Binûn

Gâfir — 2. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{ادخلوا أبواب جَهَنَّمَ} أي أبوابَها السبعةَ المقسومةَ لكُم {خالدين فِيهَا} مقدراً خلودُكم فيها {فَبِئْسَ مَثْوَى المتكبرين} أي عن الحقِّ جهنمُ والتعبيرُ عن مدخلِهم بالمَثْوى لكونِ دخولِهم بطريقِ الخلودِ

{ادخلوا أبواب جَهَنَّمَ} “Girin cehennemin kapılarından!” yani sizin için taksim edilmiş yedi kapısına [girin], {خالدين فِيهَا} “orada ebedî kalıcılar olarak.” Orada ebedî kalıcılığınız takdir edilmiş olarak. {فَبِئْسَ مَثْوَى المتكبرين} “Kibirlenenlerin yeri ne kötüdür!” Yani hakka karşı kibirlenenlerin [yeri olan] cehennem ne kötüdür. Onların giriş yerinin 'mesvâ' (kalınacak yurt) olarak ifade edilmesi, girişlerinin ebedî kalış şeklinde olması sebebiyledir.

{فاصبر} إلى أنْ يُلاقُوا ما أعد لهم من العذابِ {إِنَّ وَعْدَ الله} بتعذيبِهم {حَقّ} كائنٌ لا محالَة {فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ} أي فإنْ نُرِكَ ومَا مزيدةٌ لتأكيدِ الشرطيةِ ولذلكَ لحقتِ النونُ الفعلَ ولا تلحقُه مع إنْ وحدَها {بَعْضَ الذى نَعِدُهُمْ} وهو القتلُ والأسرُ {أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ} قبلَ ذلكَ {فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ} يومَ القيامةِ فنجازِيهم بأعمالِهم وهُو جوابُ نتوفينكَ وجوابُ نرينك محذوفٌ مثلُ فذاكَ ويجوزُ ان يكون جوابا لها بَمعْنى إنْ نُعذبهم في حياتِك أو لم نُعذبْهم فإنَّا نعذبهم في الآخرةِ أشدَّ العذابِ وأفظَعه كما ينبىءُ عنْهُ الاقتصارُ على ذكِر الرجوعِ في هذا المعرضِ

{فاصبر} “O halde sabret!” Kendileri için hazırlanan azapla karşılaşıncaya kadar [sabret]. {إِنَّ وَعْدَ الله} “Şüphesiz Allah'ın vaadi” onlara azap etme konusundaki [vaadi], {حَقّ} “haktır.” Mutlaka gerçekleşecektir. {فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ} “Eğer sana gösterirsek” yani eğer sana gösterirsek; 'mâ' şartı tekit etmek için zâiddir, bundan dolayı nûn fiile bitişmiştir; tek başına 'in' ile birlikte fiile bitişmez, {بَعْضَ الذى نَعِدُهُمْ} “onlara vaad ettiğimizin bir kısmını” ki bu öldürülme ve esir edilmedir, {أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ} “yahut senin canını alırsak” bundan önce, {فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ} “onlar ancak bize döndürüleceklerdir.” Kıyamet gününde [bize döndürülecekler] ve biz de onları amelleriyle cezalandıracağız. Bu [cümle], 'neteveffeyenneke'nin cevabıdır; 'nüriyenneke'nin cevabı ise 'fe-zâke' (işte o da böyledir) gibi mahzuftur. Ya da her ikisinin cevabı olması da caizdir; şu manada ki: Hayatında onlara azap etsek de etmesek de biz onlara ahirette en şiddetli ve en korkunç azapla azap edeceğiz; nitekim bu bağlamda sadece dönüşün zikredilmesiyle yetinilmesi de buna işaret etmektedir.

{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلاً مّن قَبْلِكَ مِنْهُم مَّن قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَّن لَّمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ} إذْ قيلَ عددُ الأنبياءِ ﵈ مائةٌ وأربعةٌ وعشرونَ ألفاً والمذكورُ قصصُهم أفرادٌ معدودةٌ وقيلَ أربعةُ آلافً من بني اسرائيل واربعة آلالف من سائرٍ النَّاسِ {وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ} أي وما صحَّ وما استقامَ لرسولٍ منهم {أن يأتي بآية إِلَاّ بِإِذْنِ الله} فإنَّ المعجزاتِ على تشعب فنونِها عطايَا من الله تعالَى قسمها بينُهم حسبَما اقتضتْهُ مشيئته المبنية على الحكم البالغةِ كسائرِ القَسْمِ ليسَ لهم اختار في إيثارِ بعضِها والاستبدادِ بإتيان المقترح منها

{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلاً مّن قَبْلِكَ مِنْهُم مَّن قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَّن لَّمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ} “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik. Onlardan kimini sana anlattık, kimini de sana anlatmadık.” Zira peygamberlerin aleyhimüsselâm sayısının yüz yirmi dört bin olduğu söylenmiştir; kıssaları anlatılanlar ise sayılı fertlerdir. Dört bininin İsrâiloğullarından, dört bininin de diğer insanlardan olduğu da söylenmiştir. {وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ} “Hiçbir peygamber için mümkün değildir,” yani onlardan hiçbir peygamber için caiz ve doğru olmazdı, {أن يأتي بآية إِلَاّ بِإِذْنِ الله} “Allah'ın izni olmadan bir ayet (mucize) getirmek.” Çünkü mucizeler, çeşitlerinin farklılığına rağmen Allah Teâlâ'dan birer bağıştır; diğer taksimat gibi, tam hikmetine dayalı iradesinin gerektirdiği şekilde onları aralarında paylaştırmıştır. Bir kısmını tercih etmede veya teklif edilenleri kendiliklerinden getirmede onların bir seçme hakkı yoktur.

{فَإِذَا جَاء أَمْرُ الله} بالعذابِ في الدُّنيا والآخرةِ {قُضِىَ بالحق} بإنجاءِ المُحقِّ وإثابتِه وإهلاكِ المُبطلِ وتعذيبِه {وَخَسِرَ هُنَالِكَ} أي وقتَ مجيءِ أمرِ الله اسمُ مكانٍ استعيرَ للزمانِ {المبطلون} أي المتمسكونَ بالباطلِ على الإطلاقِ فيدخلُ فيهم المعاندونَ المقترحونَ دخولاً أولياً

{فَإِذَا جَاء أَمْرُ الله} “Allah'ın emri geldiğinde,” dünyada ve ahirette azap [emri geldiğinde], {قُضِىَ بالحق} “hak ile hükmolunur.” Haklının kurtarılıp mükâfatlandırılması, batıl ehlinin ise helak edilip cezalandırılmasıyla [hükmolunur]. {وَخَسِرَ هُنَالِكَ} “İşte orada hüsrana uğramıştır” yani Allah'ın emrinin geldiği vakitte; mekân ismi zaman için istiare edilmiştir, {المبطلون} “bâtılı savunanlar.” Yani mutlak olarak bâtıla sarılanlar; dolayısıyla inatçı ve teklifçi kâfirler bunların arasına öncelikli olarak girer.

{الله الذى جَعَلَ لَكُمُ الأنعام} قيلَ هيَ الإبلُ خَاصَّةً أي خلقَها لأجلِكُم ومصلحتِكم وقولُه تعالى {لِتَرْكَبُواْ مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ} تفصيلٌ لما دلَّ عليهِ اللامُ إجمالاً ومِنْ لابتداءِ الغايةِ ومعناهَا ابتداءٌ الركوبِ والأكلِ منَها أي تعلقهُما بَها وقيل للتبعيضِ أي لتركبُوا بعضَها وتأكلُوا بعضَها لا على أَنَّ كلَاّ من الركوبِ والأكلِ مختصٌّ ببعضٍ معينٍ منها بحيثُ لا يجوزُ تعلقُه بما تعلقَ به الآخرُ بل على أن كلَّ بعضٍ منَها صالحٌ لكلَ منهما وتغييرُ النظمِ الكريمِ في الجُملةِ الثانيةِ لمُراعاةِ الفواصلِ معَ الإشعارِ بأصالِة الركوبِ

{الله الذى جَعَلَ لَكُمُ الأنعام} “O Allah ki, sizin için sağmal hayvanları var etti;” bunun sadece develer olduğu söylenmiştir; yani sizin için ve maslahatınız için onları yaratmıştır. Allah Teâlâ'nın {لِتَرْكَبُواْ مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ} “onlardan binesiniz diye ve onlardan yersiniz.” kavli, [leküm'deki] lâm harfinin icmâlen delalet ettiği şeyin tafsilidir. 'Min' gaye başlangıcı (ibtidâ-i gâye) içindir; manası binme ve yemenin onlardan başlaması, yani o ikisinin onlara taalluk etmesidir. Teb'îz (kısmîlik) için olduğu da söylenmiştir; yani bir kısmına binesiniz ve bir kısmını yiyesiniz [demektir]. Binme ve yemenin her birinin belirli bir kısma mahsus olup diğerinin taalluk ettiği şeye taallukunun caiz olmaması şeklinde değil, bilakis her bir kısmın her ikisine de elverişli olması manasındadır. İkinci cümledeki nazm-ı kerîmin değişmesi ise fasılaları gözetmekle birlikte binmenin asıl olduğuna da işaret etmek içindir.

{وَلَكُمْ فيِهَا منافع} أُخرُ غيرُ الركوبِ والأكلِ كألبانِها وأوبارِها وجلودِها {وَلِتَبْلُغُواْ عَلَيْهَا حَاجَةً فِى صُدُورِكُمْ} بحملِ أثقالِكم من بلدٍ إلى بلدٍ {وَعَلَيْهَا وَعَلَى الفلك تُحْمَلُونَ} لعلَّ المرادَ به حملُ النساءِ والولدانِ عليها بالهودجِ وهو السرُّ في فصلِه عن الركوبِ والجمعُ بينها وبين الفلك في الحملِ لِمَا بينَهمَا من المناسبةِ التامَّةِ حتى سُميتْ سفائنَ البرِّ وقيلَ هي الأزواجُ الثمانيةُ فمعنى الركوبِ والأكلِ منها تعلقُهمَا بالكلِّ لكن لا على أن كلا منهما يجوز تعلقه بكل منها ولا على أن كلا منهما مختصٌّ ببعضٍ معينٍ منها بحيثُ لا يجوزُ تعلقُه بما تعلقَ به الآخرُ بل على أنَّ بعضَها يتعلق به الاكل فقط كالغنم وبعضها يتعلقُ به كلاهُما كالإبلِ والبقرِ والمنافعُ تعمُّ الكلَّ وبلوغُ الحاجةِ عليها يعمُّ البقر

{وَلَكُمْ فيِهَا منافع} “Ve onlarda sizin için faydalar vardır;” sütleri, yünleri ve derileri gibi binme ve yeme dışında başka [faydalar vardır], {وَلِتَبْلُغُواْ عَلَيْهَا حَاجَةً فِى صُدُورِكُمْ} “ve göğüslerinizdeki bir hacete onların üzerinde ulaşmanız için;” ağırlıklarınızı bir beldeden diğerine taşımak suretiyle [ulaşmanız için], {وَعَلَيْهَا وَعَلَى الفلك تُحْمَلُونَ} “hem onların üzerinde hem de gemilerde taşınırsınız.” Muhtemelen bundan maksat, kadınların ve çocukların hevdic (mahfe) içinde onların üzerinde taşınmasıdır; bunun binmekten ayrı zikredilmesinin hikmeti de budur. Taşımada onlar ile gemilerin bir arada zikredilmesi ise aralarındaki tam münasebetten ötürüdür, hatta develere “kara gemileri” denilmiştir. Onların (en'âmın) sekiz çift olduğu da söylenmiştir; bu durumda onlara binme ve onlardan yemenin manası, her ikisinin de tamamına taalluk etmesidir. Ancak bu, her ikisinin de her birine taallukunun caiz olması şeklinde değil, her ikisinin de belirli bir kısma mahsus olup diğerinin taalluk ettiği şeye taalluk etmemesi şeklinde de değildir; bilakis koyun gibi bir kısmına sadece yemenin taalluk etmesi, deve ve sığır gibi bir kısmına da her ikisinin birden taalluk etmesi şeklindedir. Menfaatler ise hepsini kapsar; üzerlerinde hacete ulaşmak ise sığırı da kapsar.

{ويريكم آياته} دلائلَه الدالةَ على كمالِ قدرتِه ووفورِ رحمتِه {فَأَىَّ آيات الله} أي فأيَّ آيةٍ من تلكَ الآياتِ الباهرةِ {تُنكِرُونَ} فإنَّ كلاً منها منَ الظهورِ بحيثُ لا يكادُ يجترىءُ على إنكارِها من له عقلٌ في الجملةِ وهو ناصبٌ لأيَّ وإضافةُ الآياتِ إلى الاسمِ الجليلِ لتربيةِ المهابةِ وتهويلِ إنكارِها وتذكير أيْ هُو الشائعُ المستفيضُ والتأنيثُ قليلٌ لأنَّ التفرقةَ بين المذكِر والمؤنثِ في الأسماءِ غيرُ الصفاتِ نحوُ حمارٌ وحمارةٌ غريبٌ وهيَ في أيَ أغربُ لإبهامِه

{ويريكم آياته} “Ve O, size ayetlerini gösteriyor;” kudretinin kemaline ve rahmetinin bolluğuna delalet eden delillerini [gösteriyor]. {فَأَىَّ آيات الله} “O halde Allah'ın hangi ayetlerini” yani o apaçık ayetlerden hangi ayeti {تُنكِرُونَ} “inkâr ediyorsunuz?” Zira onların her biri öyle bir açıklıktadır ki, az çok aklı olan kimse onları inkâra cüret edemez. Bu fiil 'eyye' kelimesini nasb etmiştir; ayetlerin İsm-i Celîl'e (Allah lafzına) izafe edilmesi heybet kazandırmak ve inkârını dehşet verici kılmak içindir. 'Eyy' kelimesinin müzekker kullanımı yaygın ve meşhurdur, müennes kullanımı ise azdır; zira 'hımâr' (erkek eşek) ve 'hımâre' (dişi eşek) örneğinde olduğu gibi sıfat olmayan isimlerde müzekker ile müennesi ayırt etmek gariptir; mübhem oluşundan dolayı 'eyy' kelimesinde ise bu daha da gariptir.

{أَفَلَمْ يَسِيرُواْ} أي أقعدُوا فلم يَسِيرُواْ {فِى الأرض فَيَنظُرُواْ كَيْفَ كَانَ عاقبة الذين مِن قَبْلِهِم} من الأمم المهلكة وقوله تعالى {كَانُواْ أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً} الخ استئنافٌ مسوقٌ لبيانِ مبادِي أحوالِهم وعواقِبها {وآثارا فِى الأرض} باقيةً بعدَهُم من الأبنيةِ والقصورِ والمصانعِ وقيل هي آثارُ أقدامِهم في الأرضِ لعظمِ أجرامِهم {فَمَآ أغنى عَنْهُمْ مَّا كَانُواْ يَكْسِبُونَ}

{أَفَلَمْ يَسِيرُواْ} “Gezip dolaşmadılar mı” yani oturdular da dolaşmadılar mı {فِى الأرض فَيَنظُرُواْ كَيْفَ كَانَ عاقبة الذين مِن قَبْلِهِم} “yeryüzünde, baksınlar kendilerinden öncekilerin sonu nasıl olmuş?” Helak edilen ümmetlerden [öncekilerin]. Allah Teâlâ'nın {كَانُواْ أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً} “Onlar kendilerinden daha çok ve daha güçlüydüler...” kavli, onların durumlarının başlangıçlarını ve akıbetlerini beyan etmek üzere getirilmiş bir istînâftır. {وآثارا فِى الأرض} “ve yeryüzündeki eserler [bakımından da daha üstündüler];” binalar, köşkler ve kalelerden kendilerinden sonra kalan [eserler bakımından]. Cüsselerinin büyüklüğünden dolayı yeryüzündeki ayak izleri olduğu da söylenmiştir. {فَمَآ أغنى عَنْهُمْ مَّا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} “Fakat kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı.”

مَا الأُولى نافيةٌ أو استفهاميةٌ منصوبةٌ بأَغْنَى والثانيةُ موصولةٌ أو مصدريةٌ مرفوعةٌ أي لم يغن عنهم أو أيَّ شيءٍ أغنَى عنهُم مكسوبُهم أو كسبُهم

Birinci 'mâ' nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır) yahut 'ağnâ' fiiliyle mensub bir istifhamiyedir (soru edatıdır); ikincisi ise mevsûledir yahut merfû bir masdariyyedir. Yani kazandıkları şeyler veya kazanmaları kendilerine fayda vermedi yahut onlara ne fayda sağladı? [demektir].

{فَلَمَّا جَاءتْهُمْ رُسُلُهُم بالبينات} بالمعجزاتِ أو بالآياتِ الواضحةِ {فَرِحُواْ بِمَا عِندَهُمْ مّنَ العلم} أي أظهرُوا الفرحَ بذلك وهو مالهم من العقائدِ الزائغةِ والشُّبهِ الداحضة وتسميتُها علماً للتهكمِ بهم أو علُم الطبائعِ والتنجيمِ والصنائعِ ونحوِ ذلك أو هو علمُ الأنبياءِ الذي أظهرَهُ رسلُهم على أنَّ مَعْنى فرحِهم بهِ ضحِكُهم منْهُ واستهزاؤُهم بهِ ويؤيدُه قولُه تعالى {وَحَاقَ بِهِم مَا كَانُواْ بِهِ يستهزؤون} وقيلَ الفرحَ أيضاً للرسلِ فإنَّهم لمَّا شاهدُوا تماديَ جهلِهم وسوءَ عاقبتِهم فِرحُوا بمَا أُوتوا منَ العلمِ المُؤدِّي إلى حُسنِ العاقبةِ وشكرُوا الله عليهِ وحاقَ بالكافرينَ جزاءُ جهلِهم واستهزائِهم

{فَلَمَّا جَاءتْهُمْ رُسُلُهُم بالبينات} “Peygamberleri kendilerine apaçık delillerle gelince,” mucizelerle veya açık ayetlerle [gelince], {فَرِحُواْ بِمَا عِندَهُمْ مّنَ العلم} “yanlarındaki bilgiyle şımardılar;” yani sahip oldukları sapkın inançlar ve bâtıl şüphelerle sevinç gösterisinde bulundular. Bunun 'ilim' diye isimlendirilmesi onlarla alay etmek içindir; yahut tabiat, astroloji, sanatlar ve benzeri ilimlerdir; ya da peygamberlerinin ortaya koyduğu peygamberlik ilmidir ki, onunla sevinmelerinin manası ona gülmeleri ve onunla alay etmeleridir. Nitekim Allah Teâlâ'nın {وَحَاقَ بِهِم مَا كَانُواْ بِهِ يستهزؤون} “ve alay etmekte oldukları şey kendilerini kuşatıverdi.” kavli de bunu desteklemektedir. Sevincin peygamberlere ait olduğu da söylenmiştir; zira onlar, kâfirlerin cehaletteki ısrarlarını ve kötü akıbetlerini görünce, kendilerine verilen ve güzel akıbete ulaştıran ilimle sevinmiş ve buna karşılık Allah'a şükretmişlerdir; kâfirleri ise cehaletlerinin ve alaylarının cezası kuşatıvermiştir.

{فَلَمَّا رَأَوْاْ بَأْسَنَا} شدةَ عذابِنا ومنْهُ قولُه تعالى بعذاب بئيس {قالوا آمنا بالله وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ} يعنونَ الأصنامَ

{فَلَمَّا رَأَوْاْ بَأْسَنَا} “Azabımızı gördükleri zaman,” azabımızın şiddetini [gördüklerinde] -nitekim Allah Teâlâ'nın {بعذاب بئيس} “şiddetli bir azapla” kavli de bundandır-; {قالوا آمنا بالله وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ} “'Yalnızca Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler.” Putları kastediyorlar.

{فَلَمْ يَكُ يَنفَعُهُمْ إيمانهم لَمَّا رَأَوْاْ بَأْسَنَا} أي عندَ رؤيةِ عذابِنا لامتناعِ قَبولِه حينئذٍ ولذلكَ قيلَ فلم يك بمعنى لَم يصحَّ ولم يستقمْ والفاء الاولى بيان عاقبةِ كثرتِهم وشدةِ قوتِهم وما كانُوا يكسبونَ بذلكَ زعما منهم ان يُغنِي عنُهم فلم يترتبْ عليهِ إلا عدمُ الإغناءِ فبهذا الاعتبارِ جرى مَجرى النتيجةِ وإنْ كانَ عكسَ الغرضِ ونقيضَ المطلوبِ كَما في قولك وعظتُه فلم يتعظْ والثانيةُ تفسيرٌ وتفصيلٌ لما أُبهمَ وأُجملَ من عدمِ الإغناءِ وقد كثُر في الكلامِ مثلُ هذه الفاء ومبناها على التفسيرَ بعدَ الإبهامِ والتفصيلِ بعد الإجمالِ والثالثةُ لمجردِ التعقيبِ وجعلِ ما بعدَها تابعاً لما قبلَها واقعاً عقيبه لأنَّ مضمونَ قولِه تعالَى فلمَّا جاءتْهُم الخ هُو أنَّهم كفُروا فصارَ مجموعُ الكلامِ بمنزلةِ أنْ يقالَ فكفرُوا ثمَّ لما رَأَوا بأسَنا آمنُوا والرابعةُ للعطفِ على آمنُوا كأنَّه قيلَ فآمنُوا فلم ينفعْهُم لأنَّ النافعَ هُو الإيمانُ الاختياريُّ {سُنَّةَ الله التى قَدْ خَلَتْ فِى عِبَادِهِ} أي سَنَّ الله تعالَى ذلكَ سُنَّةً ماضيةً في العباد وهو من المصادر المؤكدةِ {وَخَسِرَ هُنَالِكَ الكافرون} أي وقتَ رؤيتِهم البأسَ على أنه اسم مكان قد استُعيرَ للزمانِ كما سلفَ آنِفاً عن رسولِ الله ﷺ مَنْ قرأَ سورةَ المؤمنِ لم يبقَ روحُ نبيَ ولا صدِّيقٍ ولا شهيدٍ ولا مؤمنٍ إلا صلَّى عليه واستغفر له

{فَلَمْ يَكُ يَنفَعُهُمْ إيمانهم لَمَّا رَأَوْاْ بَأْسَنَا} “Fakat azabımızı gördükleri zaman imanları kendilerine fayda vermedi.” Yani azabımızı gördükleri anda; çünkü o vakitte imanın kabulü imkânsızdır. Bu sebeple 've lem yeku' ifadesinin, 'sahih ve geçerli olmadı' manasında olduğu söylenmiştir. Birinci fâ, çokluklarının, güçlerinin şiddetinin ve bununla kendilerine fayda sağlayacağı zannıyla kazandıkları şeylerin akıbetinin beyanıdır; fakat bundan faydasızlık dışında bir sonuç çıkmamıştır. Dolayısıyla bu açıdan, hedefin zıddı ve matlubun aksine olsa bile, “Ona vaaz ettim de ibret almadı” demen gibi netice yerinde cereyan etmiştir. İkincisi, fayda vermeme durumundaki müphemliğin ve icmâlin tefsiri ve tafsilidir; kelamda bu tür fâ çokça yer alır ve esası ibhamdan sonra tefsir, icmâlden sonra tafsile dayanır. Üçüncüsü ise sadece ta'kîb (ardışıklık) içindir ve sonrasındakini öncesindekine tabi kılıp hemen peşinden vaki kılmak içindir; zira Allah Teâlâ'nın {فَلَمَّا جَاءتْهُم} “onlara gelince...” kavlinin muhtevası inkâr etmiş olmalarıdır. Böylece kelamın tamamı sanki “inkâr ettiler, sonra azabımızı görünce iman ettiler” denilmiş gibi oldu. Dördüncüsü ise 'âmenû' (iman ettiler) ifadesine atıf içindir; sanki “iman ettiler fakat kendilerine fayda vermedi” denilmiş gibidir; çünkü fayda veren, ihtiyarî (özgür iradeyle olan) imandır. {سُنَّةَ الله التى قَدْ خَلَتْ فِى عِبَادِهِ} “Allah'ın kulları hakkında süregelen kanunu budur.” Yani Allah Teâlâ bunu kulları arasında geçerli bir kanun kılmıştır; bu da tekit edici mastarlardandır. {وَخَسِرَ هُنَالِكَ الكافرون} “İşte orada kâfirler hüsrana uğramışlardır.” Yani azabı gördükleri vakitte; nitekim az önce geçtiği üzere mekân ismi zaman için istiare kılınmıştır. Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kim Mü'min (Gâfir) sûresini okursa, hiçbir peygamber, sıddîk, şehid ve mü'min ruhu kalmaz ki ona salat edip istiğfarda bulunmasın.”