{إِنَّهُ} الْهَاءُ فِي "إِنَّهُ" عِمَادٌ وَتُسَمَّى أَيْضًا الْمَجْهُولَةَ، {كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي} وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ {يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ} {فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: "سُخْرِيًّا" بِضَمِّ السِّينِ هَاهُنَا وَفِي سُورَةِ ص، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِهِمَا، وَاتَّفَقُوا عَلَى الضَّمِّ فِي سُورَةِ الزُّخْرُفِ. قَالَ الْخَلِيلُ: هُمَا لُغَتَانِ مِثْلَ قَوْلِهِمْ: بَحْرٌ لُجِّيٌّ، ولِجِّيٌّ بِضَمِّ اللَّامِ وَكَسْرِهَا، مِثْلَ كَوْكَبٍ دُرِّيٍّ وَدِرِّيٍّ، قَالَ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ: الْكَسْرُ بِمَعْنَى الِاسْتِهْزَاءِ بِالْقَوْلِ، وَالضَّمُّ بِمَعْنَى التَّسْخِيرِ وَالِاسْتِعْبَادِ بِالْفِعْلِ، وَاتَّفَقُوا فِي سُورَةِ الزُّخْرُفِ بِأَنَّهُ بِمَعْنَى التَّسْخِيرِ، {حَتَّى أَنْسَوْكُمْ} أَيْ: أَنْسَاكُمُ اشْتِغَالُكُمْ بِالِاسْتِهْزَاءِ بِهِمْ وَتَسْخِيرِهِمْ، {ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ} نَظِيرُهُ: "إِنَّ الَّذِينَ أجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ" (المُطَفِّفِينَ -٢٩) قَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي بِلَالٍ وَعَمَّارٍ وَخَبَابٍ وَصُهَيْبٍ وَسَلْمَانَ وَالْفُقَرَاءِ مِنَ الصَّحَابَةِ، كَانَ كَفَّارُ قُرَيْشٍ يَسْتَهْزِئُونَ بِهِمْ . {إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا} عَلَى أَذَاكُمْ وَاسْتِهْزَائِكُمْ فِي الدُّنْيَا، {أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ "أَنَّهُمْ" بِكَسْرِ الْأَلِفِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِهَا، فَيَكُونُ فِي مَوْضِعِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِصَبْرِهِمُ الْفَوْزَ بِالْجَنَّةِ.
{إِنَّهُ} “Çünkü O” "İnnehû"daki hā zamiri imâd [şân zamiri] olup "meçhûle" olarak da isimlendirilir. {كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي} “kullarımdan bir zümre vardı ki” -onlar müminlerdir- {يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ} “'Rabbimiz! İman ettik; bizi bağışla, bize merhamet et, Sen merhametlilerin en hayırlısısın' derlerdi.” {فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا} “Siz ise onları alaya aldınız” Medine ehli [kāri'leri], Hamza ve Kisâî; burada ve Sâd suresinde sîn harfinin zammesiyle "sühriyyen" (سُخْرِيًّا) şeklinde okumuşlardır. Diğer kāri'ler ise her iki yerde de [sîn harfinin] kesresiyle okumuşlardır. Zuhruf suresinde ise zamme ile okunması hususunda ittifak etmişlerdir. Halîl şöyle demiştir: Bunlar iki ayrı lehçedir; nitekim lâm harfinin zammesi ve kesresiyle "bahrün lücciyyün" (بَحْرٌ لُجِّيٌّ) ve "licciyyün" (لِجِّيٌّ) denilmesi, yine "kevkebün dürriyyün" (كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ) ve "dirriyyün" (دِرِّيٌّ) denilmesi gibidir. Ferrâ ve Kisâî şöyle demişlerdir: Kesreli okunuş sözle alay etmek, zammeli okunuş ise fiille boyun eğdirmek ve köleleştirmek anlamındadır. Zuhruf suresinde ise boyun eğdirmek anlamında olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. {حَتَّى أَنْسَوْكُمْ} “Nihayet [bu durum] size unutturdu” yani onlarla alay etmekle ve onları boyunduruk altına almakla meşgul olmanız size unutturdu, {ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ} “Beni anmayı; siz onlara gülüyordunuz.” Bunun benzeri: {إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ} “Şüphesiz günahkârlar, iman edenlere gülerlerdi” (el-Mutaffifîn, 29) ayetidir. Mukātil şöyle demiştir: [Bu ayet] Bilâl, Ammâr, Habbâb, Suheyb, Selmân ve sahabenin fakirleri hakkında indi; Kureyş kâfirleri onlarla alay ederlerdi. {إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا} “Şüphesiz Ben bugün, sabretmelerine karşılık onları mükâfatlandırdım” dünyada sizin eziyetinize ve alaylarınıza [sabretmelerine karşılık], {أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ} “onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” Hamza ve Kisâî, yeni bir başlangıç (isti'nâf) olarak hemzenin kesresiyle "innehüm" (إِنَّهُمْ) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise fethasıyla ["ennehüm"] okumuşlardır ki bu durumda ikinci mef'ûl (tümleç) konumunda olur; [manası:] "Bugün Ben sabırlarına karşılık onlara cennete erişme mükâfatını verdim" şeklindedir.
{قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ (١١٣) قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤) أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ (١١٥) }
{قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ (١١٣) قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤) أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ (١١٥) } “[Allah] 'Yeryüzünde yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız?' buyurur. Onlar: 'Bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık; sayanlara sor' derler. [Allah] buyurur: 'Eğer bilmiş olsaydınız, sadece az bir süre kaldınız. Sizi boşuna yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?'”
{قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: "قُلْ كَمْ لَبِثْتُمْ" عَلَى الْأَمْرِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: قُولُوا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ، فَأَخْرَجَ الْكَلَامَ مَخْرَجَ الْوَاحِدِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْجَمَاعَةَ، إِذْ كَانَ مَعْنَاهُ مَفْهُومًا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخِطَّابُ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ، أَيْ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: قُلْ كَمْ، عَلَى الْأَمْرِ، وَقَالَ "أَنْ" عَلَى الْخَبَرِ، لِأَنَّ الثَّانِيَةَ جَوَابٌ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "قَالَ" فِيهِمَا جَمِيعًا، أَيْ: قَالَ اللَّهُ ﷿ لِلْكُفَّارِ يَوْمَ الْبَعْثِ: كَمْ لَبِثْتُمْ؟ {فِي الْأَرْضِ} أَيْ: فِي الدُّنْيَا وَفِي الْقُبُورِ {عَدَدَ سِنِينَ} {قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ} نَسُوا مُدَّةَ لَبْثِهِمْ فِي الدُّنْيَا لِعِظَمِ مَا هُمْ بِصَدَدِهِ مِنَ الْعَذَابِ، {فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ} الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ يَحْفَظُونَ أَعْمَالَ بَنِي آدَمَ وَيُحْصُونَهَا عَلَيْهِمْ. {قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ} أَيْ: مَا لَبِثْتُمْ فِي الدُّنْيَا، {إِلَّا قَلِيلًا} سَمَّاهُ قَلِيلًا لِأَنَّ الْوَاحِدَ وَإِنْ طَالَ مُكْثُهُ فِي الدُّنْيَا فَإِنَّهُ يَكُونُ قَلِيلًا فِي جَنْبِ مَا يَلْبَثُ فِي الْآخِرَةِ، لِأَنَّ لُبْثَهُ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْقَبْرِ مُتَنَاهٍ، {لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} قَدْرَ لَبْثِكُمْ فِي الدُّنْيَا. قَوْلُهُ ﷿: {أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا} لَعِبًا وَبَاطِلًا لَا لِحِكْمَةٍ، وَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: عَابِثِينَ. وَقِيلَ: لِلْعَبَثِ، أَيْ: لِتَلْعَبُوا وَتَعْبَثُوا كَمَا خَلَقْتُ الْبَهَائِمَ لَا ثَوَابَ لَهَا وَلَا عِقَابَ، وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ: "أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى" (القِيَامَةِ -٣٦) ، وَإِنَّمَا خُلِقْتُمْ لِلْعِبَادَةِ وَإِقَامَةِ أَوَامِرِ اللَّهِ ﷿، وَ {وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ} أَيْ: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ فِي الْآخِرَةِ لِلْجَزَاءِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ لَا "تَرْجِعُونَ" بِفَتْحِ التَّاءِ وَكَسْرِ الْجِيمِ.
{قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ} “[Allah] 'Ne kadar kaldınız?' buyurur.” Hamza ve Kisâî emir kipi olarak "Kul kem lebistüm" (De ki: Ne kadar kaldınız?) şeklinde okumuşlardır. Ayetin manası: 'Ey kâfirler, söyleyin!' demektir; manası anlaşıldığı için tekil hitap kalıbıyla çoğul kastedilmiştir. Hitabın onlardan her birine yönelik olması da caizdir, yani 'Ey kâfirler, [sen] söyle!' demektir. İbn Kesîr ilkini emir olarak "Kul kem", ikincisini ise cevap olduğu için haber olarak "kāle in" şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise her iki yerde de haber kipi olarak "Kāle" okumuşlardır; yani Allah azze ve celle diriliş günü kâfirlere: 'Ne kadar kaldınız?' buyurur. {فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde” yani dünyada ve kabirlerde, {عَدَدَ سِنِينَ} “yıl sayısı olarak.” {قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ} “Onlar: 'Bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık' derler.” Karşılaştıkları azabın büyüklüğü sebebiyle dünyada kalış sürelerini unuturlar. {فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ} “'sayanlara sor'” Âdemoğullarının amellerini koruyup sayan meleklere [sor]. {قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ} “[Allah] buyurur: 'Siz ancak kaldınız...'” yani dünyada kalmadınız, {إِلَّا قَلِيلًا} “ancak az bir süre.” Kişi dünyada ne kadar uzun kalırsa kalsın, ahirette kalacağı süreye kıyasla bu çok az kalacağı için buna 'az' demiştir; zira dünyada ve kabirde kalışı sonludur. {لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “eğer bilmiş olsaydınız” dünyadaki kalış sürenizin miktarını. Yüce Allah'ın: {أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا} “Sizi boşuna yarattığımızı mı sandınız?” buyruğu, bir hikmet olmaksızın oyun ve batıl olarak [mı yarattığımızı sandınız?] demektir. Kelime hâl olarak mansubdur; yani 'oyun olsun diye yaratanlar olarak mı?' demektir. 'Abes için', yani tıpkı kendileri için sevap veya ceza bulunmayan hayvanları yarattığım gibi sizin de oyun oynayıp boş şeylerle oyalanmanız için yaratıldığınızı mı sandınız, diye de açıklanmıştır. Bu, O'nun: "İnsan başıboş bırakılacağını mı sanır?" (Kıyâme, 36) buyruğu gibidir. Oysa siz sadece ibadet etmek ve Allah azze ve celle'nin emirlerini yerine getirmek için yaratıldınız. {وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ} “ve bize döndürülmeyeceğinizi [mi sandınız]?” Yani ahirette karşılık görmek üzere bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız? Hamza, Kisâî ve Ya'kūb, tâ harfinin fethası ve cîm harfinin kesresiyle "lâ terci'ûn" (dönmeyeceksiniz) şeklinde okumuşlardır.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ، أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الرَيَّانِيُّ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ، أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ لَهِيعَةَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هُبَيْرَةَ، عَنْ حَنَشٍ، أَنَّ رَجُلًا مُصَابًا مُرَّ بِهِ عَلَى ابْنِ مَسْعُودٍ فَرَقَاهُ فِي أُذُنَيْهِ: {أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا} حَتَّى خَتَمَ السُّورَةَ فَبَرِأَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "بِمَاذَا رَقَيْتَ فِي أُذُنِهِ"؟ فَأَخْبَرَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَنَّ رَجُلًا مُوقِنًا قَرَأَهَا عَلَى جَبَلٍ لَزَالَ" .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verip dedi ki: Bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem'ân haber verip dedi ki: Bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr er-Reyyânî haber verip dedi ki: Bize Humeyd b. Zenceveyh haber verip dedi ki: Bize Bişr b. Ömer haber verip dedi ki: Bize Abdullah b. Lehîa haber verip dedi ki: Bize Abdullah b. Hübeyre, Haneş'ten haber verdi: [Cinnet/sara sebebiyle] rahatsızlanmış bir adam İbn Mes'ûd'a getirildi. İbn Mes'ûd onun kulaklarına: {أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا} “Sizi boşuna yarattığımızı mı sandınız?” ayetinden başlayarak surenin sonuna kadar okudu (rukye yaptı) ve adam iyileşti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kulağına ne okudun?» diye sordu. O da kendisine haber verdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, şayet tam bir yakîn sahibi bir kimse bunu bir dağa okusaydı, muhakkak o dağ yerinden oynardı» buyurdu.
{فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦) وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ (١١٧) وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١١٨) }
{فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦) وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ (١١٧) وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١١٨) } “Mutlak hâkim ve hak olan Allah çok yücedir. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; kerîm olan Arş'ın Rabbidir. Kim, hakkında hiçbir delili olmadığı halde Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarıp yakarırsa, onun hesabı ancak Rabbinin katındadır. Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler. De ki: 'Rabbim! Bağışla ve merhamet et; sen merhamet edenlerin en hayırlısısın!'”
ثُمَّ نَزَّهَ اللَّهُ نَفْسَهُ عَمَّا يَصِفُهُ بِهِ الْمُشْرِكُونَ، فَقَالَ جَلَّ ذِكْرِهِ: {فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ} يَعْنِي السَّرِيرَ الْحَسَنَ. وَقِيلَ: الْمُرْتَفِعُ. {وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ} أَيْ: لَا حُجَّةَ لَهُ بِهِ وَلَا بَيِّنَةَ، لِأَنَّهُ لَا حُجَّةَ فِي دَعْوَى الشِّرْكِ، {فَإِنَّمَا حِسَابُهُ} جَزَاؤُهُ، {عِنْدَ رَبِّهِ} يُجَازِيهِ بِعَمَلِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: "ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا حِسَابَهُمْ" (الغَاشَيَةِ -٢٦) ، {إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ} لَا يَسْعَدُ مَنْ جَحَدَ وَكَذَّبَ. {وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ} .
Sonra Allah, müşriklerin kendisini niteledikleri şeylerden zatını tenzih ederek şöyle buyurdu: {فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ} “Mutlak hâkim ve hak olan Allah çok yücedir. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; kerîm olan Arş'ın Rabbidir.” Yani güzel taht [demektir]. Yüce olduğu da söylenmiştir. {وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ} “Kim, hakkında hiçbir delili olmadığı halde Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarıp yakarırsa” yani buna dair onun hiçbir delili ve kanıtı yoktur; zira şirk iddiasında hiçbir delil bulunamaz. {فَإِنَّمَا حِسَابُهُ} “onun hesabı ancak” [yani] cezası/karşılığı, {عِنْدَ رَبِّهِ} “Rabbinin katındadır” ameline göre ona cezasını verir; nitekim Yüce Allah: "Sonra onların hesabı şüphesiz bize aittir" (Gâşiye, 26) buyurmuştur. {إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ} “Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler.” [Hakkı] inkâr edip yalanlayan kimse mutluluğa/kurtuluşa eremez. {وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ} “De ki: Rabbim! Bağışla ve merhamet et; sen merhamet edenlerin en hayırlısısın!”