{وَسِيقَ الذين اتقوا رَبَّهُمْ إِلَى الجنة} مساقَ إعزازٍ وتشريفٍ للإسراعِ بهم إلى دار الكرامةِ وقيل سِيق مراكبُهم إذْ لا يُذهبُ بهم إلا راكبينَ {زُمَراً} متفاوتينَ حسب تفاوتٍ مراتبِهم في الفضلِ وعلوِّ الطَّبقةِ {حتى إذا جاؤوها وفتحت أبوابها} وقرئ بالتَّشديدِ وجوابُ إذا محذوفٌ للإيذانِ بأن لهم حينئذٍ من فُنون الكراماتِ ما لا يَحدِقُ به نطاقُ العباراتِ كأنَّه قيل حتَّى إذا جاءوها وقد فُتحِتْ أبوابُها {وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سلام عَلَيْكُمْ} من جميعِ المكارِه والآلام {طِبْتُمْ} طهرتم من دَنَس المعاصي أو طبتُم نَفْساً بما أُتيح لكُم من النَّعيمِ {فادخلوها خالدين} كان ما كان مَّما يقصر عنه البيانُ
{وَسِيقَ الذين اتقوا رَبَّهُمْ إِلَى الجنة} “Rablerine karşı gelmekten sakınanlar ise cennete sevk edilirler”, ikram ve şereflendirme sevkiyle, ikram yurduna aceleyle ulaştırılmaları için [sevk edilirler]. Binekleri sevk edilir de denilmiştir; zira onlar ancak biniciler olarak götürülürler. {زُمَراً} “bölük bölük”, faziletteki derecelerinin ve makamlarının yüceliğindeki farklılıklarına göre farklı gruplar hâlinde [sevk edilirler]. {حتى إذا جاؤوها وفتحت أبوابها} “Nihayet oraya gelip kapıları açıldığında” -şeddeli olarak da okunmuştur- [ifadesinde] 'izâ'nın cevabı, o anda onlar için ifadelerin sınırlarının kuşatamayacağı türlü ikramlar bulunduğunu bildirmek üzere hazfedilmiştir; sanki 'Nihayet oraya gelip kapıları açılmış olduğunda ve {وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سلام عَلَيْكُمْ} bekçileri onlara: Bütün hoşa gitmeyen şeylerden ve acılardan 'Selâm sizlere!' {طِبْتُمْ} 'Tertemiz oldunuz' -günahların kirinden temizlendiniz yahut size sunulan nimetlerle gönlünüz hoş oldu- {فادخلوها خالدين} 'Ebedî kalıcılar olarak buraya girin!' dediğinde, beyanın aciz kaldığı öyle şeyler oldu ki!' denilmiş gibidir.
{وَقَالُواْ الحمد لِلَّهِ الذى صَدَقَنَا وَعْدَهُ} بالبعث والثَّوابِ {وَأَوْرَثَنَا الأرض} يريدونَ المكانَ الذي استقرُّوا فيه على الاستعارةِ وإيراثُها تمليكُها مخلَّفة عليهم من أعمالِهم أو تمكينُهم من التَّصرُّفِ فيها تمكينَ الوارثِ فيما يَرثُه {نَتَبَوَّأُ مِنَ الجنة حَيْثُ نشاء} أي نتبوأ كلُّ واحدٍ مَّنا في أي مكانٍ أرادُه من جنَّتهِ الواسعة على أنَّ فيها مقاماتٍ معنويةً لا يتمانع واردوها {فَنِعْمَ أَجْرُ العاملين} الجنَّةُ
{وَقَالُواْ الحمد لِلَّهِ الذى صَدَقَنَا وَعْدَهُ} “Ve derler ki: 'Bize vaadini doğru çıkaran Allah'a hamdolsun'”, dirilme ve sevap konusundaki [vaadini], {وَأَوْرَثَنَا الأرض} “'ve bizi bu yere mirasçı kılan [Allah'a hamdolsun]'”, istiare yoluyla yerleştikleri mekânı kastetmektedirler. Oraya mirasçı kılınmaları ise amellerinin ardından kendilerine mülk kılınması yahut mirasçının miras aldığı şeyde tasarruf etmesi gibi orada tasarruf etme imkânının kendilerine verilmesidir. {نَتَبَوَّأُ مِنَ الجنة حَيْثُ نشاء} “'Cennetten dilediğimiz yerde konaklıyoruz.'” Yani her birimiz, oraya girenlerin birbirine engel olmadığı manevi makamlar bulunmakla birlikte, geniş cennetinden dilediği herhangi bir yerde yerleşir. {فَنِعْمَ أَجْرُ العاملين} “Çalışanların mükâfatı ne güzeldir!” [O mükâfat] cennettir.
{وَتَرَى الملائكة حَافّينَ} مْحدقين {مِنْ حَوْلِ العرش} أي حوله
{وَتَرَى الملائكة حَافّينَ} “Melekleri kuşatmış görürsün”, çevrelemiş olarak, {مِنْ حَوْلِ العرش} “Arş'ın etrafını”, yani onun etrafını.
ومِن مزيدةٌ أو لابتداءِ الحفوفِ {يُسَبّحُونَ بِحَمْدِ رَبّهِمْ} أي ينزهونَه تعالى عَّما لا يليق به متلبسين بحمدِه والجملة حالٌ ثانيةٌ أو مقيَّدةٌ للأُولى والمعنى ذاكرين له تعالى بوصفى جلالِه وإكرامِه تلذُّذاً به وفيه إشعارٌ بأنَّ أقصى درجاتِ العلِّيينَ وأعلى لذائذِهم هو الاستغراق في شئونه ﷿ {وَقُضِىَ بَيْنَهُمْ بالحق} أي بين الخلقِ بإدخال بعضِهم النَّارَ وبعضهم الجَّنةَ أو بين الملائكةِ بإقامتِهم في منازلِهم على حسبِ تفاضُلِهم {وَقِيلَ الحمد للَّهِ رَبّ العالمين} أي على ما قَضَي بيننا بالحق وأنزل كلامنا منزلتَه التي هي حقُّه والقائلون هم المؤمنون ممَّن قُضىَ بينهم أو الملائكةُ وطى ذكرهم لتعينهم وتعظيمهم عنِ النبيِّ ﷺ مَن قرأَ سُورة الزُّمَر لم يقطعِ الله تعالى رجاءَهُ يومَ القيامةِ وأعطاهُ ثوابَ الخائفينَ وعن عائشةَ ﵂ أنه ﷺ كانَ يقرأُ كلَّ ليلةٍ بنى إسرائيل والزمر
'Min' zâiddir veya kuşatmanın başlangıcı içindir. {يُسَبّحُونَ بِحَمْدِ رَبّهِمْ} “Rablerini hamd ile tesbih ederler.” Yani O'na hamdetmiş olarak Yüce Allah'ı O'na layık olmayan şeylerden tenzih ederler. Bu cümle ikinci bir hâldir yahut birinci hâli kayıtlayıcıdır. Mana şöyledir: O'ndan lezzet alarak Yüce Allah'ı celâl ve ikram vasıflarıyla zikrederler. Bunda, İlliyyûn'un en ileri derecelerinin ve onların en yüksek lezzetlerinin, Aziz ve Celil olan Allah'ın şanlarında istiğrak hâlinde olmak olduğuna dair bir işaret vardır. {وَقُضِىَ بَيْنَهُمْ بالحق} “Ve aralarında hak ile hükmolunur.” Yani bir kısmının ateşe, bir kısmının cennete sokulmasıyla mahlukat arasında [hükmolunur]; yahut fazilet derecelerine göre mevkilerinde ikame edilmeleriyle melekler arasında [hükmolunur]. {وَقِيلَ الحمد للَّهِ رَبّ العالمين} “Ve 'Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun' denilir.” Yani aramızda hak ile hükmettiği ve kelamımızı hak olan makamına indirdiği için [hamdolsun denilir]. Bunu söyleyenler, aralarında hüküm verilen müminler yahut meleklerdir; muayyen oldukları ve tazim edilmeleri sebebiyle zikirleri dürülmüştür (açıkça belirtilmemiştir). Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet edildiğine göre]: “Kim Zümer Suresi'ni okursa, Yüce Allah kıyamet gününde onun ümidini kesmez ve ona [Allah'tan] korkanların sevabını verir.” Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem her gece Benî İsrâîl (İsrâ) ve Zümer surelerini okurdu.