{وخلق الله السماوات والأرض بالحق} استئنافٌ مقررٌ لما سبقَ من الحكمِ فإنَّ خلقَ الله تعالى لَهُما وَلِما فيهما بالحقِّ المُقتضِي للعدلِ يستدعِي لا محالة تفضيل المُحْسنِ على المُسيءِ في المَحْيا والمَمَاتِ وانتصارَ المظلومِ من الظالمِ وإذَا لم يطّردْ ذلك في المَحيا فهُو بعد المماتِ حَتْماً
{وخلق الله السماوات والأرض بالحق} “Allah, gökleri ve yeri hak ile yarattı” [ifadesi], daha önce geçen hükmü pekiştiren yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). Çünkü Yüce Allah'ın gökleri, yeri ve ikisinde bulunanları adaleti gerektiren hak ile yaratması; ister istemez hayat ve ölümde iyilik yapanın kötülük yapandan üstün tutulmasını ve mazlumun zalimden hakkını almasını gerektirir. Eğer bu durum hayatta her zaman cereyan etmiyorsa, ölümden sonra mutlaka [gerçekleşecektir].
{ولتجزى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} عطفٌ عَلى بالحقِّ لأنَّ فيهِ مَعْنى التعليلِ إذْ معناهُ خلَقَها مقرونةً بالحكمة والصواب دون البعث والباطلِ فحاصلُه خلقَها لأجلِ ذلكَ ولتُجزَى الخ أو على علة
{ولتجزى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} “ve her nefis kazandığıyla cezalandırılsın/mükafatlandırılsın diye” [ifadesi], 'bil-hakkı' ifadesine matuftur; zira onda illet (gerekçe) manası vardır. Çünkü bunun anlamı, onları abes ve batıl olarak değil, hikmet ve doğrulukla bitişik yaratmış olmasıdır. Netice itibarıyla [mana]: 'Onları bunun için ve her nefis karşılık görsün diye yarattı' şeklindedir veya hazfedilmiş bir illete [matuftur]
٢٣ - ٢٤ ٢٥ الجاثية محذوفةٍ مثلُ ليدلَّ بَها على قدرتِه أو ليعدل ولتُجزى
[Câsiye 23-25] 'onlarla kudretine delalet etsin diye' yahut 'adalet etsin ve her nefis karşılık görsün diye' gibi [hazfedilmiş bir illete matuftur].
{وَهُمْ} أي النفوسُ المدلولُ عليها بكلِّ نفسٍ
{وَهُمْ} “ve onlara” yani 'küllü nefsin' ifadesinin delalet ettiği nefislere,
{لَا يُظْلَمُونَ} بنقصِ ثوابٍ أو بزيادةِ عقابٍ وتسميةُ ذلكَ ظُلماً معَ أنَّه ليسَ كذلكَ على ما عرف قاعدةِ أهلِ السُنَّةِ لبيانِ غايةِ تنزهِ ساحةِ لُطفهِ تعالى عما ذكر بتنزيله منزلةَ الظلمِ الذي يستحيلُ صدورُه عنْهُ تعالَى
{لَا يُظْلَمُونَ} “haksızlık edilmez.” [Yani] sevabın eksiltilmesi veya azabın artırılması suretiyle [haksızlık yapılmaz]. Ehl-i Sünnet kaidesinde bilindiği üzere böyle bir şey aslında zulüm olmadığı halde zulüm diye isimlendirilmesi, Yüce Allah'tan sudur etmesi imkânsız olan zulüm derekesine indirilerek, O'nun lütuf makamının bundan son derece münezzeh olduğunu beyan etmek içindir.
{أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتخذ إلهه هَوَاهُ} تعجب من حالِ مَنْ تركَ متابعةَ الهُدى إلى مُطاوعةِ الهَوَى فكأنَّه عبدُه أيْ أنظرتَ فرأيتَهُ فإنَّ ذلكَ مِمَّا يُقْضَى منه العجَبَ وقرئ آلهةً هواهُ لأنَّ أحدَهُم كانَ يستحسنُ حجراً فيعبدُه فإذا رَأى أحسنَ منه رفضَهُ إليهِ فكأنَّه اتخذَ آلهةً شتَّى
{أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتخذ إلهه هَوَاهُ} “Hevasını ilah edineni gördün mü?” [Bu ifade], hidayete uymayı bırakıp hevasına boyun eğen ve adeta ona tapan kimsenin durumuna duyulan bir hayrettir. Yani 'Baktın da onu gördün mü? Zira bu, gerçekten şaşılacak bir durumdur.' [Bu ifade] 'âliheten hevâhu' şeklinde de okunmuştur; çünkü onlardan biri bir taşı güzel bulur ve ona tapardı, ondan daha güzelini görünce de diğerini terk edip ona yönelirdi; dolayısıyla adeta türlü türlü ilahlar edinmiş olurdu.
{وَأَضَلَّهُ الله} وخذلَه
{وَأَضَلَّهُ الله} “ve Allah onu saptırmıştır” ve yardımsız bırakmıştır,
{على عِلْمٍ} أي عالماً بضلالِه وتبديلِه لفطرةِ الله تعالى التي فَطَرَ النَّاسَ عليها
{على عِلْمٍ} “bir bilgi üzere...” Yani onun sapkınlığını ve Yüce Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratı değiştirdiğini bilerek...
{وَخَتَمَ على سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ} بحيثُ لا يتأثرُ بالمواعظِ ولا يتفكرُ في الآياتِ والنذرِ
{وَخَتَمَ على سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ} “ve kulağını ve kalbini mühürlemiştir” öyle ki öğütlerden etkilenmez, ayetler ve uyarılar üzerinde düşünmez.
{وَجَعَلَ على بَصَرِهِ غشاوة} مانعةً عن الاستبصار والاعتبار وقرئ بفتح الغين وضمها وقرئ غشوةً
{وَجَعَلَ على بَصَرِهِ غشاوة} “ve gözünün üzerine bir perde çekmiştir.” Basiretle bakmayı ve ibret almayı engelleyen [bir perde]. [Gışâveh kelimesi] gayn harfinin fethasıyla ve zammesiyle de okunmuştur; 'gaşveh' şeklinde de okunmuştur.
{فَمَن يَهْدِيهِ مِن بَعْدِ الله} أي من بعدِ إضلالِه تعالى إيَّاهُ بموجبِ تعاميهِ عنِ الهُدى وتماديهِ في الغيِّ
{فَمَن يَهْدِيهِ مِن بَعْدِ الله} “Artık Allah'tan sonra onu kim doğru yola eriştirebilir?” Yani hidayete karşı körleşmesi ve azgınlıkta ısrar etmesi sebebiyle Yüce Allah'ın onu saptırmasından sonra [onu kim hidayete erdirebilir]?
{أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} أي أَلَا تلاحظونَ فلا تذكرون وقرئ تتذكرونَ على الأصلِ
{أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” Yani dikkat edip de hatırlamaz mısınız? Aslı üzere 'tetzezekkerûn' şeklinde de okunmuştur.
{وَقَالُواْ} بيانٌ لأحكامِ ضلالِهم المحكيِّ أي قالُوا من غايةِ غيِّهم وضلالِهم
{وَقَالُواْ} “Ve dediler ki:” [Bu ifade], hikaye edilen sapkınlıklarının hükümlerini beyandır. Yani azgınlıklarının ve sapkınlıklarının son raddesinden ötürü dediler ki:
{مَا هِىَ} أيْ ما الحَيَاةُ
{مَا هِىَ} “[Hayat] başka değil...” Yani hayat nedir ki,
{إِلَاّ حَيَاتُنَا الدنيا} التي نحنُ فيَها {نَمُوتُ وَنَحْيَا} أي يصيبنا الموتُ والحياةُ فيها وليسَ وراءَ ذلكَ حياةٌ وقيلَ نكونُ نطفاً وما قبلَها وما بعدَها ونحيا بعدَ ذلكَ أو نموتُ بأنفسِنا ونحيَا ببقاءِ أولادِنا أو يموتُ بعضُنا ويحيا بعضُنا وقد جُوِّزَ أنْ يريدُوا به التناسخَ فإنَّه عقيدةُ أكثرِ عبدةِ الأوثان وقرئ نَحْيَا
{إِلَاّ حَيَاتُنَا الدنيا} “ancak bizim şu dünya hayatımızdır;” içinde bulunduğumuz [hayattır]. {نَمُوتُ وَنَحْيَا} “ölürüz ve yaşarız.” Yani onda ölüm ve hayat bize isabet eder; bunun ötesinde başka bir hayat yoktur. Bir görüşe göre, 'nutfe ve ondan öncesi ve sonrası halinde oluruz, sonra da yaşarız' veya 'bizzat kendimiz ölürüz, çocuklarımızın devamıyla yaşarız' ya da 'bir kısmımız ölür, bir kısmımız yaşar' demektir. Bununla tenasühü (ruh göçünü) kastetmiş olmaları da caiz görülmüştür; zira bu, putperestlerin çoğunun inancıdır. 'Nuhyâ' şeklinde [meçhul olarak da] okunmuştur.
{وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَاّ الدهر} إلا مرورُ الزمانِ وهُو في الأصلِ مدةُ بقاءِ العالمِ من دَهَرهُ أي غلبه وقرئ إلا دهرٌ يمرُّ وكانُوا يزعمونَ أن المؤثرَ في هلاكِ الأنفسِ هُو مرورُ الأيامِ والليالِي وينكرونَ ملكَ الموتِ وقبضَه للأرواحِ بأمرِ الله تعالى ويضيفونَ الحوادثَ إلى الدهرِ والزمانِ ومنْهُ قوله ﷺ لا تسبُّوا الدهرَ فإنَّ الله هو الدهرُ أي فإنَّ الله هُو الآتِي بالحوادثِ لا الدهرُ
{وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَاّ الدهر} “Bizi ancak dehr (zaman) helak eder.” [Yani] sadece zamanın akıp geçmesi [helak eder]. 'Dehr' aslen, 'deherehû' yani 'onu yendi/baskın geldi' kökünden olup âlemin varlık süresidir. 'İllâ dehrun yemurru' (ancak akıp geçen bir zaman) şeklinde de okunmuştur. Onlar, canların helak olmasında müessir olanın gece ve gündüzün akıp gitmesi olduğunu iddia ediyor; ölüm meleğini ve ruhları Yüce Allah'ın emriyle kabzetmesini inkâr ediyor, hadiseleri dehre ve zamana nispet ediyorlardı. sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Dehre sövmeyin, çünkü Allah dehrin ta kendisidir' sözü de bundandır; yani hadiseleri meydana getiren dehr değil, Allah'tır.
{وَمَا لَهُم بِذَلِكَ} أي بما ذُكر من اقتصارِ الحياةِ على ما في الدُّنيا واستنادِ الحياةِ والموتِ إلى الدهرِ
{وَمَا لَهُم بِذَلِكَ} “Onların bu hususta...” Yani hayatın dünyadakinden ibaret sayılması ile hayat ve ölümün dehre dayandırılması hususunda,
{مِنْ عِلْمٍ} مَا مستندٍ إلى عقلٍ أو نقلٍ
{مِنْ عِلْمٍ} “hiçbir bilgisi yoktur.” Akla veya nakle dayanan hiçbir [bilgileri yoktur].
{إِنْ هُمْ إِلَاّ يَظُنُّونَ} ما هُم إلا قوم صارى أمرِهم الظنُّ والتقليدُ من غيرِ أنْ يكونَ لهم شيءٌ يصحُّ أنْ يتمسكَ به في الجملةِ هذا معتقدُهم الفاسدُ في أنفسِهم
{إِنْ هُمْ إِلَاّ يَظُنُّونَ} “Onlar sadece zanda bulunuyorlar.” Onlar, tutunabilecekleri hiçbir geçerli delil olmaksızın işleri sırf zan ve taklitten ibaret olan bir topluluktan başkası değillerdir. Bu, onların kendi içlerindeki batıl inançlarıdır.
{وإذا تتلى عليهم آياتنا} النَّاطقةُ بالحقِّ الذي من جُمْلَته البعثُ
{وإذا تتلى عليهم آياتنا} “Onlara ayetlerimiz okunduğu zaman...” Dirilişin de aralarında bulunduğu hakkı açıkça dile getiren [ayetlerimiz],
{بَيّنَاتٍ} واضحاتِ الدِلالة على ما نطقت بهِ أو مبيناتٍ له
{بَيّنَاتٍ} “apaçık olarak...” İfade ettiği hakikate delaleti apaçık veya onu açıklayıcı olarak [okunduğu zaman],
{مَّا كَانَ حُجَّتَهُمْ} بالنصبِ
{مَّا كَانَ حُجَّتَهُمْ} “onların delili olmadı...” [Huccetehum kelimesi] nasb ile [okunmuştur]
٢٧ - ٢٨ ٢٩ الجاثية على أنه خبرُ كان أيْ مَا كانَ متمسكاً لهم شيءٌ من الأشياءِ
[Câsiye 27-29] 'Kâne'nin haberi olması üzere [mansuptur]; yani onların tutunabileceği hiçbir şey bulunmamaktaydı,
{إِلَاّ أَن قَالُواْ ائتوا بآبائنا إِن كُنتُمْ صادقين} في أنَّا نبعثُ بعدَ الموتِ أي هذا القولُ الباطلُ الذي يستحيلُ أنْ يكونَ من قبيل الحجة وتسمية حجةً إمَّا لسوقِهم إيَّاهُ مساقَ الحُجَّةِ على سبيلِ التهكمِ بهم أو لأنَّه من قبيلِ تحيةٌ بينِهم ضربٌ وجيعُ وقرئ برفعِ حجَّتَهم على أنَّها اسمُ كانَ فالمَعْنى ما كانَ حجَّتُهم شيئاً من الأشياءِ إلا هَذا القولَ الباطلَ
{إِلَاّ أَن قَالُواْ ائتوا بآبائنا إِن كُنتُمْ صادقين} “ancak 'Eğer doğru söyleyenler iseniz atalarımızı getirin' demeleri olmuştur.” Ölümden sonra diriltileceğimiz iddiasında [doğru iseniz]... Yani delil kabilinden olması imkânsız olan bu batıl sözden [başka bir şey olmadı]. Bunun 'hüccet' olarak adlandırılması, ya onlarla alay etme yoluyla bunu bir delil kılığında öne sürmelerinden ötürüdür yahut 'Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruşmadır' sözü kabilindendir. 'Huccetuhum' şeklinde ref ile 'kâne'nin ismi olarak da okunmuştur; bu durumda mana: 'Onların hücceti, bu batıl sözden başka bir şey değildi' şeklinde olur.
{قُلِ الله يُحْيِيكُمْ} ابتداءً
{قُلِ الله يُحْيِيكُمْ} “De ki: Allah sizi diriltir” ilk başta,
{ثُمَّ يُمِيتُكُمْ} عندَ انقضاءِ آجالِكم لا كما تزعمونَ من أنَّكم تحيَونَ وتموتونَ بحُكمِ الدهرِ
{ثُمَّ يُمِيتُكُمْ} “sonra sizi öldürür” ecelleriniz bittiğinde; sizin dehrin hükmüyle yaşayıp öldüğünüzü iddia ettiğiniz gibi değil.
{ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ} بعدَ الموتِ
{ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ} “sonra sizi bir araya getirip toplar” ölümden sonra,
{إلى يَوْمِ القيامة} للجزاءِ
{إلى يَوْمِ القيامة} “kıyamet gününde” karşılık vermek için.
{لَا رَيْبَ فِيهِ} أي في جمعِكم فإن من قدَر على البدءِ قدرَ على الإِعادةِ والحكمةُ اقتضتْ الجمعَ للجزاءِ لا محالةَ والوعدُ المصدقُ بالآيات الدال على وقَوعِها حتماً والإتيانُ بآبائِهم حيثُ كانَ مُزاحماً للحكمةِ التشريعيةِ امتنعَ إيقاعُه
{لَا رَيْبَ فِيهِ} “Onda hiçbir şüphe yoktur.” Yani sizin toplanmanızda [şüphe yoktur]. Zira ilkin yaratmaya gücü yeten, yeniden yaratmaya da güç yetirir; hikmet ise ceza/mükafat için toplanmayı mutlaka gerektirir. Vukuunun kesinliğine delalet eden ayetlerle tasdik edilmiş vaat de ortadadır. Atalarının getirilmesi ise teşriî hikmetle bağdaşmadığından ötürü bunun gerçekleştirilmesi imkânsız kılınmıştır.
{ولكن أَكْثَرَ الناس لَا يَعْلَمُونَ} استدراكٌ من قولِه تعالَى لَا رَيْبَ فِيهِ وهُو إمَّا من تمامِ الكلامِ المأمورِ بهِ أو كلامٌ مسوقٌ من جهتِه تعالى تحقيقا للحق وتنبيها على أنَّ ارتيابَهُم لجهلِهم وقُصُورِهم في النظرِ والتفكرِ لا لأنَّ فيه شائبةَ رَيْبٍ مَا
{ولكن أَكْثَرَ الناس لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat insanların çoğu bilmezler.” [Bu ifade], Yüce Allah'ın 'Onda hiçbir şüphe yoktur' kavlinden yapılan bir istidraktır (düzeltmedir). Bu da ya söylenmesi emredilen sözün tamamlayıcısıdır yahut hakkı ortaya koymak ve onların şüphelerinin içinde herhangi bir şüphe şaibesi bulunmasından değil, kendi cahilliklerinden ve tefekkürdeki yetersizliklerinden kaynaklandığına dikkat çekmek üzere Yüce Allah tarafından sevk edilmiş bir kelamdır.
{ولله ملك السماوات والأرض} بيانٌ لاختصاصِ المُلكِ المطلقِ والتَّصرفِ الكليِّ فيهمَا وفيمَا بينهُمَا بالله ﷿ إثرَ بيانِ تصرفِه تعالَى في النَّاسِ بالإحياءِ والإماتةِ والبعثِ والجمعِ للمُجازاةِ
{ولله ملك السماوات والأرض} “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır.” Yüce Allah'ın insanları diriltme, öldürme, ba's ve ceza/mükafat için toplama tasarrufunu beyanın hemen ardından; göklerde, yerde ve ikisi arasında mutlak mülkiyetin ve külli tasarrufun Allah Azze ve Celle'ye mahsus olduğunun beyanıdır.
{وَيَوْمَ تَقُومُ الساعة يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ المبطلون} العاملُ في يوم يخسرو يومئذ بدلٌ منه
{وَيَوْمَ تَقُومُ الساعة يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ المبطلون} “Kıyametin kopacağı gün, işte o gün batıla sapanlar hüsrana uğrayacaktır.” 'Yevme' zarfındaki amil 'yahseru' fiilidir; 'yevmeizin' ise ondan bedeldir.
{وترى كُلّ أمَّةٍ} منَ الأممِ المجموعةِ
{وترى كُلّ أمَّةٍ} “Ve her ümmeti görürsün...” Toplanmış olan ümmetlerden her birini,
{جَاثِيَةً} باركةً على الركب مستوفزة وقرئ جاذيةً أي جالسةً على أطرافِ الأصابعِ والجَذْوُ أشدُّ استيفازاً منَ الجُثُوّ وعنِ ابن عباس ﵄ جاثية مجتمعةً وقيلَ جماعاتٍ من الجثو وهيَ الجماعةُ
{جَاثِيَةً} “diz çökmüş olarak.” Dizleri üzerine çökmüş, tetikte bekler vaziyette [görürsün]. 'Câziyetin' şeklinde de okunmuştur; yani ayak parmaklarının uçlarına basarak oturmuş vaziyette. Zira 'ceziv' (parmak uçlarında durmak), 'cüsûv'den (diz çökmekten) daha fazla tetikte ve tedirgin olmayı ifade eder. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan 'câsiye'nin 'toplanmış halde' olduğu rivayet edilmiştir. Cemaat manasına gelen 'el-cüsve' kökünden 'gruplar halinde' olduğu da söylenmiştir.
{كُلُّ أمَّةٍ تدعى إلى كتابها} إلى صحيفة أعمالها وقرئ كُلَّ بالنَّصبِ على أنَّه بدلٌ من الأولِ وَتُدْعَى صفةٌ أو حالٌ أو مفعولٌ ثانٍ
{كُلُّ أمَّةٍ تدعى إلى كتابها} “Her ümmet kendi kitabına çağrılır:” amel sahifesine [çağrılır]. [Küll kelimesi] birincisinden bedel olarak nasb ile 'külle' şeklinde de okunmuştur; bu durumda 'tud'â' sıfat, hal veya ikinci meful olur.
{اليوم تُجْزَوْنَ ما كنتم تعملون} أي يقالُ لهم ذلكَ وقوله تعالى
{اليوم تُجْزَوْنَ ما كنتم تعملون} “'Bugün, yapmakta olduğunuz amellerin karşılığı verilecektir.'” Yani onlara böyle denilir. Yüce Allah'ın şu kavli de:
{هذا كتابنا} الخ من تمامِ ما يُقالُ حينئذٍ وحيثُ كانَ كتابُ كلِّ أمةٍ مكتوباً بأمرِ الله تعالى أصيف إلى نونِ العظمةِ تفخيماً لشأنِه وتهويلاً لأمرِه فهذَا متبدأ وكتابنا خيره وقولُه تعالى يَنطِقُ عَلَيْكُم أيْ يشهد عليكُم بالحق من غيرِ زيادةٍ ولا نقصٍ خبرٌ آخرُ أو حالٌ وبالحقِّ حالٌ من فاعلِ ينطقُ وقولُه تعالَى إنَّا كُنَّا كُنَّا نَسْتَنسِخُ الخ تعليلٌ لنطقهِ عليهم بأعمالِهم من غير إخلالٍ بشيء منها أي إنَّا كُنَّا فيما قبلُ نستكتبُ الملائكةَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ في الدُنيا منَ الأعمالِ حسنةً كانتْ أو سيئة
{هذا كتابنا} “'İşte bu bizim kitabımızdır...'” ayeti ve devamı, o esnada onlara söylenecek sözün tamamlayıcısıdır. Her ümmetin kitabı Allah Teâlâ'nın emriyle yazıldığı için, şanını yüceltmek ve durumunun dehşetini bildirmek üzere azamet nûnuna muzaf kılınmıştır. 'Hâzâ' mübtedâ, 'kitâbunâ' onun haberidir. Yüce Allah'ın {يَنطِقُ عَلَيْكُم} “size karşı konuşuyor” kavli, yani hiçbir fazlalık ve eksiklik olmaksızın 'aleyhinize hak ile şahitlik eder' manasında olup diğer bir haber veya haldir. 'Bil-hakkı' ise 'yantiku'nun failinden haldir. Yüce Allah'ın 'İnnâ künnâ nestensihu...' kavli ise, amellerinden hiçbir şeyi eksik bırakmaksızın onların aleyhine şahitlik etmesinin gerekçesidir; yani 'Biz daha önce, dünyada iyi veya kötü yapmakta olduğunuz amelleri meleklere kaydettirip yazdırıyorduk' demektir.
وقولُه تعالى
ve Yüce Allah'ın şu kavli:
{فَأَمَّا الذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِى رَحْمَتِهِ} أي في جنتِه تفصيلٌ لما يُفعلُ بالأممِ بعد بيانِ ما خُوطِبوا بهِ من الكلامِ المُنطوي على الوعدِ والوعيدِ ذلك أي الذي ذُكرَ من الإدخالِ في رحمتِه تعالى هُوَ الفوز المبين الظاهرُ كونُه فوزاً لا فوزَ وراءَهُ
{فَأَمَّا الذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِى رَحْمَتِهِ} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rableri onları rahmetine koyar.” Yani cennetine koyar. Vaat ve tehdit içeren hitap açıklandıktan sonra ümmetlere yapılacak muamelenin tafsilatıdır. {ذَلِكَ} “İşte bu” yani Yüce Allah'ın rahmetine konulma olarak zikredilen şey, {هُوَ الفوز المبين} “apaçık kurtuluşun ta kendisidir.” Kurtuluş olduğu aşikâr olan ve ötesinde başka bir kurtuluş bulunmayan bir kurtuluştur.
(وَأَمَّا الذين كَفَرُواْ أَفَلَمْ تكُن آياتِي تُتلى عليكمُ) أي يقال لهم بطريقِ التَّوبيخِ والتَّقريعِ ألم يكن تأتيكم رُسلي فلم تكُن آياتِي تُتلى عليكم فحذف المعطوفُ عليه ثقةً بدلالةِ القرينة عليهِ فاستكبرتم عن الإيمانِ بها وَكُنتُمْ قَوْماً مُّجْرِمِينَ أي قوماً عادتُهم الإجرامُ
(وَأَمَّا الذين كَفَرُواْ أَفَلَمْ تكُن آياتِي تُتلى عليكمُ) “İnkâr edenlere gelince: 'Ayetlerim size okunmuyor muydu?' [denilir].” Yani azarlama ve kınama yoluyla onlara: 'Size elçilerim gelmedi mi, ayetlerim size okunmuyor muydu?' denilir. Karinenin delaletine güvenilerek matuf aleyh hazfedilmiştir. (فَاسْتَكْبَرْتُمْ) “Siz ise büyüklük tasladınız” onlara iman etmekten kaçındınız, (وَكُنتُمْ قَوْماً مُّجْرِمِينَ) “ve suçlu/günahkâr bir kavim idiniz” yani adeti günah işlemek olan bir kavim idiniz.
(وَإِذَا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ الله) أي ما وعدَهُ من الأمنرو الآتيةِ أو وعدُه بذلكَ حَقّ أي واقعٌ لا محالة أو مطابق الواقع والساعة التي هيَ أشهرُ ما وعدَهُ لَاّ رَيْبَ فِيهَا أي في وقوعِها وقُرِىءَ والساعةَ بالنصبِ عطفاً على اسمِ إنَّ وقراءةُ الرفعِ للعطفِ على محلِّ إن وواسمها قلتم لغية عُتوِّكُم مَّا نَدْرِى مَا الساعة أيْ أيُّ شيءٍ هي استغراباً لَها إِن نَّظُنُّ إِلَاّ ظَنّاً أيْ ما نفعل إلا نظنُّ ظناً وقيلَ ما نظلن إلا ظناً ضعيفاً ويردُّه قولُه تعالى وَمَا نَحْنُ بمستقنين أي لا مكانه فإنَّ مقابلَ الاستيقانِ مطلقُ الظنِّ لا الضعيفُ منه ولعل هلاؤلاء غيرُ القائلينَ ما هِىَ إِلَاّ حَيَاتُنَا الدُّنيا
(وَإِذَا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ الله) “'Şüphesiz Allah'ın vaadi...' denildiğinde” yani gelecek işlerden vaat ettiği şeyler yahut O'nun bu konudaki vaadi, (حَقّ) “haktır” yani kesinlikle vaki olacaktır veya gerçeğe uygundur; (وَالسَّاعَةُ) “ve kıyamet” ki vaat ettiği şeylerin en meşhurudur, (لَاّ رَيْبَ فِيهَا) “onda hiçbir şüphe yoktur.” Yani kopmasında [şüphe yoktur]. 'Ve's-sâate' şeklinde inne'nin ismine atıfla mansup olarak da okunmuştur; ref ile okunuşu ise inne ve isminin mahalline atıftır. (قُلْتُم) “Siz dediniz ki:” azgınlığınızın son raddesinden ötürü, (مَّا نَدْرِى مَا الساعة) “'Kıyamet nedir bilmiyoruz'” yani onun durumunu garipseyerek 'o da neymiş?' [dediniz], (إِن نَّظُنُّ إِلَاّ ظَنّاً) “'Biz sadece bir zanda bulunuyoruz'” yani 'sadece zannetmekten başka bir şey yapmıyoruz'. 'Sadece zayıf bir zanda bulunuyoruz' manasında olduğu da söylenmiştir; ancak Yüce Allah'ın (وَمَا نَحْنُ بمستقنين) “'ve biz kesin bilgiye sahip de değiliz'” kavli bunu reddeder; zira kesin bilginin (istikân) zıddı zayıf zan değil, mutlak zandır. Muhtemelen bunlar, 'O ancak bizim dünya hayatımızdır' diyenlerden başkasıdır.
(وَبَدَا لَهُمْ) أي ظهرَ لهم حينئذذ سَيّئَاتُ مَا عَمِلُواْ على ما هيَ عليهِ من الصُّورةِ المُنكرةِ الهائلةِ وعاينوا وخامةَ عاقبتِها أو جزاءَها فإن جزاء السيئة وَحَاقَ بِهِم مَا كَانُواْ بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ من الجزاءِ والعقابِ
(وَبَدَا لَهُمْ) “Ve kendilerine açıkça göründü...” Yani o esnada onlar için ortaya çıktı, (سَيّئَاتُ مَا عَمِلُواْ) “yaptıklarının kötülükleri” o çirkin ve korkunç sureti üzere [belirdi] ve akıbetinin vehametini veya cezasını bizzat gördüler; zira kötülüğün cezası kötülüktür. (وَحَاقَ بِهِم) “ve onları kuşattı” (مَا كَانُواْ بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ) “alay edip durdukları şey” yani ceza ve azap [onları her taraftan sardı].
(وَقِيلَ اليوم نَنسَاكُمْ) نترككُم في العذابِ تركَ المنسيِّ كَمَا نَسِيتُمْ في الدُّنيا لقاء يموكم هذا أيْ كَما تركتُم عِدتَهُ ولم تُبالُوا بهِ وإذا فة اللقاء إلى ياليوم إافة المصدرِ إلى ظرفِه وَمَأْوَاكُمُ النار وَمَا لَكُمْ مّن ناصرين أيما أي مَا لأحدٍ منكُم نَاصِرٌ وَاحِدٌ يخلصكُم منَها
(وَقِيلَ اليوم نَنسَاكُمْ) “Ve denildi ki: 'Bugün sizi unutuyoruz'” sizi azapta unutulmuşlar gibi terk ediyoruz, (كَمَا نَسِيتُمْ) “tıpkı sizin unuttuğunuz gibi” dünyada [unuttuğunuz gibi], (لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا) “bu gününüzün karşılaşmasını...” Yani onun için hazırlık yapmayı terk ettiğiniz ve ona aldırış etmediğiniz gibi. 'Lika'nın 'yevm'e izafeti, masdarın zarfına izafetidir. (وَمَأْوَاكُمُ النار) “ve barınağınız ateştir” (وَمَا لَكُمْ مّن ناصرين) “ve sizin için hiçbir yardımcı da yoktur.” Yani sizden hiçbir kimse için sizi oradan kurtaracak tek bir yardımcı dahi yoktur.
(ذلكم) العذاب يأتكم بسبب أنكم {اتخذتم آيات الله هزوا} مهزوا
(ذلكم) “İşte bu” azap başınıza gelmektedir; çünkü siz {اتخذتم آيات الله هزوا} “Allah'ın ayetlerini alaya aldınız” onlarla alay ettiniz,
بَها ولم ترفعوا لها رأساً وَغَرَّتْكُمُ الحياة الدنيا فحسبتُم أنْ لا حياةَ سواها قاليوم لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا أيْ من النَّارِ وقُرِىءَ يَخرجُون من الخُروجِ والالتفاتُ إلى الغَيبة للإيذانِ بإسقاطِهم عن رتبة الخطاب استهانة بهبهم أو بنقلِهم من مقامِ الخطابِ إلى غيابةِ النارِ ولا هم يُسْتَعْتَبُونَ أي يُطلبُ منهم أنْ يُعتبوا ربَّهم أيْ يرضون لفواتِ أوانِه
onlara hiç önem vermediniz (وَغَرَّتْكُمُ الحياة الدنيا) “ve dünya hayatı sizi aldattı” böylece ondan başka bir hayat olmadığını sandınız. (فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا) “Artık bugün onlar oradan çıkarılmazlar” yani ateşten [çıkarılmazlar]. Çıkmak kökünden 'yahrucûn' şeklinde [malum olarak da] okunmuştur. Muhatap kipinden gaib kipine iltifat yapılması, onları hor görmek amacıyla hitap mertebesinden düşürmek veya hitap makamından cehennemin gayyasına aktarmak içindir. (وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ) “ve onların özür dilemeleri/Rablerini razı etmeleri de istenmez.” Yani vakti geçtiği için Rablerini razı etmeleri kendilerinden talep edilmez.
(فَلِلَّهِ الحمد) خاصَّة رَبّ السموات وَرَبّ الأرض رَبّ العالمين فقلا يستحق الحمد أحمد سواهُ وتكريرُ الربِّ للتأكيدِ والإيذانِ بأنَّ ربوبيتَهُ تعالى لكن منَها بطريقِ الأصالةِ وقُرِىءَ برفعِ الثلاثةِ على المدحِ بإضمارِ هُو
(فَلِلَّهِ الحمد) “Hamd yalnızca Allah'a mahsustur” (رَبّ السموات وَرَبّ الأرض رَبّ العالمين) “göklerin Rabbi, yerin Rabbi ve âlemlerin Rabbine.” O'ndan başka hiç kimse övgüye layık değildir. 'Rab' kelimesinin tekrarlanması tekid içindir ve O'nun rububiyetinin her birine bizzat ve asalet yoluyla taalluk ettiğini bildirmektedir. Üç kelimenin de 'hüve' zamiri takdiriyle medih üzere merfû olarak okunduğu da vaki olmuştur.
{وله الكبرياء في السماوات والأرض} لظهورِ آثارِها وأحكامِها فيهما وإظاهرهما في موقعِ الإضمارِ لتفخيمِ شأنِ الكبرياءِ وَهُوَ العزيز الذي لا يُغلبُ الحكيم في كلِّ ما قضَى وقدر فأحمدوه وكبره وأطيعون عنِ النبيِّ صلَّى الله عيهل وسلم منْ قرأَ حم الجاثيةُ سترَ الله تعالى عورتَهُ وسكن روعته يوما الحساب
{وله الكبرياء في السماوات والأرض} “Göklerde ve yerde büyüklük/azamet yalnız O'nundur.” Eserlerinin ve hükümlerinin her ikisinde de apaçık olmasından ötürü [büyüklük O'nundur]. Zamir makamında açıkça zikredilmeleri, kibriyânın şanını yüceltmek içindir. {وَهُوَ العزيز} “Ve O, mutlak galip olandır” asla mağlup edilemeyendir, {الحكيم} “hüküm ve hikmet sahibidir” hükmettiği ve takdir ettiği her şeyde [hikmet sahibidir]. O halde O'na hamdedin, O'nu tekbir edin ve O'na itaat edin. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: 'Kim Hâ-Mîm el-Câsiye suresini okursa, Allah Teâlâ onun ayıplarını örter ve hesap gününde korkusunu teskin eder.'