki: 'Buna karşılık sizden istemiyorum'” Kur'an'a yahut bana vahyolunanı tebliğ etmeye karşılık, {مِنْ أَجْرٍ} “hiçbir ücret” dünyevi bir karşılık, {وَمَا أَنَا مِنَ المتكلفين} “ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim” yani peygamberliği kendime mal edip Kur'an'ı kendiliğimden söyleyecek derecede ehli olmadıkları şeyleri yapmacık tavırlarla takınanlardan [değilim].
{إِنْ هُوَ} أي مَا هُو {إِلَاّ ذِكْرٌ} من الله ﷿ {للعالمين} أي للثَّقلينِ كافَّةً
{إِنْ هُوَ} “O ancak” yani o değildir, {إِلَاّ ذِكْرٌ} “bir öğüttür” Allah Azze ve Celle'den, {للعالمين} “alemler için” yani bütün insanlar ve cinler (sekaleyn) için.
{وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ} أي ما أنبأ بهِ من الوعدِ والوعيدِ وغيرِهما أو صحَّةَ خبرهِ وأنَّه الحقُّ والصِّدقُ {بَعْدَ حِينِ} بعد الموتِ أو يوم القيامة أوعند ظهور الإسلام وفسوه وقيل من بقى علمَ ذلك أذا ظهرَ أمرُه وعلَا ومَن ماتَ علمَهُ بعدَ الموتِ وفيه من التهديد ما لا يَخْفى عنِ رسول الله ﷺ مَن قرأَ سورةَ ص كانَ له بوزنِ كلِّ جبلٍ سخَّره الله لداودَ عشرَ حسناتٍ وعُصم أنْ يُصرَّ على ذنبٍ صغيرٍ أو كبيرٍ وقال أبُو أمامةَ عصمَه الله تُعالى مِنْ كلِّ ذنبٍ صغيرٍ أو كبيرٍ والله أعلمُ
{وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ} “Ve onun haberini mutlaka bileceksiniz” yani vadettiği ve tehdit ettiği şeyleri yahut haberinin doğruluğunu ve onun hak ve gerçek olduğunu, {بَعْدَ حِينِ} “bir süre sonra” ölümden sonra yahut kıyamet gününde veya İslam'ın üstün gelip yayılması esnasında. 'Hayatta kalan kimse, onun işi ortaya çıkıp yüceldiğinde bunu bilecektir; ölen kimse ise ölümden sonra bilecektir' de denilmiştir. Bunda gizli kalmayacak derecede açık bir tehdit vardır. Resûlullah'tan [sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Kim Sâd suresini okursa, Allah'ın Davud'a boyun eğdirdiği her dağın ağırlığınca ona on sevap verilir ve küçük veya büyük bir günahta ısrar etmekten korunur” rivayet edilmiştir. Ebû Ümâme ise: "Allah Teâlâ onu küçük veya büyük her günahtan korur" demiştir. En doğrusunu Allah bilir.