Binûn

Kasas — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلَا} هَلَّا {أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} وَجَوَابُ "لَوْلَا" مَحْذُوفٌ، أَيْ: لَعَاجَلْنَاهُمْ بِالْعُقُوبَةِ، يَعْنِي: لَوْلَا أَنَّهُمْ يَحْتَجُّونَ بِتَرْكِ الْإِرْسَالِ إِلَيْهِمْ لَعَاجَلْنَاهُمْ بِالْعُقُوبَةِ بِكُفْرِهِمْ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَمَا بَعَثْنَاكَ إِلَيْهِمْ رَسُولًا وَلَكِنْ بَعَثْنَاكَ إِلَيْهِمْ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ.

{فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلَا} “[...] 'Rabbimiz, [...] olmaz mıydı?' demesinler diye” keşke, {أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “bize bir elçi gönderseydin de ayetlerine uyup müminlerden olsaydık”. "Levlâ"nın cevabı hazfedilmiştir; yani: 'onlara cezayı çarçabuk verirdik'. Şunu kastetmektedir: Eğer kendilerine elçi gönderilmemesini mazeret olarak ileri sürmeyecek olsalardı, inkârları sebebiyle onlara cezayı çarçabuk verirdik. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, 'Seni onlara elçi olarak göndermezdik; fakat elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın diye seni onlara gönderdik' demektir.

{فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا لَوْلَا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ (٤٨) قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٩) فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنَ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥٠) }

{فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا لَوْلَا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ (٤٨) قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٩) فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنَ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥٠) } “Fakat katımızdan kendilerine hak geldiği zaman: 'Mûsâ'ya verilenlerin bir benzeri ona da verilmeli değil miydi?' dediler. Daha önce Mûsâ'ya verileni de inkâr etmemişler miydi? 'Birbirini destekleyen iki büyü!' dediler ve: 'Doğrusu biz hepsini inkâr edenleriz' dediler (48). De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin de ona uyayım!' (49) Eğer sana cevap veremezlerse, bil ki onlar sırf hevalarına uymaktadırlar. Allah'tan bir hidayet olmaksızın kendi hevasına uyandan daha sapık kim olabilir? Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez (50).”

{فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا} يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ، {قَالُوا} يَعْنِي: كُفَّارَ مَكَّةَ، {لَوْلَا} هَلَّا {أُوتِيَ} مُحَمَّدٌ، {مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى} [مِنَ الْآيَاتِ كَالْيَدِ الْبَيْضَاءِ وَالْعَصَا وَقِيلَ: مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى] (١) كِتَابًا جُمْلَةً وَاحِدَةً. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ} أَيْ: فَقَدْ كَفَرُوا بِآيَاتِ مُوسَى كَمَا كَفَرُوا بِآيَاتِ مُحَمَّدٍ {قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: "سِحْرَانِ"، أَيِ: التَّوْرَاةُ وَالْقُرْآنُ: "تَظَاهَرَا" يَعْنِي: كُلُّ سِحْرٍ يُقَوِّي الْآخَرَ، نَسَبَ التَّظَاهُرَ إِلَى السِّحْرَيْنِ عَلَى الِاتِّسَاعِ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَتْ مَقَالَتُهُمْ تِلْكَ حِينَ بَعَثُوا إِلَى رُءُوسِ الْيَهُودِ بِالْمَدِينَةِ، فَسَأَلُوهُمْ عَنْ مُحَمَّدٍ فَأَخْبَرُوهُمْ أَنَّ نَعْتَهُ فِي كِتَابِهِمِ التَّوْرَاةِ، فَرَجَعُوا فَأَخْبَرُوهُمْ بِقَوْلِ الْيَهُودِ، فَقَالُوا: سِحْرَانِ تَظَاهَرَا. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "سَاحِرَانِ" يَعْنُونَ مُحَمَّدًا وَمُوسَى ﵇، لِأَنَّ مَعْنَى التَّظَاهُرِ بِالنَّاسِ وَأَفْعَالِهِمْ أَشْبَهُ مِنْهُ بِالْكُتُبِ، {وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ}

{فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا} “Fakat katımızdan kendilerine hak geldiği zaman” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, {قَالُوا} “dediler” yani Mekke kâfirleri, {لَوْلَا} “olmalı değil miydi?” keşke, {أُوتِيَ} “ona verilseydi” Muhammed'e, {مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى} “Mûsâ'ya verilenlerin bir benzeri” [beyaz el ve asa gibi mucizelerden. Şöyle de denildi: Mûsâ'ya verildiği gibi] (١) toptan tek bir kitap olarak. Yüce Allah buyurdu ki: {أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ} “Daha önce Mûsâ'ya verileni de inkâr etmemişler miydi?” Yani onlar, Muhammed'in ayetlerini inkâr ettikleri gibi Mûsâ'nın ayetlerini de inkâr etmişlerdi. {قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} “'Birbirini destekleyen iki büyü!' dediler”. Kûfeliler "sihrân" şeklinde okumuşlardır; yani Tevrat ve Kur'an: "Tezâharâ" yani her bir büyü diğerini güçlendiriyor [demektir]. Yardımlaşmayı mecaz yoluyla iki büyüye nispet etmiştir. El-Kelbî dedi ki: Onların bu sözü, Medine'deki Yahudi ileri gelenlerine [elçi] gönderip onlara Muhammed'i sorduklarında, onların da kendi kitapları olan Tevrat'ta onun vasfının bulunduğunu bildirmeleri üzerineydi. Geri dönüp Yahudilerin sözünü haber verince: 'Birbirini destekleyen iki büyü!' dediler. Diğerleri ise "sâhirân" şeklinde okumuşlardır; bununla Muhammed ve Mûsâ aleyhimesselâm'ı kastetmektedirler. Çünkü yardımlaşma anlamı kitaplardan ziyade insanlara ve onların fiillerine daha uygundur. {وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ} “Ve: 'Doğrusu biz hepsini inkâr edenleriz' dediler.”

{قُلْ} يَا مُحَمَّدُ، {فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا} يَعْنِي: مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْقُرْآنِ، {أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}

{قُلْ} “De ki:” Ey Muhammed! {فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا} “'Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin'” yani Tevrat ve Kur'an'dan, {أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “'ona uyayım, eğer doğru sözlü iseniz!'”

{فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ} أَيْ: لَمْ يَأْتُوا بِمَا طَلَبْتَ، {فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنَ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}

{فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ} “Eğer sana cevap veremezlerse” yani senin istediğin şeyi getiremezlerse, {فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنَ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “artık bil ki onlar sadece kendi hevalarına (arzu ve heveslerine) uymaktadırlar. Allah'tan bir hidayet olmaksızın kendi hevasına uyandan daha sapık kim olabilir? Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.”

{وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥١) الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ (٥٢) }

{وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥١) الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ (٥٢) } “Andolsun ki düşünüp öğüt alsınlar diye sözü ardı ardına ulaştırdık (51). Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz ona inanırlar (52).”

{وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: بَيِّنًا. قَالَ الْفَرَّاءُ: أَنْزَلْنَا آيَاتِ الْقُرْآنِ يَتْبَعُ بَعْضُهَا بَعْضًا. قَالَ قَتَادَةُ: وَصَّلَ لَهُمُ الْقَوْلَ فِي هَذَا الْقُرْآنِ، يَعْنِي كَيْفَ صَنَعَ بِمَنْ مَضَى. قَالَ مُقَاتِلٌ: بَيِّنًا لِكَفَّارِ مَكَّةَ بِمَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ أَخْبَارِ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ كَيْفَ عُذِّبُوا (١) بِتَكْذِيبِهِمْ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: وَصَّلْنَا لَهُمْ خَبَرَ الدُّنْيَا بِخَبَرِ الْآخِرَةِ (٢) حَتَّى كَأَنَّهُمْ عَايَنُوا الْآخِرَةَ فِي الدُّنْيَا، {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ}

{وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ} “Andolsun ki sözü ardı ardına ulaştırdık”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: Açıkça [ulaştırdık], dedi. El-Ferrâ: Birbiri ardınca Kur'an ayetlerini indirdik, dedi. Katâde: Bu Kur'an'da geçmişte geçenlere nasıl muamele ettiğini onlara peş peşe anlattı, dedi. Mukâtil: Yalanlamaları sebebiyle nasıl azap edildiklerine dair Kur'an'daki geçmiş ümmetlerin haberleriyle Mekke kâfirlerine açıkça bildirdi (١), dedi. İbn Zeyd de şöyle dedi: Neredeyse ahireti dünyada gözleriyle görüyormuş gibi olsunlar diye dünya haberini ahiret haberiyle birbirine bağladık (٢). {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “umulur ki düşünüp öğüt alırlar.”

{الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ} مِنْ قَبْلِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَعَلَى آلِهِ وَسَلَّمَ. وَقِيلَ: مِنْ قَبْلِ الْقُرْآنِ، {هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ} نَزَلَتْ فِي مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ؛ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَأَصْحَابِهِ . وَقَالَ مُقَاتِلٌ: بَلْ هُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ الَّذِينَ قَدِمُوا مِنَ الْحَبَشَةِ وَآمَنُوا بِالنَّبِيِّ ﷺ . [وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُمْ أَرْبَعُونَ رَجُلًا قَدِمُوا مَعَ جَعْفَرٍ مِنَ الْحَبَشَةِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ] ، فَلَمَّا رَأَوْا مَا بِالْمُسْلِمِينَ مِنَ الْخَصَاصَةِ قَالُوا: يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّ لَنَا أَمْوَالًا [فَإِنْ أَذِنْتَ لَنَا انْصَرَفْنَا] وَجِئْنَا بِأَمْوَالِنَا فَوَاسَيْنَا الْمُسْلِمِينَ بِهَا [فَأَذِنَ لَهُمْ، فَانْصَرَفُوا فَأَتَوْا بِأَمْوَالِهِمْ، فَوَاسَوْا بِهَا الْمُسْلِمِينَ] ، فَنَزَلَ فِيهِمْ: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ} إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} . وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا قَالَ: نَزَلَتْ فِي ثَمَانِينَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، أَرْبَعُونَ مِنْ نَجْرَانَ، وَاثْنَانِ وَثَلَاثُونَ مِنَ الْحَبَشَةِ، وَثَمَانِيَةٌ مِنَ الشَّامِ . ثُمَّ وَصَفَهُمُ اللَّهُ فَقَالَ: {وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ}

{الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ} “Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem’den önce. Kur'an'dan önce [anlamında] olduğu da söylenmiştir. {هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ} “ona inanırlar”. Ehl-i Kitap'tan iman edenler; Abdullah b. Selâm ve arkadaşları hakkında inmiştir. Mukâtil ise şöyle demiştir: Bilakis onlar, Habeşistan'dan gelip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden İncil ehlidir. [Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Onlar, Cafer ile birlikte Habeşistan'dan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelen kırk adamdır]. Müslümanlardaki muhtaçlık ve yoksulluğu görünce: “Ey Allah'ın Peygamberi! Şüphesiz bizim mallarımız var; [eğer bize izin verirsen dönelim] ve mallarımızı getirip onlarla Müslümanlara destek olalım” dediler. [Bunun üzerine onlara izin verdi; onlar da dönüp mallarını getirdiler ve onlarla Müslümanlara destek oldular]. Onlar hakkında: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ} “Kendilerine kitap verdiklerimiz” [ayetinden] Yüce Allah'ın: {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” buyruğuna kadar [olan kısım] indi. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ehl-i Kitap'tan seksen kişi hakkında indi; kırkı Necran'dan, otuz ikisi Habeşistan'dan ve sekizi Şam'dandır. Sonra Allah onları nitelendirerek şöyle buyurdu: {وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ} “Onlara okunduğu zaman...”

{وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ (٥٣) أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤) وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ (٥٥) }

{وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ (٥٣) أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤) وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ (٥٥) } “Onlara okunduğu zaman: 'Ona inandık; şüphesiz o, Rabbimizden gelen haktır. Doğrusu biz ondan önce de Müslümanlardık' derler (53). İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki kez verilecektir. Onlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler (54). Boş lakırdıyı işittikleri zaman ondan yüz çevirirler ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Selam olsun size; biz cahilleri aramayız' derler (55).”

{وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ} يَعْنِي الْقُرْآنَ، {قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا} وَذَلِكَ أَنَّ ذِكْرَ النَّبِيِّ ﷺ كَانَ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، {إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ} أَيْ: مِنْ قَبْلِ الْقُرْآنِ مُسْلِمِينَ مُخْلِصِينَ لِلَّهِ بِالتَّوْحِيدِ مُؤْمِنِينَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ أَنَّهُ نَبِيٌّ حَقٌ.

{وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ} “Onlara okunduğu zaman” yani Kur'an, {قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا} “'Ona inandık; şüphesiz o, Rabbimizden gelen haktır' derler”. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikri yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılıydı. {إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ} “'Doğrusu biz ondan önce de Müslümanlardık' [derler]” yani Kur'an'dan önce de tevhid ile Allah'a ihlasla bağlanan, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hak bir peygamber olduğuna inanan Müslümanlardık.

{أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ} لِإِيمَانِهِمْ بِالْكِتَابِ الْأَوَّلِ وَبِالْكِتَابِ الْآخِرِ، {بِمَا صَبَرُوا} عَلَى دِينِهِمْ. قَالَ مُجَاهِدٌ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أَسْلَمُوا فَأُوذُوا (١) أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ حَفْصٍ الْجُوَيْنِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ، أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "ثَلَاثَةٌ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ: رَجُلٌ كَانَتْ لَهُ جَارِيَةٌ فَأَدَّبَهَا فَأَحْسَنَ تَأْدِيبَهَا ثُمَّ أَعْتَقَهَا وَتَزَوَّجَهَا، وَرَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمَنَ بِكِتَابِهِ وَآمَنَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَعَبَدٌ أَحْسَنَ عِبَادَةَ اللَّهِ وَنُصْحَ سَيِّدِهِ" (٢) . قَوْلُهُ ﷿: {وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يَدْفَعُونَ بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الشِّرْكَ، قَالَ مُقَاتِلٌ: يَدْفَعُونَ مَا سَمِعُوا مِنَ الْأَذَى وَالشَّتْمِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ بِالصَّفْحِ وَالْعَفْوِ (٣) ، {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} فِي الطَّاعَةِ.

{أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ} “İşte onlara mükâfatları iki kez verilecektir” ilk kitaba ve son kitaba iman etmelerinden ötürü, {بِمَا صَبَرُوا} “sabretmelerinden ötürü” dinleri üzerinde. Mücâhid dedi ki: Ehl-i Kitap'tan Müslüman olup da eziyet gören bir topluluk hakkında indi (١). Bize Ebu'l-Hasan Muhammed b. Muhammed es-Serahsî haber verdi, bize Ebû Ali Zâhir b. Ahmed haber verdi, bize Ebû Abdillâh Muhammed b. Hafs el-Cüveynî haber verdi, bize Ahmed b. Saîd ed-Dârimî haber verdi, bize Osmân haber verdi, bize Şu'be, Sâlih'ten, o eş-Şa'bî'den, o Ebû Bürde'den, o Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Üç kişi vardır ki mükâfatları kendilerine iki kez verilir: Bir kimse ki bir cariyesi olup onu terbiye eder ve terbiyesini güzel yapar, sonra onu azat edip evlenir; Ehl-i Kitap'tan bir kimse ki kendi kitabına iman ettiği gibi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e de iman eder; ve Allah'a ibadeti ile efendisine sadakatini güzel yapan bir köle” (٢). Yüce Allah'ın: {وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةِ} “Onlar kötülüğü iyilikle savarlar” kavli hakkında İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: 'Lâ ilâhe illallâh' şehadetiyle şirki defederler. Mukâtil dedi ki: Müşriklerden duydukları eziyet ve hakareti hoşgörü ve affetmekle defederler (٣). {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler” itaatte [harcarlar].

{وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ} الْقَبِيحَ مِنَ الْقَوْلِ، {أَعْرَضُوا عَنْهُ} وَذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَسُبُّونَ مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ: تَبًّا لَكُمْ تَرَكْتُمْ دِينَكُمْ، فَيُعْرِضُونَ عَنْهُمْ وَلَا يَرُدُّونَ عَلَيْهِمْ،

{وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ} “Boş ve çirkin sözü işittikleri zaman” yani çirkin sözü, {أَعْرَضُوا عَنْهُ} “ondan yüz çevirirler”. Şöyle ki müşrikler, Ehl-i Kitap'tan iman edenlere sövüyor ve: “Yazıklar olsun size, dininizi terk ettiniz!” diyorlardı. Onlar da kendilerinden yüz çevirir ve onlara karşılık vermezlerdi.

{وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ} لَنَا دِينُنَا وَلَكُمْ دِينُكُمْ، {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ سَلَامُ التَّحِيَّةِ، وَلَكِنَّهُ سَلَامُ الْمُتَارَكَةِ، مَعْنَاهُ: سَلِمْتُمْ مِنَّا لَا نُعَارِضُكُمْ بِالشَّتْمِ وَالْقَبِيحِ مِنَ الْقَوْلِ، {لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} أَيْ: دِينَ الْجَاهِلِينَ، يَعْنِي: لَا نُحِبُّ دِينَكُمُ الَّذِي أَنْتُمْ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: لَا نُرِيدُ أَنْ نَكُونَ مِنْ أَهْلِ الْجَهْلِ وَالسَّفَهِ، وَهَذَا قَبْلَ أَنْ يُؤْمَرَ الْمُسْلِمُونَ بِالْقِتَالِ (١) .

{وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ} “ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size' dediler” bizim dinimiz bize, sizin dininiz size, {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} “'Selam olsun size'” bundan kastedilen tahiyye (selamlaşma) selamı değil, mütareke (ilişiği kesme) selamıdır. Anlamı: Bizden esenliktesiniz, size sövme ve çirkin sözle karşılık vermeyiz [demektir]. {لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} “'biz cahilleri aramayız'” yani cahillerin dinini; yani sizin üzerinde bulunduğunuz dininizi sevmeyiz. Şöyle de denildi: Cehâlet ve sefâhet ehlinden olmak istemeyiz. Bu, Müslümanlara savaş emredilmeden önceydi (١).

{إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦) وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٧) }

{إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦) وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٧) } “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir. O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir (56). 'Eğer seninle beraber doğru yola uyarsak, yurdumuzdan kapılıp atılırız' dediler. Biz onları, katımızdan bir rızık olarak her şeyin ürünlerinin toplanıp getirildiği, güvenli bir harem bölgesine yerleştirmedik mi? Fakat onların çoğu bilmezler (57).”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} أَيْ: أَحْبَبْتَ هِدَايَتَهُ. وَقِيلَ: أَحْبَبْتَهُ لِقَرَابَتِهِ، {وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} قَالَ مُجَاهِدٌ، وَمُقَاتِلٌ: لِمَنْ قُدِّرَ لَهُ الْهُدَى، نَزَلَتْ فِي أَبِي طَالِبٍ قَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، أَشْهَدُ لَكَ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، قَالَ: لَوْلَا أَنْ تُعَيِّرَنِي قُرَيْشٌ، يَقُولُونَ: إِنِّمَا حَمَلَهُ عَلَى ذَلِكَ الْجَزَعُ، لَأَقْرَرْتُ بِهَا عَيْنَكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ (٢) .

Yüce Allah'ın: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin” kavli; yani hidayete ermesini sevdiğin kimseyi. Akrabalığından ötürü sevdiğin kimseyi, diye de söylenmiştir. {وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} “fakat Allah dilediğini hidayete erdirir. O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir.” Mücâhid ve Mukâtil: Kendisi için hidayet takdir edilmiş olanı, dediler. Bu ayet Ebû Tâlib hakkında inmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “'Lâ ilâhe illallâh' de, kıyamet gününde bununla senin lehine şahitlik edeyim” demiş, o da: 'Kureyş beni ayıplayıp: 'Onu buna ancak ölüm korkusu sevk etti' demeyecek olsaydı, bunu söyleyerek senin gözünü aydın ederdim' demiştir. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi (٢).

{وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا} مَكَّةَ، نَزَلَتْ فِي الْحَرْثِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُ قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ الَّذِي تَقُولُ حَقٌّ، وَلَكِنَّا إِنِ اتَّبَعْنَاكَ عَلَى دِينِكَ خِفْنَا أَنْ تُخْرِجَنَا الْعَرَبُ مِنْ أَرْضِنَا مَكَّةَ . وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: {نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا} ٦٤/ب، وَالِاخْتِطَافُ: الِانْتِزَاعُ بِسُرْعَةٍ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا} وَذَلِكَ أَنَّ الْعَرَبَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَتْ تُغِيرُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، وَيَقْتُلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَأَهْلُ مَكَّةَ آمِنُونَ حَيْثُ كَانُوا، لِحُرْمَةِ الْحَرَمِ، وَمِنَ الْمَعْرُوفِ أَنَّهُ كَانَ يَأْمَنُ فِيهِ الظِّبَاءُ مِنَ الذِّئَابِ وَالْحَمَامُ مِنَ الْحِدَأَةِ، {يُجْبَى} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَيَعْقُوبُ: "تُجْبَى" بِالتَّاءِ لِأَجْلِ الثَّمَرَاتِ، وَالْآخَرُونَ بِالْيَاءِ لِلْحَائِلِ بَيْنَ الِاسْمِ الْمُؤَنَّثِ وَالْفِعْلِ، أَيْ: يُجْلَبُ وَيُجْمَعُ، {إِلَيْهِ} يُقَالُ: جَبَيْتُ الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ أَيْ: جَمَعْتُهُ، قَالَ مُقَاتِلٌ: يُحْمَلُ إِلَى الْحَرَمِ، {ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} أَنَّ مَا يَقُولُهُ حَقٌ.

{وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا} “«Eğer seninle beraber doğru yola uyarsak, yurdumuzdan koparılıp atılırız» dediler.” [Yurdumuzdan kasıt] Mekke'dir. Bu ayet el-Hâris b. Osmân b. Nevfel b. Abdimenâf hakkında inmiştir. Şöyle ki o, Peygamber’e sallallâhu aleyhi ve sellem: «Biz senin söylediğinin hak olduğunu elbette biliyoruz; fakat dininde sana uyarsak Arapların bizi yurdumuz Mekke'den çıkarıp atmasından korkuyoruz» demiştir. Bu da Yüce Allah'ın: {نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا} “yurdumuzdan koparılıp atılırız” kavlinin anlamıdır. [64/b] İhtitâf (الِاخْتِطَافُ), bir şeyi süratle söküp koparmaktır. Allah Teâlâ buyurdu ki: {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا} “Biz onları güvenli bir Harem'e yerleştirmedik mi?” Bu da şöyledir: Câhiliye döneminde Araplar birbirlerine baskın yapar ve birbirlerini öldürürlerdi; Mekke halkı ise Harem'in hürmetinden ötürü nerede olurlarsa olsunlar güvendeydiler. Hatta orada ceylanların kurtlardan, güvercinlerin de çaylaklardan emin olduğu bilinirdi. {يُجْبَى} “toplanıp getirilen” kelimesini; Medine ehli ve Ya'kūb, meyveler (semarât) sebebiyle 'te' (ت) ile "تُجْبَى" (tücbâ) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise müennes isim ile fiil arasındaki engel (fasıl) sebebiyle 'ye' (ي) ile okumuşlardır; yani celbedilir ve toplanır. {إِلَيْهِ} “ona” [kavline gelince]; [Arapçada] «Havuzdaki suyu topladım» anlamında «جَبَيْتُ الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ» denir. Mukâtil: «Harem'e taşınır» demiştir. {ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “katımızdan bir rızık olarak her türlü ürünün... Fakat onların çoğu bilmezler”; yani onun söylediğinin hak olduğunu bilmezler.

{وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ (٥٨) وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ (٥٩) }

{وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ (٥٨) وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ (٥٩) } “Biz, geçimiyle şımarmış nice memleketi helak ettik. İşte kendilerinden sonra pek az oturulabilmiş yurtları! [Onlara] vâris olanlar da Bizdik (58). Rabbin, kendilerine ayetlerimizi okuyan bir elçiyi ana kentlerine göndermedikçe memleketleri helak edici değildir. Biz, halkı zalim olan memleketlerden başkasını helak edici değiliz (59).”

{وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٦٠) أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١) }

{وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٦٠) أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١) } “Size verilen her şey, yalnızca dünya hayatının geçimliği ve süsüdür. Allah katında olan ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? (60) Kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse, kendisine dünya hayatının geçimliğini verdiğimiz, sonra da kıyamet gününde [azap için] huzura getirilenlerden olan kimse gibi midir? (61)”

قَوْلُهُ ﷿: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ} [أَيْ مِنْ أَهْلِ قَرْيَةٍ] (١) ، {بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا} أَيْ: فِي مَعِيشَتِهَا، أَيْ: أَشَرَّتْ وَطَغَتْ، قَالَ عَطَاءٌ: عَاشُوا فِي الْبَطَرِ فَأَكَلُوا رِزْقَ اللَّهِ وَعَبَدُوا الْأَصْنَامَ، {فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَمْ يَسْكُنْهَا إِلَّا الْمُسَافِرُونَ وَمَارُّ الطَّرِيقِ يَوْمًا أَوْ سَاعَةً، مَعْنَاهُ: لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا سُكُونًا قَلِيلًا. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: لَمْ يُعَمَّرْ مِنْهَا إِلَّا أَقَلُّهَا وَأَكْثَرُهَا خَرَابٌ، {وَكُنَّا نَحْنُ، الْوَارِثِينَ} "إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا" (مَرْيَمَ-٤٠) .

Yüce Allah'ın: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ} “Nice memleketi helak ettik” [yani memleket halkını] (١), {بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا} “geçimiyle şımarmış” yani geçiminde; yani azgınlaşıp haddi aşmış. Atâ dedi ki: Şımarıklık içinde yaşadılar; Allah'ın rızkını yediler ve putlara taptılar. {فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا} “İşte kendilerinden sonra pek az oturulabilmiş yurtları!” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ dedi ki: Orada sadece yolcular ve yoldan geçenler bir gün veya bir saat kalmıştır; anlamı: kendilerinden sonra pek az bir ikamet dışında oturulmamıştır. Şöyle de denildi: Anlamı, pek azı imar edilmiş olup çoğu haraptır [demektir]. {وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ} “[Onlara] vâris olanlar da Bizdik”. “Şüphesiz yeryüzüne ve onun üzerindekilere Biz vâris oluruz” (Meryem, 40).

{وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى} أي: القرى الكافر أَهْلُهَا، {حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولًا} يَعْنِي: فِي أَكْبَرِهَا وَأَعْظَمِهَا رَسُولًا يُنْذِرُهُمْ، وَخَصَّ الْأَعْظَمَ بِبَعْثَةِ الرَّسُولِ فِيهَا، لِأَنَّ الرَّسُولَ يُبْعَثُ إِلَى الْأَشْرَافِ، وَالْأَشْرَافُ يَسْكُنُونَ الْمَدَائِنَ، وَالْمَوَاضِعَ الَّتِي هِيَ أُمُّ مَا حَوْلَهَا، {يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا} قَالَ مُقَاتِلٌ: يُخْبِرُهُمُ الرَّسُولُ أَنَّ الْعَذَابَ نَازِلٌ بِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا، {وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ} مُشْرِكُونَ، يُرِيدُ: أَهْلَكْتُهُمْ بِظُلْمِهِمْ.

{وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى} “Rabbin, [...] memleketleri helak edici değildir” yani halkı kâfir olan memleketleri, {حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولًا} “ana kentlerine [...] bir elçi göndermedikçe” yani onları uyaran bir elçiyi en büyük ve en merkezi olanına [göndermedikçe]. Elçinin oraya gönderilmesini tahsis etti; çünkü elçi ileri gelenlere gönderilir ve ileri gelenler şehirlerde ve çevrelerinin anası (merkezi) olan yerlerde ikamet ederler. {يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا} “kendilerine ayetlerimizi okuyan”. Mukâtil dedi ki: Elçi onlara iman etmezlerse azabın başlarına ineceğini haber verir. {وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ} “Biz, halkı zalim olan memleketlerden başkasını helak edici değiliz” müşrik olan; [Allah] 'onları zulümleri sebebiyle helak ettim' buyurmak istemektedir.

{وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا} تَتَمَتَّعُونَ بِهَا أَيَّامَ حَيَاتِكُمْ ثُمَّ هِيَ إِلَى فَنَاءٍ وَانْقِضَاءٍ، {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلَا تَعْقِلُونَ} أَنَّ الْبَاقِيَ خَيْرٌ مِنَ الْفَانِي. قَرَأَ عَامَّةُ الْقُرَّاءِ: "تَعْقِلُونَ" بِالتَّاءِ وَأَبُو عَمْرٍو بِالْخِيَارِ بَيْنَ التَّاءِ وَالْيَاءِ.

{وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا} “Size verilen her şey, yalnızca dünya hayatının geçimliği ve süsüdür” hayatınızın günlerinde ondan faydalanırsınız, sonra o yok olmaya ve bitmeye mahkûmdur. {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Allah katında olan ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” Baki olanın fani olandan daha hayırlı olduğunu. Kıraat imamlarının geneli 'tâ' ile "ta'kılûn" şeklinde okumuş, Ebû Amr ise 'tâ' ve 'yâ' arasında muhayyer kılınmıştır.

{أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا} أَيِ الْجَنَّةَ {فَهُوَ لَاقِيهِ} مُصِيبُهُ وَمُدْرِكُهُ وَصَائِرٌ إِلَيْهُ {كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} وَيَزُولُ عَنْ قَرِيبٍ {ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} النَّارَ، قَالَ

{أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا} “Şu hâlde, kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz” yani cenneti [vaat ettiğimiz], {فَهُوَ لَاقِيهِ} “ve ona kavuşacak olan kimse” ona nail olacak, ulaşacak ve varacak olan kimse; {كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “kendisine dünya hayatının geçimliğini verdiğimiz” ve pek yakında yok olup gidecek olan, {ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} “sonra da kıyamet günü [azaba] hazır edilenler arasında bulunan kimse gibi midir?” ateşe [hazır edilenler gibi midir?]

قَتَادَةُ: يَعْنِي الْمُؤْمِنَ وَالْكَافِرَ، قَالَ مُجَاهِدٌ: نَزَلَتْ فِي النَّبِيِّ ﷺ وَأَبِي جَهْلٍ (١) . وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: نَزَلَتْ فِي حَمْزَةَ وَعْلَيٍّ، وَأَبِي جَهْلٍ (٢) . وَقَالَ السُّدِّيُّ: نَزَلَتْ فِي عَمَّارٍ وَالْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ (٣) .

Katâde: Mümin ile kâfiri kastetmektedir, dedi. Mücâhid: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Cehil hakkında indi (١), dedi. Muhammed b. Ka'b: Hamza, Ali ve Ebû Cehil hakkında indi (٢), dedi. Es-Süddî de: Ammâr ile Velîd b. Mugîre hakkında indi (٣), dedi.

{وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢) قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ (٦٣) وَقِيلَ ادْعُوَا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤) وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) }

{وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢) قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ (٦٣) وَقِيلَ ادْعُوَا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤) وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) } “O gün [Allah] onlara seslenir de: 'Hani iddia edip durduğunuz ortaklarım nerede?' der (62). Haklarında söz (azap) kesinleşmiş olanlar derler ki: 'Rabbimiz! İşte şunlar azdırdığımız kimselerdir. Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık. Sana [sığınarak] onlardan uzaklaştığımızı arz ederiz; onlar bize tapmıyorlardı' (63). 'Ortaklarınızı çağırın!' denilir; onlar da çağırırlar fakat kendilerine cevap veremezler ve azabı görürler. Keşke doğru yolda olsalardı! (64) O gün [Allah] onlara seslenir de: 'Elçilere ne cevap verdiniz?' der (65).”

{وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} فِي الدُّنْيَا أَنَّهُمْ شُرَكَائِي.

{وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} “O gün [Allah] onlara seslenir de: 'Hani iddia edip durduğunuz ortaklarım nerede?' der” dünyada Benim ortaklarım olduğunu [iddia ettiğiniz].

{قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ} وَجَبَ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ وَهُمْ رُءُوسُ الضَّلَالَةِ، {رَبَّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا} أَيْ: دَعَوْنَاهُمْ إِلَى الْغَيِّ، وَهُمُ الْأَتْبَاعُ، {أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا} أَضْلَلْنَاهُمْ كَمَا ضَلَلْنَا، {تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ} مِنْهُمْ {مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ} بَرِئَ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ وَصَارُوا أَعْدَاءً، كَمَا قَالَ تَعَالَى: "الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ" (الزُّخْرُفِ-٦٧) .

{قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ} “Haklarında söz kesinleşmiş olanlar derler ki” kendilerine azap vacip olmuş olan sapıklık önderleri, {رَبَّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا} “'Rabbimiz! İşte şunlar azdırdığımız kimselerdir'” yani azgınlığa çağırdığımız tâbilerdir, {أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا} “'Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık'” kendimiz saptığımız gibi onları da saptırdık, {تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ} “'Sana [sığınarak] uzaklaştığımızı arz ederiz'” onlardan {مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ} “'onlar bize tapmıyorlardı.'” Birbirlerinden teberri ettiler ve düşman oldular; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “O gün dostlar birbirine düşmandır” (Zuhruf, 67).

{وَقِيلَ} لِلْكُفَّارِ: {ادْعُوَا شُرَكَاءَكُمْ} أَيِ: الْأَصْنَامَ لِتُخَلِّصَكُمْ مِنَ الْعَذَابِ، {فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ} يُجِيبُوهُمْ، {وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ} وَجَوَابُ "لَوْ" مَحْذُوفٌ عَلَى تَقْدِيرِ: لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ فِي الدُّنْيَا مَا رَأَوُا الْعَذَابَ.

{وَقِيلَ} “Ve denilir” kâfirlere: {ادْعُوَا شُرَكَاءَكُمْ} “'Ortaklarınızı çağırın!'” yani putları, sizi azaptan kurtarsınlar diye, {فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ} “onlar da çağırırlar fakat kendilerine cevap veremezler” cevap vermezler, {وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ} “ve azabı görürler. Keşke doğru yolda olsalardı!” "Lev"in cevabı mahzûftur; takdiri şöyledir: Eğer dünyada doğru yolda olsalardı azabı görmezlerdi.

{وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ} أَيْ: يَسْأَلُ اللَّهُ الْكُفَّارَ، {فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ}

{وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ} “O gün [Allah] onlara seslenir” yani Allah kâfirlere sorar, {فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ} “ve: 'Peygamberlere ne cevap verdiniz?' der.”

{فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ (٦٦) فَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ (٦٧) وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٨) وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ (٦٩) وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٧٠) }

{فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ (٦٦) فَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ (٦٧) وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٨) وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ (٦٩) وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٧٠) } “O gün haberler onlara karşı körleşmiştir (bütün delilleri tükenmiştir); artık birbirlerine de bir şey soramazlar (66). Fakat kim tövbe eder, inanır ve salih amel işlerse, kurtuluşa erenlerden olması umulur (67). Rabbin dilediğini yaratır ve seçer; onların ise seçim hakkı yoktur. Allah, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir (68). Rabbin, göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduğunu da bilir (69). O, Allah'tır; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. İlkte (dünyada) ve sonda (ahirette) hamd O'nadır. Hüküm yalnız O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz (70).”

{فَعَمِيَتْ} خَفِيَتْ وَاشْتَبَهَتْ {عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ} أَيِ: الْأَخْبَارُ وَالْأَعْذَارُ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْحُجَجُ، {يَوْمَئِذٍ} فَلَا يَكُونُ لَهُمْ عُذْرٌ وَلَا حُجَّةٌ، {فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ} لَا يُجِيبُونَ، وَقَالَ قَتَادَةُ: لَا يَحْتَجُّونَ، وَقِيلَ: يَسْكُتُونَ لَا يَسْأَلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا.

{فَعَمِيَتْ} gizli ve karmaşık kaldı {عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ} “onlara haberler” yani haberler ve mazeretler; Mücâhid: Hüccetler, dedi, {يَوْمَئِذٍ} “o gün”; dolayısıyla onların hiçbir mazereti ve hücceti olmaz. {فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ} “artık birbirlerine de bir şey soramazlar” cevap veremezler. Katâde: Delil ileri süremezler, dedi. Şöyle de denildi: Susarlar, birbirlerine bir şey sormazlar.

{فَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ} السُّعَدَاءِ النَّاجِينَ.

{فَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ} “Fakat kim tövbe eder, inanır ve salih amel işlerse, kurtuluşa erenlerden olması umulur” bahtiyar ve kurtulmuş olanlardan.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ} نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ جَوَابًا لِلْمُشْرِكِينَ حِينَ قَالُوا: "لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ"، يَعْنِي: الْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ، أَوْ عُرْوَةَ بْنَ مَسْعُودٍ الثَّقَفِيَّ (١) ، أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ لَا يَبْعَثُ الرُّسُلَ بِاخْتِيَارِهِمْ. قَوْلُهُ ﷿: {مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ} قِيلَ: "مَا" لِلْإِثْبَاتِ، مَعْنَاهُ: وَيَخْتَارُ اللَّهُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ، أَيْ: يَخْتَارُ مَا هُوَ الْأَصْلَحُ وَالْخَيْرُ (٢) . وَقِيلَ: هُوَ لِلنَّفْيِ (٣) أَيْ: لَيْسَ إِلَيْهِمُ الِاخْتِيَارُ، وَلَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَخْتَارُوا عَلَى اللَّهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: "وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ" (الْأَحْزَابِ-٣٦) ، "وَالْخِيَرَةُ": اسْمٌ مِنَ الِاخْتِيَارِ يُقَامُ مَقَامَ الْمَصْدَرِ، وَهِيَ اسْمٌ لِلْمُخْتَارِ أَيْضًا كَمَا يُقَالُ: مُحَمَّدٌ خِيرَةُ اللَّهِ مِنْ خَلْقِهِ. ثُمَّ نَزَّهَ نَفْسَهُ فَقَالَ: {سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ}

Yüce Allah'ın: {وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ} “Rabbin dilediğini yaratır ve seçer” kavli: Bu ayet, müşriklerin: “Şu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?” -yani Velîd b. el-Mugîre veya Urve b. Mes'ûd es-Sekafî'yi (١) kastetmişlerdi- dediklerinde onlara bir cevap olarak inmiştir. Yüce Allah, elçileri onların seçimiyle göndermediğini bildirmiştir. Yüce Allah'ın: {مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ} “onların ise seçim hakkı yoktur” kavli: Şöyle denildi: "Mâ" ispat içindir; anlamı: Allah onlar için en hayırlı olanı seçer, yani en uygun ve hayırlı olanı seçer (٢). Şöyle de denildi: "Mâ" nefy içindir (٣); yani seçim onlara ait değildir ve Allah'a karşı seçme hakları yoktur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, mümin bir erkek ve mümin bir kadın için seçim hakkı yoktur” (Ahzâb, 36). Hıyere (الْخِيَرَةُ), ihtiyar (seçim) kökünden bir isim olup masdar makamına geçer; aynı zamanda seçilmiş olan için de bir isimdir; nitekim: 'Muhammed, Allah'ın yaratıkları arasından seçtiğidir' denir. Sonra Kendisini tenzih ederek şöyle buyurdu: {سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Allah, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir.”

{وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ} يُظْهِرُونَ.

{وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ} “Rabbin, göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduğunu da bilir” açığa vurduklarını.

{وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ} يَحْمَدُهُ أَوْلِيَاؤُهُ فِي الدُّنْيَا، وَيَحْمَدُونَهُ فِي الْآخِرَةِ فِي الْجَنَّةِ، {وَلَهُ الْحُكْمُ} فَصْلُ الْقَضَاءِ بَيْنَ الْخَلْقِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄:

{وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ} “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır. İlkinde de [dünyada da] sonuncusunda da [ahirette de] hamd O'na mahsustur.” Dünyada O'na dostları hamdeder, ahirette ise cennette O'na hamdederler. {وَلَهُ الْحُكْمُ} “Hüküm de yalnız O'nundur” yaratılanlar arasında kesin hüküm vermek O'na aittir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir:

حَكَمَ لِأَهْلِ طَاعَتِهِ بِالْمَغْفِرَةِ وَلِأَهْلِ مَعْصِيَتِهِ بِالشَّقَاءِ، {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ}

İtaat ehline bağışlanma ile, isyan ehline ise bedbahtlık ile hükmetti. {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “ve ancak O'na döndürüleceksiniz.”

{قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ (٧١) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ (٧٢) وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٣) وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٧٤) وَنَزَعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٧٥) }

{قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ (٧١) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ (٧٢) وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٣) وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٧٤) وَنَزَعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٧٥) } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah geceyi kıyamet gününe kadar üzerinizde sürekli kılsaydı, Allah'tan başka size aydınlık getirecek ilah kimdir? Hâlâ işitmeyecek misiniz?' (71) De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah gündüzü kıyamet gününe kadar üzerinizde sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz bir geceyi size getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmeyecek misiniz?' (72) Dinlenesiniz ve lütfundan [rızık] arayasınız diye ve umulur ki şükredersiniz diye geceyi ve gündüzü sizin için var etmesi O'nun rahmetindendir (73). O gün [Allah] onlara seslenir de: 'Hani iddia edip durduğunuz ortaklarım nerede?' der (74). Her ümmetten bir şahit çıkarıp: 'Kesin delilinizi getirin!' deriz. O zaman hakkın Allah'a ait olduğunu bilirler ve uydurageldikleri şeyler kendilerinden uzaklaşıp kaybolur (75).”

قَوْلُهُ ﷿: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ} أَخْبِرُونِي (١) يَا أَهْلَ مَكَّةَ {إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا} دَائِمًا، {إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} لَا نَهَارَ مَعَهُ، {مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ} بِنَهَارٍ تَطْلُبُونَ فِيهِ الْمَعِيشَةَ، {أَفَلَا تَسْمَعُونَ} سَمَاعَ فَهْمٍ وَقَبُولٍ.

Yüce Allah'ın: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ} “De ki: 'Gördünüz mü” bana haber verin (١) ey Mekke ehli! {إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا} “eğer Allah geceyi [...] üzerinizde sürekli kılsaydı” daimi [kılsaydı], {إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “kıyamet gününe kadar” beraberinde gündüz olmaksızın, {مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ} “Allah'tan başka size aydınlık getirecek ilah kimdir?” içinde geçiminizi arayacağınız bir gündüzü, {أَفَلَا تَسْمَعُونَ} “Hâlâ işitmeyecek misiniz?” anlama ve kabul etme işitmesiyle.

{قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ، عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} لا دليل فِيهِ، {مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ} مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْخَطَأِ.

{قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ، عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah gündüzü kıyamet gününe kadar üzerinizde sürekli kılsaydı” içinde gece olmaksızın, {مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ} “Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz bir geceyi size getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmeyecek misiniz?'” içinde bulunduğunuz hatayı.

{وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ} أَيْ: فِي اللَّيْلِ، {وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ} بِالنَّهَارِ، {وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} نِعَمَ اللَّهِ ﷿.

{وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ} “Dinlenesiniz [...] diye geceyi ve gündüzü sizin için var etmesi O'nun rahmetindendir” yani gecede, {وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ} “ve lütfundan [rızık] arayasınız diye” gündüzleyin, {وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “ve umulur ki şükredersiniz” Yüce Allah'ın nimetlerine.

{وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} كَرَّرَ ذِكْرَ النِّدَاءِ لِلْمُشْرِكِينَ لِزِيَادَةِ التَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ.

{وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} “O gün [Allah] onlara seslenir de: 'Hani iddia edip durduğunuz ortaklarım nerede?' der.” Kınama ve azarlamayı artırmak için müşriklere yapılan nidayı tekrarlamıştır.

{وَنَزَعْنَا} أَخْرَجْنَا، {مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا} يَعْنِي: رَسُولَهُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ، كَمَا قَالَ: "فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ" (النِّسَاءِ-٤١) ، {فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ} حُجَّتَكُمْ بِأَنَّ مَعِيَ شَرِيكًا. {فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ} التَّوْحِيدَ، {لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} فِي الدُّنْيَا.

{وَنَزَعْنَا} “[Ve] çekip çıkardık” [yani] çıkardık, {مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا} “her ümmetten bir şahit” yani kendilerine gönderilmiş olan peygamberlerini; nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ} “Her bir ümmetten bir şahit getirdiğimiz zaman [halleri] nasıl olacak?” (en-Nisâ, 41). {فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ} “Ve dedik ki: 'Delilinizi getirin!'” Benimle beraber bir ortak olduğuna dair hüccetinizi [getirin]. {فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ} “Artık bildiler ki hak” [yani] tevhid, {لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Allah'a aittir ve uydurageldikleri şeyler kendilerinden kaybolup gitmiştir” dünyada.

{إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ (٧٦) }

{إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ (٧٦) } “Şüphesiz Kârûn, Mûsâ'nın kavmindendi; onlara karşı azgınlık etti. Biz ona öyle hazineler vermiştik ki anahtarlarını taşımak bile güçlü kuvvetli bir topluluğa ağır geliyordu. Hani kavmi ona şöyle demişti: 'Böbürlenme! Şüphesiz Allah böbürlenip şımaranları sevmez (76).'”

قَوْلُهُ ﷿: {إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى} كَانَ ابْنُ عَمِّهِ؛ لِأَنَّهُ قَارُونُ بن يصهر ٦٥/أبْنُ قَاهِثَ بْنِ لَاوِي بْنِ يَعْقُوبَ ﵇ وَمُوسَى بْنُ عِمْرَانَ بْنِ قَاهِثَ، وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: كَانَ قَارُونُ عَمَّ مُوسَى، كَانَ أَخَا عِمْرَانَ، وَهُمَا ابْنَا يَصْهَرَ، وَلَمْ يَكُنْ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ أَقْرَأَ لِلتَّوْرَاةِ مِنْ قَارُونَ، وَلَكِنَّهُ نَافَقَ كَمَا نَافَقَ السَّامِرِيُّ، {فَبَغَى عَلَيْهِمْ} قِيلَ: كَانَ عَامِلًا لِفِرْعَوْنَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَكَانَ يَبْغِي عَلَيْهِمْ وَيَظْلِمُهُمْ، وَقَالَ قَتَادَةُ: بَغَى عَلَيْهِمْ بِكَثْرَةِ الْمَالِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: بَغَى عَلَيْهِمْ بِالشِّرْكِ. وَقَالَ شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ: زَادَ فِي طُولِ ثِيَابِهِ شِبْرًا، وَرُّوِينَا عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "لَا يَنْظُرُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَى مَنْ جَرَّ ثَوْبَهُ خُيَلَاءَ" (١) وَقِيلَ: بَغَى عَلَيْهِمْ بِالْكِبَرِ وَالْعُلُوِّ. {وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ} هِيَ جَمْعُ مِفْتَحٍ وَهُوَ الَّذِي يُفْتَحُ بِهِ الْبَابُ، هَذَا قَوْلُ قَتَادَةَ وَمُجَاهِدٍ وَجَمَاعَةٍ، وَقِيلَ: مَفَاتِحُهُ: خَزَائِنُهُ، كَمَا قَالَ: "وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ" (الْأَنْعَامِ-٥٩) ، أَيْ: خَزَائِنُهُ، {لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ} أَيْ: لَتُثْقِلُهُمْ، وَتَمِيلُ بِهِمْ إِذَا حَمَلُوهَا لِثِقَلِهَا، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هَذَا مِنَ الْمَقْلُوبِ، تَقْدِيرُهُ: مَا إِنَّ الْعُصْبَةَ لَتَنُوءُ بِهَا، يُقَالُ: نَاءَ فَلَانٌ بِكَذَا إِذَا نَهَضَ بِهِ مُثْقَلًا.

Yüce Allah'ın: {إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى} “Şüphesiz Kârûn, Mûsâ'nın kavmindendi” kavli: Onun amcasının oğluydu; çünkü o, Kârûn b. Yeshar 65/a b. Kâhis b. Lâvî b. Ya'kûb aleyhisselâm idi; Mûsâ ise İmrân b. Kâhis'in oğluydu. İbn İshâk dedi ki: Kârûn, Mûsâ'nın amcasıydı; İmrân'ın kardeşi olup ikisi Yeshar'ın oğullarıydı. İsrailoğulları içinde Tevrat'ı Kârûn'dan daha iyi okuyan kimse yoktu; ancak o, Sâmirî'nin nifak çıkardığı gibi nifak çıkardı. {فَبَغَى عَلَيْهِمْ} “onlara karşı azgınlık etti.” Şöyle denildi: O, Firavun'un İsrailoğulları üzerindeki valisiydi; onlara karşı azgınlık eder ve zulmederdi. Katâde: Mal çokluğuyla onlara karşı azgınlık etti, dedi. Ed-Dahhâk: Şirk ile onlara karşı azgınlık etti, dedi. Şehr b. Havşeb de: Elbisesinin boyunu bir karış uzattı, dedi. İbn Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu bize rivayet edildi: “Allah, kıyamet gününde elbisesini kibirle [yerde] sürüyen kimseye bakmaz” (١). Kibir ve üstünlük taslamakla onlara karşı azgınlık etti, diye de söylenmiştir. {وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ} “Biz ona öyle hazineler vermiştik ki anahtarlarını...” Bu kelime, kapının kendisiyle açıldığı alet olan 'miftah'ın çoğuludur; bu Katâde, Mücâhid ve bir topluluğun kavlidir. Şöyle de denildi: "Mefâtihuhu", onun hazineleri demektir; nitekim: “Gaybın anahtarları O'nun katındadır” (En'âm, 59) yani hazineleri [buyrulmuştur]. {لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ} “güçlü kuvvetli bir topluluğa ağır geliyordu” yani onlara ağır gelir ve ağırlığından ötürü taşıdıklarında onları eğerdi. Ebû Ubeyde dedi ki: Bu maklûb ifadelerdendir; takdiri: 'Topluluk onu taşımakta güçlük çekerdi' şeklindedir. Bir kimse bir şeyi ağırlaşarak yüklendiğinde 'nâe fülanün bi-kezâ' denir.

وَاخْتَلَفُوا فِي عَدَدِ الْعُصْبَةِ، قَالَ مُجَاهِدٌ: مَا بَيْنَ الْعَشَرَةِ إِلَى خَمْسَةَ عَشَرَ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: مَا بَيْنَ الثَّلَاثَةِ إِلَى الْعَشَرَةِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: مَا بَيْنَ الْعَشَرَةِ إِلَى الْأَرْبَعِينَ. وَقِيلَ: أَرْبَعُونَ رَجُلًا. وَقِيلَ: سَبْعُونَ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: كَانَ يَحْمِلُ مَفَاتِحَهُ أَرْبَعُونَ رَجُلًا أَقْوَى مَا يَكُونُ مِنَ الرِّجَالِ. وَقَالَ جَرِيرٌ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ خَيْثَمَةَ، قَالَ: وَجَدْتُ فِي الْإِنْجِيلِ أَنَّ مَفَاتِيحَ خَزَائِنِ قَارُونَ وَقْرُ سِتِّينَ بَغْلًا مَا يَزِيدُ مِنْهَا مِفْتَاحٌ عَلَى أُصْبُعٍ لِكُلِّ مِفْتَاحٍ كَنْزٌ .

‘Usbe’nin (güçlü topluluğun) sayısı hususunda ihtilaf ettiler. Mücâhid: “On ile on beş arası” dedi. Dahhâk, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ nakille: “Üç ile on arası” dedi. Katâde: “On ile kırk arası” dedi. “Kırk adam” da denildi. “Yetmiş [adam]” da denildi. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: “Onun anahtarlarını, insanların en güçlülerinden olan kırk adam taşırdı.” Cerîr, Mansûr'dan, o da Hayseme'den nakletti ki o şöyle demiştir: “İncil'de Kârûn'un hazinelerinin anahtarlarının altmış katır yükü olduğunu, hiçbir anahtarın bir parmaktan daha büyük olmadığını ve her bir anahtarın bir hazineye ait olduğunu gördüm.”

وَيُقَالُ: كَانَ قَارُونُ أَيْنَمَا ذَهَبَ يَحْمِلُ مَعَهُ مَفَاتِيحَ كُنُوزِهِ، وَكَانَتْ مِنْ حَدِيدٍ، فَلَمَّا ثَقُلَتْ عَلَيْهِ جَعَلَهَا مِنْ خَشَبٍ، فَثَقُلَتْ فَجَعَلَهَا مِنْ جُلُودِ الْبَقَرِ عَلَى طُولِ الْأَصَابِعِ، وَكَانَتْ تُحَمَّلُ مَعَهُ إِذَا رَكِبَ عَلَى أَرْبَعِينَ بَغْلًا (١) . {إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ} قَالَ لِقَارُونَ قَوْمُهُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ: {لَا تَفْرَحْ} لَا تَبْطَرُ وَلَا تَأْشَرُ وَلَا تَمْرَحُ، {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ، الْفَرِحِينَ} الْأَشِرِينَ الْبَطِرِينِ الَّذِينَ لَا يَشْكُرُونَ اللَّهَ عَلَى مَا أَعْطَاهُمْ.

Şöyle de denilir: Kârûn nereye gitse hazinelerinin anahtarlarını yanında taşırdı; bunlar demirdendi. Kendisine ağır gelince onları ahşaptan yaptı; yine ağır gelince parmak uzunluğunda sığır derisinden yaptı. Bir biniti bindiğinde bunlar kendisiyle beraber kırk katıra yüklenirdi (١). {إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ} “Hani kavmi ona şöyle demişti:” Kârûn'a İsrailoğullarından olan kavmi dedi ki: {لَا تَفْرَحْ} “'Böbürlenme!'” şımarma, haddi aşma ve taşkınlık etme, {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} “'Şüphesiz Allah böbürlenip şımaranları sevmez'” kendilerine verdiklerinden ötürü Allah'a şükretmeyen taşkın şımarıkları.

{وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٧٧) }

{وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٧٧) } “'Allah'ın sana verdiğinde ahiret yurdunu ara; dünyadan da nasibini unutma. Allah'ın sana iyilik yaptığı gibi sen de iyilik yap ve yeryüzünde bozgunculuk isteme. Şüphesiz Allah bozguncuları sevmez' (77).”

{وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ} اطْلُبْ فِيمَا أَعْطَاكَ اللَّهُ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالنِّعْمَةِ وَالْجَنَّةِ وَهُوَ أَنْ تَقُومَ بِشُكْرِ اللَّهِ فِيمَا أَنْعَمَ عَلَيْكَ وَتُنْفِقَهُ فِي رِضَا اللَّهِ تَعَالَى، {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا} قَالَ مُجَاهِدٌ، وَابْنُ زَيْدٍ: لَا تَتْرُكُ أَنْ تَعْمَلَ فِي الدُّنْيَا لِلْآخِرَةِ حَتَّى تَنْجُوَ مِنَ الْعَذَابِ، لِأَنَّ حَقِيقَةَ نَصِيبِ الْإِنْسَانِ مِنَ الدُّنْيَا أَنْ يَعْمَلَ لِلْآخِرَةِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: بِالصَّدَقَةِ وَصِلَةِ الرَّحِمِ. وَقَالَ عَلِيٌّ: لَا تَنْسَ صِحَّتَكَ وَقُوَّتَكَ وَشَبَابَكَ وَغِنَاكَ أَنْ تَطْلُبَ بِهَا الْآخِرَةَ. أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ شَاذَانَ، أَخْبَرَنَا أَبُو يَزِيدَ حَاتِمُ بْنُ مَحْبُوبٍ الشَّامِيُّ، أَخْبَرَنَا حُسَيْنُ الْمَرْوَزِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا جَعْفَرُ بْنُ بُرْقَانَ، عَنْ زِيَادِ بْنِ الْجَرَّاحِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ الْأَوْدِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِرَجُلٍ: وَهُوَ يَعِظُهُ: "اغْتَنَمَ خَمْسًا قَبْلَ خَمْسٍ: شَبَابَكَ قَبْلَ هَرَمِكَ، وَصِحَّتَكَ قَبْلَ سَقَمِكَ، وَغِنَاكَ قَبْلَ فَقْرِكَ، وَفَرَاغَكَ قَبْلَ شُغْلِكَ، وَحَيَاتَكَ قَبْلَ مَوْتِكَ" الْحَدِيثُ مُرْسَلٌ (٢) . قال الحسن: أمر أَنْ يُقَدِّمَ الْفَضْلَ وَيُمْسِكَ مَا يُغْنِيهِ، قَالَ مَنْصُورُ بْنُ زَاذَانَ فِي قَوْلِهِ: "وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا"، قَالَ: قُوتَكَ وَقُوتَ أَهْلِكَ.

{وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ} “'Allah'ın sana verdiğinde ahiret yurdunu ara'” Allah'ın sana verdiği mallar ve nimet içinde cenneti ara; o da sana ihsan ettiği nimetler konusunda Allah'a şükretmen ve onu Yüce Allah'ın rızasında harcamandır. {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا} “'dünyadan da nasibini unutma'”. Mücâhid ve İbn Zeyd dediler ki: Azaptan kurtulmak için dünyada ahiret adına amel etmeyi bırakma; zira insanın dünyadaki gerçek nasibi, ahiret için amel etmesidir. Es-Süddî: Sadaka vermek ve sıla-i rahim yapmakla, dedi. Ali dedi ki: Sağlığını, gücünü, gençliğini ve zenginliğini bunlarla ahireti aramak için [kullanmayı] unutma. Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ebu'l-Hasan Ahmed b. Muhammed b. Şâzân haber verdi, bize Ebû Yezîd Hâtim b. Mahbûb eş-Şâmî haber verdi, bize Hüseyin el-Mervezî haber verdi, bize Abdullah b. el-Mübârek haber verdi, bize Ca'fer b. Bürkân, Ziyâd b. el-Cerrâh'tan, o Amr b. Meymûn el-Evdî'den bildirdi ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir adama nasihat ederek şöyle buyurdu: “Beş şey gelmeden önce beş şeyi ganimet bil: Yaşlılığından önce gençliğini, hastalığından önce sağlığını, fakirliğinden önce zenginliğini, meşguliyetinden önce boş vaktini ve ölümünden önce hayatını.” Hadis mürseldir (٢). Hasan dedi ki: İhtiyaç fazlasını önden göndermesi ve kendisine yetecek kadarını tutması emredildi. Mansûr b. Zâzân: “Dünyadan da nasibini unutma” sözü hakkında: 'Kendinin ve ailenin azığıdır' dedi.

{وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ} [أَيْ: أَحْسِنُ بِطَاعَةِ اللَّهِ] كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ بِنِعْمَتِهِ.

{وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ} “'Allah'ın sana iyilik yaptığı gibi sen de iyilik yap'” [Yani: Allah'a itaat ederek iyilikte bulun], nitekim Allah da sana nimetiyle iyilikte bulunmuştur.

وَقِيلَ: أحسن إلى النار كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ، {وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ} مَنْ عَصَى اللَّهَ فَقَدْ طَلَبَ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ، {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ}

Şöyle de denildi: Allah'ın sana iyilik yaptığı gibi sen de insanlara iyilik yap. {وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ} “'ve yeryüzünde bozgunculuk isteme'”. Kim Allah'a isyan ederse yeryüzünde bozgunculuk istemiş olur. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ} “'Şüphesiz Allah bozguncuları sevmez.'”

{قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (٧٨) فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٧٩) }

{قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (٧٨) فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٧٩) } “Dedi ki: 'Bu bana ancak bendeki bir bilgi sayesinde verilmiştir.' O bilmedi mi ki Allah, kendisinden önceki nesillerden kuvvetçe ondan daha zorlu ve malca daha çok toplamış olanları helak etmiştir? Mücrimlere günahları sorulmaz (78). Derken kavminin karşısına debdebesi ve süsü içinde çıktı. Dünya hayatını arzulayanlar: 'Keşke Kârûn'a verilenin bir benzeri bize de verilseydi; doğrusu o çok büyük bir nasip sahibidir' dediler (79).”

{قَالَ} يَعْنِي قَارُونَ، {إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} أَيْ: عَلَى فَضْلٍ وَخَيْرٍ عَلِمَهُ اللَّهُ عِنْدِي فَرَآنِي أَهْلًا لِذَلِكَ، فَفَضَّلَنِي بِهَذَا الْمَالِ عَلَيْكُمْ كَمَا فَضَّلَنِي بِغَيْرِهِ. قِيلَ: هُوَ عِلْمُ الْكِيمْيَاءِ، قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: كَانَ مُوسَى يَعْلَمُ الْكِيمْيَاءَ فَعَلَّمَ يُوشَعَ بْنَ نُونٍ ثُلُثَ ذَلِكَ الْعِلْمِ وَعَلَّمَ كَالِبَ بْنَ يُوقَنَّا ثُلُثَهُ وَعَلَّمَ قَارُونَ ثُلُثَهُ، فَخَدَعَهُمَا قَارُونُ حَتَّى أَضَافَ عِلْمَهُمَا إِلَى عِلْمِهِ وَكَانَ ذَلِكَ سَبَبُ أَمْوَالِهِ (١) . وَقِيلَ: "عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي" بِالتَّصَرُّفِ فِي التِّجَارَاتِ وَالزِّرَاعَاتِ وَأَنْوَاعِ الْمَكَاسِبِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ} الْكَافِرَةِ، {مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا} لِلْأَمْوَالِ، {وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ، الْمُجْرِمُونَ} قَالَ قَتَادَةُ: يَدْخُلُونَ النَّارَ بِغَيْرِ حِسَابٍ وَلَا سُؤَالٍ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي لَا يَسْأَلُ الْمَلَائِكَةُ عَنْهُمْ، لِأَنَّهُمْ يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ. قَالَ الْحَسَنُ: لَا يُسْأَلُونَ سُؤَالَ اسْتِعْلَامٍ وَإِنَّمَا يُسْأَلُونَ سُؤَالَ تَقْرِيعٍ وَتَوْبِيخٍ.

{قَالَ} “Dedi ki:” [yani] Kârûn, {إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} “'Bu bana ancak bendeki bir bilgi sayesinde verilmiştir.'” Yani: Allah'ın katında bende bildiği bir üstünlük ve hayır sebebiyle beni buna layık gördü ve başkalarından üstün kıldığı gibi bu malla da beni sizden üstün kıldı. Denildi ki: O simya ilmidir. Saîd b. el-Müseyyeb şöyle dedi: Mûsâ simyayı biliyordu; bu ilmin üçte birini Yûşa b. Nûn'a, üçte birini Kâlib b. Yûkannâ'ya ve üçte birini de Kârûn'a öğretti. Kârûn ikisini kandırıp onların ilmini de kendi ilmine kattı ve mallarının sebebi bu oldu (١). Şöyle de denildi: "Bendeki bir bilgi sayesinde" [ifadesi], ticaretlerde, ziraatlerde ve kazanç türlerindeki tasarruf [ve beceri sayesindedir]. Yüce Allah'ın şu kavli: {أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ} kâfir [nesillerden], {مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا} malları [toplama bakımından], “O bilmedi mi ki Allah, kendisinden önceki nesillerden kuvvetçe ondan daha zorlu ve malca daha çok toplamış olanları helak etmiştir?” {وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ} “Mücrimlere günahları sorulmaz.” Katâde şöyle dedi: Hesapsız ve sorgusuz cehenneme girerler. Mücâhid ise şöyle dedi: Yani melekler onlara sormaz, çünkü onları simalarından tanırlar. Hasan dedi ki: Onlara bilgi edinme sorusu sorulmaz, ancak azarlama ve kınama sorusu sorulur.

{فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ} قَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: خَرَجَ هُوَ وَقَوْمُهُ فِي ثِيَابٍ حُمْرٍ وَصُفْرٍ، قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: فِي سَبْعِينَ أَلْفًا عَلَيْهِمُ الْمُعَصْفَرَاتُ. [قَالَ مُجَاهِدٌ: عَلَى بَرَاذِينَ بِيضٍ عَلَيْهَا سُرُجُ الْأُرْجُوَانِ] قال مُقَاتِلٌ: خَرَجَ عَلَى بَغْلَةٍ شَهْبَاءَ عَلَيْهَا سَرْجٌ مِنْ ذَهَبٍ عَلَيْهِ الْأُرْجُوَانُ، وَمَعَهُ أَرْبَعَةُ آلَافِ فَارِسٍ عَلَيْهِمْ وَعَلَى دَوَابِّهِمِ الأرجوان، ومعه ثلثمائة جَارِيَةٍ بِيضٍ عَلَيْهِنَّ الْحُلِيُّ وَالثِّيَابُ الْحُمْرُ، وَهُنَّ عَلَى الْبِغَالِ الشُّهُبِ، {قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} مِنَ الْمَالِ.

{فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ} “Böylece [Kârûn] debdebesi/ziyneti içinde kavminin karşısına çıktı.” İbrâhîm en-Nehaî şöyle dedi: Kendisi ve kavmi kırmızı ve sarı elbiseler içinde çıktılar. İbn Zeyd şöyle dedi: Üzerlerinde sarıya boyanmış elbiseler bulunan yetmiş bin kişiyle [çıktı]. [Mücâhid şöyle dedi: Üzerlerinde erguvânî eyerler bulunan beyaz beygirler üzerinde [çıktı]]. Mukâtil şöyle dedi: Üzerinde erguvânî örtüsü ve altından eyeri olan kır bir katır üzerinde çıktı. Beraberinde, hem kendilerinin hem de bineklerinin üzerinde erguvânî örtüler bulunan dört bin atlı vardı. Yanında da üzerlerinde takılar ve kırmızı elbiseler bulunan, kır katırlara binmiş üç yüz beyaz tenli cariye vardı. {قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} “Dünya hayatını arzulayanlar: 'Keşke Kârûn'a verilenin bir benzeri bizim de olsaydı! Gerçekten o, çok büyük bir nasip sahibidir' dediler”, yani mal bakımından.

{وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا وَلَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الصَّابِرُونَ (٨٠) فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ (٨١) }

{وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا وَلَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الصَّابِرُونَ (٨٠) فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ (٨١) } “Kendilerine ilim verilmiş olanlar ise: 'Yazıklar olsun size! İman edip salih amel işleyen kimse için Allah'ın sevabı daha hayırlıdır. Buna ise ancak sabredenler kavuşturulur' dediler (80). Nihayet biz onu da konağını da yere batırdık. Allah'a karşı ona yardım edecek bir topluluk da olmadı; kendisi de yardım edip kurtulanlardan değildi (81).”

{وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يَعْنِي الْأَحْبَارَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: أُوتُوا الْعِلْمَ بِمَا وَعَدَ اللَّهُ فِي الْآخِرَةِ، قَالُوا لِلَّذِينِ تَمَنَّوْا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ فِي الدُّنْيَا: {وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ} يَعْنِي مَا عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الثَّوَابِ وَالْجَزَاءِ خَيْرٌ {لِمَنْ آمَنَ} وَصَدَّقَ بِتَوْحِيدِ اللَّهِ، {وَعَمِلَ صَالِحًا} مِمَّا أُوتِيَ قَارُونُ فِي الدُّنْيَا، {وَلَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الصَّابِرُونَ} قَالَ مُقَاتِلٌ: لَا يُؤْتَاهَا، يَعْنِي الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ لَا يُعْطَاهَا فِي الْآخِرَةِ. وَقِيلَ: لَا يُؤْتَى هَذِهِ الْكَلِمَةُ وَهِيَ قَوْلُهُ: "وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ" إِلَّا الصَّابِرُونَ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ وَعَنْ زِينَةِ الدُّنْيَا.

{وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ} “Kendilerine ilim verilmiş olanlar ise... dediler” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: Yani İsrâiloğullarının bilginleri. Mukâtil de şöyle dedi: Allah'ın ahirette vadettiği şeylerin ilmi kendilerine verilmiş olanlar, Kârûn'a dünyada verilenin benzerini temenni eden kimselere şöyle dediler: {وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ} “'Yazıklar olsun size! Allah'ın sevabı daha hayırlıdır'” yani Allah katındaki sevap ve mükâfat {لِمَنْ آمَنَ} “iman eden” ve Allah'ın birliğini tasdik eden, {وَعَمِلَ صَالِحًا} “ve salih amel işleyen kimse için” Kârûn'a dünyada verilenlerden daha hayırlıdır. {وَلَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الصَّابِرُونَ} “'Buna ise ancak sabredenler kavuşturulur.'” Mukâtil dedi ki: Buna ulaştırılmaz, yani salih amellere. Kelbî dedi ki: Ahirette bu [sevap] verilmez. Şöyle de denildi: Allah'a itaatte ve dünyanın süsünden [uzak durmada] sabredenlerden başkasına bu söz, yani onun: “Yazıklar olsun size! Allah'ın sevabı daha hayırlıdır” sözü verilmez/ilham edilmez.

قَوْلُهُ ﷿: {فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ} قَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ بِالْأَخْبَارِ: كَانَ قَارُونُ أَعْلَمَ بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ مُوسَى وَهَارُونَ ﵉ وَأَقْرَأَهُمْ لِلتَّوْرَاةِ وأجملهم وأغناهم ٦٥/ب وَكَانَ حَسَنَ الصَّوْتِ فَبَغَى وَطَغَى، وَكَانَ أَوَّلَ طُغْيَانِهِ وَعِصْيَانِهِ أَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَى مُوسَى أَنْ يَأْمُرَ قَوْمَهُ أَنْ يَعْقِلُوا فِي أَرْدِيَتِهِمْ خُيُوطًا أَرْبَعَةً فِي كُلِّ طَرَفٍ خَيْطًا أَزْرَقَ كلون السماء، يذكرون بِهِ إِذَا نَظَرُوا إِلَيْهَا، وَيَعْلَمُونَ أَنِّي مَنْزِّلٌ مِنْهَا كَلَامِي، فَقَالَ مُوسَى: يَا رَبِّ أَفَلَا تَأْمُرُهُمْ أَنْ يَجْعَلُوا أَرْدِيَتَهُمْ كُلَّهَا خُضْرًا فَإِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ تُحَقِّرُ هَذِهِ الْخُيُوطَ، فَقَالَ لَهُ رَبُّهُ: يَا مُوسَى إِنَّ الصَّغِيرَ مِنْ أَمْرِي لَيْسَ بِصَغِيرٍ فَإِذَا هُمْ لَمْ يُطِيعُونِي فِي الْأَمْرِ الصَّغِيرِ لَمْ يُطِيعُونِي فِي الْأَمْرِ الْكَبِيرِ، [فَدَعَاهُمْ مُوسَى ﵇] ، وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُعَلِّقُوا فِي أَرْدِيَتِكُمْ خُيُوطًا خُضْرًا كَلَوْنِ السَّمَاءِ لِكَيْ تَذْكُرُوا رَبَّكُمْ إِذَا رَأَيْتُمُوهَا، فَفَعَلَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ مَا أَمَرَهُمْ بِهِ مُوسَى، وَاسْتَكْبَرَ قَارُونُ فَلَمْ يُطِعْهُ، وَقَالَ: إِنَّمَا يَفْعَلُ هَذَا الْأَرْبَابُ، بِعَبِيدِهِمْ لِكَيْ يَتَمَيَّزُوا عَنْ غَيْرِهِمْ، فَكَانَ هَذَا بَدْءَ عِصْيَانِهِ وَبَغْيِهِ فَلَمَّا قَطَعَ مُوسَى بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ جُعِلَتِ الْحُبُوَرَةُ لِهَارُونَ، وَهِيَ رِيَاسَةُ الْمَذْبَحِ، فَكَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ يَأْتُونَ بِهَدْيِهِمْ إِلَى هَارُونَ فَيَضَعُهُ عَلَى الْمَذْبَحِ فَتَنْزِلُ نَارٌ مِنَ السَّمَاءِ فَتَأْكُلُهُ، فَوَجَدَ قَارُونُ من ذلك مِنْ نَفْسِهِ وَأَتَى مُوسَى فَقَالَ: يَا مُوسَى لَكَ الرِّسَالَةُ وَلِهَارُونَ الْحُبُوَرَةُ، وَلَسْتُ، فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، وَأَنَا أَقْرَأُ التَّوْرَاةَ، لَا صَبْرَ لِي عَلَى هَذَا. فَقَالَ لَهُ مُوسَى: مَا أَنَا جَعَلْتُهَا فِي هَارُونَ بَلِ اللَّهُ جَعَلَهَا لَهُ. فَقَالَ قَارُونُ: وَاللَّهِ لَا أُصَدِّقُكَ حَتَّى تُرِيَنِي بَيَانَهُ، فَجَمَعَ مُوسَى رُؤَسَاءَ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالَ: هَاتُوا عِصِيَّكُمْ، فَحَزَمَهَا وَأَلْقَاهَا فِي قُبَّتِهِ الَّتِي كَانَ

Yüce Allah'ın: {فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ} “Nihayet biz onu da evini/sarayını da yerin dibine geçirdik” buyruğu hakkında haber ehli (tarihçiler) şöyle dediler: Kârûn, Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm'dan sonra İsrâiloğullarının en bilgilisi, Tevrat'ı en iyi okuyanı, en yakışıklısı ve en zenginiydi. Sesi de güzeldi; fakat haddi aşıp azgınlaştı. Onun azgınlığının ve isyanının başlangıcı ise şöyleydi: Allah, Mûsâ'ya, kavmine ridâlarının (örtülerinin) her bir köşesine gökyüzü renginde mavi birer ip olmak üzere dört ip bağlamalarını emretmesini vahyetti; ta ki onlara baktıklarında bunu hatırlasınlar ve kelâmımı oradan indirmekte olduğumu bilsinler. Mûsâ: “Ey Rabbim! Onlara ridâlarının tamamını yeşil yapmalarını emretsen olmaz mı? Zira İsrâiloğulları bu ipleri küçümser” dedi. Rabbi ona şöyle buyurdu: “Ey Mûsâ! Benim emrimin küçüğü küçük değildir. Şayet onlar küçük bir emirde bana itaat etmezlerse, büyük bir emirde de bana itaat etmezler.” [Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm onları çağırdı] ve: “Allah size, [onları] gördüğünüzde Rabbinizi hatırlamanız için ridâlarınıza gökyüzü renginde yeşil ipler takmanızı emrediyor” dedi. İsrâiloğulları, Mûsâ'nın kendilerine emrettiği şeyi yaptılar. Kârûn ise büyüklük taslayıp ona itaat etmedi ve: “Bunu efendiler, diğerlerinden ayırt edilsinler diye kölelerine yaparlar” dedi. İşte bu, onun isyanının ve azgınlığının başlangıcı oldu. Mûsâ İsrâiloğulları ile denizi geçtiğinde hubûre (başrahiplik görevi) Hârûn'a verildi; bu da mezbahın (kurban sunulan yerin) reisliği/idareciliğidir. İsrâiloğulları kurbanlıklarını Hârûn'a getirirler, o da onu mezbahın üzerine koyar, gökten bir ateş inerek onu yerdi (yakardı). Kârûn bundan ötürü içten içe öfkelendi ve Mûsâ'ya gelip: “Ey Mûsâ! Peygamberlik sana, hubûre ise Hârûn'a verildi. Ben ise Tevrat'ı en iyi okuyan biri olduğum halde bunlardan hiçbirinde yokum. Benim buna sabrım yoktur” dedi. Mûsâ ona: “Onu Hârûn'a ben vermiş değilim, bilakis onu ona Allah vermiştir” dedi. Kârûn: “Vallahi bana bunun açıklamasını/delilini gösterinceye kadar seni doğrulamam” dedi. Bunun üzerine Mûsâ İsrâiloğullarının reislerini topladı ve: “Asalarınızı getirin!” dedi. Onları demet yaptı ve [çadırına] attı; o

يَعْبُدُ اللَّهَ فِيهَا، فَجَعَلُوا يَحْرُسُونَ عِصِيَّهُمْ حَتَّى أَصْبَحُوا، فَأَصْبَحَتْ عَصَا هَارُونَ قَدِ اهْتَزَّ لَهَا وَرَقٌ أَخْضَرُ وَكَانَتْ مِنْ شَجَرِ اللَّوْزِ، فَقَالَ مُوسَى: يَا قَارُونُ تَرَى هَذَا؟ فَقَالَ قَارُونُ: وَاللَّهِ مَا هَذَا بِأَعْجَبَ مِمَّا تَصْنَعُ مِنَ السِّحْرِ، وَاعْتَزَلَ قَارُونُ، مُوسَى بِأَتْبَاعِهِ، وَجَعَلَ مُوسَى يُدَارِيهِ لِلْقَرَابَةِ الَّتِي بَيْنَهُمَا وَهُوَ يُؤْذِيهِ فِي كُلِّ وَقْتٍ وَلَا يَزِيدُ إِلَّا عُتُوًّا وَتَجَبُّرًا وَمُعَادَاةً لِمُوسَى، حَتَّى بَنَى دَارًا وَجَعَلَ بَابَهَا مِنَ الذَّهَبِ، وَضَرَبَ عَلَى جُدْرَانِهَا صَفَائِحَ الذَّهَبِ، وَكَانَ الْمَلَأُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَغْدُونَ إِلَيْهِ وَيَرُوحُونَ فَيُطْعِمُهُمُ الطَّعَامَ وَيُحْدِّثُونَهُ وَيُضَاحِكُونَهُ.

Allah'a ibadet ettiği [çadırında] sabah oluncaya kadar asalarını nöbetleşe beklediler. Sabah olunca bir de baktılar ki Hârûn'un asası -ki badem ağacındandı- yeşil yapraklar açmıştı. Mûsâ: 'Ey Kârûn! Bunu görüyor musun?' dedi. Kârûn: 'Vallahi bu, senin yaptığın büyüden daha şaşırtıcı değildir' dedi. Kârûn, taraftarlarıyla birlikte Mûsâ'dan ayrıldı. Aralarındaki akrabalıktan ötürü Mûsâ onu idare etmeye çalışıyordu; o ise her vakit ona eziyet ediyor, Mûsâ'ya karşı azgınlığını, zorbalığını ve düşmanlığını artırmaktan başka bir şey yapmıyordu. Hatta bir konak yaptırdı; kapısını altından yaptı ve duvarlarına altın levhalar çaktı. İsrâiloğullarının ileri gelenleri sabah akşam onun yanına gider gelirlerdi; o da onlara yemek yedirir, onlarla sohbet eder ve şakalaşırdı.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄، فَلَمَّا نَزَلَتِ الزَّكَاةُ عَلَى مُوسَى أَتَاهُ قَارُونُ فَصَالَحَهُ عَنْ كُلِّ أَلْفِ دِينَارٍ عَلَى دِينَارٍ، وَعَنْ كُلِّ أَلْفِ دِرْهَمٍ عَلَى دِرْهَمٍ، وَعَنْ كُلِّ أَلْفِ شَاةٍ عَلَى شَاةٍ، وَعَنْ كُلِّ أَلْفِ شَيْءٍ عَلَى شَيْءٍ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى بَيْتِهِ فَحَسَبَهُ فَوَجَدَهُ كَثِيرًا فَلَمْ تَسْمَحْ بِذَلِكَ نَفْسُهُ، فَجَمَعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالَ لَهُمْ: يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنَّ مُوسَى قَدْ أَمَرَكُمْ بِكُلِّ شَيْءٍ فَأَطَعْتُمُوهُ، وَهُوَ الْآنَ يُرِيدُ أَنْ يَأْخُذَ أَمْوَالَكُمْ، فَقَالُوا: أَنْتَ كَبِيرُنَا فَمُرْنَا بِمَا شِئْتَ، فَقَالَ: آمُرُكُمْ أَنْ تَجِيئُوا بِفُلَانَةٍ الْبَغْيِّ، فَنَجْعَلُ لَهَا جُعْلًا حَتَّى تَقْذِفَ مُوسَى بِنَفْسِهَا، فَإِذَا فَعَلَتْ ذَلِكَ خَرَجَ بَنُو إِسْرَائِيلَ عَلَيْهِ وَرَفَضُوهُ، فَدَعَوْهَا فَجَعَلَ لَهَا قَارُونُ أَلْفَ دِرْهَمٍ، وَقِيلَ أَلْفَ دِينَارٍ، وَقِيلَ طَسْتًا مِنْ ذَهَبٍ، وَقِيلَ: قَالَ لَهَا إِنِّي أُمَوِّلُكِ وَأَخْلِطُكِ بِنِسَائِي عَلَى أَنْ تَقْذِفِي مُوسَى بِنَفْسِكِ غَدًا إِذَا حَضَرَ بَنُو إِسْرَائِيلَ، فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ جَمَعَ قَارُونُ بَنِي إِسْرَائِيلَ ثُمَّ أَتَى مُوسَى فَقَالَ: إِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَنْتَظِرُونَ خُرُوجَكَ فَتَأْمُرُهُمْ وَتَنْهَاهُمْ، فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ مُوسَى وَهُمْ فِي بَرَاحٍ مِنَ الْأَرْضِ، فَقَامَ فَقَالَ: يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مَنْ سَرَقَ قَطَعْنَا يَدَهُ، وَمَنِ افْتَرَى جَلَدْنَاهُ ثَمَانِينَ، وَمَنْ زَنَا وَلَيْسَتْ لَهُ امْرَأَةٌ جَلَدْنَاهُ مِائَةَ جَلْدَةٍ، وَمِنْ زَنَا وَلَهُ امْرَأَةٌ رَجَمْنَاهُ حَتَّى يَمُوتَ، فَقَالَ لَهُ قَارُونُ: وَإِنْ كُنْتَ أَنْتَ؟ قَالَ: وَإِنْ كُنْتُ، أَنَا، قَالَ: فَإِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَزْعُمُونَ أَنَّكَ فَجَرْتَ بِفُلَانَةٍ قَالَ: ادْعُوهَا فَإِنْ قَالَتْ فَهُوَ كَمَا قَالَتْ، فَلَمَّا أَنْ جَاءَتْ قَالَ لَهَا مُوسَى: يَا فُلَانَةُ أَنَا فَعَلْتُ بِكِ مَا يَقُولُ هَؤُلَاءِ؟ وَعَظَّمَ عَلَيْهَا، وَسَأَلَهَا بِالَّذِي فَلَقَ الْبَحْرَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَنْزَلَ التَّوْرَاةَ إِلَّا صَدَقَتْ، فَتَدَارَكَهَا اللَّهُ تَعَالَى بِالتَّوْفِيقِ فَقَالَتْ فِي نَفْسِهَا: أُحْدِثُ الْيَوْمَ تَوْبَةً أَفْضَلُ مِنْ أَنْ أُؤْذِيَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَتْ: لَا كَذَبُوا وَلَكِنْ جَعَلَ لِي قَارُونُ جُعْلًا عَلَى أَنْ أَقْذِفَكَ بِنَفْسِي، فَخَرَّ مُوسَى سَاجِدًا يَبْكِي وَيَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتُ، رَسُولَكَ فَاغْضَبْ لِي، فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ: إِنِّي أَمَرْتُ، الْأَرْضَ أَنْ تُطِيعَكَ، فَمُرْهَا بِمَا شِئْتَ، فَقَالَ مُوسَى: يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنَّ اللَّهَ بَعَثَنِي إِلَى قَارُونَ كَمَا بَعَثَنِي إِلَى فِرْعَوْنَ فَمَنْ كَانَ مَعَهُ فَلْيَثْبُتْ مَكَانَهُ وَمَنْ كَانَ مَعِيَ فَلْيَعْتَزِلْ، فَاعْتَزَلُوا وَلَمْ يَبْقَ مَعَ قَارُونَ إِلَّا رَجُلَانِ، ثُمَّ قَالَ مُوسَى: يَا أَرْضُ خُذِيهِمْ فَأَخَذَتِ الْأَرْضُ بِأَقْدَامِهِمْ.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ dedi ki: Mûsâ'ya zekât [emri] inince Kârûn ona geldi ve her bin dinar için bir dinar, her bin dirhem için bir dirhem, her bin koyun için bir koyun ve her bin şey için bir şey üzere onunla anlaştı. Sonra evine dönüp bunu hesaplayınca çok buldu ve nefsi buna razı olmadı. İsrâiloğullarını toplayıp onlara şöyle dedi: 'Ey İsrâiloğulları! Mûsâ size her şeyi emretti, siz de ona itaat ettiniz. Şimdi ise mallarınızı almak istiyor.' Onlar: 'Sen bizim büyüğümüzsün, bize dilediğini emret' dediler. O da: 'Size, falan fahişe kadını getirmenizi emrediyorum. Ona bir ücret verelim de Mûsâ'ya kendisiyle [zina ettiği] iftirasını atsın. O bunu yaparsa İsrâiloğulları ona karşı çıkar ve onu terk ederler' dedi. Kadını çağırdılar; Kârûn ona bin dirhem -bin dinar olduğu da söylenir, altından bir leğen olduğu da söylenir- vermeyi vaat etti. Şöyle de denildi: Kadına: 'Yarın İsrâiloğulları toplandığında Mûsâ'ya kendinle [zina ettiği] iftirasını atman şartıyla seni mala boğacağım ve seni kadınlarımın arasına katacağım' dedi. Ertesi gün olunca Kârûn İsrâiloğullarını topladı, sonra Mûsâ'ya gelip: 'İsrâiloğulları senin çıkıp onlara emretmeni ve yasaklamanı bekliyorlar' dedi. Mûsâ düz ve geniş bir alanda bulunan [halkın] karşısına çıktı. Ayakta durup şöyle dedi: 'Ey İsrâiloğulları! Kim hırsızlık yaparsa elini keseriz. Kim iftira atarsa ona seksen kırbaç vururuz. Kim evli olmadığı halde zina ederse ona yüz kırbaç vururuz. Kim de evli olduğu halde zina ederse ölünceye kadar onu taşlarız (recm ederiz).' Kârûn ona: 'Sen olsan bile mi?' dedi. Mûsâ: 'Ben olsam bile' dedi. Kârûn: 'İsrâiloğulları senin falan kadınla zina ettiğini iddia ediyorlar' dedi. Mûsâ: 'Onu çağırın, eğer söylerse onun dediği gibidir' dedi. Kadın gelince Mûsâ ona: 'Ey falan kadın! Ben sana bunların dediği şeyi yaptım mı?' dedi. Durumu onun gözünde büyüttü ve İsrâiloğulları için denizi yaran ve Tevrat'ı indiren [Allah] adına doğruyu söylemesini istedi. Yüce Allah kadına tevfik ihsan etti; kadın içinden: 'Bugün tövbe etmem, Allah'ın elçisine sallallâhu aleyhi ve sellem eziyet etmekten daha hayırlıdır' dedi. Kadın: 'Hayır, yalan söylediler; ancak Kârûn bana, sana kendimle [zina ettiğin] iftirasını atmam için bir ücret vaat etti' dedi. Bunun üzerine Mûsâ ağlayarak secdeye kapandı ve: 'Allah'ım! Eğer ben senin elçin isem benim için gazaplan!' dedi. Yüce Allah ona şöyle vahyetti: 'Ben yeryüzüne sana itaat etmesini emrettim; ona dilediğini emret.' Mûsâ: 'Ey İsrâiloğulları! Şüphesiz Allah, beni Firavun'a gönderdiği gibi Kârûn'a da gönderdi. Kim onunla beraberse yerinde kalsın, kim de benimle beraberse ayrılsın!' dedi. Ayrıldılar ve Kârûn'un yanında sadece iki adam kaldı. Sonra Mûsâ: 'Ey yer, onları yakala!' dedi; yer onları ayaklarından yakaladı.

وَفِي رِوَايَةٍ: كَانَ عَلَى سَرِيرِهِ وَفَرْشِهِ فَأَخَذَتْهُ حَتَّى غَيَّبَتْ سَرِيرَهُ ثُمَّ قَالَ: يَا أَرْضُ خُذِيهِمْ فَأَخَذَتْهُمْ

Bir rivayette: [Kârûn] tahtının ve yatağının üzerindeydi; yer tahtını kaybedinceye kadar onu yuttu. Sonra [Mûsâ]: 'Ey yer, onları yakala!' dedi; yer onları yakaladı

إِلَى الرُّكَبِ، ثُمَّ قَالَ: يَا أَرْضُ خُذِيهِمْ فَأَخَذَتْهُمْ إِلَى الْأَوْسَاطِ، ثُمَّ قَالَ: يَا أَرْضُ (١) خُذِيهِمْ فَأَخَذَتْهُمْ إِلَى الْأَعْنَاقِ، وَقَارُونُ وَأَصْحَابُهُ فِي كُلِّ ذَلِكَ يَتَضَرَّعُونَ (٢) إِلَى مُوسَى، وَيُنَاشِدُهُ قَارُونُ اللَّهَ وَالرَّحِمَ، حَتَّى رُوِيَ أَنَّهُ نَاشَدَهُ سَبْعِينَ مَرَّةً وَمُوسَى ﵇ فِي كُلِّ ذَلِكَ لَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهِ لِشِدَّةِ غَضَبِهِ، ثُمَّ قَالَ: يَا أَرْضُ خُذِيهِمْ فَانْطَبَقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ، وَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى مُوسَى مَا أَغْلَظَ قَلْبَكَ اسْتَغَاثَ بِكَ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَمْ تُغِثْهُ، أَمَّا وَعِزَّتِي وَجَلَالِي لَوِ اسْتَغَاثَ بِي مَرَّةً لَأَغَثْتُهُ، وَفِي بَعْضِ الْآثَارِ: لَا أَجْعَلُ الْأَرْضَ بَعْدَكَ طَوْعًا لِأَحَدٍ (٣) . قَالَ قَتَادَةُ: خُسِفَ بِهِ فَهُوَ يَتَجَلْجَلُ فِي الْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ قَامَةَ رَجُلٍ لَا يَبْلُغُ قَعْرَهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. قَالَ: وَأَصْبَحَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ يَتَنَاجَوْنَ فِيمَا بَيْنَهُمْ أَنَّ مُوسَى إِنَّمَا دَعَا عَلَى قَارُونَ لِيَسْتَبِدَّ بِدَارِهِ وَكُنُوزِهِ وَأَمْوَالِهِ فَدَعَا اللَّهَ تَعَالَى مُوسَى حَتَّى خَسَفَ بِدَارِهِ وَكُنُوزِهِ وَأَمْوَالِهِ الْأَرْضَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿: {فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ} {فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ} جَمَاعَةٍ، {يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ} يَمْنَعُونَهُ مِنَ اللَّهِ، {وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ} الْمُمْتَنِعِينَ مِمَّا نَزَلَ بِهِ مِنَ الْخَسْفِ.

dizlerine kadar. Sonra: 'Ey yer, onları yakala!' dedi; onları bellerine kadar yakaladı. Sonra: 'Ey yer (١), onları yakala!' dedi; onları boyunlarına kadar yakaladı. Bütün bu esnada Kârûn ve arkadaşları Mûsâ'ya yalvarıyorlar (٢), Kârûn ona Allah ve akrabalık adına yalvarıyordu. Hatta yetmiş defa yalvardığı, Mûsâ'nın aleyhisselâm ise öfkesinin şiddetinden bütün bu esnada ona dönüp bakmadığı rivayet edilmiştir. Sonra [Mûsâ]: 'Ey yer, onları yakala!' dedi; bunun üzerine yer üzerlerine kapandı. Allah Mûsâ'ya şöyle vahyetti: 'Kalbin ne kadar da katıymış! Senden yetmiş defa yardım istedi de ona yardım etmedin. İzzetime ve celalime yemin olsun ki, şayet benden bir defa yardım isteseydi ona muhakkak yardım ederdim.' Bazı rivayetlerde [şöyle geçmektedir]: 'Senden sonra yeryüzünü hiç kimseye boyun eğer kılmayacağım' (٣). Katâde dedi ki: Yere batırıldı; kıyamet gününe kadar dibine ulaşamadan her gün bir insan boyu yerde batmaya devam eder. Dedi ki: İsrâiloğulları aralarında Mûsâ'nın Kârûn'a konağına, hazinelerine ve mallarına tek başına sahip olmak için beddua ettiğini gizlice konuşmaya başladılar. Bunun üzerine Mûsâ Yüce Allah'a dua etti ve evi, hazineleri ve malları da yere batırıldı. İşte bu, Yüce [Allah'ın] şu kavlidir: {فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ} “Nihayet biz onu da konağını da yere batırdık.” {فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ} bir topluluk [olmadı], {يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ} onu Allah'tan koruyacak, {وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ} “Allah'a karşı ona yardım edecek bir topluluk da olmadı; kendisi de [başına gelen batırılmadan] korunup kurtulanlardan değildi.”

{وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ (٨٢) }

{وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ (٨٢) } “Daha dün onun yerinde olmayı arzu edenler: 'Vay! Demek ki Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve kısar. Eğer Allah bize lütufta bulunmasaydı bizi de yere batırırdı. Vay! Demek ki kâfirler iflah olmaz!' demeye başladılar (82).”

{وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ} صَارَ أُولَئِكَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَا رَزَقَهُ اللَّهُ مِنَ الْمَالِ وَالزِّينَةِ يَتَنَدَّمُونَ عَلَى ذَلِكَ التَّمَنِّي، وَالْعَرَبُ تُعَبِّرُ عَنِ الصَّيْرُورَةِ بِأَضْحَى وَأَمْسَى وَأَصْبَحَ، تَقُولُ: أَصْبَحَ فُلَانٌ عَالَمًا (٤) ، وَأَضْحَى مُعْدِمًا، وَأَمْسَى حَزِينًا، {يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ} اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى هَذِهِ اللَّفْظَةِ، قَالَ مُجَاهِدٌ: أَلَمْ تَعْلَمْ، وَقَالَ قَتَادَةُ: أَلَمْ تَرَ. قَالَ الْفَرَّاءُ: هِيَ كلمة تقرير ٦٦/أكَقَوْلِ الرَّجُلِ: أَمَا تَرَى إِلَى صُنْعِ اللَّهِ وَإِحْسَانِهِ. وَذَكَرَ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ مَنْ سَمِعِ أَعْرَابِيَّةً تَقُولُ لِزَوْجِهَا: أَيْنَ ابْنُكَ؟ فَقَالَ: وَيْكَأَنَّهُ وَرَاءَ الْبَيْتِ، يَعْنِي: أَمَا تَرَيْنَهُ وَرَاءَ الْبَيْتِ. وَعَنِ الْحَسَنِ: أَنَّهُ كَلِمَةُ ابْتِدَاءٍ، تَقْدِيرُهُ: أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ. وَقِيلَ: هُوَ تَنْبِيهٌ بِمَنْزِلَةِ أَلَا وَقَالَ قُطْرُبٌ: "وَيْكَ" بِمَعْنَى وَيْلَكَ، حُذِفَتْ مِنْهُ اللَّامُ، كَمَا قَالَ عَنْتَرَةُ: وَلَقَدْ شَفَى وَأَبْرَأَ سَقَمَهَا ... قَوْلُ الْفَوَارِسِ وَيْكَ عَنْتَرَ أَقْدِمِ

{وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ} “Daha dün onun yerinde olmayı arzu edenler... demeye başladılar” Allah'ın ona rızık olarak verdiği mal ve ziyneti arzu etmiş olan o kimseler bu temennilerinden ötürü pişmanlık duyar oldular. Araplar dönüşüm/olma halini edhâ, emsâ ve asbaha ile ifade ederler. Şöyle derler: Falan kimse âlim oldu (٤), falan kimse yoksul oldu, falan kimse üzgün oldu. {يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ} “...demeye başladılar: 'Vay! Demek ki Allah...'” Bu lafzın anlamında ihtilaf ettiler. Mücâhid: 'Bilmedin mi?', Katâde ise: 'Görmedin mi?' [demektir] dedi. Ferrâ şöyle dedi: Bu bir pekiştirme (takrir) sözüdür 66/a; kişinin 'Allah'ın sanatını ve ihsanını görmüyor musun?' demesi gibidir. Bir bedevî kadının kocasına: 'Oğlun nerede?' dediğini, kocasının da: 'Veykeennehu verâel-beyti' yani 'Onu evin arkasında görmüyor musun?' dediğini işiten birinin kendisine haber verdiğini zikretti. Hasan'dan nakledildiğine göre bu bir başlangıç kelimesidir; takdiri: 'Şüphesiz Allah rızkı yayar/genişletir' şeklindedir. Şöyle de denildi: Bu, 'elâ' (dikkat et/bil ki) mesabesinde bir uyarıdır. Kutrub dedi ki: "Veyke", lâm harfi düşürülmüş olarak "veyleke" (yazıklar olsun sana) anlamındadır; nitekim Antere şöyle demiştir: 'Atlıların: Yazık sana Antere! İleri atıl! sözü onun hastalığını iyileştirip şifa vermiştir'

أَيْ: وَيْلُكَ، وَ"أَنَّ" مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ، وَقَالَ الْخَلِيلُ: "وَيْ" مَفْصُولَةٌ مِنْ "كَأَنَّ" وَمَعْنَاهَا التَّعَجُّبُ، كَمَا تَقُولُ: وَيْ لِمَ فَعَلْتَ ذَلِكَ! وَذَلِكَ أَنَّ الْقَوْمَ تَنَدَّمُوا فَقَالُوا: وَيْ! مُتَنَدِّمِينَ عَلَى مَا سَلَفَ مِنْهُمْ وَكَأَنَّ مَعْنَاهُ أَظُنُّ ذَلِكَ وَأُقَدِّرُهُ، كَمَا تَقُولُ كَأَنَّ: الْفَرَجَ قَدْ أَتَاكَ أَيْ أَظُنُّ ذَلِكَ وَأُقَدِّرُهُ، {يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ} أَيْ: يُوَسِّعُ وَيُضَيِّقُ، {لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا} قَرَأَ حَفْصٌ، وَيَعْقُوبُ: بِفَتْحِ الْخَاءِ وَالسِّينِ، وَقَرَأَ الْعَامَّةُ بِضَمِّ الْخَاءِ وَكَسْرِ السِّينِ، {وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ}

Yani: Veyluke (yazık sana)! Ve "enne" kelimesi, 'Bilesin ki Allah...' [cümlesinin] takdiriyle mensuptur. Halîl dedi ki: "Vey", "keenne"den ayrıdır ve anlamı hayrettir/şaşmadır; nitekim 'Vey! Bunu niye yaptın!' dersin. Bu, kavmin pişman olup geçmişte kendilerinden sadır olan şeye pişmanlık duyarak: 'Vey!' demelerindendir. "Keenne"nin manası ise 'bunu zannediyorum ve tahmin ediyorum' demektir; nitekim 'Sanki kurtuluş sana gelmiştir' dersin, yani 'Bunu zannediyorum ve tahmin ediyorum' [demektir]. {يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ} “kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve kısar” yani genişletir ve daraltır. {لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا} “Eğer Allah bize lütufta bulunmasaydı bizi de yere batırırdı.” Hafs ve Ya'kûb hâ ve sîn harflerinin fethasıyla [hasefe] okudular. Genel kıraat ehli (âmme) ise hânın dammesi ve sînin kesresiyle [husife] okudular. {وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ} “Vay! Demek ki kâfirler iflah olmaz!”

{تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (٨٣) مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٨٤) }

{تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (٨٣) مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٨٤) } “İşte o ahiret yurdu; biz onu yeryüzünde böbürlenmek ve bozgunculuk yapmak istemeyenlere veririz. Güzel akıbet takvâ sahiplerinindir (83). Kim bir iyilik getirirse ona bundan daha hayırlısı vardır. Kim de bir kötülük getirirse, kötülükleri işleyenler ancak yapmış olduklarının cezasıyla cezalandırılırlar (84).”

{إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٨٥) }

{إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٨٥) } “Şüphesiz Kur'an'ı sana farz kılan, seni dönülecek yere muhakkak döndürecektir. De ki: 'Rabbim hidayeti getireni de apaçık bir sapıklık içinde olanı da en iyi bilendir' (85).”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ} قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: اسْتِكْبَارًا عَنِ الْإِيمَانِ، وَقَالَ عَطَاءٌ: "عُلُوًّا" وَاسْتِطَالَةً عَلَى النَّاسِ وَتَهَاوُنًا بِهِمْ. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَمْ تَطْلُبُوا الشَّرَفَ وَالْعِزَّ عِنْدَ ذِي سُلْطَانٍ. وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي أَهْلِ التواضع من الولادة وَأَهْلِ الْقُدْرَةِ (١) ، {وَلَا فَسَادًا} قَالَ الْكَلْبِيُّ: هُوَ الدُّعَاءُ إِلَى عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: أَخْذُ أَمْوَالِ النَّاسِ بِغَيْرِ حَقٍّ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَمُقَاتِلٌ: الْعَمَلُ بِالْمَعَاصِي. {وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ} أَيِ: الْعَاقِبَةُ الْمَحْمُودَةُ لِمَنِ اتَّقَى عِقَابَ اللَّهِ بِأَدَاءِ أَوَامِرِهِ وَاجْتِنَابِ مَعَاصِيهِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ.

Yüce Allah'ın şu kavli: {تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ} “İşte o ahiret yurdu; biz onu yeryüzünde böbürlenmek... istemeyenlere veririz.” Kelbî ve Mukâtil: İmana karşı kibirlenmek [istemeyenlere], dedi. Atâ: "Ulûv", insanlara karşı üstünlük taslamak ve onları küçük görmek [demektir], dedi. Hasan: Bir hükümdarın katında şeref ve izzet aramadınız, dedi. Ali'den radıyallâhu anh: Bu ayetin yöneticilerden mütevazı olanlar ve güç sahipleri hakkında indiği nakledilmiştir (١). {وَلَا فَسَادًا} “ve bozgunculuk [istemeyenlere]” Kelbî dedi ki: O, Allah'tan başkasına ibadete çağırmaktır. İkrime dedi ki: İnsanların mallarını haksız yere almaktır. İbn Cüreyc ve Mukâtil ise: Günahları işlemek, dediler. {وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ} “Güzel akıbet takvâ sahiplerinindir.” Yani övülen akıbet, emirlerini yerine getirip yasaklarından sakınarak Allah'ın azabından korunanlar içindir. Katâde dedi ki: Cennet takvâ sahiplerinindir.

{مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ} . قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ} أَيْ: أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ عَلَى قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ وَقَالَ عَطَاءٌ: أَوْجَبَ عَلَيْكَ الْعَمَلَ بِالْقُرْآنِ، {لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ} إِلَى مَكَّةَ، وَهُوَ رِوَايَةُ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ. قَالَ الْقُتَيْبِيُّ: مَعَادُ الرَّجُلِ: بَلَدُهُ، لِأَنَّهُ

{مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ} “Kim bir iyilik getirirse, ona bundan daha hayırlısı vardır ve onlar o günün dehşetinden güvendedirler.” Yüce Allah'ın şu kavli: {إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ} “Şüphesiz Kur'an'ı sana farz kılan”, müfessirlerin çoğunun kavline göre; yani Kur'an'ı sana indiren [demektir]. Atâ: Kur'an ile amel etmeyi sana farz kılan, dedi. {لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ} “Seni dönülecek yere muhakkak döndürecektir”, Mekke'ye [döndürecektir demektir]. Bu, el-Avfî'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayetidir ve Mücâhid'in de sözüdür. el-Kuteybî şöyle dedi: Bir kimsenin meâdı (dönüş yeri), onun memleketidir; çünkü o

يَنْصَرِفُ ثُمَّ يَعُودُ إِلَى بَلَدِهِ (١) ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا خَرَجَ مِنَ الْغَارِ مُهَاجِرًا إِلَى الْمَدِينَةِ سَارَ فِي غَيْرِ الطَّرِيقِ مَخَافَةَ الطَّلَبِ، فَلَمَّا أَمِنَ وَرَجَعَ إِلَى الطَّرِيقِ نَزَلَ الْجُحْفَةَ بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ، وَعَرَفَ الطَّرِيقَ إِلَى مَكَّةَ اشْتَاقَ إِلَيْهَا، فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَقَالَ: أَتَشْتَاقُ إِلَى بَلَدِكَ وَمَوْلِدِكَ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: {إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ} (٢) ، وَهَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ بِالْجُحْفَةِ لَيْسَتْ بِمَكِّيَّةٍ وَلَا مَدَنِيَّةٍ (٣) .

gider, sonra tekrar memleketine döner (١). Bu şöyledir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hicret ederek Medine'ye gitmek üzere mağaradan çıktığında, aranma korkusuyla ana yolun dışından yürüdü. Güvene kavuşup ana yola döndüğünde Mekke ile Medine arasındaki Cuhfe'ye indi. Mekke yolunu tanıyınca orayı özledi. Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm ona gelip: 'Memleketini ve doğduğun yeri özlüyor musun?' dedi. O: 'Evet' buyurdu. [Cibrîl]: 'Şüphesiz Yüce Allah şöyle buyuruyor: {إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ} “Şüphesiz Kur'an'ı sana farz kılan, seni dönülecek yere muhakkak döndürecektir”' (٢) dedi. Bu ayet Cuhfe'de inmiştir; ne Mekkîdir ne de Medenîdir (٣).

وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: "لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ" إِلَى الْمَوْتِ (٤) . وَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَعِكْرِمَةُ: إِلَى الْقِيَامَةِ (٥) . وَقِيلَ: إِلَى الْجَنَّةِ (٦) . {قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى} [أَيْ: يَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى] (٧) ، وَهَذَا جَوَابٌ لِكُفَّارِ مَكَّةَ لَمَّا قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: إِنَّكَ لَفِي ضَلَالٍ، فَقَالَ اللَّهُ ﷿: قُلْ لَهُمْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى، يَعْنِي نَفْسَهُ، {وَمَنْ هُوَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ، وَمَعْنَاهُ: أَعْلَمُ بِالْفَرِيقَيْنِ.

Saîd b. Cübeyr İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet etti: "Seni dönülecek yere muhakkak döndürecektir" [ifadesi], ölüme [döndürecektir demektir] (٤). Zührî ve İkrime: Kıyamete [döndürecektir] dediler (٥). Cennete [döndürecektir] de denildi (٦). {قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى} [“De ki: 'Rabbim hidayeti getireni... en iyi bilendir'” yani hidayeti getireni bilir] (٧). Bu, Mekke kâfirlerinin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Sen apaçık bir sapıklık içindesin' dedikleri zamanki cevaptır. Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu: Onlara de ki, Rabbim hidayeti getireni -yani kendisini- {وَمَنْ هُوَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “ve apaçık bir sapıklık içinde olanı” -yani müşrikleri- en iyi bilendir. Anlamı: İki zümreyi de en iyi bilendir.

{وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ (٨٦) }

{وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ (٨٦) } “Sen, Kitab'ın sana vahyolunacağını ummazdın; bu ancak Rabbinden bir rahmettir. Öyleyse sakın kâfirlere arka çıkma (86).”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ} أَيْ: يُوحَى إِلَيْكَ الْقُرْآنُ، {إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} قَالَ الْفَرَّاءُ: هَذَا مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ، مَعْنَاهُ: لَكِنَّ رَبَّكَ رَحِمَكَ فَأَعْطَاكَ الْقُرْآنَ، {فَلَا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ} أَيْ: مُعِينًا لَهُمْ عَلَى دِينِهِمْ. قَالَ مُقَاتِلٌ: وَذَلِكَ حِينَ دُعِيَ إِلَى دِينِ آبَائِهِ فَذَكَرَ اللَّهُ نِعَمَهُ وَنَهَاهُ عَنْ مُظَاهَرَتِهِمْ عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ.

Yüce Allah'ın şu âyeti: {وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ} “Sen, Kitab'ın sana verileceğini ummazdın” yani Kur'an'ın sana vahyolunacağını [ummazdın], {إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} “bu ancak Rabbinden bir rahmettir.” Ferrâ şöyle demiştir: Bu, istisnâ-i munkatı‘ (kesintili istisna) türündendir. Anlamı: "Fakat Rabbin sana merhamet etti de sana Kur'an'ı verdi" demektir. {فَلَا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ} “Öyleyse sakın kâfirlere arka çıkma” yani dinleri hususunda onlara yardımcı olma. Mukâtil dedi ki: Bu, [Hz. Peygamber'in] atalarının dinine davet edildiği zamandı; bunun üzerine Allah nimetlerini hatırlattı ve üzerinde bulundukları [batıl] hususunda onlara arka çıkmasını yasakladı.

{وَلَا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٨٧) وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٨) }

{وَلَا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٨٧) وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٨) } “Sana indirildikten sonra sakın onlar seni Allah'ın ayetlerinden alıkoymasınlar. Rabbine davet et ve sakın müşriklerden olma (87). Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarıp yakarma. O'ndan başka ilah yoktur. O'nun zâtından başka her şey yok olacaktır. Hüküm O'nundur ve siz ancak O'na döndürüleceksiniz (88).”

{وَلَا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ} يَعْنِي الْقُرْآنَ، {بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ} إِلَى مَعْرِفَتِهِ وَتَوْحِيدِهِ، {وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: الْخِطَابُ فِي الظَّاهِرِ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ بِهِ أَهْلُ دِينِهِ، أَيْ: لَا تُظَاهِرُوا الْكُفَّارَ وَلَا تُوَافِقُوهُمْ.

{وَلَا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ} “Sakın onlar seni Allah'ın ayetlerinden [yani Kur'an'dan] alıkoymasınlar”, {بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ} “sana indirildikten sonra. Rabbine davet et” O'nu tanımaya ve birlemeye, {وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “ve sakın müşriklerden olma.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ dedi ki: Hitap zahirde Peygamber'edir sallallâhu aleyhi ve sellem, kastedilen ise onun dininin mensuplarıdır; yani: Kâfirlere arka çıkmayın ve onlara uymayın.

{وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ} أَيْ: إِلَّا هُوَ، وَقِيلَ: إِلَّا مُلْكَهُ، قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: إِلَّا مَا أُرِيدَ بِهِ وَجْهُهُ، {لَهُ الْحُكْمُ} أَيْ: فَصَلُ الْقَضَاءِ، {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} تُرَدُّونَ فِي الْآخِرَةِ فَيُجْزِيكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ.

{وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ} “Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarma! O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O'nun vechi (zatı) dışında her şey helak olucudur”, yani: O'nun zatı müstesna. Bir görüşe göre de: O'nun mülkü müstesna. Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: Sadece O'nun rızası gözetilen [ameller] müstesna. {لَهُ الْحُكْمُ} “Hüküm O'nundur”, yani kesin hüküm verme yetkisi [O'na aittir]. {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “ve ancak O'na döndürüleceksiniz.” Ahirette O'na döndürüleceksiniz ve O da amellerinizin karşılığını size verecektir.