فإذا جاءت الطامة الكبرى
{فإذا جاءت الطامة الكبرى} “O en büyük felaket (kıyamet) geldiği zaman,”
أي الداهيةُ العُظمى التي تطمُّ على سائرِ الطاماتِ أي تعلُوها وتغلبُها وهي القيامةُ أو النفخةُ الثانيةُ وقيلَ هي الساعةُ التي يساق الخَلائقُ إلى محشرِهم وقيلَ التي يساق أهلُ الجنةِ إلى الجنةِ وأهلُ النارِ إلى النارِ شروعٌ في بيان أحوالِ معادِهم إثرَ بيانِ أحوالِ معاشِهم بقولِه تعالى متاعا لَّكُمْ الخ والفاءُ للدلالة على ترتب ما بعدها على ما قبلَها عما قليل كما يبنى منه لفظُ المتاعِ
Yani diğer bütün felaketleri bastıran (tatmmu), onları aşıp galebe çalan en büyük musibet [demektir]. O da kıyamettir yahut ikinci sûrdur. Mahlukatın mahşerlerine sevk edildiği andır da denilmiştir; cennet ehlinin cennete, cehennem ehlinin de cehenneme sevk edildiği andır da denilmiştir. Yüce Allah'ın {متاعا لَّكُمْ} “Size bir faydalanma olmak üzere...” kavliyle dünyadaki geçim hallerini beyan etmesinin hemen ardından ahiret hallerini açıklamaya başlamasıdır. Baştaki fâ (ف), “metâ‘” (faydalanma) lafzından da anlaşıldığı üzere, sonrasının az bir süre sonra öncesine terettüp edeceğine delalet etmek içindir.
يوم يتذكر الإنسان ما سعى
{يوم يتذكر الإنسان ما سعى} “O gün insan, neye çalıştığını (yaptığı amelleri) hatırlar.”
قيلَ هو بدلٌ من إذَا جاءتْ والأظهرُ أنه منصوبٌ بأَعْنِي كما قيلَ تفسيراً للطامةِ الكُبرى فإن الإبدالَ منها بالظرف المحضِ مما يُوهن تعلقَها بالجوابِ ويجوزُ أن يكونَ بدلاً من الطامةِ الكُبرى مفتوحاً لإضافتِه إلى الفعلِ على رأي الكوفيينَ أي يتذكر فيه كل
Bunun {إذَا جاءتْ} ifadesinden bedel olduğu söylenmiştir. Daha zahir olanı ise, en büyük felaketin (et-tâmmetü'l-kübrâ) tefsiri olarak belirtildiği üzere [mukadder] bir “a‘nî” (kastediyorum) fiiliyle mensub olmasıdır; zira ondan sırf bir zarfın bedel yapılması, onun cevaba taallukunu zayıflatan hususlardandır. Kûfelilerin görüşüne göre fiile izafe edilmesinden ötürü meftuh (fetha üzere mebni) olarak “et-tâmmetü'l-kübrâ”dan bedel olması da caizdir. Yani o günde her...
٧٩ سورة النازعات (٣٦ ٤١)
79. Nâziât Suresi (36-41)
أحدٍ ما عملَهُ من خيرٍ أو شرَ بأنْ يشاهدَهُ مدوناً في صحيفةِ أعمالِه وقد كانَ نسيَهُ من فرطِ الغفلةِ وطولِ الأمدِ كقولِه تعالى أحصاه الله وَنَسُوهُ ويجوزُ أنْ تكونَ ما مصدريةً
...kes, Yüce Allah'ın {أحصاه الله وَنَسُوهُ} “Allah onu sayıp kaydetmiş, onlarsa unutmuşlardır” kavlinde olduğu gibi, aşırı gafletten ve aradan uzun zaman geçmesinden dolayı unutmuş olduğu halde amel defterinde yazılmış olarak görmek suretiyle hayır veya şerden işlediği şeyleri hatırlar. “Mâ” (ما) edatının masdariyye olması da caizdir.
وَبُرّزَتِ الجحيم
{وَبُرّزَتِ الجحيم} “Ve cehennem açıkça ortaya çıkarılır;”
عطفٌ على جاءتْ أي أظهرتْ إظهاراً بيناً لا يَخْفى على أحدٍ
{جاءتْ} fiiline matuftur; yani hiç kimseye gizli kalmayacak şekilde apaçık bir şekilde ortaya çıkarılır.
لِمَن يرى
{لِمَن يرى} “Gören kimse için.”
كائناً من كانَ يُروى أنه يكشف عنها فتتلظى فيرها كلُّ ذي بصرٍ وقرىء وبُرِزَتْ بالتخفيفِ ولمن رَأَى ولمن ترى على فيهِ ضميرَ الجحيمِ كما في قوله تعالى إذا رأتهم من مكان بعيد وعلى أنه خطابٌ لرسولِ الله ﷺ أي لم تراهُ من الكفارِ وقولُه تعالى
Kim olursa olsun [gören herkes için]. Rivayet edildiğine göre onun üzerinden örtü kaldırılır, o da alevlenir ve gözü olan herkes onu görür. [Kelime] şeddesiz olarak “burizet” (بُرِزَتْ), “ve li-men raâ” (ولمن رَأَى) ve Yüce Allah'ın {إذا رأتهم من مكان بعيد} “(Cehennem) onları uzak bir yerden gördüğü zaman” kavlinde olduğu gibi cehennemin zamirini taşıması üzere “ve li-men terâ” (ولمن ترى) şeklinde veya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap olarak yani “kâfirlerden gördüğün kimseler için” manasında da okunmuştur. Yüce Allah'ın şu kavline gelince:
فَأَمَّا مَن طغى
{فَأَمَّا مَن طغى} “Artık kim azgınlık etmişse,”
الخ جوابُ فإذَا جاءتْ على طريقةِ قولِه تعالَى فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مّنّى هُدًى الآيةَ وقيلَ هُو تفصيلٌ للجوابِ المحذوفِ تقديرُه انقسمِ الراؤونَ قسمين فأما فأمَّا من الخ والذي تستدعيهِ فخامةُ التنزيلِ ويقتضيه مقامُ التهويلِ أنَّ الجوابَ المحذوفَ كانَ من عظائمِ الشؤن ما لَم تُشاهِدْهُ العيونُ كما مر في قوله تعالى يَوْمَ يَجْمَعُ الله الرسل أي فأما من عَتا وتمردَ عن الطاعةِ وجاوزَ الحدَّ في العصيانِ
...ayeti, Yüce Allah'ın {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مّنّى هُدًى} “Benden size bir hidayet geldiğinde...” ayetindeki üslup üzere {فإذَا جاءتْ} şartının cevabıdır. Bunun, takdiri “görenler iki kısma ayrılır, şöyle ki: Artık kim...” şeklinde olan hazfedilmiş cevabın tafsilatı olduğu da söylenmiştir. Ancak Kur'an'ın haşmeti ve korkutma makamının gerektirdiği şey, hazfedilmiş cevabın, Yüce Allah'ın {يَوْمَ يَجْمَعُ الله الرسل} “Allah elçileri topladığı gün...” kavlinde geçtiği gibi gözlerin görmediği derecede büyük hadiselerden olmasıdır. Yani artık kim itaatten çıkıp haddi aşmış, itaate karşı isyan edip itaatsizlikte sınırı geçmişse,
آثر الحياة الدنيا
{آثر الحياة الدنيا} “Ve dünya hayatını tercih etmişse,”
الفانيةَ التي هي على جناحِ الفواتِ فانهمكَ فيما متعَ به فيهَا ولم يستعدَّ للحياةِ الأخرويةِ الأبديةِ بالإيمانِ والطاعةِ
Elden çıkıp gitmek üzere olan o fani [dünya hayatını tercih etmiş], dünyada kendisiyle faydalandırıldığı şeylere dalıp gitmiş ve iman ile itaatle ebedi ahiret hayatına hazırlanmamışsa;
فَإِنَّ الجحيم
{فَإِنَّ الجحيم} “Şüphesiz cehennem...”
التي ذُكِرَ شأنُها
Durumu zikredilen [cehennem]...
هِىَ المأوى
{هِىَ المأوى} “İşte o, barınağın ta kendisidir.”
أي هيَ مأواهُ واللامُ سادَّةٌ مسدَّ الإضافةِ للعلمِ بأن صاحبَ المَأْوى هو الطاغِي كما في قولِكَ غُضَّ الطَّرْفَ ودخولُ اللامِ في المَأوى والطرفِ للتعريفِ لأنهما معروفانِ وهيَ إما ضميرُ فصلٍ أو مبتدأٌ قيلَ نزلتِ الآيةُ في النضرِ وأبيه الحرث المشهورينِ بالغُلوِّ في الكُفرِ والطغيانِ
Yani “onun barınağı odur” demektir. Tıpkı senin “gaddat-tarf” (غُضَّ الطَّرْفَ / gözünü indir) sözünde olduğu gibi, barınak sahibinin o azgın kimse olduğu bilindiği için elif-lam izafetin yerine geçmiştir. “el-Me'vâ” ve “et-Tarf” kelimelerindeki elif-lam, bilinen şeyler oldukları için marifelik (belirlilik) içindir. “Hiye” (هيَ) ise ya fasıl zamiridir ya da mübtedadır. Bu ayetin, küfür ve azgınlıkta aşırılıklarıyla meşhur olan Nadr ile babası Hâris hakkında indiği söylenmiştir.
وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبّهِ
{وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبّهِ} “Kim de Rabbinin huzurunda durmaktan korkmuşsa,”
أيْ مقامَهُ بين يَدَيْ مالكِ أمرِه يومَ الطامةِ الكُبرَى يومَ يتذكرُ الإنسانُ ما سعَى
Yani o en büyük felaket gününde, insanın neye çalıştığını hatırlayacağı günde, işinin maliki olan [Rabbinin] huzurunda durmaktan [korkmuşsa],
وَنَهَى النفس عَنِ الهوى
{وَنَهَى النفس عَنِ الهوى} “Ve nefsini heva ve hevese uymaktan men etmişse,”
عن الميلِ إليهِ بحكمِ الجبلةِ البشريةِ ولم يعتدَّ بمتاعِ الحياةِ الدُّنيا وزهرتِها ولم يغترَّ بزخارفِها وزينتِها علماً منه بوخامة عاقبتِها
İnsani fıtrat gereği hevese meyletmekten [nefsini men etmiş], akıbetinin kötülüğünü bildiği için dünya hayatının menfaatine ve parıltısına itibar etmemiş, onun süslerine ve aldatıcılığına aldanmamışsa;
فَإِنَّ الجنة هِىَ المأوى
{فَإِنَّ الجنة هِىَ المأوى} “Şüphesiz cennet, barınağın ta kendisidir.”
لهُ لا غيرُهَا وقيلَ نزلت الآياتان في أبِي عزيزِ بنِ عميرٍ ومصعب بنِ عميرٍ وقد قتلَ مصعبٌ أخاهُ أبا عزيزٍ يومَ أحدٍ ووقي رسول الله ﷺ حتى استُشهدَ ﵁ هذا وقد قيلَ جوابُ إذَا مَا يدلُّ عليهِ قولُه تعالَى يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الخ أيْ فإذَا جاءتِ الطامةُ الكُبْرى يتذكرُ الإنسانُ ما سَعَى على طريقة
Onun için başka bir yer değil, yalnız cennettir. Bu iki ayetin Ebû Azîz b. Umeyr ile Mus'ab b. Umeyr hakkında indiği söylenmiştir. Mus'ab, kardeşi Ebû Azîz'i Uhud gününde öldürmüş ve şehit oluncaya kadar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i korumuştur -radıyallâhu anh-. Bununla birlikte {إذَا} şartının cevabının Yüce Allah'ın {يَوْمَ يَتَذَكَّرُ} “...hatırlayacağı gün” kavlinin delalet ettiği mana olduğu da söylenmiştir; yani “En büyük felaket geldiği zaman insan neye çalıştığını hatırlar” takdirindedir; bu da...
٧٩ سورة النازعات (٤٢ ٤٥)
79. Nâziât Suresi (42-45)
قولِه تعالَى عَلِمَتْ نَفْسٌ مَّا أَحْضَرَتْ وقوله تعالى عَلِمَتْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ وَأَخَّرَتْ فيكونُ قولُه تعالَى وَبُرّزَتِ الجحيم عطفاً عليهِ وصيغةُ الماضِي للدلالةِ على التحققِ أو حالاً من الإنسانِ بإضمارِ قدْ أو بدونِه على اختلافِ الرأيينِ ولمنْ يَرَى مغنٍ عن العائدِ وقولُه تعالى فَأَمَّا مَن طغى الخ تفصيلاً لحالَيْ الإنسانِ الذي يتذكرُ ما سَعَى وتقسيماً لهُ بحسبِ أعمالِه إلى القسمينِ المذكورين
...Yüce Allah'ın {عَلِمَتْ نَفْسٌ مَّا أَحْضَرَتْ} “Her nefis ne hazırladığını bilmiştir” ve {عَلِمَتْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ وَأَخَّرَتْ} “Her nefis önden ne gönderdiğini ve neyi ertelediğini bilmiştir” kavillerinin üslubu üzeredir. Bu durumda Yüce Allah'ın {وَبُرّزَتِ الجحيم} “Ve cehennem açıkça ortaya çıkarılır” kavli ona matuf olur; geçmiş zaman kipi ise gerçekleşmenin kesinliğini ifade etmek içindir. Yahut iki farklı görüşe göre gizli bir “kad” (قد) takdiriyle veya takdirsiz olarak “el-insân”dan hâldir; {لِمَن يرى} ise aid zamirinin yerine geçmektedir. Yüce Allah'ın {فَأَمَّا مَن طغى} “Artık kim azgınlık etmişse...” kavli ise neye çalıştığını hatırlayan insanın iki halinin tafsilatı ve amellerine göre zikredilen iki kısma taksim edilmesidir.
يسألونك عَنِ الساعة أَيَّانَ مرساها
{يسألونك عَنِ الساعة أَيَّانَ مرساها} “Sana kıyametin ne zaman demir atacağını (kopacağını) soruyorlar.”
مَتَى إرساؤُها أي إقامتُها يردون متى يقيمُها الله تعالَى ويثبتها ويكونها وقيل أيام مُنتهاهَا ومُستقرهَا كما أنَّ مَرسى السفينةِ حيثُ تنتهي إليهِ وتستقرُّ فيهِ وقولُه تعالى
Ne zaman demir atacak, yani ne zaman kopacak demektir. Allah Teâlâ'nın onu ne zaman koparacağını, sabit kılacağını ve var edeceğini kastederler. Tıpkı geminin demir attığı yerin (mersâ) onun vardığı ve kararlaştığı yer olması gibi, “onun son bulacağı ve kararlaşıp gerçekleşeceği vakit ne zamandır?” manasında olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın şu kavline gelince:
فِيمَ أَنتَ مِن ذِكْرَاهَا
{فِيمَ أَنتَ مِن ذِكْرَاهَا} “Sen nerede, onun vaktini bildirmek nerede!”
إنكارٌ وردٌّ لسؤالِ المشركينَ عنْهَا أيْ في أيِّ شيءٍ أنت من تذكرَ لهُم وقتَها وتعلمهم بهِ حَتَّى يسألُونكَ بيانَها كقوله تعالى يسألونك كأنك خفي عَنْهَا أي ما أنتَ من ذكرها لهُم وتبيينِ وقتِها في شيءٍ لأنَّ ذلكَ فرعُ علمكَ به وأنَّى لكَ ذلكَ وهو مما استأثرَ بعلمه علامُ الغيوبِ ومن قال بصدد التعليل فإنَّ ذكرها لا زيدهم إلا غياً فقد نَأَى عن الحقِّ وقيلَ فيمَ إنكارٌ لسؤالهم وما بعدَهُ من الاستئنافِ تعليلٌ للإنكار وبيانٌ لبطلان السؤالِ أيْ فيمَ هذا السؤالُ ثمَّ ابتُدِىءَ فقيلَ أنتَ من ذكراه أي إرسالُك وأنتَ خاتمُ الأنبياءِ المبعوثُ في نسيم الساعةِ علامةٌ من علاماتِها ودليلٌ يدُلُّهم على العلمِ بوقُوعِها عن قريبٍ فحسبُهم هذه المرتبةُ من العلمِ فمَعْنى قولِه تعالى
Müşriklerin onun hakkındaki sorusunu inkâr ve reddir. Yani Yüce Allah'ın {يسألونك كأنك حفي عَنْهَا} “Sanki sen onu iyice biliyormuşsun gibi sana soruyorlar” kavlinde olduğu gibi, “Sen onun vaktini onlara hatırlatıp bildirecek ne durumdasın ki senden onu açıklamanı istiyorlar?” demektir. Yani sen onun vaktini onlara zikredip açıklama hususunda hiçbir konumda değilsin; zira bu, senin onu bilmenin bir فرعıdır (sonucudur), gaybları hakkıyla bilen [Allah]'ın bilgisini kendisine has kıldığı bir hususta bu bilgiye sahip olman nereden mümkün olsun! Gerekçelendirme sadedinde “Onun zikredilmesi onların azgınlığını artırmaktan başka bir işe yaramaz” diyen kimse ise haktan uzaklaşmıştır. Şöyle de denilmiştir: “Fîme” (فِيمَ / neyine gerek) ifadesi onların sorularını inkârdır, sonrasındaki istînâf ise bu inkârın gerekçesi ve sorunun bâtıl olduğunun beyanıdır. Yani “Bu soru neyine gerek?” denmiş, sonra yeni bir cümleye başlanarak “Ente min zikrâhâ” (أنتَ من ذكراه / sen onun zikrindensin/alametlerindensin) buyrulmuştur; yani senin son peygamber olarak kıyametin esintisi içinde gönderilmiş olman onun alametlerinden bir alamettir ve onun pek yakında gerçekleşeceğini bilmelerine delalet eden bir delildir. İlimden bu kadarlık bir mertebe onlara yeter. Bu durumda Yüce Allah'ın şu kavlinin manası:
إلى رَبّكَ منتهاها
{إلى رَبّكَ منتهاها} “Onun nihai ilmi yalnızca Rabbine aittir.”
على هذا الوجهِ إليهِ تعالَى يرجع متهى علمِها أيْ علمُها بكُنهِها وتفاصيل أمرها ووقت وقوعِها لا إلى أحدٍ غيرِه وإنما وظيفتُهم أنْ يعلموا باقترابها ومشارفتا وقدْ حصلَ لهم ذلكَ بمبعثكَ فما مَعْنى سؤالِهم عنها بعدَ ذلك وأمَّا على الوجهِ الأولِ فمعناهُ إليهِ تعالَى انتهاءُ علمِها ليسَ لأحدٍ منه شيءٌ ما كائناً من كانَ فلأيِّ شيءٍ يسألونَكَ عنها وقولُه تعالى
Bu veche göre [manası şöyledir]: Onun nihai ilmi, yani mahiyetinin, ayrıntılarının ve vuku vaktinin ilmi başkasına değil, yalnızca Yüce Allah'a aittir. Onların görevi ise ancak onun yaklaştığını ve eşiğinde olduğunu bilmektir ki bu da senin gönderilmenle kendileri için hasıl olmuştur; öyleyse bundan sonra onu sormalarının ne anlamı var? Birinci veche göre ise manası: Onun ilminin nihayeti Yüce Allah'a aittir; kim olursa olsun hiç kimsenin bundan en ufak bir nasibi yoktur, öyleyse ne diye onu sana soruyorlar? Yüce Allah'ın şu kavline gelince:
إنما أنت منذر من يخشاها
{إنما أنت منذر من يخشاها} “Sen ancak ondan korkacak olan kimseyi uyarıcısın.”
على الوجه الأولِ تقريرٌ لما قبلَهُ من قوله تعالى فِيمَ أَنتَ مِن ذِكْرَاهَا وتحقيقٌ لما هُو المرادُ منه وبيانٌ لوظيفتِه ﵊ في ذلكَ الشأنِ فإنَّ إنكارَ كونهِ ﵊ في شيءٍ من ذِكراهَا مما يُوهمُ بظاهرِه أنْ ليسَ له ﵊ أنْ يذكرَها بوجهٍ من الوجوهِ فأُزيحَ ذلكَ ببيانِ أنَّ المنفَى عنه ﵊ ذكرُهَا لهم بتعيينِ وقتِها حسبَما كانُوا يسألونَهُ ﵊ عنهَا فالمَعْنى إنما أنت منذر من يخشاهَا وظيفتُكَ الامتثالُ بما أمرت به من بيانِ اقترابِها وتفصيلِ ما فيها من فنُون الأهوالِ كما تحيطُ به خبراً لا تعيينِ وقتِها الذي لم يُفوضْ إليكَ فما لهم يسألونَكَ عمَّا ليسَ من وظائِفكَ بيانُه وعلى
Birinci veche göre, kendisinden önceki Yüce Allah'ın {فِيمَ أَنتَ مِن ذِكْرَاهَا} kavlini pekiştirmekte, ondan kastedilen manayı tahkik etmekte ve bu meselede onun aleyhisselâm vazifesini açıklamaktadır. Zira onun aleyhisselâm kıyameti hatırlatmakla hiçbir ilgisinin bulunmadığının inkâr edilmesi, zahiri itibarıyla onun aleyhisselâm kıyameti hiçbir surette zikretmemesi gerektiği vehmini uyandırabilirdi. Bu vehim, ondan aleyhisselâm nefyedilen hususun, onların kendisine aleyhisselâm sordukları üzere vaktini belirterek kıyameti zikretmek olduğu beyan edilerek giderilmiştir. Buna göre mana: “Sen ancak ondan korkanı uyarıcısın; senin vazifen, vaktini belirlemek değil—ki bu sana bırakılmamıştır—hakkında etraflıca bilgi sahibi olduğun üzere onun yaklaştığını ve içindeki türlü korkunç halleri açıklamak suretiyle emrolunduğun şeyi yerine getirmektir; öyleyse açıklaması senin görevlerinden olmayan bir şeyi ne diye sana soruyorlar?” şeklindedir.
٧٩ سورة النازعات (٤٦)
79. Nâziât Suresi (46)
الوجهِ الثانِي هو تقريرٌ لقولِه تعالى أَنتَ مِن ذِكْرَاهَا ببيانِ أنَّ إرسالِه ﵊ وهو خاتمُ الأنبياءِ ﵈ منذرٌ بمجيءِ الساعةِ كما ينطقُ به قولُه ﵊ بعثتُ أنَا والساعة كهاتي إنْ كادتْ لتسبقُني وقُرِىءَ منذرٌ بالتنوينِ وهو الأصلُ والإضافةُ تخفيفٌ صالحٌ للحالِ والاستقبالِ فإذا أُريدَ الماضِي تعينتِ الإضافةُ وتخصيصُ الإنذارِ بمن يخشَى مع عمومِ الدعوةِ لأنَّه المنتفعُ بهِ وقولُه تعالى
İkinci veche göre ise, peygamberlerin sonuncusu olan onun aleyhisselâm gönderilmesinin kıyametin gelişini haber verip uyaran bir durum olduğunu beyan ederek Yüce Allah'ın {أَنتَ مِن ذِكْرَاهَا} kavlini pekiştirmektir; nitekim onun aleyhisselâm “Ben ve kıyamet şu ikisi gibi gönderildik; neredeyse beni geçecekti” buyruğu da bunu ifade etmektedir. “Münzirun” (منذرٌ) kelimesi tenvin ile de okunmuştur ki asıl olan budur; izafet ise şimdiki ve gelecek zamana elverişli bir tahfiftir (kolaylıktır). Geçmiş zaman kastedildiğinde ise izafet zorunlu olur. Davetin umumi olmasına rağmen uyarının korkan kimseye tahsis edilmesi, uyarıdan faydalanacak olanın o olmasından ötürüdür. Yüce Allah'ın şu kavline gelince:
كأنهم يوم يرونها لم يَلْبَثُواْ إِلَاّ عَشِيَّةً أَوْ ضحاها
{كأنهم يوم يرونها لم يَلْبَثُواْ إِلَاّ عَشِيَّةً أَوْ ضحاها} “Onu gördükleri gün sanki [dünyada] sadece bir akşam vakti veya onun kuşluk vakti kadar kalmış gibidirler.”
إما تقريرٌ وتأكيدٌ لما ينبىءُ عنه الإنذارُ من سرعة مجيءِ المُنذَر بهِ لا سيَّما على الوجهِ الثَّانِي أيْ كأنَّهم يوم يرونها لم يلبثوا بعد الإنذار بها إلا عشيةَ يومٍ واحدٍ أو ضحاهُ فلما تُركَ اليومُ أضيفَ ضُحاه إلى عشيتِه وإمَّا ردٌّ لمَا أدمجُوه في سؤالِهم فإنَّهم كانُوا يسألونَ عنها بطريق الاستبطاءِ مستعجلينَ بها وإنْ كانَ على نهجِ الاستهزاءِ بهَا وَيَقُولُونَ متى هذا الوعد إِن كُنتُمْ صادقين فالمَعْنى كأنهم يوم يرونها لم يلبثوا بعدَ الوعيدِ تحقيقاً للإنذارِ وردًّا لاستبطائِهم والجملةُ على الأولِ حالٌ من الموصولِ فإنَّه على تقديرَيْ الإضافةِ وعدمِها مفعولٌ لمنذرُ كما أنَّ قولَه تعالى كَأَن لَّمْ يَلْبَثُواْ إِلَاّ سَاعَةً مّنَ النهار حالٌ من ضميرِ المفعولِ في يحشرُهم أي يحشرهم مشبيهن بمن لم يلبثْ في الدُّنيا إلا ساعةً خلا أن الشبهَ هناكَ في الأحوالِ الظاهرةِ من الزيِّ والهيئةِ وفيمَا نحنُ فيه في الاعتقاد كأنَّه قيلَ تنذرُهم مشبهينَ يومَ يَرَونها في الاعتقادِ بمن لم يلبثْ بعد الإنذارِ بها إلا تلك المدةَ اليسيرةَ وعلى الثانِي مستأنفةٌ لا محلَّ لها من الإعرابِ عن رسول الله ﷺ مَنْ قرأَ سورة النازعات كانَ ممن حبسَهُ الله ﷿ في القبرِ والقيامةِ حتى يدخلَ الجنةَ قدرَ صلاةٍ مكتوبةٍ والله أعلم
Bu ifade, özellikle ikinci veche göre, uyarılan şeyin gelişinin çabukluğuna dair uyarının bildirdiği hususu ya bir pekiştirme ve teyittir; yani “onlar kıyameti gördükleri gün sanki kendilerine yapılan uyarıdan sonra sadece bir günün akşamı veya onun kuşluğu kadar kalmış gibidirler”. “Gün” lafzı bırakılınca onun kuşluğu akşamına izafe edilmiştir. Ya da sorularının içine gizledikleri tutuma bir reddir; çünkü onlar {وَيَقُولُونَ متى هذا الوعد إِن كُنتُمْ صادقين} “Ve: ‘Eğer doğru sözlü iseniz bu vaad ne zaman?’ derler” ayetinde olduğu gibi, her ne kadar alay yollu olsa da kıyameti aceleye getirerek ve vaktini uzak görerek soruyorlardı. Buna göre mana: Uyarının tahakkuk etmesi ve onların [kıyameti] gecikmiş saymalarını reddetmek üzere, sanki kıyameti gördükleri gün tehditten sonra hiç kalmamış gibidirler. Cümle, birinci ihtimale göre mevsûlden hâldir; zira mevsûl, izafet takdirinde de tenvin takdirinde de “münzir” kelimesinin mef'ûlüdür. Tıpkı Yüce Allah'ın {كَأَن لَّمْ يَلْبَثُواْ إِلَاّ سَاعَةً مّنَ النهار} “Sanki gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibidirler” kavlinin {يحشرُهم} fiilindeki mef'ûl zamirinden hâl olması gibi; yani dünyada sadece bir saat kalmış kimseye benzer halde onları haşreder. Şu kadar var ki oradaki benzerlik kılık kıyafet ve dış görünüş gibi zahiri durumlardadır; incelediğimiz ayette ise inançtadır. Sanki şöyle denilmiştir: Sen onları, kıyameti gördükleri gün inanç bakımından kıyamet uyarısından sonra sadece o pek az süre kadar kalmış kimselere benzer halde uyarırsın. İkinci ihtimale göre ise iraptan mahalli olmayan bir istînâf cümlesidir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Kim Nâziât Suresi'ni okursa, cennete girinceye kadar Allah azze ve celle'nin kendisini kabirde ve kıyamette farz bir namaz kılacak kadar tuttuğu kimselerden olur.” Doğrusunu en iyi Allah bilir.