Binûn

Nebe' — 2. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَكَأْساً دِهَاقاً أي مُترعةً يقال أدهقَ الحوضَ أي ملأه

{ وَكَأْساً دِهَاقاً } “Dopdolu kadehler”; yani dopdolu [kadehler vardır]. Havuz doldurulduğunda 'edehaka'l-havda' (أدهق الحوض) denir ki 'onu doldurdu' demektir.

لايسمعون فِيهَا أي في الجنةِ وقيل في الكأسِ

{ لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا } “Orada işitmezler”; yani cennette [işitmezler]. Kadehin başında/içki meclisinde [işitmezler] de denilmiştir.

لَغْواً ولا كذابا أي لا ينطقونَ بلغوٍ ولا يكذب بعضاً وقُرِىءَ كِذاباً بالتخفيفِ أي لا يكذبُه أو لا يكاذبُه

{ لَغْواً وَلَا كِذَّاباً } “Ne boş bir söz ne de bir yalanlama”; yani ne boş bir lakırdı konuşurlar ne de birbirlerini yalanlarlar. [Kelime] şeddesiz olarak 'kizâben' (كِذاباً) şeklinde de okunmuştur ki 'biri diğerini yalanlamaz' yahut 'birbirlerini yalanlamazlar' manasındadır.

جَزَاء مّن رَّبّكَ مصدرٌ مؤكدٌ منصوبٌ بمعنى أنَّ للمتقينَ مفازاً فإنه في قوَّةِ أنْ يقالَ جازَى المتقينَ بمفازٍ جزاءً كائناً من ربِّك والتعرّضُ لعنوانِ الربوبيةِ المُنْبئة عن التبليغِ إلى الكمالِ شيئاً فشيئاً مع الإضافة إلى ضميره ﵊ مزيدُ تشريف له ﷺ

{ جَزَاءً مِّن رَّبِّكَ } “Rabbinden bir karşılık olarak”; 'şüphesiz takva sahipleri için bir kurtuluş/kazanç yeri vardır' [ifadesinin] manasını pekiştiren mansub bir masdardır. Zira bu, 'Rabbinden olan bir karşılık olmak üzere takva sahiplerini bir kurtuluşla ödüllendirdi' denilmesi mesabesindedir. [Bir şeyi] aşama aşama kemale erdirmeyi bildiren rubûbiyet sıfatının zikredilmesi ve Peygamber aleyhisselâm'ın zamirine izafe edilmesi, onun sallallâhu aleyhi ve sellem için ilave bir şereftir.

عطاء أي تفيضلا وإحساناً منه تعالَى إذْ لا يجبُ عليهِ شيءٌ وهو بدلٌ من جزاءً

{ عَطَاءً } “bir bağış”; yani O'na hiçbir şey vacip olmadığı halde Yüce [Allah]'tan bir lütuf ve ihsan olarak [verilmiştir] ve bu kelime 'cezâen'den bedeldir.

حساب صفةٌ لعطاءً بمعنى كافياً على مصدرٌ أقيمَ مقامَ الوصفِ أو بُولغَ فيه من أحسبهُ الشيءُ إذا كفاهُ حتَّى قال حَسْبي وقيلَ على حسبِ أعمالِهم وقُرىءَ حِسَّاباً بالتشديدِ على أنَّه بمعنى المتحسب كالدراك بمعنى المدرك

{ حِسَاباً } “hesapsız/yeteri kadar”; 'atâen' kelimesinin sıfatı olup 'yetecek kadar' manasındadır; ya sıfat makamına kaim kılınmış bir masdardır yahut 'ehsebehü'ş-şey'ü' (bir şey kişiye 'hasbî/bana yeter' dedirtecek kadar kâfi geldiğinde kullanılan tabir) ifadesinden mübalağadır. Amellerinin hesabına/miktarına göre [verilmiştir] de denilmiştir. Şeddeli olarak 'hissâben' (حِسَّاباً) şeklinde de okunmuştur ki 'derraak'ın (دَرّاك) 'müdrik' (idrak eden) manasına gelmesi gibi 'mütehassib' (yeterli kılan) manasındadır.

٧٩ سورة النبأ (٣٧ ٣٨)

78 Nebe' Suresi (37-38).

رب السموات والأرض وَمَا بَيْنَهُمَا بدلٌ من ربِّك وقولُه تعالَى

{ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbinden”; 'Rabbike'den bedeldir. Yüce [Allah]'ın şu kavli:

الرحمن صفةٌ له وقيلَ صفةٌ للأولِ وأيا ما كان ففي ذكرِ ربوبيتِه تعالى للكلِّ ورحمتِه الواسعةِ إشعارٌ بمدارِ الجزاءِ المذكورِ وقوله تعالى

{ الرَّحْمَنِ } “Rahmân olan [Rabbinden]”; O'nun sıfatıdır, [rabbi's-semâvâti terkibindeki] birinci [rab] kelimesinin sıfatı olduğu da söylenmiştir. Her iki durumda da, Yüce [Allah]'ın her şeyin Rabbi olduğunun ve O'nun engin rahmetinin zikredilmesinde, söz konusu karşılık ve mükâfatın dayanağına bir işaret vardır. Yüce [Allah]'ın şu kavli:

لايملكون مِنْهُ خِطَاباً استئنافٌ مقررٌ لما أفادَهُ الربوبيةُ العامةُ من غايةِ العظمةِ والكبرياءِ وإستقلاله تعالى بما ذُكر من الجزاءِ والعطاءِ من غير أن يكون لأحدٍ قدرةٌ عليهِ وقُرِىءَ برفعِهما فقيلَ على أنَّهما خبرانِ لمبتدأٍ مضمرٍ وقيلَ الثَّانِي نعتٌ للأولِ وقيلَ الأَولُ مبتدأٌ والثاني خبرُهُ ولا يملكونَ خبرٌ آخرُ أو هو الخبرُ والرحمنُ صفةٌ للأولِ وقيلَ لا يملكونَ حالٌ لازمةٌ وقيلَ الأولُ مبتدأٌ والرحمنُ مبتدأٌ ثان ولايملكون خبرُه والجملةُ خبرٌ للأولِ وحصلَ الربطَ بتكريرِ المبتدأِ بمعناهُ على رأي مَنْ يقولُ بهِ والأوجهُ أنْ يكونَ كلاهُما مرفوعاً على المدحِ أو يكونَ الثانِي نعتاً للأولِ ولا يملكونَ استئنافاً على حالِه ففيهِ ما ذُكر من الإشعارِ بمدار الجزاء والعطاءِ كما في البدليةِ لما أنَّ المرفوعَ أو المنصوبَ مدحاً تابعٌ لما قبله معنى إن كان مَنقطعاً عنه إعراباً كما فُصِّل في قولِه تعالى الذين يؤمنون بالغيب من سورةِ البقرةِ وقُرىء بجرِّ الأَولِ على البدليةِ ورفعِ الثانِي على الابتداءِ والخبرُ ما بعدَهُ أو على أنَّه خبرٌ لمبتدأ مضمرٍ وما بعدَهُ استئنافٌ أو خبرٌ ثانٍ أو حالٌ وضميرُ لا يملكونَ لأهلِ السمواتِ والأرضِ أي لا يملكون أنْ يخاطبُوه تعالَى من تلقاءِ أنفسِهم كما ينبىءُ عنه لفظُ الملكِ خطاباً مَا في شيءٍ مَا والمرادُ نفيُ قدرتِهم على أنْ يخاطبُوه تعالَى بشيءٍ من نقص العذابِ أو زيادةِ الثوابِ من غيرِ إذنِه على أبلغِ وجهٍ وآكدِه وقيلَ ليسَ في أيديهم ممَّا يخاطب الله به يأمر به في أمرِ الثوابِ والعقابُ خطابٌ واحدٌ يتصرفونَ فيه تصرفَ الملَاّكِ فيزيدونَ فيهِ أو ينقصونَ منْهُ

{ لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطَاباً } “O'ndan bir hitaba malik olamazlar”; mutlak rubûbiyetin ifade ettiği nihai azamet ve büyüklüğü, ayrıca hiç kimsenin O'na karşı bir gücü olmaksızın zikredilen karşılık ve ihsan hususunda Yüce [Allah]'ın yegâne belirleyici olduğunu pekiştiren bir istînâf (başlangıç) cümlesidir. Bu iki kelime [Rabbi ve er-Rahmâni] merfû olarak da okunmuştur: Gizli bir mübtedanın iki haberi olduğu; ikincisinin birincisine nât (sıfat) olduğu; birincisinin mübteda, ikincisinin onun haberi olup 'lâ yemlikûne'nin de diğer bir haber olduğu yahut asıl haberin o olup 'er-Rahmân'ın birincinin sıfatı olduğu söylenmiştir. 'Lâ yemlikûne'nin lâzım bir hal olduğu da söylenmiştir. Birincinin mübteda, 'er-Rahmân'ın ikinci mübteda, 'lâ yemlikûne'nin onun haberi ve bu cümlenin de birincinin haberi olduğu, aradaki bağın ise mübtedanın manasıyla tekrar edilmesi suretiyle sağlandığı da bunu savunanların görüşüne göre söylenmiştir. En uygun olanı ise, her ikisinin de övgü (medih) üzere merfû olması yahut ikincinin birinciye nât olması, 'lâ yemlikûne'nin ise kendi konumunda bir istînâf cümlesi olmasıdır. Zira bunda, bedeliyette olduğu gibi, karşılık ve ihsanın dayanağına dair zikredilen işaret mevcuttur; çünkü övgü amacıyla merfû veya mansub kılınan ifade, Bakara Suresi'ndeki { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } ayetinde tafsilatıyla açıklandığı üzere, irap bakımından öncesinden kopsa bile mana bakımından öncesine tâbidir. Birincinin bedel olarak mecrûr, ikincinin mübteda olarak merfû kılınıp haberin sonrasındaki kısım olmasıyla da okunmuştur; yahut gizli bir mübtedanın haberi olup sonrasındaki kısmın istînâf, ikinci haber veya hal olması şeklinde de okunmuştur. 'Lâ yemlikûne' ifadesindeki zamir, gökler ve yer ehline aittir. Yani mülk lafzının da hissettirdiği üzere, hiçbir şekilde hiçbir hususta kendiliklerinden O'na hitap etmeye güç yetiremezler. Buradaki kasıt, O'nun izni olmaksızın azabın hafifletilmesi veya sevabın artırılması hususunda O'na hitap etme güçlerinin en beliğ ve en tekitli biçimde nefyedilmesidir. Allah'ın hitap ettiği, sevap ve ceza hususunda emrettiği şeylerden hiçbir hitabın onların elinde olmadığı, dolayısıyla onda mülk sahiplerinin tasarruf ettiği gibi tasarruf edip artıramayacakları veya eksiltemeyecekleri de söylenmiştir.

يَوْمَ يَقُومُ الروح والملائكة صَفّاً قيلَ الروحُ خلقٌ أعظمُ من الملائكةِ وأشرفُ منهم وأقربُ من ربِّ العالمين وقيل هم مَلكٌ ما خلقِ الله ﷿ بعدَ العرشِ خلقاً أعظمَ منْهُ عنِ ابن عباس ﵄ أنَّه إذا كانَ يومُ القيامةِ قامَ هو وحدَهُ صَفّاً والملائكةُ كلُّهم صفاً وعنْهُ عنِ النبيِّ ﷺ أنه قالَ الروحُ جندٌ من جنودِ الله تعالى ليسوا ملائكة لهم رؤس وأيدٍ وأرجلٌ يأكلونَ الطعامَ ثُمَّ قرأَ يومَ يقومُ الروحُ الآيةَ وهذَا قولُ أبي صالحٍ ومجاهدٍ قالُوا ما ينزلُ من السماءِ ملكٌ إلا ومعه واحدٌ منُهم نقلَهُ البغويُّ وقيل هم أشرافُ الملائكةُ وقيلَ هم حفظة على الملائكة وقيلَ جبريلُ ﵇ وصفَّا حالٌ أي مصطفينَ قيلَ هما صفَّانِ الروحُ صفٌّ واحدٌ أو متعددٌ والملائكةُ صفٌّ وقيلَ صفوفٌ وهو الأفق لقولِه تعالى والملك صَفّاً صَفّاً وقيلَ يقومُ الكُلُّ صفّاً وَاحِداً ويومَ ظرفٌ لقولِه تعالى

{ يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ صَفّاً } “Rûh ve meleklerin saf saf duracağı gün”; Rûh'un, meleklerden daha büyük, onlardan daha şerefli ve Âlemlerin Rabbi'ne daha yakın bir mahluk olduğu söylenmiştir. Onların, Allah Teâlâ'nın Arş'tan sonra kendisinden daha büyük bir mahluk yaratmadığı bir melek olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, kıyamet günü olduğunda o tek başına bir saf, bütün melekler de [ayrı] bir saf halinde dururlar. Yine ondan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Rûh, Allah Teâlâ'nın ordularından bir ordudur; melek değillerdir; başları, elleri ve ayakları vardır, yemek yerler.” Sonra 'Rûh'un kıyam edeceği gün...' ayetini okudu. Bu, Ebû Sâlih ve Mücâhid'in de görüşüdür. Onlar şöyle demişlerdir: 'Gökten inen her bir melekle birlikte mutlaka onlardan da biri iner.' Bunu Begavî nakletmiştir. Onların meleklerin ileri gelenleri olduğu da söylenmiştir. Meleklerin koruyucuları (hafaza) oldukları da söylenmiştir. Cebrail aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir. 'Saffen' kelimesi haldir, yani 'saf bağlamış olarak' demektir. Bunların iki saf olduğu, Rûh'un tek bir saf (veya birden fazla saf), meleklerin de bir saf olduğu söylenmiştir. Saf saf oldukları da söylenmiştir ki Yüce [Allah]'ın { وَالْمَلَكُ صَفّاً صَفّاً } kavlinden dolayı en uygun olanı da budur. Hepsinin tek bir saf halinde duracağı da söylenmiştir. 'Yevme' zarftır ve Yüce [Allah]'ın şu kavline bağlıdır:

لَاّ يَتَكَلَّمُونَ وقوله تعالى

{ لَّا يَتَكَلَّمُونَ } “konuşamazlar”. Yüce [Allah]'ın şu kavli:

إِلَاّ مِن أَذِنَ لَهُ الرحمن وَقَالَ صَوَاباً بدلٌ من ضميرِ لا يتكلمونَ العائدِ إلى أهلِ السمواتِ والأرضِ الذينَ من جُملتهم الروحُ والملائكةُ وذكرُ قيامِهم واصطفافِهم لتحقيق عظمةِ سلطانِه وكبرياءِ ربوبيتِه وتهويلِ يومِ البعثِ الذي عليهِ مدارُ الكلامِ من

{ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَاباً } “ancak Rahmân'ın kendisine izin verdiği ve doğruyu söylemiş olan kimse müstesna”; 'lâ yetekellemûne' fiilindeki, aralarında Rûh ve meleklerin de bulunduğu göklerin ve yerin ehline dönen zamirden bedeldir. Onların ayakta durmalarının ve saf bağlamalarının zikredilmesi, O'nun saltanatının azametini, rubûbiyetinin büyüklüğünü ve bu yüce surenin başından

٧٩ سورة النبأ (٣٩ ٤٠) مطلعِ السُّورةِ الكريمةِ إلى مقطعِها والجملةُ استئنافٌ مقررٌ لمضمونِ قولِه تعالى لا يملكون الخ ومؤكد له على مَعْنى أنَّ أهلَ السمواتِ والأرضِ إذَا لم يقدرُوا يومئذٍ على أنْ يتكلمُوا بشيءٍ من جنسِ الكلامِ إلَاّ مَنْ أذنَ الله تعالى له منُهم في التلكم وقال ذلكَ المأذونُ له قولاً صواباً أي حقّاً فكيفَ يملكون خطابَ ربِّ العزةِ مع كونه أخصَّ من مطلق الكلامُ وأعزَّ منه مراماً لا على مَعْنى أنَّ الروحَ والملائكةَ مع كونِهم أفضلَ الخلائقِ وأقربَهم من الله تعالى إذَا لم يقدرُوا أنْ يتكلمُوا بما هُو صوابٌ من الشفاعة لمن ارتضَى إلا بإذنه فكيف يكلمه غيرُهم كما قيلَ فإنَّه مؤسَّسٌ على قاعدة الاعتزالِ فمن سلكَهُ مع تجويزه أنْ يكونَ يومَ ظرفاً للايملكونَ فقد اشتبَه عليهِ الشؤن واختلطَ به الظنونُ وقيلَ إلا من أذنَ الخ منصوبٌ على أصلِ الاستثناءِ والمَعْنى لا يتكلمونَ إلا في حقِّ شخصٍ أَذِنَ لَهُ الرحمنُ وَقَالَ ذلكَ الشخصُ صواباً أي حقَّاً هُو التوحيدُ وإظهارُ الرحمنِ في موضعِ الإضمارِ للإيذانِ بأنَّ مناطَ الإذنِ هو الرحمةُ البالغةُ لا أنَّ أحداً يستحقُّه عليهِ سبحانَه وتعالَى

78 Nebe' Suresi (39-40). sonuna kadar sözün etrafında döndüğü yeniden diriliş gününün dehşetini ortaya koymak içindir. Bu cümle, Yüce [Allah]'ın { لَا يَمْلِكُونَ } kavlinin muhtevasını tespit ve tekit eden bir istînâf cümlesidir; şu manadadır ki: Göklerin ve yerin ehli, o gün içlerinden Allah Teâlâ'nın kendisine konuşma izni verdiği ve kendisine izin verilen o kimsenin de doğruyu, yani hakkı söylediği kimse müstesna, söz cinsinden hiçbir şey konuşmaya güç yetiremezken; mutlak sözden daha hususi ve erişilmesi daha zor olan İzzet Rabbi'ne hitap etmeye nasıl malik olabilirler? Yoksa bazılarının iddia ettiği gibi 'Rûh ve melekler mahlukatın en faziletlisi ve Allah Teâlâ'ya en yakını oldukları halde O'nun izni olmadan razı olduğu kimseye şefaatten ibaret doğru bir söz söylemeye güç yetiremezlerse, başkaları O'nunla nasıl konuşabilir?' manasında değildir. Zira bu [ikinci izah], Mutezile kaidesi üzerine kurulmuştur. 'Yevme' kelimesinin 'lâ yemlikûne'ye zarf olmasını caiz görmekle birlikte bu yola sapan kimsenin meseleleri birbirine karışmış ve zihin dünyası altüst olmuştur. 'İllâ men ezine...' ifadesinin asıl istisna üzere mansub olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mana: 'Onlar ancak Rahmân'ın kendisine izin verdiği ve kendisi de doğruyu, yani tevhid olan hakkı söylemiş bulunan şahsın hakkında konuşabilirler' şeklinde olur. Zamir makamında 'er-Rahmân' isminin açıkça zikredilmesi, izin vermenin dayanağının sadece O'nun engin rahmeti olduğunu, yoksa noksanlıklardan münezzeh ve yüce olan Allah'a karşı hiç kimsenin bunu hak etmediğini bildirmek içindir.

ذلك إشارةٌ إلى يوم قيامِهم على الوجه المذكورِ وما فيه من معنى البعد مع قرب العهدِ بالمُشار إليه للإيذان بعلو درجتِه وبُعد منزلتِه في الهولِ والفخامةِ ومحلُّه الرفعُ على الابتداءِ خبرُه ما بعدَهُ أي ذلكَ اليومُ العظيمُ الذي يقومُ فيه روح والملائكةُ مصطفينَ غيرَ قادرينَ هُم وغيرُهم على التكلمِ من الهيبةِ والجلالِ

{ ذَلِكَ } “İşte o”; zikredilen şekilde onların duracağı güne bir işarettir. Kendisine işaret edilen şey zihnen çok yakın olmasına rağmen onda uzaklık manası bulunması, onun derecesinin yüceliğini, korku ve azamet bakımından erişilmez konumunu bildirmek içindir. İrap mahalli mübteda olarak ref'tir, haberi ise sonrasındaki kısımdır; yani heybet ve celalden ötürü gerek kendilerinin gerekse başkalarının konuşmaya güç yetiremediği, Rûh'un ve meleklerin saf saf kıyam edeceği o büyük gün,

اليوم الحق أي الثابتُ المتحققُ لا محالة من غير صارفٍ يلويهِ ولا عاطفٍ يثنيهِ والفاءُ في قولِه تعالى

{ الْيَوْمُ الْحَقُّ } “hak olan gündür”; yani onu saptıracak bir engelleyici ve onu geri çevirecek bir çevirici olmaksızın gerçekleşmesi kesin ve muhakkak olan gündür. Yüce [Allah]'ın şu kavlindeki 'fâ' (ف) harfi:

فَمَن شَاء اتخذ إلى ربه مآبا فصيحة تصفح عن شرطٍ محذوفٍ ومفعولُ المشيئةِ محذوفٌ لوقوعِها شرطاً وكونِ مفعولِها مضمونَ الجزاءِ وانتفاءِ الغرابةِ في تعلقِه بها حسبَ القاعدةِ المستمرةِ وإلى ربِّه متعلقٌ بمآباً قدم عليه اهتماما به ورعايةً للفواصلِ كأنَّه قيلَ وإذا كان الأمر كما ذُكرَ منْ تحققِ اليومِ المذكورِ لا محالةَ فمن شاءَ أن يتخذَ مرجعاً إلى ثوابِ ربِّه الذي ذُكِرَ شأنُه العظيمُ فعلَ ذلكَ بالإيمانِ والطاعةِ وقالَ قَتَادةُ مآباً أي سبيلاً وتعلق الجارية لما فيه من معنى الإفضاءِ والإيصالِ كما مرَّ في قوله تعالى مَنِ استطاع إِلَيْهِ سَبِيلاً

{ فَمَن شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ مَآباً } “artık dileyen Rabbine varan bir yol tutsun”; fashadır (hazfedilmiş bir şartı açıklayan bağlaçtır). Meşîetin (dilemenin) mef'ûlü, şart olarak vaki olduğu, mef'ûlü cezanın muhtevası olduğu ve car-mecrurun meşîete taallukundaki gariplik ortadan kalktığı için carî olan kural gereğince hazfedilmiştir. 'İlâ rabbihî' ifadesi 'meâben' kelimesine taalluk etmektedir; ona verilen önemden ve fasılalara riayetten dolayı öne geçirilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: Mademki mesele zikredildiği gibidir ve anılan günün gerçekleşmesi kesindir; öyleyse yüce şanı zikredilen Rabbinin sevabına bir dönüş yeri edinmek isteyen kimse, iman ve itaat ile bunu yapsın! Katâde şöyle demiştir: 'Meâben', yani bir yol [tutsun] demektir. Sıla/harf-i cerin taalluku, Yüce [Allah]'ın { مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً } kavlinde geçtiği gibi, ulaştırma ve kavuşturma manası taşıdığı içindir.

إِنَّا أنذرناكم أيْ بمَا ذُكرَ في السورةِ من الآيات الناطقةِ بالبعث وبمَا بعدَهُ من الدَّواهي أو بها بسائر القوارعِ الواردةِ في القرآن

{ إِنَّا أَنذَرْنَاكُمْ } “Şüphesiz biz sizi uyardık”; yani surede zikredilen, yeniden dirilişi ve sonrasındaki dehşetli felaketleri dile getiren ayetlerle yahut Kur'an'da yer alan diğer şiddetli uyarılarla [uyardık].

عَذَاباً قَرِيباً هو عذابُ الآخرة وقربه لتحقيق إتيانِه حَتْماً ولأنَّه قريبٌ بالنسبة إليه تعالى وإنْ رَأَوْه بعيداً وسيرونَهُ قريباً لقولِه تعالى كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُواْ إِلَاّ عَشِيَّةً أَوْ ضحاها وعن قَتَادَةَ هو عقوبةُ الدُّنيا لأنَّه أقربُ العذابينِ وعن مقاتلٍ هو قتلُ قريشٍ يوم بدر وقوله تعالى

{ عَذَاباً قَرِيباً } “yakın bir azap ile”; o, ahiret azabıdır. Onun yakınlığı, kesin olarak geleceğinin tahakkuk etmesindendir ve kâfirler onu uzak görseler de Yüce [Allah]'a nispetle yakın olmasındandır. Nitekim Yüce [Allah]'ın { كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا } kavlinden dolayı onlar da onu pek yakında göreceklerdir. Katâde'den [gelen bir rivayete göre] o, iki azabın daha yakını olduğu için dünya cezasıdır. Mukâtil'den [gelen bir rivayete göre ise] o, Bedir günü Kureyş'in öldürülmesidir. Yüce [Allah]'ın şu kavli:

يَوْمَ يَنظُرُ المرء مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ فإنَّه إما بدلٌ من عذاباً أو ظرفٌ لمضمرٍ هو صفةٌ له أي عذاباً كائناً يومَ ينظرُ المرءُ أي يشاهد

{ يَوْمَ يَنظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ } “o gün kişi ellerinin önden ne gönderdiğine bakar”; ya 'azâben' kelimesinden bedeldir yahut onun sıfatı olan gizli bir kelimenin zarfıdır; yani kişinin baktığı, yani müşahede ettiği gün meydana gelecek bir azap demektir.

٧٩ سورة النازعات (١ ٥) ما قدمَهُ من خيرٍ أو شرَ على أنَّ مَا موصولةٌ منصوبةٌ بينظرُ والعائدُ محذوفٌ أو ينظرُ أيَّ شيءٍ قدمتْ يداهُ على أنَّها استفهاميةٌ منصوبةٌ بقدمتْ وقيلَ المرءُ عبارةٌ عن الكافر وما في قوله تعالى

79 Nâziât Suresi (1-5). 'Mâ' (مَا) edatının 'yenzuru' fiiliyle mansub ismi mevsul olması ve ait zamirinin hazfedilmesi takdirine göre hayır veya şerden önden takdim ettiği şeye bakar; yahut 'mâ'nın 'kaddemet' fiiliyle mansub istifhâmiyye olması takdirine göre ellerinin neyi takdim ettiğine bakar. [Buradaki] 'el-mer'' (kişi) kelimesinin kâfirden ibaret olduğu da söylenmiştir. Yüce [Allah]'ın şu kavlindeki 'mâ':

وَيَقُولُ الكافر يا ليتني كُنتُ ترابا ظاهرٌ وُضع موضعَ الضميرِ لزيادةِ الذمِّ قيلَ معنى تمنيهِ ليتني كنتُ تراباً في الدُّنيا فلم أخلق ولم ولم أُكلَّف أو ليتني كنتُ تُراباً في هذا اليومِ فلم أُبعثْ وقيلَ يحشرُ الله تعالى الحيوانَ فيقتصُّ للجمَّاءِ من القرناءِ ثم يردُّه تراباً فيودُّ الكافرُ حالَه وقيلَ الكافرُ إبليسُ يَرَى آدمَ وولدَهُ وثوابَهُم فيتمنَّى أنْ يكونَ الشيءَ الذي احتقرَهُ حينَ قالَ خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ من طينٍ عن رسول الله ﷺ مَنْ قرأَ سورةَ عَمَّ يتساءلونَ سقاهُ الله تعالى بردَ الشرابِ يومَ القيامةِ والحمدُ لله وحده سورة النازعات مكية آياتها ست وأربعون

{ وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنتُ تُرَاباً } “ve kâfir der ki: Keşke ben bir toprak olsaydım!”; kınamayı artırmak amacıyla zamir makamına konulmuş açık bir isimdir. Onun bu temennisinin manasının şöyle olduğu söylenmiştir: 'Keşke dünyada toprak olsaydım da yaratılmasaydım ve [sorumlulukla] mükellef tutulmasaydım!' yahut 'Keşke bu gün toprak olsaydım da diriltilmeseydim!' Allah Teâlâ'nın hayvanları haşredeceği, boynuzsuz koyunun hakkını boynuzlu koyundan alacağı, sonra da onları toprağa dönüştüreceği, bunun üzerine kâfirin onların bu haline gıpta edeceği de söylenmiştir. Kâfirin İblis olduğu da söylenmiştir; o, Âdem'i, onun zürriyetini ve onların sevaplarını gördüğünde, vaktiyle { خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ } “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” derken küçümsediği o şey [çamur/toprak] olmayı temenni eder. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Kim Amme yetesâelûn suresini okursa, Allah Teâlâ kıyamet gününde ona soğuk içecekler içirir.” Yalnızca Allah'a hamdolsun. Nâziât Suresi Mekkîdir, kırk altı ayettir.