حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ جَدِّي، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ زَيْدٍ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي هِلَالٍ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي عَنْ سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "اهْجُوا قُرَيْشًا فَإِنَّهُ أَشَدُّ عَلَيْهِمْ مِنْ رَشْقِ النَّبْلِ"، فَأَرْسَلَ إِلَى ابْنِ رَوَاحَةَ فَقَالَ: "اهْجُهُمْ"، فَهَجَاهُمْ فَلَمْ يُرْضِ، فَأَرْسَلَ إِلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَى حَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ قَالَ حَسَّانُ: قَدْ آنَ لَكُمْ أَنْ تُرْسِلُوا إِلَى هَذَا الْأَسَدِ الضَّارِبِ بِذَنَبِهِ ثُمَّ أَدْلَعَ لِسَانَهُ، فَجَعَلَ يُحَرِّكُهُ، فَقَالَ: وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَأَفْرِيَنَّهُمْ بِلِسَانِي فَرْيَ الْأَدِيمِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا تَعْجَلْ، فَإِنَّ أَبَا بَكْرٍ أَعْلَمُ قُرَيْشٍ بِأَنْسَابِهَا، وَإِنَّ لِي فِيهِمْ نَسَبًا حَتَّى يُخَلِّصَ لَكَ نَسَبِي"، فَأَتَاهُ حَسَّانُ ثُمَّ رَجَعَ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ خَلَّصَ لِي نَسَبَكَ، وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَأُسِلَّنَّكَ مِنْهُمْ كَمَا تُسَلُّ الشَّعْرَةُ مِنَ الْعَجِينِ. قَالَتْ عَائِشَةُ: فَسَمِعَتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ لِحَسَّانَ: "إِنَّ رُوحَ الْقُدُسِ لَا يَزَالُ يُؤَيِّدُكَ، مَا نَافَحْتَ عَنِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ"، وَقَالَتْ: سَمِعْتُ رَسُولَ الله ﷺ يقول: "هاجهم حَسَّانُ فَشَفَى وَاشْتَفَى"، قَالَ حَسَّانُ: هَجَوْتَ مُحَمَّدًا فَأَجَبْتُ عَنْهُ ... وَعَنْدَ اللَّهِ فِي ذَاكَ الْجَزَاءُ
Bana babam dedemden anlattı, bize Hâlid b. Zeyd anlattı, bana Saîd b. Ebî Hilâl, Umâre b. Gaziyye'den, o Muhammed b. İbrâhîm'den, o Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan, o da Âişe'den anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kureyş'i hicvedin! Çünkü bu onlara ok yağdırmaktan daha ağırdır." Bunun üzerine İbn Revâha'ya haber gönderip: "Onları hicvet" buyurdu. O hicvetti fakat tatmin etmedi. Sonra Kâ'b b. Mâlik'e haber gönderdi, ardından Hassân b. Sâbit'e haber gönderdi. Hassân [huzuruna] girdiğinde şöyle dedi: 'Kuyruğunu yere vuran bu aslana haber gönderme vaktiniz gelmişti!' Sonra dilini çıkarıp hareket ettirmeye başladı ve: 'Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, deriyi kesip parçaladıkları gibi ben de onları dilimle paramparça edeceğim!' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Acele etme! Zira Ebû Bekir Kureyş'in soylarını en iyi bilendir ve benim de onların arasında bir nesebim vardır; [önce ona git] ta ki benim nesebimi sana [onlarınkinden] ayırıversin" buyurdu. Hassân ona gitti, sonra geri dönüp: 'Ey Allah'ın Resûlü! [Ebû Bekir] bana senin nesebini ayırdı. Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, hamurdan kıl çeker gibi seni onların arasından çekip çıkaracağım!' dedi. Âişe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hassân'a şöyle buyurduğunu işittim: "Allah ve Resûlü'nü savunduğun müddetçe Rûhu'l-Kudüs seni desteklemeye devam edecektir." Ve [Âişe yine] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Hassân onları hicvetti; hem [müminlere] şifa verdi hem de [kendi gönlü] şifa buldu." Hassân [şu beyitleri] söyledi: 'Muhammed'i hicvettin, ben de ona cevap verdim ... Bunun karşılığı ise Allah katındadır.'
هَجَوْتَ مُحَمَّدًا بَرًّا حَنِيفًا ... رَسُولَ اللَّهِ شِيمَتُهُ الْوَفَاءُ
'İyilik timsali, dosdoğru (hanîf) olan Muhammed'i hicvettin ... Allah'ın Resûlüdür o, ahlakı vefadır.'
فَإِنَّ أَبِي وَوَالِدَتِي وَعِرْضِي ... لِعِرْضِ مُحَمَّدٍ مِنْكُمْ وِقَاءُ
'Şüphesiz babam, anam ve onurum ... Muhammed'in onuru uğruna size karşı bir kalkandır.'
فَمَنْ يَهْجُو رَسُولَ اللَّهِ مِنْكُمْ ... وَيَمْدَحُهُ وَيَنْصُرُهُ سَوَاءُ
'İçinizden Resûlullah'ı hicveden kimse ile ... Onu öven ve ona yardım eden bir midir?'
وَجِبْرِيلُ رَسُولُ اللَّهِ فِينَا ... وَرُوحُ الْقُدْسِ لَيْسَ لَهُ كِفَاءُ (١)
'Allah'ın elçisi Cebrail aramızdadır ... O Rûhu'l-Kudüs'ün hiçbir dengi yoktur.' (١)
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ أَخْبَرَهُ أَنَّ أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِنَّ مِنَ الشِّعْرِ لِحِكْمَةٌ" قَالَتْ عَائِشَةُ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهَا: الشِّعْرُ كَلَامٌ، فَمِنْهُ حَسَنٌ، وَمِنْهُ قَبِيحٌ، فَخُذِ الْحَسَنَ وَدَعِ الْقَبِيحَ وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: كَانَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ يَقُولُ الشِّعْرَ، وَكَانَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ يَقُولُ الشِّعْرَ، وَكَانَ عَلِيٌّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ أَشْعَرَ الثَّلَاثَةِ .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl [el-Buhârî] anlattı, bize Ebu'l-Yemân anlattı, bize Şuayb, Zührî'den haber verdi; bana Ebû Bekr b. Abdirrahmân haber verdi ki Mervân b. el-Hakem'in kendisine bildirdiğine göre, Abdurrahmân b. el-Esved b. Abdiyeğûs'un kendisine bildirdiğine göre, Übey b. Ka'b'ın kendisine haber verdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «إِنَّ مِنَ الشِّعْرِ لِحِكْمَةٌ» «Şüphesiz şiirin bir kısmında hikmet vardır.» Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: "Şiir bir sözdür; onun güzeli de vardır, çirkini de. Güzeli al, çirkini terk et!" Şa'bî ise şöyle demiştir: "Ebû Bekir radıyallâhu anh şiir söylerdi, Ömer radıyallâhu anh şiir söylerdi; Ali radıyallâhu anh ise bu üçünün en şairi (en iyi şiir söyleyeni) idi."
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ كَانَ يُنْشِدُ الشِّعْرَ فِي الْمَسْجِدِ وَيَسْتَنْشِدُهُ؛ فَرُوِيَ أَنَّهُ دَعَا عُمَرَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ الْمَخْزُومِيَّ فَاسْتَنْشَدَهُ الْقَصِيدَةَ الَّتِي قَالَهَا فَقَالَ: أَمِنَ آلِ نُعْمٍ أَنْتَ غَادٍ فَمُبْكِرُ ... غَدَاةَ غَدٍ أَمْ رَائِحٌ فَمُهَجِّرُ
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o, mescidde şiir okur ve [başkalarından da] şiir okumalarını isterdi. Rivayet edildiğine göre o, Ömer b. Ebî Rebîa el-Mahzûmî'yi çağırıp söylemiş olduğu kasideyi okumasını istedi. [Ömer b. Ebî Rebîa] da şöyle okudu: 'Nu'm'un ailesinden sabah erken mi ayrılıp gidiyorsun ... Yarın sabah erkenden mi, yoksa gün ortasında sıcağında mı yola koyuluyorsun?'
فَأَنْشَدَهُ ابْنُ أَبِي رَبِيعَةَ الْقَصِيدَةَ إِلَى آخِرِهَا، وَهِيَ قَرِيبَةٌ مِنْ سَبْعِينَ بَيْتًا، ثُمَّ إِنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ أَعَادَ الْقَصِيدَةَ جَمِيعَهَا، وَكَانَ حَفِظَهَا بِمَرَّةٍ وَاحِدَةٍ. {وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا} أَيْ: لَمْ يَشْغَلْهُمُ الشِّعْرُ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، {وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا} قَالَ مُقَاتِلٌ: انْتَصَرُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّهُمْ بَدَءُوا بِالْهِجَاءِ. ثُمَّ أَوْعَدَ شُعَرَاءَ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ: {وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا} أَشْرَكُوا وَهَجَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ {أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ} أَيَّ مَرْجِعٍ يُرْجَعُونَ بَعْدَ الْمَوْتِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِلَى جَهَنَّمَ وَالسَّعِيرِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ .
Bunun üzerine İbn Ebî Rebîa kasideyi sonuna kadar ona okudu; [bu kaside] yaklaşık yetmiş beyitti. Sonra İbn Abbâs kasidenin tamamını baştan sona tekrar okudu; zira onu tek bir dinleyişte ezberlemişti. {وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا} “ve Allah’ı çokça zikredenler”; yani şiir onları Allah’ı zikretmekten alıkoymamıştır. {وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا} “ve haksızlığa uğradıktan sonra kendilerini savunanlar [müstesnadır]”. Mukâtil şöyle demiştir: Müşriklere karşı kendilerini savundular (karşılık verdiler); çünkü [müşrikler] hicvetmeye ilk başlayan taraf olmuşlardı. Sonra [Allah Teâlâ] müşriklerin şairlerini tehdit ederek şöyle buyurdu: {وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenler pek yakında bileceklerdir”; [yani] şirk koşan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i hicveden kimseler {أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ} “nasıl bir dönüş yerine döneceklerini (nasıl bir akıbete uğrayacaklarını).”; yani ölümden sonra nasıl bir dönüş yerine döndürüleceklerini [bileceklerdir]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Cehenneme ve alevli ateşe [döneceklerdir]" demiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.