{وَنَادَوْاْ} خازنَ النَّارِ {يا مالك} وقُرِىءَ يا مَالِ على التَّرخيمِ بالضمِّ والكسرِ ولعلَّه رمزٌ إلى ضعفِهم وعجزِهِم عن تأديةِ اللفظِ بتمامِه {لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} أي لِيُمتنا حتَّى نستريحَ من قضَى عليه إذا أماتَهُ والمعنى سَلْ ربَّك أنْ يقضي علينا وهَذا لا يُنافِي ما ذُكرَ من إبلاسِهم لأنَّه جؤارٌ وتمنَ للموتِ لفرطِ الشدَّةِ {قَالَ إِنَّكُمْ ماكثون} أيْ فِي العذابِ أبداً لا خلاصَ لكُم منْهُ بموتٍ ولا بغيرِه عن ابنِ عباس ﵄ أنَّه لا يُجيبُهم إلا بعدَ ألفِ سنةٍ وقيلَ بعد مائةٍ وقيلَ بعدَ أربعينَ سنةً
{وَنَادَوْا} “Ve seslendiler” cehennemin bekçisine: {يَا مَالِكُ} “Ey Mâlik!” Zammeli ve kesreli olarak terhîm (kelimenin sonunu kısaltma) ile (يَا مَالِ) şeklinde de okunmuştur. Bu [kısaltma], belki de onların zayıflığına ve lafzı tam olarak telaffuz etmekten aciz kaldıklarına bir işarettir. {لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} “Rabbin bizim işimizi bitirsin (bizi öldürsün)” yani bizi öldürsün de rahata erelim. Bu, birini öldürdüğünde söylenen 'kadâ aleyhi' (onun canını aldı) tabirinden gelir. Mana: 'Rabbine bizi öldürmesi için niyazda bulun' demektir. Bu durum, onların daha önce zikredilen ümitsizlikleriyle (iblâs) çelişmez; çünkü bu, şiddetin aşırılığından ötürü bir feryat ve ölümü temennidir. {قَالَ إِنَّكُم مَّاكِثُونَ} “O da dedi ki: 'Şüphesiz siz [burada] kalıcısınız!'” yani ebediyen azabın içindesiniz; sizin için ölümle yahut başka bir yolla oradan kurtuluş yoktur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [rivayet edildiğine göre], onlara ancak bin yıl sonra cevap verecektir; yüz yıl sonra yahut kırk yıl sonra [cevap vereceği] de söylenmiştir.
{لَقَدْ جئناكم بالحق} في الدنيا بإرسال الرسل واتزال الكتبِ وهو خِطَابُ توبيخٍ وتقريعٍ من جهةِ الله تعالَى مقررٌ لجوابِ مالكٍ ومبينٌ لسببِ مكثِهم وقيلَ في قالَ ضميرُ الله تعالَى {ولكن أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقّ} أي حقَ كانَ {كارهون} لا يقبلونَهُ وينفرونَ عنْهُ أما الحقُّ المعهودُ الذي هو التوحيدُ أو القرآنُ فكلُّهم كارهونَ له مشمئزّونَ منْهُ
{لَقَدْ جِئْنَاكُم بِالْحَقِّ} “Andolsun ki biz size hakkı getirdik” dünyada peygamberler göndererek ve kitaplar indirerek. Bu, Mâlik'in cevabını pekiştiren ve onların [azapta] kalış sebeplerini açıklayan, Allah Teâlâ tarafından bir kınama ve azarlama hitabıdır. 'Kāle' (dedi) fiilinde Allah Teâlâ'ya ait bir zamir bulunduğu da söylenmiştir. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ} “fakat çoğunuz haktan” hangi hak olursa olsun, {كَارِهُونَ} “hoşlanmayanlarsınız” onu kabul etmez ve ondan kaçarlar. Bilinen ve kastedilen hakka -ki o da tevhid veya Kur'an'dır- gelince, onların hepsi ondan hoşlanmamakta ve ondan tiksinmektedirler.
{أَمْ أَبْرَمُواْ أَمْراً} كلامٌ مبتدأٌ ناعٍ على المشركينَ ما فعلوا من الكد برسولِ الله ﷺ وأم منطقة وما فيها من معنى بلْ للانتقالِ من توبيخِ أهلِ النَّارِ إلى حكايةِ جنايةِ هؤلاءِ والهمزةُ للإنكارِ فإنْ أُريدَ بالإبرامِ الإحكامُ حقيقةً فهيَ لإنكارِ الوقوعِ واستبعادِه وإنْ أُريدَ الإحكامُ صورةً فهيَ لإنكارِ الواقعِ واستقباحِه أيْ أأبرمَ مشركُو مكَة أمراً من كيدِهم ومكرهم برسولِ الله ﷺ {فَإِنَّا مُبْرِمُونَ} كيدنَا حقيقةً لاهم أو فإنَّا مبرمونَ كيدنَا بهم حقيقة كام ابرموا أكيدهم صورةً كقولِه تعالى أَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً فالذين كَفَرُواْ هُمُ المكيدون وكانُوا يتناجَون في أنديتِهم ويتشاورُون في أمورِه
{أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً} “Yoksa bir işe kesin karar mı verdiler?” Müşriklerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kurdukları tuzağı yüzlerine vuran yeni bir sözdür. 'Em' (yoksa) munkatıadır ve onda bulunan 'bel' (bilakis) anlamı, cehennem ehlinin azarlanmasından bunların cinayetlerinin hikâye edilmesine geçiş içindir. Hemze ise inkâr içindir. Eğer 'ibrâm' (sağlamlaştırma/kesinleştirme) ile hakiki sağlamlaştırma kastedilmişse, [hemze] vuku bulmasını inkâr ve bunu uzak görme içindir; şayet suretâ sağlamlaştırma kastedilmişse, vâki olanı inkâr ve onu çirkin görme içindir. Yani: Mekke müşrikleri, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik tuzak ve hilelerinden bir işi kesinleştirdiler mi ki {فَإِنَّا مُبْرِمُونَ} “şüphesiz biz de kesin kararlıyız / asıl kesinleştiren biziz”, onlar değil de hakikatte tuzağımızı [biz kesinleştiririz]; yahut onlar suretâ tuzaklarını kesinleştirdikleri gibi biz de hakikaten onlara kuracağımız tuzağı kesinleştiririz. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ} “Yoksa bir tuzak mı kurmak istiyorlar? Asıl o inkâr edenler tuzağa düşecek olanlardır”. Onlar meclislerinde gizli gizli konuşup onun hakkında istişare ediyorlardı.
عليه الصَّلاةُ والسَّلامُ
aleyhissalâtü vesselâm.
{أَمْ يَحْسَبُونَ} أي بلْ أيحسبونَ {أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ} وهو ما حدَّثُوا به أنفسَهُم أو غيرَهُم في مكان خال {نجواهم} أي ما تكلمُوا به فيما بينهم بطريقِ التَّناجِي {بل} نحن نسمعُهما ونطَّلِعُ عليهما {وَرُسُلُنَا} الذينَ يحفظونَ عليهم أعمالَهم ويلازمونَهم أينَما كانُوا {لَدَيْهِمْ} عندَهُم {يَكْتُبُونَ} أي يكتبونهما أو يكتبونَ كلَّ ما صدرَ عنهُم من الأفعال والأقوال التي من جملتها ما ذكر من سرهم ونجوهم والجملة إما عطف على ما يترجمُ عنْهُ بَلَى أو حال أى نسمعها والحالُ أنَّ رسلَنا يكتبونَ
{أَمْ يَحْسَبُونَ} “Yoksa sanıyorlar mı?” yani bilakis sanıyorlar mı ki, {أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ} “biz onların sırlarını işitmeyiz” ki o, kendi içlerinden geçirdikleri veya tenha bir yerde başkasına söyledikleridir, {وَنَجْوَاهُم} “ve fısıltılarını” yani aralarında fısıldaşarak konuştuklarını. {بَلَى} “Hayır!” biz o ikisini işitir ve onlara muttali oluruz, {وَرُسُلُنَا} “ve elçilerimiz” onların amellerini muhafaza eden ve nerede olurlarsa olsunlar yanlarından ayrılmayan [elçilerimiz], {لَدَيْهِمْ} “onların yanındadır” {يَكْتُبُونَ} “yazmaktadırlar” yani o ikisini yazarlar yahut onlardan sâdır olan ve zikredilen sırları ile fısıltılarının da dâhil olduğu bütün fiil ve sözleri yazarlar. Cümle, ya 'belâ'nın ifade ettiği manaya matuftur yahut haldir; yani: Elçilerimiz yazmakta olduğu halde biz onları işitiriz.
{قُلْ} أي للكَفرةِ تحقيقاً للحقِّ وتنبيهاً لهم على أنَّ مخالفتَكَ لهم بعدمِ عبداتك لما يعبدونَهُ من الملائكةِ ﵈ ليستْ لبغضِكَ وعداوتك لهم أو لمبعوديهم بلْ إنَّما هُو لجزمِكَ باتسحالة ما نسبُوا إليهم وبنَوا عليها عبادتَهُم من كونِهم بناتِ الله تعالى {إِن كَانَ للرحمن وَلَدٌ فأنا أول العابدين} أيْ لَهُ وذلكَ لأنه ﵊ أعلم الناس بشؤنه تعالى وبما تجوز عليهِ وبما لا يجوزُ وأولاهُم بمراعاةِ حقوقِه ومن مواجبِ تعظيمِ الوالدِ تعظيمُ ولدِه وفيهِ من الدلالةِ على انتفاءِ كونِهم كذلكَ على أبلغِ الوجوهِ وأقوَاها وعلى كونِ رسولِ الله ﷺ على قوةِ يقينٍ وثباتِ قدمٍ في بابِ التَّوحيدِ ما لا يخفى مع ما فيه من استنزالِ الكفرةِ عن رُتبةِ المكابرةِ حسبمَا يُعربُ عنْهُ إيرادُ إِنْ مكانَ لَوْ المنبئةِ عن امتناعِ مقدمِ الشرطيةِ وقيلَ إِن كَانَ للرحمنِ وَلَدٌ في زعمِكم فأنَا أولُ العابدينَ الموحدينَ لله تعالَى وقيلَ فأَنا أولُ الآنفينَ أي المستنكفينَ منْهُ أو منْ أنْ يكونَ له ولدٌ منْ عَبِدَ يَعْبَدُ إذَا اشتدَّ أَنَفُه وقيلَ إنْ نافيةٌ أي ما كَانَ للرحمنِ وَلَدٌ فَأَنَاْ أولُ من قالَ بذلكَ وقُرِىءَ وُلْدٌ
{قُلْ} “De ki:” hakkı ortaya koymak ve onlara, meleklerden aleyhimüsselâm ibadet ettikleri varlıklara senin ibadet etmeyerek muhalefet etmenin, onlara veya ibadet ettikleri varlıklara duyduğun buğuz ve düşmanlıktan değil, bilakis onların melekleri Allah Teâlâ'nın kızları sayarak onlara isnat ettikleri ve ibadetlerini üzerine bina ettikleri şeyin imkânsızlığına kesin olarak inanmandan kaynaklandığını bildirmek üzere o kâfirlere [şöyle de]: {إِن كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ} “Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [ona] ilk kulluk/ibadet eden ben olurdum” yani O'na [kulluk eden ben olurdum]. Zira o aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın şanını, O'nun hakkında nelerin caiz olup nelerin caiz olmadığını insanların en iyi bilenidir ve O'nun haklarını gözetmeye en lâyık olanıdır. Babayı tazim etmenin gereklerinden biri de onun çocuğunu tazim etmektir. Bu ifadede, onların böyle olmasının (çocuğun varlığının) en beliğ ve en kuvvetli vecihlerle nefyedildiğine ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tevhid konusunda ne denli kuvvetli bir yakîne ve sebatkâr bir duruşa sahip olduğuna dair gizli olmayan açık deliller vardır. Bununla birlikte, şartın öncülünün imkânsızlığını bildiren 'lev' (لَوْ) yerine 'in' (إِنْ) getirilmesinin de ifade ettiği üzere, kâfirleri inat ve kibre kapılma mertebesinden aşağı indirme gayesi de mevcuttur. Şöyle de denilmiştir: 'Eğer sizin iddianıza göre Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, Allah Teâlâ'ya [bu iftiradan tenzih ederek] ibadet/tevhid edenlerin ilki ben olurdum.' Şöyle de denilmiştir: 'O halde ben [böyle bir şeyden] en başta çekinen/kaçınan (ânifîn) kimseyimdir'; yani bundan veya O'nun bir çocuğu olmasından istinkâf edenimdir ki bu, burnu büyüyüp/şiddetle kaçındığı zaman kullanılan 'abide-ya'bedü' fiilindendir. 'İn' edatının nâfiye (olumsuzluk eki) olduğu da söylenmiştir; yani: 'Rahmân'ın hiçbir çocuğu olmamıştır, ben de bunu [ilk] söyleyenlerin ilkiyim.' (وُلْدٌ) şeklinde de okunmuştur.
{سبحان رب السماوات والأرض رَبّ العرش عَمَّا يَصِفُونَ} أي يصفونَهُ بهِ من أن يكون له ولدٌ وفي إضافةِ اسمِ الربِّ إلى أعظمِ الأجرامِ وأقواها تنبيهٌ على أنَّها وما فياه من المخلوقاتِ حيثُ كانتْ تحتَ ملكوتِه وربوبيتِه كيفَ يتوهمُ أنْ يكونَ شيءٌ منها جزا منْهُ سبحانَهُ وفي تكريرِ اسم الربِّ تفخيمٌ لشأنِ العرشِ
{سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ} “Göklerin ve yerin Rabbi, Arş'ın Rabbi onların nitelemelerinden münezzehtir” yani O'nun bir çocuğu olduğuna dair yaptıkları nitelemelerden [münezzehtir]. 'Rab' isminin en büyük ve en güçlü cisimlere izafe edilmesinde; bu cisimler ve içlerindeki yaratılmışlar bütünüyle O'nun mülkü ve rubûbiyeti altında iken, bunlardan herhangi bir şeyin O Sübhân olan Allah'ın bir cüzü/parçası olduğunun nasıl vehmedilebileceğine dair bir uyarı vardır. 'Rab' isminin tekrarlanmasında ise Arş'ın şanını yüceltme vardır.
{فَذَرْهُمْ} حيثُ لم يُذعنُوا للحقِّ بعد ما سمعُوا هذا البرهانَ الجليَّ {يَخُوضُواْ} في أباطيلِهم {وَيَلْعَبُواْ} في دُنياهُم فإنَّ ما هُم فيهِ من الأفعالِ والأقوالِ ليستْ إلا من بابِ الجهلِ واللعبِ والجزمُ في الفعلِ لجوابِ الأمرِ {حتى يلاقوا يَوْمَهُمُ الذى يُوعَدُونَ} من يومِ القيامةِ فإنَّهم يومئذٍ يعلمونَ ما فعلُوا وما يُفعلُ بهم
{فَذَرْهُمْ} “Bırak onları” bu apaçık delili işittikten sonra hakka boyun eğmediklerine göre, {يَخُوضُوا} “dalsınlar” bâtıllarına, {وَيَلْعَبُوا} “ve oynayadursunlar” dünyalarında; zira onların içinde bulundukları fiiller ve sözler cehalet ve oyundan başka bir şey değildir. Fiildeki cezm hali emir cevabı olduğu içindir. {حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ} “kendilerine vaad olunan o günlerine kavuşuncaya kadar” kıyamet gününden [kendilerine vaad olunan güne]. Zira onlar o gün ne yaptıklarını ve kendilerine ne yapılacağını bileceklerdir.
{وَهُوَ الذى فِى السماء إله وَفِى الأرض إله} الظرفانِ متعلقانِ بالمَعْنى الوصفيِّ الذى يتنبىء عنْهُ الاسمُ الجليلُ من مَعْنى المعبوديةِ بالحقِّ بناءً على اختصاصهِ
{وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ} “Gökte de ilâh, yerde de ilâh olan O'dur”. İki zarf da, [Allah] ism-i celîlinin bildirdiği -ve besmelenin tefsirinde geçtiği üzere- hak mabud olma vasfî manasına müteallıktır (bağlıdır);
بالمعبودِ بالحقِّ كما مرَّ في تفسيرِ البسملةِ كأنَّه قيال وهُو الذي مستحقٌّ لأنْ يعبدَ فيهمَا وقد مرَّ تحقيقُه في سورةِ الأنعامِ وقُرىءَ وَهُوَ الذي فِى السماءِ الله وفي الأرضِ الله والراجعُ إلى الموصولِ مبتدأٌ قد حذفَ لطولِ الصلةِ بمتعلقِ الخبرِ والعطفِ عليهِ ولا مساغَ لكونِ الجارِّ خبراً مقدماً وإلهٌ مبتدأٌ مؤخرٌ للزومِ عراءِ الجُملةِ حينئذٍ عن العائدِ نعم يجوز أن يكون صلةً للموصولِ وإلهٌ خبراً لمبتدأٍ محذوفٍ على أنَّ الجملةَ بيانٌ للصلةِ وأنَّ كونَهُ في السماءِ على سبيلِ الإلهيةِ لا على سبيلِ الاستقرارِ وفيهِ نفيُ الآلهةِ السماويةِ والأرضيةِ وتخصيصٌ لاستحقاقِ الإلهيةِ به تعالَى وقولُه تعالَى {وَهُوَ الحكيم العليم} كالدليلِ على ما قبلَهُ
hak mabuda mahsus olması esasına dayanarak [bu iki zarf o manaya bağlıdır]. Sanki şöyle denilmiştir: 'Her ikisinde de ibadet edilmeye müstahak olan O'dur.' Bunun tahkiki En'âm sûresinde geçmişti. (وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ اللهُ وَفِي الْأَرْضِ اللهُ) şeklinde de okunmuştur. İsm-i mevsûle dönen râbıt zamir, haberin müteallakı ve ona atıf sebebiyle sılanın uzamasından ötürü hazfedilmiş bir mübtedadır. Harf-i cerli ifadenin (câr-mecrûr) öne geçmiş haber (haber-i mukaddem), 'ilâh'ın da sona kalmış mübteda (mübteda-i muahhar) olması caiz değildir; zira o takdirde cümlenin râbıt zamirden yoksun kalması gerekir. Evet, [zarfın] ism-i mevsûlün sılası, 'ilâh'ın ise cümlenin sılayı beyan etmesi ve O'nun gökte oluşunun mekân tutma (istikrâr) yoluyla değil ilâhlık yoluyla olduğunu bildirmesi üzere mahzûf bir mübtedanın haberi olması caizdir. Bunda semâvî ve arzî ilâhların nefyi ile ilâhlığa liyakatin Allah Teâlâ'ya tahsisi vardır. Allah Teâlâ'nın {وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ} “O, hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir” kavli ise kendisinden önceki ifadenin delili gibidir.
{وَتَبَارَكَ الذى لَهُ مُلْكُ السماوات والأرض وَمَا بَيْنَهُمَا} إمَّا على الدوامِ كالهواءِ أو في بعضِ الأوقاتِ كالطيرِ {وَعِندَهُ عِلْمُ الساعة} أي العلمُ بالساعةِ التي فيها تقومُ القيامةُ {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} للجزاءِ والالتفاتُ للتهديدِ وقُرِىءَ على الغيبة وقرىء تحشرون بالتاء
{وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا} “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü kendisine ait olan [Allah] ne yücedir!” gerek hava gibi devamlı olarak gerekse kuş gibi kimi zamanlarda [aralarında bulunanların mülkü O'nundur]. {وَعِندَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} “Kıyamet saatinin bilgisi de O'nun katındadır” yani kıyametin kopacağı vaktin bilgisi [O'nun katındadır]. {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “ve ancak O'na döndürüleceksiniz” karşılık görmek üzere. [Muhataba] iltifat tehdit içindir. Gaib kipiyle [yurceûn] ve te harfiyle (تُحْشَرُونَ) [tuhşerûn] şeklinde de okunmuştur.
{وَلَا يَمْلِكُ الذين يَدْعُونَ} أي يدعُونهم وقُرِىءَ بالتَّاءِ مخففاً ومشدداً {مِن دُونِهِ الشفاعة} كما يزعمُونَ {إِلَاّ مَن شَهِدَ بالحق} الذي هُو التوحيدُ {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} بما يشهدونَ بهِ عن بصيرةٍ وإيقانٍ وإخلاصٍ وجمعُ الضميرِ باعتبارِ مَعْنى مَنْ كمَا أنَّ الإفرادَ أولاً باعتبارِ لفظِها والاستثناءُ إمَّا متصلٌ والموصولُ عامٌّ لكلِّ ما يُعبد من دونِ الله أو مُنفصلٌ على أنَّه خاصٌّ بالأصنامِ
{وَلَا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ} “O'ndan başka yalvardıkları kimseler sahip değillerdir” yani onların yalvardıkları [varlıklar]. Te harfiyle şeddesiz (تَدْعُونَ) ve şeddeli (تَدَّعُونَ) olarak da okunmuştur. {مِن دُونِهِ الشَّفَاعَةَ} “şefaate [sahip değillerdir]” onların iddia ettikleri gibi, {إِلَّا مَن شَهِدَ بِالْحَقِّ} “ancak hakka şahitlik eden müstesnadır” ki o da tevhiddir, {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “ve onlar bilmektedirler” şahitlik ettikleri şeyi basiretle, kesin bir bilgiyle ve ihlasla [bilmektedirler]. Zamirin çoğul kılınması 'men'in manası itibarıyladır; nitekim ilk olarak müfred kılınması da onun lafzı itibarıyladır. İstisna ya muttasıldır ve ism-i mevsûl Allah'tan başka tapılan her şey için umumidir; yahut putlara mahsus olması üzere munkatıdır.
{وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَهُمْ} أى سألت العابدين والمبعودين {لَيَقُولُنَّ الله} لتعذرِ الإنكارِ لغايةِ بطلانِه {فأنى يُؤْفَكُونَ} فكيفَ يُصرفونَ عن عبادتِه إلى عبادةِ غيرِه مع اعترافِهم بكونِ الكلِّ مخلوقاً له تعالى
{وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَهُمْ} “Andolsun ki onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan” yani tapanlara ve tapılanlara sorsan, {لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} “elbette 'Allah' derler” inkâr etmek son derece bâtıl olup imkânsız olduğu için. {فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ} “O halde nasıl da [haktan] çevriliyorlar?” Hepsinin Allah Teâlâ'nın mahlûku olduğunu itiraf etmelerine rağmen, O'na ibadetten başkasına ibadete nasıl da çevriliyorlar?
{وَقِيلِهِ} بالجرِّ إمَّا على أنَّه عطفٌ على الساعةِ أيْ عندَهُ علمُ الساعةِ وعلم قولِه ﵊ {يَا رَبّ} الخ فإنَّ القولَ والقيلَ والقالَ كلَّها مصادرُ أو عَلى ان الواو للقسم قوله تعالَى {إِنَّ هَؤُلَاء قَوْمٌ لَاّ يُؤْمِنُونَ} جوابُه وفي الإقسامِ بهِ من رفعِ شأنِه ﵊ وتفخيمِ دُعائِه والتجائِه إليهِ تعالَى ما لا يَخْفى وقُرِىءَ بالنصب بالعطفِ على سرَّهم أو على محلَّ الساعة أو ضمير أو بإضمارِ فعلهِ أو بتقدير فهل القسمِ وقُرِىءَ بالرفعِ على الابتداءِ والخبر ما بعده وقد جوز عطفه على علمُ الساعةِ
{وَقِيلِهِ} “Ve onun sözü”. [Lafzın] mecrur okunması; ya 'es-Sâ'a' üzerine matuf olmasıyladır ki bu takdirde mana şöyledir: 'Kıyamet saatinin bilgisi de onun aleyhisselâm {يَا رَبِّ} “Ey Rabbim!” ... sözünün bilgisi de O'nun katındadır.' Zira 'el-kavl', 'el-kīl' ve 'el-kāl' lafızlarının hepsi masdardır; yahut vâv harfinin kasem (yemin) için olması ve Allah Teâlâ'nın {إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَّا يُؤْمِنُونَ} “şüphesiz bunlar inanmayan bir topluluktur” kavlinin de onun cevabı olmasıyladır. Onunla yemin edilmesinde, o peygamberin aleyhisselâm şanını yüceltme, duasını ve Allah Teâlâ'ya sığınışını tazim etme hususunda gizli olmayan açık bir hikmet vardır. [Lafız]; 'sirrahüm'e yahut 'es-Sâ'a'nın mahaline veya zamire matuf olarak, yahut fiilinin gizlenmesi (izmarı) veya kasem fiilinin takdiriyle mansub olarak da okunmuştur. Mübteda ve sonrasının da haber olması üzere merfû olarak da okunmuştur; 'ilmü's-sâ'ati'deki 'ilmu' üzerine atfedilmesi de caiz görülmüştür.
{فاصفح عَنْهُمْ} فأعرضْ عن دعوتِهم واقنَطْ عن إيمانِهم {وَقُلْ سلام} أيْ أمري تسلمٌ منكم ومتاركةٌ {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} حالَهم البتةَ وإنْ تأخرَ ذلكَ وهو وعيدٌ من الله تعالى لهُم وتسلية لرسول الله ﷺ وقُرِىءَ تعلمونَ على أنَّه داخل
{فَاصْفَحْ عَنْهُمْ} “Şimdilik onlardan yüz çevir” yani onları davet etmekten vazgeç ve iman etmelerinden ümidini kes, {وَقُلْ سَلَامٌ} “ve 'Selâm' de” yani: 'Benim işim sizden esenlikle ayrılmak ve sizi kendi halinize bırakmaktır.' {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “Yakında bilecekler!” Bu gecikse bile akıbetlerini kesinlikle bileceklerdir. Bu, Allah Teâlâ'dan onlara bir tehdit ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir. [Sözün muhataba] dâhil olması üzere (تَعْلَمُونَ) [ta'lemûn] şeklinde de okunmuştur.