{بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو: "أَدْرَكَ" عَلَى وَزْنِ أَفْعَلَ أَيْ: بَلَغَ وَلَحِقَ، كَمَا يُقَالُ: أَدْرَكَهُ عِلْمِي إِذَا لَحِقَهُ وَبَلَغَهُ، يُرِيدُ: مَا جَهِلُوا فِي الدُّنْيَا وَسَقَطَ عِلْمُهُ عَنْهُمْ عَلِمُوهُ فِي الْآخِرَةِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: يُدْرِكُ عِلْمَهُمْ، {فِي الْآخِرَةِ} وَيَعْلَمُونَهَا إِذَا عَايَنُوهَا حِينَ لَا يَنْفَعُهُمْ عِلْمُهُمْ. قَالَ مُقَاتِلٌ: بَلْ عَلِمُوا فِي الْآخِرَةِ حِينَ عَايَنُوهَا مَا شَكُّوا وَعَمُوا عَنْهُ فِي الدُّنْيَا وَهُوَ قَوْلُهُ: {بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا} يَعْنِي: هُمُ الْيَوْمَ فِي شَكٍّ مِنَ السَّاعَةِ، وَقَرَأَ الآخرون: "بل أدراك" مَوْصُولًا مُشَدَّدًا مَعَ أَلْفٍ بَعْدَ الدَّالِ الْمُشَدَّدَةِ، أَيْ: تَدَارَكَ وَتَتَابَعَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَتَلَاحَقَ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ اجْتَمَعَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ أَنَّهَا كَائِنَةٌ، وَهُمْ فِي شَكٍّ فِي وَقْتِهِمْ، فَيَكُونُ بِمَعْنَى الْأَوَّلِ. وَقِيلَ: هُوَ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِفْهَامِ، مَعْنَاهُ: هَلْ تَدَارَكَ وَتَتَابَعَ عِلْمُهُمْ بِذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ؟ أَيْ: لَمْ يَتَتَابَعْ وَضَلَّ وَغَابَ عِلْمُهُمْ بِهِ فَلَمْ يَبْلُغُوهُ وَلَمْ يُدْرِكُوهُ، لِأَنَّ فِي الِاسْتِفْهَامِ ضَرْبًا مِنَ الْجَحْدِ يَدُلُّ عَلَيْهِ. قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ "بَلَى" بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ، "أَدَّارَكَ" بِفَتْحِ الْأَلِفِ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ، أَيْ: لَمْ يُدْرَكْ، وَفِي حَرْفِ أُبَي "أم تدرك عِلْمُهُمْ"، وَالْعَرَبُ تَضَعُ "بَلْ" مَوْضِعَ "أَمْ" وَ"أَمْ" مَوْضِعَ "بَلْ" وَجُمْلَةُ الْقَوْلِ فِيهِ: أَنَّ اللَّهَ أَخْبَرَ أَنَّهُمْ إِذَا بُعِثُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَسْتَوِي عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَمَا وُعِدُوا فِيهَا مِنَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، وَإِنْ كَانَتْ عُلُومُهُمْ مُخْتَلِفَةً فِي الدُّنْيَا. وَذَكَرَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى أَنَّ مَعْنَى "بَلْ" هَاهُنَا: "لَوْ" وَمَعْنَاهُ: لَوْ أَدْرَكُوا فِي الدُّنْيَا مَا أَدْرَكُوا في الآخرة ٥٩/ألَمْ يَشُكُّوا.
{بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ} “Hayır, bilgileri peş peşe yetersiz kalıp tükenmiştir” Ebu Ca‘fer, İbn Kesir ve Ebu Amr; “ulaştı, yetişti” anlamına gelen ef‘ale vezninde "أَدْرَكَ" şeklinde okumuşlardır. Nitekim bir kimse bir şeye ulaşıp kavradığında "أَدْرَكَهُ عِلْمِي" (bilgim ona yetişti/ulaştı) denir. Bununla; dünyada cahil kaldıkları ve bilgisine vakıf olamadıkları şeyleri ahirette bildikleri kastedilmektedir. Mücahid şöyle demiştir: Bilgileri {فِي الْآخِرَةِ} “ahirette” ulaşır ve bilgilerinin kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda onu gözleriyle gördüklerinde bilirler. Mukâtil şöyle demiştir: Aksine, dünyada şüphe duydukları ve körü körüne inkâr ettikleri şeyi, ahirette gözleriyle gördüklerinde bilmişlerdir. Bu da O'nun şu sözüdür: {بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا} “hayır, onlar ondan şüphe içindedirler” yani onlar bugün kıyametten şüphe içindedirler. Diğer kıraat imamları ise; şeddeli dal harfinden sonra bir elif ile bitiştirilmiş ve şeddeli olarak "بل أدراك" şeklinde okumuşlardır; yani ahirete dair bilgileri peş peşe gelip tükenmiş ve ardı ardına yığılmıştır. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, ahiretin gerçekleşeceği konusunda bilgileri birleşmiştir; ancak onlar kendi vakitleri hususunda şüphe içindedirler ki bu da ilk anlama gelir. Şöyle de denilmiştir: Bu, istifham (soru) yoluyladır; anlamı: Ahirette buna dair bilgileri peş peşe yetersiz kalıp tükendi mi? Yani bilgileri birbirini takip etmedi, kaybolup gitti; böylece ona ulaşamadılar ve onu idrak edemediler. Zira istifhamda bir tür inkâr/reddetme manası vardır. İbn Abbas'ın kıraati ye harfinin sübutuyla "بَلَى", elifin fethasıyla istifham olarak "أَدَّارَكَ" şeklindedir; yani idrak edilmedi/ulaşılamadı demektir. Ubeyy'in mushafında ise "أم تدرك عِلْمُهُمْ" şeklindedir. Araplar "بَلْ" kelimesini "أَمْ" yerine, "أَمْ" kelimesini de "بَلْ" yerine koyarlar. Bu konudaki sözün özeti şudur: Allah, dünyadaki bilgileri birbirinden farklı olsa bile, kıyamet günü diriltildiklerinde ahiret ve orada vadedilen sevap ve ceza konusundaki bilgilerinin eşitleneceğini haber vermiştir. Ali b. İsa, buradaki "بَلْ" kelimesinin "لَوْ" (eğer/şayet) anlamında olduğunu ve manasının da: "Şayet dünyada ahirette idrak ettiklerini idrak etselerdi şüphe etmezlerdi" demek olduğunu belirtmiştir.
قَوْلُهُ ﷿: {بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا} بَلْ هُمُ الْيَوْمَ فِي الدُّنْيَا فِي شَكٍّ مِنَ السَّاعَةِ. {بَلْ هُمْ مِنْهَا عَمُونَ} جَمْعُ عم، وهو الأعمى الْقَلْبِ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: يَقُولُ هُمْ جَهَلَةٌ بِهَا. {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا} يَعْنِي مُشْرِكِي مَكَّةَ، {أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا أَئِنَّا لَمُخْرَجُونَ} مِنْ قُبُورِنَا أَحْيَاءً، قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ: "إِذَا" غَيْرَ مُسْتَفْهِمٍ، "أَئِنَّا" بِالِاسْتِفْهَامِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَالْكِسَائِيُّ: "أَإِذَا" بِهَمْزَتَيْنِ، ["أَإِنَّنَا" بِنُونَيْنِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِاسْتِفْهَامِهَا. {لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا} أَيْ: هَذَا الْبَعْثَ،] {نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ} أَيْ: مِنْ قَبْلِ مُحَمَّدٍ،
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli: {بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا} “Hayır, onlar ondan şüphe içindedirler” bilakis onlar bugün dünyada kıyamet vaktinden şüphe içindedirler. {بَلْ هُمْ مِنْهَا عَمُونَ} “Hayır, onlar ona karşı kördürler” 'amûn (عَمُونَ), kalp gözü kör olan anlamına gelen 'amî (عَمٍ) kelimesinin çoğuludur. Kelbî şöyle demiştir: [Bu,] onlar ona karşı cahildirler/habersizdirler demektir. {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenler dediler ki” yani Mekke müşrikleri [şöyle dediler]: {أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا أَئِنَّا لَمُخْرَجُونَ} “Biz ve atalarımız toprak olduktan sonra gerçekten [kabirlerimizden diri olarak] çıkarılacak mıyız?” [yani] kabirlerimizden diriler olarak [çıkarılacak mıyız?] Medine ehli [Kıraat İmamları] birinciyi istifhamsız "إِذَا" (izâ), ikinciyi istifham ile "أَئِنَّا" (e-innâ) şeklinde okumuştur. İbn Âmir ve Kisâî ise iki hemze ile "أَإِذَا" (e-e-izâ), [iki nûn ile "أَإِنَّنَا" (e-e-innenâ) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise her ikisini de istifham ile okumuştur. {لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا} “Andolsun ki bu bize vadolunmuştu” yani bu diriliş,] {نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ} “daha önce bize ve atalarımıza” yani Muhammed'den önce,
وَلَيْسَ ذَلِكَ بِشَيْءٍ {إِنْ هَذَا} مَا هَذَا، {إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ} أَحَادِيثُهُمْ وَأَكَاذِيبُهُمُ الَّتِي كَتَبُوهَا.
oysa bu hiçbir şey değildir; {إِنْ هَذَا} “bu [...] başka bir şey değildir” bu ancak, {إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ} “öncekilerin masallarından” onların yazdıkları hikâyelerden ve yalanlardan ibarettir.
{قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩) وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠) وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٧١) قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢) وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٤) وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٧٥) إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٧٦) }
{قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩) وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠) وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٧١) قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢) وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٤) وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٧٥) إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٧٦) } “De ki: 'Yeryüzünde gezin de günahkârların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!' (69) Onlara karşı üzülme ve kurdukları tuzaklardan ötürü bir sıkıntı içinde olma! (70) 'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaat ne zaman?' derler. (71) De ki: 'Acele istediğiniz şeyin bir kısmı belki de peşinize takılmıştır bile.' (72) Şüphesiz senin Rabbin insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler. (73) Ve şüphesiz senin Rabbin, onların göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da elbette bilmektedir. (74) Gökte ve yerde gizli hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın. (75) Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına hakkında ayrılığa düştükleri şeylerin çoğunu anlatmaktadır. (76)”
{قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ} {وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} عَلَى تَكْذِيبِهِمْ إِيَّاكَ وَإِعْرَاضِهِمْ عَنْكَ، {وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ} نَزَلَتْ فِي الْمُسْتَهْزِئِينَ الَّذِينَ اقْتَسَمُوا عِقَابَ مَكَّةَ. {وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} {قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ} أَيْ: دَنَا وَقُرْبَ، {لَكُمْ} وَقِيلَ: تَبِعَكُمْ، وَالْمَعْنَى: رَدِفَكُمْ، أَدْخَلَ اللَّامَ كَمَا أَدْخَلَ فِي قَوْلِهِ "لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ" (الْأَعْرَافِ-١٥٤) ، قَالَ الْفَرَّاءُ: اللَّامُ صِلَةٌ زَائِدَةٌ، كَمَا تَقُولُ: نَقَدْتُهُ مِائَةً، وَنَقَدْتُ لَهُ {بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ} مِنَ الْعَذَابِ، فَحَلَّ بِهِمْ ذَلِكَ يَوْمَ بَدْرٍ. {وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ} قَالَ مُقَاتِلٌ: عَلَى أَهْلِ مَكَّةَ حَيْثُ لَمْ يُعَجِّلْ عَلَيْهِمُ الْعَذَابَ، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ} ذَلِكَ. {وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ} مَا تُخْفِي {صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ} {وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ} أَيْ: جُمْلَةٍ غَائِبَةٍ مِنْ مَكْتُومِ سِرٍّ، وَخُفِيِّ أَمْرٍ، وَشَيْءٍ غَائِبٍ، {فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} أَيْ: فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ. {إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ} أَيْ: يُبَيِّنُ لَهُمْ، {أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} مِنْ أَمْرِ الدِّينِ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ اخْتَلَفُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ فَصَارُوا أَحْزَابًا يَطْعَنُ بَعْضُهُمْ عَلَى
{قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ} “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da suçluların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!” {وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} “Onlara üzülme” seni yalanlamalarına ve senden yüz çevirmelerine [üzülme], {وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ} “kurdukları tuzaklardan dolayı da sıkıntı içinde olma.” Bu ayet, Mekke yollarını paylaşan alaycılar hakkında inmiştir. {وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Ve derler ki: Eğer doğru sözlüler iseniz bu tehdit ne zaman?” {قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ} “De ki: Umulur ki [...] yaklaşmış olsun” yani yaklaştı ve yakın oldu, {لَكُمْ} “size” ve [ayrıca] ardınızdan geldi denilmiştir; mana ise "ardınıza düştü/size yaklaştı" demektir. Tıpkı “Rablerinden korkarlar” (el-A'râf, 154) kavlinde olduğu gibi [fiilin başına] lâm harfi dâhil edilmiştir. Ferrâ şöyle demiştir: Lâm harfi fazladan bir sıladır (zaittir); nitekim [Arapçada] "ona yüz [dirhem] ödedim" derken hem "nakadtühû mieten" hem de "nakadtü lehû" denmesi gibidir. {بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ} “aceleyle istediğiniz şeylerin bir kısmı” yani azaptan [aceleyle istediğinizin bir kısmı]. Bu [azap] Bedir günü onların başına gelmiştir. {وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ} “Şüphesiz Rabbin, insanlara karşı bir lütuf sahibidir” Mukâtil şöyle demiştir: Azabı onlara aceleyle vermemekle Mekke halkına karşı [lütuf sahibidir], {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ} “fakat onların çoğu şükretmezler” buna [şükretmezler]. {وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ} “Ve şüphesiz Rabbin [...] sakladıklarını elbette bilir” gizlediklerini {صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ} “göğüslerinin [sakladıklarını] ve açığa vurduklarını.” {وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ} “Hiçbir gayb yoktur ki” yani gizli bir sır, saklı bir iş ve görünmeyen bir şey nevinden gizli hiçbir şey yoktur ki {فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “gökte ve yerde, apaçık bir kitapta olmasın.” Yani Levh-i Mahfûz'da [bulunmasın]. {إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ} “Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına anlatmaktadır” yani onlara açıklamaktadır, {أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “hakkında ihtilafa düştükleri şeylerin çoğunu” din hususunda [ihtilaf ettikleri şeylerin çoğunu]. Kelbî şöyle demiştir: Ehl-i kitap kendi aralarında ihtilafa düşüp fırkalara ayrıldılar; birbirlerini kınıyorlardı,
بَعْضٍ، فَنَزَلَ الْقُرْآنُ بِبَيَانِ مَا اخْتَلَفُوا فِيهِ.
Bunun üzerine Kur'an, hakkında ihtilaf ettikleri şeyleri açıklamak üzere indi.
{وَإِنَّهُ لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ (٧٨) فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ (٧٩) إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٨٠) وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٨١) }
{وَإِنَّهُ لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ (٧٨) فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ (٧٩) إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٨٠) وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٨١) } “Ve şüphesiz o, müminler için bir hidayet ve bir rahmettir. (77) Şüphesiz senin Rabbin, onların arasında kendi hükmüyle hükmedecektir. O, Mutlak Güç Sahibidir, Her Şeyi Bilendir. (78) O hâlde Allah'a tevekkül et! Şüphesiz sen apaçık hak üzeresin. (79) Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti duyuramazsın. (80) Ve sen körleri sapıklıklarından vazgeçirip doğru yola iletici değilsin. Sen ancak ayetlerimize inananlara işittirebilirsin; işte onlar Müslüman olanlardır. (81)”
{وَإِنَّهُ} يَعْنِي الْقُرْآنَ، {لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ} {إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي} يَفْصِلُ {بَيْنَهُمْ} أَيْ: بَيْنَ الْمُخْتَلِفِينَ فِي الدِّينِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، {بِحُكْمِهِ} الْحَقِّ، {وَهُوَ الْعَزِيزُ} الْمَنِيعُ فَلَا يُرَدُّ لَهُ أَمْرٌ، {الْعَلِيمُ} بِأَحْوَالِهِمْ فَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ. {فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ} الْبَيِّنِ. {إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى} يَعْنِي الْكُفَّارَ، {وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: "لَا يَسْمَعُ" بِالْيَاءِ وَفَتْحِهَا وَفَتْحِ الْمِيمِ "الصُّمُّ" رُفِعَ، وَكَذَلِكَ فِي سُورَةِ الرُّومِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ وَضَمِّهَا وَكَسْرِ الْمِيمِ، "الصُّمَّ" نُصِبَ. {إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ} مَعْرِضِيْنَ. فَإِنْ قِيلَ مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: {وَلَّوْا مُدْبِرِينَ} وَإِذَا كَانُوا صُمًّا لَا يَسْمَعُونَ سَوَاءٌ وَلَّوْا أَوْ لَمْ يُوَلُّوا؟. قيل ذكره: عل سَبِيلِ التَّأْكِيدِ وَالْمُبَالَغَةِ. وَقِيلَ: الْأَصَمُّ إِذَا كَانَ حَاضِرًا فَقَدْ يَسْمَعُ بِرَفْعِ الصَّوْتِ وَيَفْهَمُ بِالْإِشَارَةِ، فَإِذَا وَلَّى لَمْ يَسْمَعْ وَلَمْ يَفْهَمْ. قَالَ قَتَادَةُ: الْأَصَمُّ إِذَا وَلَّى مُدْبِرًا ثُمَّ نَادَيْتَهُ لَمْ يَسْمَعْ، كَذَلِكَ الْكَافِرُ لَا يَسْمَعُ مَا يُدْعَى إِلَيْهِ مِنَ الْإِيمَانِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهُمْ لِفَرْطِ إِعْرَاضِهِمْ عَمَّا يُدْعَوْنَ إِلَيْهِ كَالْمَيِّتِ الَّذِي لَا سَبِيلَ إِلَى إِسْمَاعِهِ، وَالْأَصَمِّ الَّذِي لَا يَسْمَعُ. {وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ} قَرَأَ الْأَعْمَشُ، وَحَمْزَةُ: "تَهْدِي" بِالتَّاءِ وَفَتْحِهَا عَلَى الْفِعْلِ "الْعُمْيَ" بِنَصْبِ الْيَاءِ هَاهُنَا وَفِي الرُّومِ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِهَادِي بِالْبَاءِ عَلَى الِاسْمِ، "الْعُمْيِ" بِكَسْرِ الْيَاءِ، {عَنْ ضَلَالَتِهِمْ} أَيْ: مَا أَنْتَ بِمُرْشِدٍ مَنْ أَعْمَاهُ اللَّهُ عَنِ الهدى وأعمى قلب عَنِ الْإِيمَانِ، {إِنْ تُسْمِعُ} مَا تُسْمِعُ، {إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا} إِلَّا مَنْ يُصَدِّقُ بِالْقُرْآنِ أَنَّهُ مِنَ اللَّهِ، {فَهُمْ مُسْلِمُونَ} مُخْلِصُونَ.
{وَإِنَّهُ} “Ve şüphesiz o” yani Kur'an, {لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ} “müminler için bir hidayet ve rahmettir.” {إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي} “Şüphesiz Rabbin hükmedecektir” ayıracaktır {بَيْنَهُمْ} “onların arasında” yani kıyamet gününde dinde ihtilaf edenler arasında, {بِحُكْمِهِ} “kendi hükmüyle” hak olan [hükmüyle]. {وَهُوَ الْعَزِيزُ} “O, Azîz'dir” hiçbir emri geri çevrilemeyen mutlak galiptir, {الْعَلِيمُ} “Alîm'dir” durumlarını hakkıyla bilendir, O'na hiçbir şey gizli kalmaz. {فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ} “Öyleyse Allah'a tevekkül et. Şüphesiz sen apaçık hak üzeresin.” {إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى} “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” yani kâfirlere, {وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ} “sağırlara da daveti duyuramazsın”. İbn Kesîr bu kelimeyi; ye harfiyle, fethalı ve mîm harfi de fethalı olarak "لَا يَسْمَعُ", "الصُّمُّ" kelimesini de merfû (ötreli) okumuştur; aynı şekilde Rûm suresinde de böyledir. Diğer [kıraat imamları] ise te harfiyle, dammeli ve mîm harfi kesreli olarak ["لَا تُسْمِعُ"], "الصُّمَّ" kelimesini de mansûb (üstünlü) okumuşlardır. {إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ} “arkalarını dönüp gittikleri zaman.” yani yüz çevirdiklerinde. Eğer şöyle denilirse: `{وَلَّوْا مُدْبِرِينَ}` “arkalarını dönüp gittikleri zaman” buyruğunun anlamı nedir? Zira madem sağırdırlar, arkalarını dönseler de dönmeseler de işitmezler? Şöyle denilmiştir: Bu ifade tekit ve mübalağa kabilinden zikredilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Sağır kimse huzurda bulunduğu vakit sesin yükseltilmesiyle işitebilir ve işaret yoluyla anlayabilir; ancak arkasını dönüp gittiğinde ne işitir ne de anlar. Katâde şöyle demiştir: Sağır kimse arkasını dönüp gittiğinde ona seslensen işitmez; işte kâfir de böyledir, davet edildiği imanı işitmez. Ayetin manası şudur: Kendilerine yapılan davetten aşırı derecede yüz çevirmeleri sebebiyle onlar, işittirilmesine imkân olmayan ölü ve hiç işitmeyen sağır gibidirler. {وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ} “Körleri de [...] doğru yola iletecek değilsin.” A'meş ve Hamza burada ve Rûm suresinde fiil sîgasıyla te'nin fethasıyla "تَهْدِي", ye'nin nasbıyla "الْعُمْيَ" şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise isim sîgasıyla bâ harfiyle "بِهَادِي", ye'nin kesresiyle "الْعُمْيِ" şeklinde okumuşlardır. {عَنْ ضَلَالَتِهِمْ} “sapıklıklarından” yani: Allah'ın hidayetten mahrum edip kör bıraktığı ve kalbini imana karşı körelttiği kimseye sen hidayet verecek değilsin. {إِنْ تُسْمِعُ} “sen işittiremezsin” işittirmezsin, {إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا} “ayetlerimize inananlardan başkasına” ancak Kur'an'ın Allah katından olduğunu tasdik eden kimseye [işittirebilirsin], {فَهُمْ مُسْلِمُونَ} “işte onlar Müslümanlardır.” ihlaslı olanlardır.
{وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ (٨٢) }
{وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ (٨٢) } “O söz başlarına geldiği zaman, onlar için yerden kendilerine insanların ayetlerimize kesin olarak inanmadıklarını söyleyen bir dâbbe çıkarırız. (82)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ} وَجَبَ الْعَذَابُ عَلَيْهِمْ، وَقَالَ قَتَادَةُ: إِذَا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، {أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ} وَاخْتَلَفُوا فِي كَلَامِهَا، فَقَالَ السُّدِّيُّ: تُكَلِّمُهُمْ بِبُطْلَانِ الْأَدْيَانِ سِوَى دِينِ الْإِسْلَامِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: كَلَامُهَا أَنْ تَقُولَ لِوَاحِدٍ: هَذَا مُؤْمِنٌ، وَتَقُولَ لِآخَرَ: هَذَا كَافِرٌ . وَقِيلَ كَلَامُهَا مَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ} قَالَ مُقَاتِلٌ تَكَلُّمُهُمْ بِالْعَرَبِيَّةِ، فَتَقُولُ: إِنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ، تُخْبِرُ النَّاسَ أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ لَمْ يُؤْمِنُوا بِالْقُرْآنِ وَالْبَعْثِ.
Allah Teâlâ'nın şu sözü: {وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ} “O söz başlarına geldiği zaman” azap onlara hak olduğunda; Katâde ise: "Allah onlara gazap ettiği zaman" demiştir. {أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ} “onlar için yerden kendilerine [...] söyleyen bir dâbbe çıkarırız” Onun konuşması hakkında ihtilaf ettiler. Süddî şöyle demiştir: Onlarla, İslâm dini dışındaki tüm dinlerin batıl olduğunu konuşur. Bazıları şöyle demiştir: Onun konuşması, birine: 'Bu mümindir', diğerine ise: 'Bu kâfirdir' demesidir. Şöyle de denilmiştir: Onun sözü Allah Teâlâ'nın buyurduğu şu sözdür: {أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ} “insanların ayetlerimize kesin olarak inanmadıklarını [söyleyen]” Mukâtil şöyle demiştir: Onlarla Arapça konuşarak: 'Şüphesiz insanlar ayetlerimize kesin olarak inanmıyorlardı' der; böylece insanlara, Mekke ehlinin Kur'an'a ve dirilişe iman etmediğini haber verir.
قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: "أَنَّ النَّاسَ" بِفَتْحِ الْأَلِفِ، أَيْ: بِأَنَّ النَّاسَ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، أَيْ: إِنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ قَبْلَ خُرُوجِهَا. قَالَ ابْنُ عُمَرَ: وَذَلِكَ حِينَ لَا يُؤْمَرُ بِمَعْرُوفٍ وَلَا يُنْهَى عَنْ مُنْكَرٍ . وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَعَاصِمُ الْجَحْدَرَيُّ، وَأَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ: "تَكْلِمُهُمْ" بِفَتْحِ التَّاءِ وَتَخْفِيفِ اللَّامِ مِنَ "الْكَلْمِ" وَهُوَ الْجُرْحُ. قَالَ أَبُو الْجَوْزَاءِ: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ: "تُكَلِّمُهُمْ أَوْ تَكْلِمُهُمُ"؟ قَالَ: كُلُّ ذَلِكَ تَفْعَلُ، تُكَلِّمُ الْمُؤْمِنَ، وَتَكْلِمُ الْكَافِرَ . أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ الْخَرَقِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ الطَّيْسَفُونِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجَوْهَرِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكُشْمِيهَنِيُّ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنَا الْعَلَاءُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ سِتًا: طُلُوعَ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا، وَالدُّخَانَ، وَالدَّجَّالَ، وَدَابَّةَ الْأَرْضِ، وَخَاصَّةَ أَحَدِكُمْ، وَأَمْرَ الْعَامَّةِ" . أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَارِسِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، أَخْبَرَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، أَخْبَرَنَا
Kûfeliler [bu lafzı] elifin fethasıyla "enne'n-nâse (أَنَّ النَّاسَ)" yani "bi-enne'n-nâse (insanların ... olduklarını)" şeklinde okudular. Diğerleri ise istînâf (yeni bir başlangıç) olarak elifin kesresiyle [yani "inne'n-nâse (إِنَّ النَّاسَ)" şeklinde] okudular; yani: Gerçekten insanlar onun çıkmasından önce ayetlerimize kesin olarak inanmıyorlardı. İbn Ömer şöyle dedi: Bu, iyiliğin emredilmediği ve kötülükten sakındırılmadığı bir zamandadır. Saîd b. Cübeyr, Âsım el-Cahderî ve Ebû Recâ el-Utâridî ise "kelm (الْكَلْم)" yani "yaralamak" kökünden tâ'nın fethası ve lâm'ın şeddesiz okunmasıyla "teklimuhum (تَكْلِمُهُمْ)" [onları yaralar] şeklinde okudular. Ebü'l-Cevzâ şöyle dedi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya bu ayetteki [kelimenin] "tükellimuhum (onlarla konuşur)" mu yoksa "teklimuhum (onları yaralar)" mı olduğunu sordum. O: "Her ikisini de yapar; müminle konuşur, kâfiri ise yaralar" dedi. Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Fadl el-Hırakî haber verdi, bize Ebü'l-Hasan et-Teysefûnî haber verdi, bize Abdullah b. Ömer el-Cevherî haber verdi, bize Ahmed b. Ali el-Kuşmîhenî haber verdi, bize Ali b. Hucr haber verdi, bize İsmâil b. Ca'fer haber verdi, bize el-Alâ b. Abdirrahmân babasından, o da Ebû Hüreyre'den naklen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu haber verdi: «Altı şey [gerçekleşmeden] önce amellerde acele edin: Güneşin batıdan doğması, duman (duhân), Deccâl, dâbbetü'l-arz, her birinize has özel durum [ölüm] ve kamuya ait genel durum [kıyamet].» Bize İsmâil b. Abdillâh haber verdi, bize Abdülgâfir b. Muhammed el-Fârisî haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî haber verdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân haber verdi, bize Müslim b. el-Haccâc haber verdi, bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe haber verdi, bize...
مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، عَنْ أَبِي حَيَّانَ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ أَوَّلَ الْآيَاتِ خُرُوجًا طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا، وَخُرُوجُ الدَّابَّةِ عَلَى النَّاسِ ضُحًى وَأَيُّهُمَا كَانَتْ قَبْلَ صَاحِبَتِهَا فَالْأُخْرَى عَلَى أَثْرِهَا قَرِيبًا" .
Muhammed b. Bişr, Ebu Hayyân'dan, o Ebu Zür‘a'dan, o da Abdullah b. Amr'dan haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Ortaya çıkacak ilk alametler, güneşin batıdan doğması ve dâbbenin kuşluk vaktinde insanların karşısına çıkmasıdır. Bu ikisinden hangisi diğerinden önce gerçekleşirse, diğeri hemen onun ardından çok yakındır".
وَأَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَيْنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ فَنْجُوَيْهِ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ خُرْجَةَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ الْحَضْرَمِيُّ، أَخْبَرَنَا هُشَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَبْقَرِيُّ، عَنْ طَلْحَةَ عَنْ عَمْرٍو، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَيْرٍ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي سَرِيحَةَ الْأَنْصَارِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "يَكُونُ لِلدَّابَّةِ ثَلَاثُ خُرُجَاتٍ مِنَ الدَّهْرِ، فَتَخْرُجُ خُرُوجًا بِأَقْصَى الْيَمَنِ فَيَفْشُو ذكرها بالبادية ٥٩/ب وَلَا يَدْخُلُ ذِكْرُهَا الْقَرْيَةَ"، يَعْنِي مَكَّةَ، "ثُمَّ تَمْكُثُ زَمَانًا طَوِيلًا ثُمَّ تَخْرُجُ خَرْجَةً أُخْرَى قَرِيبًا مِنْ مَكَّةَ، فَيَفْشُو ذِكْرُهَا بِالْبَادِيَةِ، وَيَدْخُلُ ذِكْرُهَا الْقَرْيَةَ -يَعْنِي مَكَّةَ-فَبَيْنَمَا النَّاسُ يَوْمًا فِي أَعْظَمِ الْمَسَاجِدِ عَلَى اللَّهِ حُرْمَةً وَأَكْرَمِهَا عَلَى اللَّهِ ﷿ -يَعْنِي الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ-لَمْ يَرُعْهُمْ إِلَّا وَهِيَ فِي نَاحِيَةِ الْمَسْجِدِ تَدْنُو وَتَدْنُو" كَذَا قَالَ ابْنُ عُمَرَ، وَمَا بَيْنَ الرُّكْنِ الْأَسْوَدِ إِلَى بَابِ بَنِي مَخْزُومٍ عَنْ يَمِينِ الْخَارِجِ فِي وَسَطٍ مِنْ ذَلِكَ فَارْفَضَّ النَّاسُ عَنْهَا وَثَبَتَتْ لَهَا عِصَابَةٌ عَرَفُوا أَنَّهُمْ لَمْ يُعْجِزُوا اللَّهَ، فَخَرَجَتْ عَلَيْهِمْ تَنْفُضُ رَأْسَهَا مِنَ التُّرَابِ فَمَرَّتْ بِهِمْ فَجَلَّتْ عَنْ وُجُوهِهِمْ حَتَّى تركتها كأنها الكوكب الدُّرِّيَّةُ، ثُمَّ وَلَّتْ فِي الْأَرْضِ لَا يُدْرِكُهَا طَالِبٌ وَلَا يُعْجِزُهَا هَارِبٌ، حَتَّى أَنَّ الرَّجُلَ لَيَقُومُ فَيَتَعَوَّذُ مِنْهَا بِالصَّلَاةِ فَتَأْتِيهِ مِنْ خَلْفِهِ فَتَقُولُ: يَا فُلَانُ الْآنَ تُصَلِّي؟ فَيُقْبِلُ عَلَيْهَا بِوَجْهِهِ فَتَسِمُهُ فِي وَجْهِهِ، فَيَتَجَاوَرُ النَّاسُ فِي دِيَارِهِمْ، وَيَصْطَحِبُونَ فِي أَسْفَارِهِمْ، وَيَشْتَرِكُونَ فِي الْأَمْوَالِ، يُعْرَفُ الْكَافِرُ مِنَ الْمُؤْمِنِ، فَيُقَالُ لِلْمُؤْمِنِ: يَا مُؤْمِنُ، وَيُقَالُ لِلْكَافِرِ: يَا كَافِرُ"
Bize Ebu Said eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebu İshak es-Sa‘lebî haber verdi, bize Ebu Abdullah el-Hüseyin b. Ahmed b. Fencüveyh haber verdi, bize Ebu Bekir b. Hurce haber verdi, bize Muhammed b. Abdullah b. Süleyman el-Hadramî haber verdi, bize Hüşeym b. Hammâd haber verdi, bize Amr b. Muhammed el-Abkarî, Talha'dan, o Amr'dan, o Abdullah b. Umeyr el-Leysî'den, o Ebu Serîha el-Ensârî'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den haber verdi; buyurdu ki: "Dâbbenin zaman içinde üç çıkışı olacaktır: Yemen'in en ucundan çıkar, böylece çölde anılması yayılır ama şehre yani Mekke'ye anılması girmez. Sonra uzun bir süre kalır; ardından Mekke yakınlarında başka bir çıkış yapar, anılması çölde yayılır ve şehre -yani Mekke'ye- anılması girer. Bir gün insanlar Allah katında hürmeti en büyük ve Allah Azze ve Celle katında en değerli olan mescidde -yani Mescid-i Haram'da- iken, ansızın mescidin bir köşesinde yaklaştıkça yaklaşarak çıkması onları dehşete düşürür." İbn Ömer şöyle demiştir: Rükn-i Esved ile Beni Mahzûm kapısı arasında, çıkanın sağında, bu ikisinin ortasında bir yerden çıkar. İnsanlar ondan kaçışıp dağılır; Allah'ı aciz bırakamayacaklarını bilen bir topluluk ise onun karşısında sebat eder. Dâbbe başındaki toprağı silkeleyerek onların karşısına çıkar. Yanlarına varıp yüzlerini parlatır, öyle ki yüzlerini sanki parıldayan birer inci gibi parlak yıldızlar hâlinde bırakır. Sonra yeryüzünde dönüp gider; onu arayan yakalayamaz, kaçan da onu aciz bırakamaz. Hatta adam kalkar ve ondan namaza sığınır; dâbbe onun arkasından gelip: 'Ey falan! Şimdi mi namaz kılıyorsun?' der. Adam ona doğru yüzünü döner, dâbbe de onun yüzüne damga vurur. İnsanlar yurtlarında komşuluk yapar, yolculuklarında beraber olur, mallara ortak olurlar; kâfir müminden ayırt edilir, öyle ki mümine: 'Ey mümin!', kâfire ise: 'Ey kâfir!' denilir.
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ مَالِكٍ الْقَطِيعِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ، أَخْبَرَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا بَهْزٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، هُوَ بن أَبِي سَلَمَةَ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَوْسِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "تَخْرُجُ الدَّابَّةُ وَمَعَهَا عَصَا مُوسَى وَخَاتَمُ سُلَيْمَانَ، فَتَجْلُو وَجْهَ المؤمن بالعصا وتحطم أَنْفَ الْكَافِرِ
Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshak es-Sa‘lebî haber verdi, bana el-Hasan b. Muhammed haber verdi, bize Ebû Bekir b. Mâlik el-Katîî haber verdi, bize Abdullah b. Ahmed b. Hanbel haber verdi, bana babam haber verdi, bize Behz anlattı, bize Hammâd -ki o İbn Ebî Seleme'dir- anlattı, bize Ali b. Zeyd, Evs b. Hâlid'den, o da Ebû Hureyre'den haber verdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Dâbbe, beraberinde Mûsâ'nın asâsı ve Süleyman'ın mührü bulunduğu halde çıkacaktır. Asâ ile müminin yüzünü parlatacak ve kâfirin burnunu kıracaktır...»
بِالْخَاتَمِ، حَتَّى إِنَّ أَهْلَ الْخِوَانِ لَيَجْتَمِعُونَ فَيَقُولُ هَذَا يَا مُؤْمِنُ وَيَقُولُ هَذَا يَا كَافِرُ" . وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: لَيْسَتْ بِدَابَّةٍ لَهَا ذَنَبٌ، وَلَكِنْ لَهَا لِحْيَةٌ، كَأَنَّهُ يُشِيرُ إِلَى أَنَّهُ رَجُلٌ وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهَا دَابَّةٌ. وَرَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ أَنَّهُ وَصَفَ الدَّابَّةَ فَقَالَ: رَأْسُهَا رَأْسُ الثَّوْرِ وَعَيْنُهَا عَيْنُ الْخِنْزِيرِ، وَأُذُنُهَا أُذُنُ فِيلٍ، وَقَرْنُهَا قَرْنُ أَيِّلٍ، وَصَدْرُهَا صَدْرُ أَسَدٍ، وَلَوْنُهَا لَوْنُ نَمِرٍ، وَخَاصِرَتُهَا خَاصِرَةُ هِرٍّ وَذَنَبُهَا ذَنَبُ كَبْشٍ، وَقَوَائِمُهَا قَوَائِمُ بَعِيرٍ، بَيْنَ كُلِّ مَفْصِلَيْنِ اثْنَا عَشَرَ ذِرَاعًا، وَمَعَهَا عَصَا مُوسَى، وَخَاتَمُ سُلَيْمَانَ، فَلَا يَبْقَى مُؤْمِنٌ إِلَّا نَكَتَتْهُ فِي مَسْجِدِهِ بِعَصَا مُوسَى نُكْتَةً بَيْضَاءَ يُضِيءُ بِهَا وَجْهُهُ، وَلَا يَبْقَى كَافِرٌ إِلَّا نَكَتَتْ وَجْهَهُ بِخَاتَمِ سُلَيْمَانَ فَيَسْوَدُّ بِهَا وَجْهُهُ، حَتَّى إِنَّ النَّاسَ يَتَبَايَعُونَ فِي الْأَسْوَاقِ: بِكَمْ يَا مُؤْمِنُ؟ بِكَمْ يَا كَافِرُ؟ ثُمَّ تَقُولُ لَهُمُ الدَّابَّةُ: يَا فُلَانُ أَنْتَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَيَا فُلَانُ أَنْتَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ} الْآيَةَ .
öyle ki sofra halkı bir araya gelir de biri: 'Ey mümin!', diğeri de: 'Ey kâfir!' der". Ali'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "O kuyruğu olan bir hayvan değildir; bilakis sakalı vardır." Sanki onun bir insan olduğuna işaret etmektedir. Ancak çoğunluk onun bir hayvan olduğu görüşündedir. İbn Cüreyc, Ebu'z-Zübeyr'den dâbbeyi şöyle tarif ettiğini rivayet etmiştir: "Başı öküz başı, gözü domuz gözü, kulağı fil kulağı, boynuzu geyik boynuzu, göğsü aslan göğsü, rengi kaplan rengi, böğrü kedi böğrü, kuyruğu koç kuyruğu, bacakları deve bacağıdır. Her iki ekleminin arası on iki arşındır. Yanında Musa'nın asası ve Süleyman'ın mührü vardır. Hiçbir mümin kalmaz ki asa ile onun secde yerine, yüzünü aydınlatacak beyaz bir nokta koymasın; ve hiçbir kâfir kalmaz ki Süleyman'ın mührü ile yüzüne, yüzünü karartacak bir damga vurmasın. Hatta insanlar çarşılarda: 'Kaça ey mümin? Kaça ey kâfir?' diye alışveriş yaparlar. Sonra dâbbe onlara: 'Ey falan, sen cennet ehlindensin; ey falan, sen cehennem ehlindensin' der." İşte Allah Azze ve Celle'nin şu sözü bunu anlatmaktadır: {وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ} "O söz başlarına geldiği zaman, onlar için yerden [...] bir dâbbe çıkarırız" ayeti.
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنِي عَقِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجُرْجَانِيُّ الْفَقِيهُ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْفَرَجِ الْمُعَافَى بْنُ زَكَرِيَّا الْبَغْدَادِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، أَخْبَرَنَا الْأَشْجَعِيُّ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: تَخْرُجُ الدَّابَّةُ مِنْ صَدْعٍ فِي الصَّفَا كَجَرْيِ الْفَرَسِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَمَا خَرَجَ ثُلُثُهَا . وَبِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَرِيرٍ الطَّبَرِيِّ قَالَ: حَدَّثَنِي [عِصَامُ بْنُ دَاوُدَ] بْنِ الْجَرَّاحِ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ سَعِيدٍ، أَخْبَرَنَا مَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ ﵁ قَالَ: ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الدَّابَّةَ، قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مِنْ أَيْنَ تَخْرُجُ؟ قَالَ: "مِنْ أَعْظَمِ الْمَسَاجِدِ حُرْمَةً عَلَى اللَّهِ، بَيْنَمَا عِيسَى يَطُوفُ بِالْبَيْتِ وَمَعَهُ الْمُسْلِمُونَ إِذْ تَضْرِبُ الْأَرْضُ تَحْتَهُمْ، وَتَنْشَقُّ الصَّفَا مِمَّا يَلِي الْمَشْعَرِ، وَتَخْرُجُ الدَّابَّةُ مِنَ الصَّفَا أَوَّلَ مَا يَبْدُرُ مِنْهَا رَأْسُهَا مُلَمَّعَةً ذَاتَ وَبَرٍ وَرِيشٍ، لَنْ يُدْرِكَهَا
Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî haber verdi, bana fakih Akîl b. Muhammed el-Cürcânî haber verdi, bize Ebu'l-Ferec el-Muâfâ b. Zekeriyyâ el-Bağdâdî haber verdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr et-Taberî haber verdi, bize Ebû Küreyb haber verdi, bize el-Eşcaî, Fudayl b. Merzûk'tan, o Atıyye'den, o da İbn Ömer'den [naklen] haber verdi ki o şöyle demiştir: "Dâbbe, Safâ'daki bir yarıktan bir atın koşuşu gibi üç gün boyunca çıkar da henüz üçte biri bile çıkmamış olur." Ve aynı isnadla Muhammed b. Cerîr et-Taberî'den [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: Bana [İsâm b. Dâvûd] b. el-Cerrâh anlattı, bize babam anlattı, bize Süfyân b. Saîd anlattı, bize Mansûr b. el-Mu'temir, Rib'î b. Hırâş'tan, o da Huzeyfe b. el-Yemân radıyallâhu anh'tan [naklen] haber verdi ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dâbbeden bahsetti. Ben: "Ey Allah'ın Resûlü, nereden çıkacak?" dedim. Şöyle buyurdu: «Allah katında hürmeti en yüce olan mescitten [çıkacaktır]. Îsâ yanında Müslümanlarla birlikte Beyt'i tavaf ederken aniden altlarındaki yer sarsılır, Safâ Meş'ar tarafına bakan yönünden yarılır ve dâbbe Safâ'dan çıkar. Ondan ilk beliren şey, alacalı, tüylü ve yeleli olan başı olur. Onu hiçbir
طَالِبٌ وَلَنْ يَفُوتَهَا هَارِبٌ، تُسَمِّي النَّاسَ مُؤْمِنًا وَكَافِرًا، أَمَّا الْمُؤْمِنُ فَتَتْرُكُ وَجْهَهُ كَأَنَّهُ كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ وَتَكْتُبُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ مُؤْمِنٌ، وَأَمَّا الْكَافِرُ فَتَنْكُتُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ نُكْتَةً سَوْدَاءَ، وَتَكْتُبُ بين عينيه كافرا" . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ قَرَعَ الصَّفَا بِعَصَاهُ وَهُوَ مُحْرِمٌ، وَقَالَ: إِنَّ الدَّابَّةَ لَتَسْمَعُ قَرْعَ عَصَايَ هَذِهِ. وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ: تَخْرُجُ الدَّابَّةُ مِنْ شِعْبٍ فَيَمَسُّ رَأْسُهَا فِي السَّحَابِ وَرِجْلَاهَا فِي الْأَرْضِ مَا خَرَجَتَا، فَتَمُرُّ بِالْإِنْسَانِ يُصَلِّي فَتَقُولُ: مَا الصَّلَاةُ مِنْ حَاجَتِكَ، فَتَخْطِمُهُ .
yakalayamaz, kaçan da onu geçip kurtulamaz. İnsanları mümin ve kâfir olarak isimlendirir; mümine gelince, onun yüzünü parıldayan inci gibi bir yıldız hâlinde bırakır ve iki gözünün arasına 'mümin' diye yazar. Kâfire gelince, onun iki gözünün arasına siyah bir nokta koyar ve iki gözünün arasına 'kâfir' diye yazar". İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre o, ihramlı iken asasıyla Safâ'ya vurmuş ve: "Şüphesiz dâbbe benim şu asamın vuruşunu işitmektedir" demiştir. Abdullah b. Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Dâbbe bir vadiden çıkar; başı bulutlara değer, iki ayağı ise henüz çıkmamış hâlde yerde kalır. Namaz kılan bir insanın yanından geçer ve: 'Namaz kılmak senin neyine gerek!' der ve onun burnunu damgalar".
وَعَنْ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: تَخْرُجُ الدَّابَّةُ لَيْلَةَ جَمْعِ، والناس يَسِيرُونَ إِلَى مِنًى. وَعَنْ سُهَيْلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "بِئْسَ الشِّعْبُ شِعْبُ أَجْيَادٍ"، مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا، قِيلَ: وَلِمَ ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: "تَخْرُجُ مِنْهُ الدَّابَّةُ فَتَصْرُخُ ثَلَاثَ صَرَخَاتٍ يَسْمَعُهَا مَنْ بَيْنَ الْخَافِقَيْنِ" وَقَالَ وَهْبٌ: وَجْهُهَا وَجْهُ رَجُلٍ وَسَائِرُ خَلْقِهَا كَخَلْقِ الطَّيْرِ، فَتُخْبِرُ مَنْ رَآهَا أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ كَانُوا بِمُحَمَّدٍ وَالْقُرْآنِ لَا يُوقِنُونَ .
İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Dâbbe, Cem‘ (Müzdelife) gecesi, insanlar Mina'ya doğru yürürken çıkar." Süheyl b. Sâlih'ten, o babasından, o da Ebu Hureyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki veya üç defa: "Ecyâd vadisi ne kötü bir vadidir!" buyurduğu rivayet edilmiştir. "Niçin öyle ey Allah'ın Resûlü?" denilince: "Dâbbe oradan çıkar ve doğu ile batı arasındakilerin işiteceği üç çığlık atar" buyurmuştur. Vehb ise şöyle demiştir: Onun yüzü insan yüzü, yaratılışının geri kalanı ise kuş yaratılışı gibidir; onu görene Mekke ehlinin Muhammed'e ve Kur'an'a kesin olarak inanmadıklarını haber verir.
{وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ (٨٣) حَتَّى إِذَا جَاءُوا قَالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا أَمْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨٤) }
{وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ (٨٣) حَتَّى إِذَا جَاءُوا قَالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا أَمْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨٤) } “Her ümmetten ayetlerimizi yalanlayan birer cemaati toplayacağımız gün, artık onlar bir arada tutulurlar. (83) Nihayet geldikleri zaman [Allah] der ki: 'Siz Benim ayetlerimi, onları bilgiyle kavramadan mı yalanladınız, yoksa ne yapıyordunuz?' (84)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا} أَيْ: مِنْ كُلِّ قَرْنٍ جَمَاعَةً، {مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا} وَلَيْسَ "مِنْ" هَاهُنَا لِلتَّبْعِيضِ، لِأَنَّ جَمِيعَ الْمُكَذِّبِينَ يُحْشَرُونَ، {فَهُمْ يُوزَعُونَ} يُحْبَسُ أَوَّلُهُمْ عَلَى آخِرِهِمْ حَتَّى يَجْتَمِعُوا ثُمَّ يُسَاقُونَ إِلَى النَّارِ. {حَتَّى إِذَا جَاءُوا} يَوْمَ الْقِيَامَةِ، {قَالَ} اللَّهُ لَهُمْ: {أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا} وَلَمْ تَعْرِفُوهَا حَقَّ مَعْرِفَتِهَا، {أَمْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} حِينَ لَمَّ تُفَكِّرُوا فِيهَا. وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَكَذَّبْتُمْ
Yüce Allah'ın: {وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا} “Her ümmetten bir cemaati toplayacağımız gün” kavli; yani her nesilden/çağdan bir topluluğu [toplayacağımız gün], {مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا} “ayetlerimizi yalanlayanlardan” [demektir]. Buradaki "min" (مِنْ) [edatı] teb'îz (bazılık/kısmilik) için değildir; zira yalanlayanların tamamı haşredilecektir. {فَهُمْ يُوزَعُونَ} “Artık onlar bir arada tutulurlar” [ifadesi ise], hepsi bir araya toplanıncaya kadar öncekilerin sonrakiler [gelene kadar] durdurulması [demektir]; sonra da ateşe sevk edilirler. {حَتَّى إِذَا جَاءُوا} “Nihayet geldikleri zaman” yani kıyamet gününde [geldiklerinde], {قَالَ} Allah onlara: {أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا} “Siz Benim ayetlerimi, onları ilmen kavramadığınız halde yalanladınız mı?” yani onları hakkıyla bilip tanımaksızın [mı yalanladınız?] {أَمْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Yoksa ne yapmaktaydınız?” yani onlar hakkında düşünmediğinizde [ne işle meşguldünüz?] buyurur. Ayetin manası şudur: Ayetlerimi
بِآيَاتِي غَيْرَ عَالِمَيْنِ بِهَا، وَلَمْ تُفَكِّرُوا فِي صِحَّتِهَا بَلْ كَذَبْتُمْ بِهَا جَاهِلِينَ؟
onları bilmeksizin ve doğruluğu üzerinde düşünmeksizin, bilakis cahilce mi yalanladınız?
{وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ (٨٥) أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٨٦) وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ (٨٧) }
{وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ (٨٥) أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٨٦) وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ (٨٧) } “Zulmetmeleri sebebiyle o söz başlarına gelmiştir; artık onlar konuşamazlar. (85) İçinde sükûnet bulsunlar diye geceyi, aydınlatıcı olarak da gündüzü yarattığımızı görmediler mi? Şüphesiz bunda inanan bir kavim için elbette ibretler vardır. (86) Sûr'a üflendiği gün, Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde olanlar da yerde olanlar da dehşete kapılır ve hepsi boyun eğerek O'na gelirler. (87)”
{وَوَقَعَ الْقَوْلُ} وَجَبَ الْعَذَابُ، {عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا} بِمَا أَشْرَكُوا، {فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ} قَالَ قَتَادَةُ: كَيْفَ يَنْطِقُونَ وَلَا حُجَّةَ لَهُمْ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ" (الْمُرْسَلَاتِ-٣٦) ، وَقِيلَ: لَا يَنْطِقُونَ لِأَنَّ أَفْوَاهَهُمْ مَخْتُومَةٌ. قَوْلُهُ ﷿: {أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا} خَلَقْنَا {اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا} مضيا يُبْصَرُ فِيهِ، {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} يُصَدِّقُونَ فَيَعْتَبِرُونَ. قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ} وَالصُّورُ قَرْنٌ ينفخ فيه ٦٠/أإِسْرَافِيلُ، وَقَالَ الحسن: الصور هي الْقَرْنُ، وَأَوَّلَ بَعْضُهُمْ كَلَامَهُ أَنَّ الْأَرْوَاحَ تُجْمَعُ فِي الْقَرْنِ ثُمَّ يُنْفَخُ فِيهِ فَتَذْهَبُ الْأَرْوَاحُ إِلَى الْأَجْسَادِ فَتَحْيَا الْأَجْسَادُ. وَقَوْلُهُ: {فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ} أَيْ: فَصَعِقَ، كَمَا قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: "فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ" (الزُّمَرِ-٦٨) ، أَيْ: مَاتُوا، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُلْقَى عَلَيْهِمُ الْفَزَعُ إِلَى أَنْ يَمُوتُوا. وَقِيلَ: يَنْفُخُ إِسْرَافِيلُ [فِي الصُّورِ] . ثَلَاثَ نَفَخَاتٍ: نَفْخَةَ الْفَزَعِ، وَنَفْخَةَ الصَّعْقِ، وَنَفْخَةَ الْقِيَامِ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ . قَوْلُهُ: {إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ} اخْتَلَفُوا فِي هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ، رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَأَلَ جِبْرِيلَ عَنْ قَوْلِهِ: {إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ} قَالَ: هُمُ الشُّهَدَاءُ مُتَقَلِّدُونَ أَسْيَافَهُمْ حَوْلَ الْعَرْشِ .
{وَوَقَعَ الْقَوْلُ} “O söz başlarına gelmiştir” azap hak olmuştur, {عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا} “zulmetmeleri sebebiyle” şirk koşmaları sebebiyle, {فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ} “artık onlar konuşamazlar.” Katâde şöyle demiştir: Nasıl konuşsunlar ki, hiçbir delilleri yoktur! Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın şu sözüdür: "Bu, konuşamayacakları ve kendilerine izin verilip de mazeret beyan edemeyecekleri bir gündür" (el-Mürselât: 36). Şöyle de denilmiştir: Ağızları mühürlendiği için konuşamazlar. Allah Azze ve Celle'nin şu sözü: {أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا} “Görmediler mi [...] kıldığımızı” yarattığımızı, {اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا} “içinde sükûnet bulsunlar diye geceyi, [...] aydınlatıcı olarak da gündüzü” aydınlık, içinde görülen bir zaman kıldığımızı, {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz bunda inanan bir kavim için elbette ibretler vardır.” tasdik edip ibret alanlar için. Allah Teâlâ'nın şu sözü: {وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ} “Sûr'a üflendiği gün, [...] göklerde olanlar da yerde olanlar da dehşete kapılır” es-Sûr (الصُّورُ), İsrâfil'in içine üfleyeceği bir borudur (boynuzdur). Hasan: "Sûr boynuzdur" demiştir. Bazıları onun sözünü; ruhların boynuzun içinde toplanacağı, sonra içine üfleneceği, böylece ruhların cesetlere gidip cesetlerin dirileceği şeklinde yorumlamıştır. O'nun: {فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ} “göklerde olanlar da yerde olanlar da dehşete kapılır” sözü; yani tıpkı diğer bir ayette: "Göklerde olanlar da yerde olanlar da çarpılıp öldü" (ez-Zümer: 68) buyurduğu gibi bayılıp ölürler demektir. Manası şudur: Onlara ölecekleri ana kadar korku ve dehşet salınır. Şöyle de denilmiştir: İsrâfil [Sûr'a] üç defa üfler: Korku üflemesi (nefhatü'l-feza‘), ölüm üflemesi (nefhatü's-sa‘k) ve Âlemlerin Rabbi için ayağa kalkış üflemesi (nefhatü'l-kıyâm). O'nun: {إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ} “Allah'ın diledikleri müstesna” sözündeki bu istisna hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ebu Hureyre'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Cebrail'e {إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ} sözünü sormuş; o da: "Onlar, Arş'ın etrafında kılıçlarını kuşanmış olan şehitlerdir" demiştir.
وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَعَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: هُمُ الشُّهَدَاءُ لِأَنَّهُمْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَا يَصِلُ
Saîd b. Cübeyr ve Atâ, İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etmiştir: Onlar şehitlerdir; çünkü onlar Rableri katında diridirler, kendilerine ulaşmaz
الْفَزَعُ إِلَيْهِمْ . وَفِي بَعْضِ الْآثَارِ: "الشُّهَدَاءُ ثَنِيَّةُ اللَّهِ ﷿" أَيِ: الَّذِينَ اسْتَثْنَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ، وَمُقَاتِلٌ: يَعْنِي جِبْرِيلَ، وَمِيكَائِيلَ، وَإِسْرَافِيلَ، وَمَلَكَ الْمَوْتِ، فَلَا يَبْقِى بَعْدَ النَّفْخَةِ إِلَّا هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةُ، ثُمَّ يَقْبِضُ اللَّهُ رُوحَ مِيكَائِيلَ، ثُمَّ رُوحَ إِسْرَافِيلَ، ثُمَّ رُوحَ مَلَكِ الْمَوْتِ، ثُمَّ رُوحَ جِبْرِيلَ فَيَكُونُ آخِرُهُمْ مُوتًا جِبْرِيلُ ﵇. .
korku ve dehşet ulaşmaz". Bazı rivayetlerde: "Şehitler, Allah Azze ve Celle'nin istisnasıdır" yani Allah Teâlâ'nın istisna kıldığı kimselerdir, denilmiştir. Kelbî ve Mukâtil ise şöyle demiştir: Cebrail, Mikail, İsrafil ve Ölüm Meleği kastedilmektedir; üflemeden sonra bu dördünden başkası kalmaz. Sonra Allah Mikail'in ruhunu, sonra İsrafil'in ruhunu, sonra Ölüm Meleği'nin ruhunu, sonra da Cebrail'in ruhunu kabzeder; böylece onların en son vefat edeni Cebrail aleyhisselâm olur.
وَيُرْوَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ لِمَلِكِ الْمَوْتِ: خُذْ نَفْسَ إِسْرَافِيلَ، ثُمَّ يَقُولُ: مَنْ بَقِيَ يَا مَلَكَ الْمَوْتِ؟ فَيَقُولُ: سُبْحَانَكَ رَبِّي تَبَارَكْتَ وَتَعَالَيْتَ يَا ذَا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ، بَقِيَ جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ وَمَلَكُ الْمَوْتِ، فَيَقُولُ: خُذْ نَفْسَ مِيكَائِيلَ، فَيَأْخُذُ نَفْسَهُ، فَيَقَعُ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ، فَيَقُولُ: مَنْ بَقِيَ؟ فَيَقُولُ: سُبْحَانَكَ رَبِّي تَبَارَكْتَ وَتَعَالَيْتَ، بَقِيَ جِبْرِيلُ وَمَلَكُ الْمَوْتِ، فَيَقُولُ: مُتْ يَا مَلَكَ الْمَوْتِ، فَيَمُوتُ، فَيَقُولُ: يَا جِبْرِيلُ مَنْ بَقِيَ؟ فَيَقُولُ: تَبَارَكْتَ وَتَعَالَيْتَ يَا ذَا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ وَجْهُكَ الْبَاقِي الدَّائِمُ وَجِبْرِيلُ الْمَيِّتُ الْفَانِي، قَالَ: فَيَقُولُ يَا جِبْرِيلُ لَا بُدَّ مِنْ مَوْتِكَ، فَيَقَعُ سَاجِدًا يُخْفِقُ بِجَنَاحَيْهِ فَيُرْوَى أَنَّ فَضْلَ خَلْقِهِ عَلَى فَضْلِ مِيكَائِيلَ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ عَلَى ظَرْبٍ مِنَ الظِّرَابِ . وَيُرْوَى أَنَّهُ يَبْقَى مَعَ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةِ حَمَلَةُ الْعَرْشِ فَيَقْبِضُ رُوحَ جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ، ثُمَّ أَرْوَاحَ حَمَلَةِ الْعَرْشِ، ثُمَّ رُوحَ إِسْرَافِيلَ، ثُمَّ رُوحَ مَلَكِ الْمَوْتِ.
Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ Ölüm Meleği'ne: "İsrafil'in canını al" buyurur. Sonra: "Kim kaldı ey Ölüm Meleği?" buyurur. O da: "Seni tenzih ederim Rabbim, Sen kutlu ve yücesin, ey Celâl ve İkrâm Sahibi! Cebrail, Mikail ve Ölüm Meleği kaldı" der. Bunun üzerine: "Mikail'in canını al" buyurur; o da onun canını alır ve Mikail koca bir dağ gibi yere düşer. Sonra: "Kim kaldı?" buyurur. O da: "Seni tenzih ederim Rabbim, Sen kutlu ve yücesin; Cebrail ve Ölüm Meleği kaldı" der. Bunun üzerine: "Öl ey Ölüm Meleği!" buyurur ve o da ölür. Sonra: "Ey Cebrail, kim kaldı?" buyurur. O da: "Sen kutlu ve yücesin ey Celâl ve İkrâm Sahibi! Baki ve daimi olan Senin zatındır; Cebrail ise ölümlü ve fanidir" der. Buyurur ki: "Ey Cebrail, senin ölmen de kaçınılmazdır!" Bunun üzerine Cebrail kanatlarını çırparak secdeye kapanır. Rivayet edildiğine göre onun yaratılışının Mikail'in yaratılışına üstünlüğü, koca bir dağın küçük tepelere olan üstünlüğü gibidir. Yine rivayet edildiğine göre bu dördüyle beraber Arş'ı taşıyan melekler de kalır; Allah önce Cebrail ve Mikail'in ruhlarını, sonra Arş'ı taşıyanların ruhlarını, sonra İsrafil'in ruhunu, en sonunda da Ölüm Meleği'nin ruhunu kabzeder.
أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ الْخَرَقِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الطَّيْسَفُونِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَلِيٍّ الْجَوْهَرِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكُشْمِيهَنِيُّ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَلْقَمَةَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَيُصْعَقُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ يَنْفُخُ فِيهِ أُخْرَى فَأَكُونُ أَوَّلَ مَنْ يَرْفَعُ رَأْسَهُ، فَإِذَا مُوسَى آخِذٌ بِقَائِمَةٍ مِنْ قَوَائِمِ الْعَرْشِ، فَلَا أدري أكان من اسْتَثْنَى اللَّهُ ﷿ أَمْ رَفَعَ رَأْسَهُ قَبَلِي؟ وَمَنْ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى فَقَدْ كَذَبَ"
Bize Ebû Abdullah Muhammed b. el-Fadl el-Hırakî bildirdi, bize Ebu'l-Hasan Ali b. Abdillâh et-Teysefûnî bildirdi, bize Abdullah b. Ali el-Cevherî bildirdi, bize Ahmed b. Ali el-Kuşmîhenî bildirdi, bize Ali b. Hucr bildirdi, bize İsmâil b. Ca'fer bildirdi, bize Muhammed b. Amr b. Alkame, Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre'den bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sûra üflenir; Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde ve yerde bulunan herkes çarpılıp bayılır (veya ölür). Sonra Sûra bir daha üflenir; başını ilk kaldıran ben olurum. Bir de bakarım ki Mûsâ, Arş'ın ayaklarından birini tutmuş! Artık bilemem; o, Allah Azze ve Celle'nin istisna kıldıklarından mıydı, yoksa başını benden önce mi kaldırdı? Kim 'Ben Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım' derse yalan söylemiş olur.»
قَالَ الضَّحَّاكُ: هُمْ رِضْوَانُ، وَالْحَوَرُ، وَمَالِكٌ، وَالزَّبَانِيَةُ. وَقِيلَ: عَقَارِبُ النَّارِ وَحَيَّاتُهَا . قَوْلُهُ ﷿: {وَكُلٌّ} أَيْ: الَّذِينَ أُحْيُوا بَعْدَ الْمَوْتِ، {أَتَوْهُ} قَرَأَ الْأَعْمَشُ، وَحَمْزَةُ، وَحَفْصٌ: "أَتَوْهُ" مَقْصُورًا بِفَتْحِ التَّاءِ عَلَى الْفِعْلِ، أَيْ: جَاءُوهُ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْمَدِّ وَضَمِّ التَّاءِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا" (مَرْيَمَ-٩٥) ، {دَاخِرِينَ} صَاغِرِينَ.
Dahhâk: "Onlar Rıdvân, hûriler, Mâlik ve zebânîlerdir" demiştir. Cehennemin akrepleri ve yılanlarıdır da denilmiştir. Allah Azze ve Celle'nin şu sözü: {وَكُلٌّ} “ve hepsi” yani ölümden sonra diriltilenlerin tamamı, {أَتَوْهُ} “O'na gelirler” A‘meş, Hamza ve Hafs; elifi çekmeksizin (maksûr) te harfinin fethasıyla fiil olarak "أَتَوْهُ" yani O'na geldiler şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise Allah Teâlâ'nın: "Onların hepsi kıyamet günü O'na tek başına gelecektir" (Meryem: 95) ayetinde olduğu gibi elifi uzatarak (med ile) ve te harfinin dammesiyle okumuşlardır. {دَاخِرِينَ} “boyun eğerek” hor ve hakir bir şekilde.
{وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ (٨٨) }
{وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ (٨٨) } “Dağları görürsün de onları hareketsiz (yerinde sabit) sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçip giderler. [Bu,] her şeyi sapasağlam ve muhkem kılan Allah'ın sanatıdır. Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (88)”
{مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (٨٩) }
{مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (٨٩) } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır ve onlar o günün dehşetinden güvendedirler. (89)”
قَوْلُهُ ﷿: {وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً} قَائِمَةً وَاقِفَةً، {وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ} أَيْ: تَسِيرُ سَيْرَ السَّحَابِ حَتَّى تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ. فَتَسْتَوِي بِهَا وَذَلِكَ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ عَظِيمٍ وَكُلَّ جَمْعٍ كَثِيرٍ يَقْصُرُ عَنْهُ الْبَصَرُ لِكَثْرَتِهِ وَبُعْدِ مَا بَيْنَ أَطْرَافِهِ فَهُوَ فِي حُسْبَانِ النَّاظِرِ وَاقِفٌ وَهُوَ سَائِرٌ، كَذَلِكَ سَيْرُ الْجِبَالِ لَا يُرَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِعَظَمَتِهَا، كَمَا أَنَّ سَيْرَ السَّحَابِ لَا يُرَى لِعِظَمِهِ وَهُوَ سَائِرٌ، {صُنْعَ اللَّهِ} نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ، {الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ} أَيْ: أَحْكَمَ، {إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ: بِالْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ. {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} بِكَلِمَةِ الْإِخْلَاصِ، وَهِيَ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، قَالَ أَبُو مَعْشَرٍ: كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَحْلِفُ وَلَا يَسْتَثْنِي: أَنَّ الْحَسَنَةَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: بالإخلاص. وقيل: هل كَلُّ طَاعَةٍ {فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَمِنْهَا يَصِلُ الْخَيْرُ إِلَيْهِ، يَعْنِي: لَهُ مِنْ تِلْكَ الْحَسَنَةِ خَيْرُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَهُوَ الثَّوَابُ وَالْأَمْنُ مِنَ الْعَذَابِ، أَمَّا أَنْ يَكُونَ لَهُ شَيْءٌ خَيْرٌ مِنَ الْإِيمَانِ فَلَا لِأَنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ خَيْرًا مِنْ قَوْلِهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَقِيلَ: فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا يَعْنِي: رِضْوَانَ اللَّهِ، قَالَ تَعَالَى: "وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ" (التَّوْبَةِ-٧٢) ، وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدٍ: "فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا" يَعْنِي:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözü: {وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً} “Dağları görürsün de onları hareketsiz donmuş sanırsın”; [yani] yerinde sabit ve duruyor [sanırsın]. {وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ} “Oysa onlar bulutların geçişi gibi geçip gitmektedirler”; yani yere düşüp onunla dümdüz oluncaya kadar bulutların yürüdüğü gibi yürürler. Bunun sebebi şudur: Çok büyük ve pek çok olan her bir topluluk, çokluğundan ve uç noktalarının birbirine uzaklığından ötürü gözün onu kavraması yetersiz kalır; dolayısıyla o hareket halinde olduğu halde bakan kişinin zannında duruyor gibi görünür. İşte bunun gibi dağların yürüyüşü de büyüklüklerinden dolayı kıyamet gününde [hareketsizmiş gibi görünür ve hareketleri] fark edilmez; tıpkı hareket halinde olduğu halde bulutun da büyüklüğü sebebiyle yürüyüşünün fark edilmemesi gibi. {صُنْعَ اللَّهِ} “[Bu,] Allah'ın sanatıdır” ifadesi meful-i mutlak (mastar) olarak nasb edilmiştir. {الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ} “O ki her şeyi sapasağlam ve kusursuz yapmıştır”; yani sağlamlaştırmıştır. {إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ} “Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” İbn Kesîr ve Basra ehli [bu kelimeyi] "ye" harfiyle [يَفْعَلُونَ / yapmaktadırlar şeklinde], diğer kıraat imamları ise "te" harfiyle [تَفْعَلُونَ / yapmaktasınız şeklinde] okumuştur. {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse”; [yani] ihlas kelimesiyle gelirse; o da "Lâ ilâhe illallâh" şehadetidir. Ebû Ma'şer şöyle demiştir: "İbrâhim [en-Nehaî], istisna etmeksizin [kesin bir dille]: 'el-Hasene (iyilik), Lâ ilâhe illallâh'tır' diye yemin ederdi." Katâde: "İhlas ile [gelirse]" demiştir. Bunun her türlü itaat olduğu da söylenmiştir. {فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا} “Ona bundan daha hayırlısı vardır”; İbn Abbâs şöyle demiştir: "Hayır ona o iyilik sebebiyle ulaşır; yani kıyamet gününde ona o iyilikten ötürü bir hayır vardır ki o da sevap ve azaptan güvende oluştur. Yoksa ona imandan daha hayırlı bir şeyin verilmesi söz konusu değildir; zira 'Lâ ilâhe illallâh' sözünden daha hayırlı hiçbir şey yoktur." Şöyle de denilmiştir: {فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا} "Ona bundan daha hayırlısı vardır" ifadesinden maksat Allah'ın rızasıdır; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ın rızası ise en büyüktür” (Tevbe, 72). Muhammed b. Ka'b ve Abdurrahman b. Zeyd ise şöyle demişlerdir: “Ona bundan daha hayırlısı vardır” ifadesi;
الْأَضْعَافَ، أَعْطَاهُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْوَاحِدَةِ عَشْرًا فَصَاعِدًا وَهَذَا حَسَنٌ لِأَنَّ لِلْأَضْعَافِ خَصَائِصٌ، مِنْهَا: أَنَّ الْعَبْدَ يُسْأَلُ عَنْ عَمَلِهِ وَلَا يُسْأَلُ عَنِ الْأَضْعَافِ، وَمِنْهَا: أَنَّ لِلشَّيْطَانِ سَبِيلًا إِلَى عَمَلِهِ وَلَيْسَ لَهُ سَبِيلٌ إِلَى الْأَضْعَافِ، وَلَا مَطْمَعَ لِلْخُصُومِ فِي الْأَضْعَافِ، وَلِأَنَّ الْحَسَنَةَ عَلَى اسْتِحْقَاقِ الْعَبْدِ وَالتَّضْعِيفَ كَمَا يَلِيقُ بِكَرَمِ الرَّبِّ ﵎. {وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ} قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: "مِنْ فَزَعٍ" بِالتَّنْوِينِ "يَوْمَئِذٍ" بِفَتْحِ الْمِيمِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْإِضَافَةِ لِأَنَّهُ أَعَمُّ فَإِنَّهُ يَقْتَضِي الْأَمْنَ مِنْ جَمِيعِ فَزَعِ ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَبِالتَّنْوِينِ كَأَنَّهُ فَزَعٌ دُونَ فَزَعٍ، وَيَفْتَحُ أَهْلُ الْمَدِينَةِ الْمِيمَ مِنْ يَوْمَئِذٍ.
kat kat mükâfattır; Allah Teâlâ ona bir iyiliğe karşılık on katından başlayarak daha fazlasını verir" demişlerdir. Bu güzel bir izahtır; çünkü kat kat mükâfatın bazı özellikleri vardır: Bunlardan biri, kulun kendi amelinden hesaba çekilip kat kat mükâfattan hesaba çekilmemesidir; bir diğeri, şeytanın kulun ameline müdahale yolu bulabilmesine rağmen kat kat mükâfata yol bulamamasıdır; ayrıca hak sahiplerinin de bu kat kat mükâfatta gözü olamaz. Zira yapılan iyilik kulun hak edişine göredir; kat kat fazlası ise Rab Teâlâ'nın cömertliğine yaraşır şekildedir. {وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ} “ve onlar o günün dehşetinden güvendedirler.” Kûfe ehli [kıraat imamları], tenvinle "مِنْ فَزَعٍ" ve mimin fethasıyla "يَوْمَئِذٍ" şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise izafetle okumuşlardır; çünkü bu daha kapsamlıdır ve o günün bütün korkularından emin olmayı gerektirir. Tenvinli okuyuşta ise sanki bir korkudan emin olunup diğerinden olunmamış gibi bir anlam çıkar. Medine ehli "يَوْمَئِذٍ" kelimesinin mim harfini fethalı okur.
{وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠) إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَهَا وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩١) وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (٩٢) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٣) }
{وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠) إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَهَا وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩١) وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (٩٢) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٣) } “Kim de kötülükle gelirse, yüzüstü ateşe atılırlar. 'Yaptıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılıyorsunuz?' (90) 'Ben ancak, bu saygın kılınan beldenin -ki her şey O'nundur- Rabbine kulluk etmekle emrolundum. Ve bana Müslümanlardan olmam emredildi.' (91) 'Ve Kur'an okumam da [emredildi]. Artık kim doğru yolu bulursa ancak kendi nefsi için doğru yolu bulmuş olur; kim de saparsa de ki: Ben sadece uyarıcılardanım.' (92) De ki: 'Hamd Allah'a mahsustur. O size ayetlerini gösterecek, siz de onları tanıyacaksınız. Rabbin yaptıklarınızdan asla gafil değildir.' (93)”
{وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ} يَعْنِي الشِّرْكَ، {فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ} يَعْنِي أُلْقُوا عَلَى وُجُوهِهِمْ، يُقَالُ: كَبَبْتُ الرَّجُلَ: إِذَا أَلْقَيْتُهُ عَلَى وَجْهِهِ، فَانْكَبَّ وَأَكَبَّ، وَتَقُولُ لَهُمْ خَزَنَةُ جَهَنَّمَ: {هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} فِي الدُّنْيَا مِنَ الشِّرْكِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّمَا أُمِرْتُ} يَقُولُ اللَّهُ لِرَسُولِهِ ﷺ قُلْ إِنَّمَا أُمِرْتُ، {أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ} يَعْنِي: مَكَّةَ، {الَّذِي حَرَّمَهَا} جَعَلَهَا اللَّهُ حَرَمًا آمِنًا، لَا يُسْفَكُ فِيهَا دَمٌ، وَلَا يُظْلَمُ فِيهَا أَحَدٌ، وَلَا يُصَادُ صيدها، ولا ٦٠/ب يُخْتَلَى خَلَاهَا، {وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ} خَلْقًا وَمِلْكًا، {وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ} لِلَّهِ. {وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ} يَعْنِي: وَأُمِرْتُ أن أَتْلُوَ الْقُرْآنَ، {فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ} أَيْ: نَفْعُ اهْتِدَائِهِ يَرْجِعُ إِلَيْهِ، {وَمَنْ ضَلَّ} عَنِ الْإِيمَانِ وَأَخْطَأَ عَنْ طَرِيقِ الْهُدَى، {فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ} مِنَ الْمُخَوِّفِينَ فَلَيْسَ عَلَيَّ إِلَّا الْبَلَاغُ. نَسَخَتْهَا آيَةُ الْقِتَالِ . {وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ} عَلَى نِعَمِهِ، {سَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ} يَعْنِي: يَوْمَ بَدْرٍ، مِنَ الْقَتْلِ وَالسَّبْيِ وَضَرْبِ
{وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ} “Kim de bir kötülükle gelirse”, yani şirk ile, {فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ} “yüzükoyun ateşe atılırlar”, yani yüzleri üzerine [ateşe] fırlatılırlar. Bir kimseyi yüzüstü attığında Arapçada كَبَبْتُ الرَّجُلَ (adamı yüzüstü attım) denir; [bunun üzerine adam] انْكَبَّ (yüzüstü kapandı) ve أَكَبَّ (yüzüstü düştü) [şeklinde ifade edilir]. Cehennem bekçileri onlara şöyle der: {هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Siz ancak [dünyada şirkten yana] yapmakta olduklarınızın cezasını çekmiyor musunuz?” Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا أُمِرْتُ} “Ben ancak emrolundum” kavli: Allah, Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: De ki: Ben ancak {أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ} “Bu beldenin Rabbine kulluk etmekle [emrolundum]”, yani Mekke'nin [Rabbine], {الَّذِي حَرَّمَهَا} “ki O, orayı hürmetli (dokunulmaz) kılmıştır”; Allah orayı güvenli bir harem kılmıştır; orada kan dökülmez, kimseye zulmedilmez, avı avlanmaz ve taze otu koparılmaz. {وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ} “Her şey O'nundur”, yaratma ve mülk olarak [her şey O'na aittir]. {وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “Ve bana Müslümanlardan olmam emredildi”, [yani] Allah'a [teslim olanlardan]. {وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ} “Ve Kur'ân okumam da [emredildi]”, yani bana Kur'an okumam emredildi. {فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ} “Artık kim doğru yolu bulursa ancak kendisi için bulmuş olur”, yani onun doğru yolu bulmasının faydası yine kendisine döner. {وَمَنْ ضَلَّ} “Kim de saparsa”, imandan sapar ve doğru yoldan şaşarsa, {فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ} “de ki: 'Ben sadece uyarıcılardanım'”, korkutanlardanım; benim üzerime düşen sadece tebliğdir. Bunu kıtal (savaş) ayeti neshetmiştir (hükmünü kaldırmıştır). {وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ} “Ve de ki: Hamd Allah'a mahsustur”, nimetlerine karşılık. {سَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ} “O, ayetlerini size gösterecektir”, yani Bedir gününde öldürülme, esir edilme ve [meleklerin]
الْمَلَائِكَةِ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ ﷿: ["سَأُرِيكُمْ آيَاتِي فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ" (الْأَنْبِيَاءِ-٣٧) ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ] سَيُرِيْكُمْ آيَاتِهِ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَفِي أَنْفُسِكُمْ، كَمَا قَالَ: "سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ" (فُصِّلَتْ-٥٣) ، {فَتَعْرِفُونَهَا} يَعْنِي: تَعْرِفُونَ الْآيَاتِ وَالدَّلَالَاتِ، {وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} وَعَدَهُمْ بِالْجَزَاءِ عَلَى أَعْمَالِهِمْ. سُورَةُ الْقَصَصِ
yüzlerine ve arkalarına vurmaları gibi şeyleri gösterecektir. Bunun benzeri Allah Azze ve Celle'nin şu sözüdür: ["Size ayetlerimi göstereceğim, acele etmeyin" (el-Enbiyâ: 37). Mücahid şöyle demiştir:] Tıpkı: "Onlara ayetlerimizi ufuklarda ve kendi nefislerinde göstereceğiz" (Fussilet: 53) buyurduğu gibi, ayetlerini gökte, yerde ve kendi nefislerinizde size gösterecektir. {فَتَعْرِفُونَهَا} “siz de onları tanıyacaksınız.” yani o ayetleri ve delilleri bileceksiniz. {وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Rabbin yaptıklarınızdan asla gafil değildir.” Onlara amellerinin karşılığını vereceğini vadetmiştir. KASAS SURESİ