{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ} قَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ: بِالثَّاءِ سَاكِنَةً مِنْ غَيْرِ هَمْزٍ، يُقَالُ: ثَوَى الرَّجُلُ إِذَا أَقَامَ، وَأَثْوَيْتُهُ: إِذَا أَنْزَلْتُهُ مَنْزِلًا يُقِيمُ فِيهِ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْبَاءِ وَفَتْحِهَا وَتَشْدِيدِ الْوَاوِ وَهَمْزَةٍ بَعْدَهَا، أَيْ: لَنُنْزِلَنَّهُمْ، {مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا} عَلَالِيَ، {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ}
{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ} “İman edip salih ameller işleyenleri elbette yerleştireceğiz” Hamza ve el-Kisâî, hemzesiz olarak sakin se (ث) ile okumuşlardır. [Arapçada] bir kimse ikamet ettiğinde "sevâ er-racul" (ثَوَى الرَّجُلُ), onu ikamet edeceği bir yere yerleştirdiğinde ise "esveytuhu" (أَثْوَيْتُهُ) denir. Diğer kıraat imamları ise fethalı bâ (ب), şeddeli vâv (و) ve ardından bir hemze ile "lenubevvi'ennehum" şeklinde okumuşlardır; yani «onları mutlaka yerleştireceğiz» demektir. {مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا} “cennet köşklerine” yani yüksek odalara/köşklere, {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ} “altlarından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları [yerlere]. [Hayırlı işler] yapanların mükâfatı ne güzeldir!”
{الَّذِينَ صَبَرُوا} عَلَى الشَّدَائِدِ وَلَمْ يَتْرُكُوا دِينَهُمْ لِشِدَّةٍ لَحِقَتْهُمْ، {وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} يَعْتَمِدُونَ.
{الَّذِينَ صَبَرُوا} “Onlar ki sabretmişlerdir” zorluklara karşı sabretmişler ve kendilerine isabet eden bir sıkıntı sebebiyle dinlerini terk etmemişlerdir; {وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “ve yalnız Rablerine tevekkül etmektedirler” [yani O'na] dayanıp güvenirler.
{وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا} وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِلْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ كَانُوا بِمَكَّةَ وَقَدْ آذَاهُمُ الْمُشْرِكُونَ: "هَاجَرُوا إِلَى الْمَدِينَةِ"، فَقَالُوا: كَيْفَ نَخْرُجُ إِلَى الْمَدِينَةِ وَلَيْسَ لَنَا بِهَا دَارٌ وَلَا مَالٌ، فَمَنْ يُطْعِمُنَا بِهَا وَيَسْقِينَا؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: {وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ} ذَاتِ حَاجَةٍ إِلَى غِذَاءٍ، {لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا} أَيْ: لَا تَرْفَعُ رِزْقَهَا مَعَهَا وَلَا تَدَّخِرُ شَيْئًا لِغَدٍ مِثْلَ الْبَهَائِمِ وَالطَّيْرِ، {اللَّهُ، يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ}
{وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا} “Nice canlılar vardır ki, rızkını taşıyamaz” Şöyle ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Mekke'de bulunan ve müşriklerin kendilerine eziyet ettiği müminlere: «Medine'ye hicret edin» buyurdu. Onlar da: «Orada bizim ne bir evimiz ne de bir malımız varken Medine'ye nasıl çıkarız? Orada bizi kim doyuracak, bize kim su içirecek?» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: {وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ} “Nice canlılar vardır ki” [yani] beslenmeye muhtaç [nice varlık vardır], {لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا} “rızkını taşıyamaz” yani tıpkı hayvanlar ve kuşlar gibi rızkını beraberinde taşımaz ve yarına hiçbir şey biriktirip saklamaz. {اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ} “Onları da sizi de Allah rızıklandırır”
حَيْثُ كُنْتُمْ، {وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} السَّمِيعُ لِأَقْوَالِكُمْ: لَا نَجِدُ مَا نُنْفِقُ بِالْمَدِينَةِ، الْعَلِيمُ بِمَا فِي قُلُوبِكُمْ. وَقَالَ سُفْيَانُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْأَقْمَرِ: وَكَأَيْنٍ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا، قَالَ: لَا تَدَّخِرُ شَيْئًا لِغَدٍ. قَالَ سُفْيَانُ: لَيْسَ شَيْءٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ يُخَبِّأُ إِلَّا الْإِنْسَانُ وَالْفَأْرَةُ وَالنَّمْلَةُ (١) .
nerede olursanız olun. {وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “O, Semî'dir, Alîm'dir”; «Medine'de harcayacak bir şey bulamayız» şeklindeki sözlerinizi hakkıyla işiten, kalplerinizde olanı hakkıyla bilendir. Süfyân, Ali b. el-Akmer'den: «"Nice canlı vardır ki rızkını taşıyamaz", yani yarına hiçbir şey biriktirip depolamaz» dediğini nakletmiştir. Süfyân şöyle demiştir: «Allah'ın yarattıklarından insan, fare ve karınca dışında hiçbir şey [yiyeceğini] saklayıp depolamaz» (١).
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّقَّاقُ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ زُرَارَةَ الرَّقِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَطُوفِ الْجَرَّاحُ بْنُ مِنْهَالٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بن أبي ٦٩/أرَبَاحٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: دَخَلْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ [حَائِطًا مِنْ حَوَائِطِ الْأَنْصَارِ، فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ] (٢) يَلْقُطُ الرُّطَبَ بِيَدِهِ وَيَأْكُلُ، فَقَالَ: كُلْ يَا ابْنَ عُمَرَ، قُلْتُ: لَا أَشْتَهِيهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: لَكِنِّي أَشْتَهِيهِ، وَهَذِهِ صُبْحٌ رَابِعَةٌ مُنْذُ لَمْ أُطْعَمْ طَعَامًا وَلَمْ أَجِدْهُ، فَقُلْتُ إِنَّا لِلَّهِ، اللَّهُ الْمُسْتَعَانُ، قَالَ: يَا ابْنَ عُمَرَ لَوْ سَأَلْتُ رُبِّيَ لَأَعْطَانِي مِثْلَ مُلْكِ كِسْرَى وَقَيْصَرَ أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً، وَلَكِنْ أَجُوعُ يَوْمًا وَأَشْبَعُ يَوْمًا فَكَيْفَ بِكَ يَا ابْنَ عُمَرَ إِذَا عَمَّرْتَ وَبَقِيتَ فِي حُثَالَةٍ مِنَ النَّاسِ يُخَبِّئُونَ رِزْقَ سَنَةٍ وَيَضْعُفُ الْيَقِينُ، فَنَزَلَتْ (٣) {وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا} الْآيَةَ.
Bize Ahmed b. İbrâhim eş-Şüreyhî bildirdi, bize Ahmed b. Muhammed b. İbrâhim es-Sa'lebî bildirdi, bana Ebû Abdillâh el-Hüseyin b. Muhammed es-Sekafî bildirdi, bize Abdullâh b. Abdirrahmân ed-Dakkâk bildirdi, bize Muhammed b. Abdilazîz bildirdi, bize İsmâil b. Zürâre er-Rakkî bildirdi, bize Ebu'l-Atûf el-Cerrâh b. Minhâl ez-Zührî'den, o Atâ b. Ebî 69/a Rebâh'tan, o da İbn Ömer'den [şöyle dediğini] bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte [Ensar'a ait bahçelerden bir bahçeye girdim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] (٢) eliyle yaş hurmaları toplayıp yemeye başladı ve: «Ye ey İbn Ömer!» buyurdu. Ben: «Canım çekmiyor ey Allah'ın Resûlü» dedim. Şöyle buyurdu: «Fakat benim canım çekiyor; bu, yemek yemediğim ve [yiyecek] bulamadığım dördüncü sabahtır.» Ben: «İnnâ lillâh, Allah yardımcımız olsun» dedim. Buyurdu ki: «Ey İbn Ömer! Rabbimden isteseydim bana Kisrâ ve Kayser'in mülkünün katbekat fazlasını verirdi; fakat ben bir gün aç kalır, bir gün doyarım. Ey İbn Ömer! Ömrün uzar da bir yıllık rızkını depolayan ve yakîni zayıflayan insanların tortuları (kötüleri) arasında kalırsan hâlin nice olur?» Bunun üzerine (٣) {وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا} “Nice canlı vardır ki rızkını taşıyamaz (depolayamaz)...” ayeti indi.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْحُسَيْنُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَخْلَدِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ السَّرَّاجُ، أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، أَخْبَرَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: كَانَ لَا يَدَّخِرُ شَيْئًا لِغَدٍ .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ebû Muhammed el-Hüseyin b. Ahmed el-Mahledî bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs es-Serrâc bildirdi, bize Kuteybe b. Saîd bildirdi, bize Ca'fer b. Süleymân, Sâbit'ten, o da Enes'ten Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında: «O, yarına hiçbir şey biriktirip saklamazdı» dediğini nakletti.
وَرُّوِينَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "لَوْ أَنَّكُمْ تَتَوَكَّلُونَ عَلَى اللَّهِ حَقَّ تَوَكُّلِهِ لَرَزَقَكُمْ كَمَا يَرْزُقُ الطَّيْرَ تَغْدُو خِمَاصًا وَتَرُوحُ بِطَانًا" (١) . أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ الْمُظَفَّرِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ الْفَقِيهُ، أَخْبَرَنَا أَبُو نَصْرِ بْنُ حَمْدُوَيْهِ الْمُطَّوِّعِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُوَجِّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، أَخْبَرَنَا عَبْدَانُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ هُوَ ابْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا زُبَيْدُ الْيَامِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "أَيُّهَا النَّاسُ لَيْسَ مِنْ شَيْءٍ يُقَرِّبُكُمْ إِلَى الْجَنَّةِ وَيُبَاعِدُكُمْ مِنَ النَّارِ إِلَّا وَقَدْ أَمَرْتُكُمْ بِهِ، وَلَيْسَ شَيْءٌ يُقَرِّبُكُمْ إِلَى النَّارِ وَيُبَاعِدُكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَّا وَقَدْ نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ، وَإِنَّ الرُّوحَ الْأَمِينَ قَدْ نَفَثَ فِي رُوعِي أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ نَفْسٍ تَمُوتُ حَتَّى تَسْتَوْفِيَ رِزْقَهَا، فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَجْمِلُوا فِي الطَّلَبِ، وَلَا يَحْمِلَنَّكُمُ اسْتِبْطَاءُ الرِّزْقِ أَنْ تَطْلُبُوهُ بِمَعَاصِي اللَّهِ، فَإِنَّهُ لَا يُدْرَكُ مَا عِنْدَ اللَّهِ إِلَّا بِطَاعَتِهِ" (٢) وَقَالَ هُشَيْمٌ عَنْ إِسْمَاعِيلَ عَنْ زُبَيْدٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ.
Bize rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Eğer siz Allah'a hakkıyla tevekkül etseydiniz, sabahleyin kursakları boş çıkıp akşamleyin tok dönen kuşları rızıklandırdığı gibi sizi de mutlaka rızıklandırırdı» (١). Bize Ebû Mansûr Muhammed b. Abdilmelik el-Muzafferî bildirdi, bize Ebû Saîd Ahmed b. Muhammed b. el-Fadl el-Fakîh bildirdi, bize Ebû Nasr b. Hamdeveyh el-Muttavvi'î bildirdi, bize Ebu'l-Müveccih Muhammed b. Amr bildirdi, bize Abdân Ebû Hamza'dan, o İsmâil'den -ki o İbn Ebî Hâlid'dir-, o iki adamdan biri olan Zübeyd el-Yâmî'den, o da Abdullâh b. Mes'ûd'dan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu bildirdi: «Ey insanlar! Sizi cennete yaklaştıracak ve sizi cehennemden uzaklaştıracak ne varsa mutlaka onu size emrettim. Sizi cehenneme yaklaştıracak ve sizi cennetten uzaklaştıracak ne varsa mutlaka onu da size yasakladım. Rûhu'l-Emîn (Cebrail) kalbime şunu üfledi: Hiçbir nefis rızkını tastamam almadıkça asla ölmez. Öyleyse Allah'tan korkun ve [rızkı] arama konusunda güzel/meşru davranın. Rızkın gecikmesi sakın ha sizi onu Allah'a isyan ederek aramaya sevk etmesin; çünkü Allah katındaki şeyler ancak O'na itaatle elde edilir» (٢). Hüşeym ise İsmâil'den, o Zübeyd'den, o da İbn Mes'ûd'dan kendisine haber veren kimseden rivayet etmiştir.
{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١) اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (٦٣) }
{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١) اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (٦٣) } “Andolsun ki onlara: «Gökleri ve yeri kim yarattı, güneşi ve ayı kim boyun eğdirdi?» diye sorsan, mutlaka «Allah» diyeceklerdir. O hâlde nasıl [haktan] çevriliyorlar? Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol yayar (genişletir) ve dilediğine de kısar. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. Andolsun ki onlara: «Gökten su indirip onunla ölümünün ardından yeri dirilten kimdir?» diye sorsan, mutlaka «Allah» diyeceklerdir. De ki: «Hamd Allah'a mahsustur.» Fakat onların çoğu akıl erdirmezler.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ} يَعْنِي كُفَّارَ مَكَّةَ، {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ} (٣) .
Allah Teâlâ'nın: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ} sözü, Mekke kâfirlerini kastetmektedir. {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ} (٣) “Andolsun ki onlara: «Gökleri ve yeri kim yarattı, güneşi ve ayı kim boyun eğdirdi?» diye sorsan, mutlaka «Allah» diyeceklerdir. O hâlde nasıl [haktan] çevriliyorlar?”
{اللَّهُ، يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} (٤) .
{اللَّهُ، يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} (٤) “Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol yayar (genişletir) ve dilediğine de kısar. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ} عَلَى أَنَّ الْفَاعِلَ لِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ هُوَ اللَّهُ، {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} وَقِيلَ: قُلِ الْحَمْدُ لله على
{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ} “Andolsun ki onlara: «Gökten su indirip onunla ölümünün ardından yeryüzünü dirilten kimdir?» diye sorsan, mutlaka «Allah» diyeceklerdir. De ki: «Hamd Allah'a mahsustur.»” bütün bunları yapanın Allah olduğu [ortada olduğu] için [böyle de]. {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} “Fakat onların çoğu akıl erdirmezler.” Şöyle de denilmiştir: [Şunun] üzerine Allah'a hamdet:
إقراراهم لُزُومَ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ، {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} يُنْكِرُونَ التَّوْحِيدَ مَعَ إِقْرَارِهِمْ بِأَنَّهُ الْخَالِقُ لِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ.
aleyhlerine delilin kesinleşmesini ikrar etmeleri üzerine «Hamd Allah'a mahsustur» de. {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} “Fakat onların çoğu akıl erdirmezler”; bu şeylerin yaratıcısının O olduğunu ikrar etmekle birlikte tevhidi inkâr ederler.
{وَمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤) فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ (٦٥) لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧) }
{وَمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤) فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ (٦٥) لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧) } “Bu dünya hayatı ancak bir eğlence ve bir oyundan ibarettir. Şüphesiz ahiret yurdu ise asıl hayatın ta kendisidir; keşke bilselerdi! Gemiye bindikleri zaman, dini yalnızca O'na halis kılarak Allah'a yalvarırlar. Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen şirk koşarlar. Kendilerine verdiğimiz şeylere nankörlük etsinler ve zevk sürüp yararlansınlar diye! Yakında bilecekler! Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken (yağmalanıp öldürülürken), bizim [orayı] güvenli bir harem kıldığımızı görmediler mi? Hâlâ batıla inanıp Allah'ın nimetine nankörlük mü ediyorlar?”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ} اللَّهْوُ هُوَ: الِاسْتِمْتَاعُ بِلَذَّاتِ الدُّنْيَا، وَاللَّعِبُ: الْعَبَثُ، سُمِّيَتْ بِهِمَا لِأَنَّهَا فَانِيَةٌ. {وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ} أَيْ: الْحَيَاةُ الدَّائِمَةُ الْبَاقِيَةُ، وَ"الْحَيَوَانُ": بِمَعْنَى الْحَيَاةِ، أَيْ: فِيهَا الْحَيَاةُ الدَّائِمَةُ، {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} فَنَاءَ الدُّنْيَا وَبَقَاءَ الْآخِرَةِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ} “Bu dünya hayatı ancak bir eğlence ve bir oyundan ibarettir” kavli. Lehviyet (eğlence): Dünya lezzetlerinden faydalanmaktır; la'ib (oyun) ise faydasız meşguliyettir. Geçici ve fâni olduğu için bu ikisiyle isimlendirilmiştir. {وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ} “Şüphesiz ahiret yurdu ise asıl hayatın ta kendisidir” yani daimi ve bâki olan hayattır; el-Hayevân (الْحَيَوَانُ), hayat manasındadır; yani orada daimi hayat vardır, {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “keşke bilselerdi!” dünyanın fâni, ahiretin ise bâki olduğunu.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ} وَخَافُوا الْغَرَقَ، {دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} وَتَرَكُوا الْأَصْنَامَ، {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ} هَذَا إِخْبَارٌ عَنْ عِنَادِهِمْ وَأَنَّهُمْ عِنْدَ الشَّدَائِدِ يُقِرُّونَ أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى كَشْفِهَا هُوَ اللَّهُ ﷿ وَحْدَهُ، فَإِذَا زَالَتْ عَادُوا إِلَى كُفْرِهِمْ. قَالَ عِكْرِمَةُ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا رَكِبُوا الْبَحْرَ حَمَلُوا مَعَهُمُ الْأَصْنَامَ فَإِذَا اشْتَدَّتْ بِهِمُ الرِّيحُ أَلْقَوْهَا فِي الْبَحْرِ وَقَالُوا يَا رب يَا رب.
Allah Teâlâ'nın: {فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ} “Gemiye bindikleri zaman” ve boğulmaktan korktuklarında, {دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “dini yalnızca O'na halis kılarak Allah'a yalvarırlar” ve putları terk ederler. {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ} “Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen şirk koşarlar”. Bu, onların inatçılıklarına ve sıkıntılar anında onu gidermeye kadir olanın yalnızca aziz ve celil olan Allah olduğunu ikrar ettiklerine, sıkıntı geçtiğinde ise tekrar küfürlerine döndüklerine dair bir haberdir. İkrime şöyle demiştir: Cahiliye ehli denize bindiklerinde putları da yanlarında taşırlardı; rüzgâr şiddetlenince onları denize atar ve: «Yâ Rab, yâ Rab!» derlerdi.
{لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ} هَذَا لَامُ الْأَمْرِ، وَمَعْنَاهُ التَّهْدِيدُ وَالْوَعِيدُ، كَقَوْلِهِ: "اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ" (فُصِّلَتْ-٤٠) ، أَيْ: لِيَجْحَدُوا نِعْمَةَ اللَّهِ فِي إِنْجَائِهِ إِيَّاهُمْ، {وَلِيَتَمَتَّعُوا} قَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ: سَاكِنَةَ اللَّامِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا نَسَقًا عَلَى قَوْلِهِ: "لِيَكْفُرُوا"، {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} وَقِيلَ: مَنْ كَسَرَ اللَّامَ جَعَلَهَا لَامَ كَيْ وَكَذَلِكَ فِي لِيَكْفُرُوا، وَالْمَعْنَى لَا فَائِدَةَ لَهُمْ فِي الْإِشْرَاكِ إِلَّا الْكُفْرُ وَالتَّمَتُّعُ بِمَا يَتَمَتَّعُونَ به في العالجة مِنْ غَيْرِ نَصِيبٍ فِي الْآخِرَةِ.
{لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ} “Kendilerine verdiğimiz şeylere nankörlük etsinler [diye]” Bu, emir lâmı olup tehdit ve vaîd manasındadır; tıpkı: «Dilediğinizi yapın» (Fussilet-40) ayeti gibidir. Yani Allah'ın kendilerini kurtarmasındaki nimetini inkâr etsinler [diye]. {وَلِيَتَمَتَّعُوا} “ve zevk sürüp yararlansınlar [diye]” Hamza ve el-Kisâî, lâmı sakin olarak [velyettemet-te'û] şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise «li-yekfurû» kavline atıfla lâmı kesreli olarak okumuşlardır; {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “Yakında bilecekler!” Şöyle de denilmiştir: Lâmı kesreli okuyan kimse onu lâm-ı key (sebep bildiren lâm) kılmıştır, «li-yekfurû» ifadesinde de böyledir. Anlam şudur: Şirk koşmalarında, ahirette hiçbir nasipleri olmaksızın peşin dünyada faydalandıkları şeylerle zevk sürmekten ve küfürden başka bir kazanımları yoktur.
{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} يَعْنِي الْعَرَبَ، يَسْبِي بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَأَهْلُ مَكَّةَ آمِنُونَ، {أَفَبِالْبَاطِلِ} بِالْأَصْنَامِ وَالشَّيْطَانِ، {يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ} بِمُحَمَّدٍ وَالْإِسْلَامِ، {يَكْفُرُونَ}
{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} “Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken, bizim [orayı] güvenli bir harem kıldığımızı görmediler mi?” yani Mekke ehli emniyet içindeyken Arapların birbirini esir edip yağmalamasını [görmediler mi]? {أَفَبِالْبَاطِلِ} “Hâlâ batıla” yani putlara ve şeytana, {يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ} “inanıp Allah'ın nimetine” yani Muhammed'e ve İslam'a, {يَكْفُرُونَ} “nankörlük mü ediyorlar?”
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ (٦٨) وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (٦٩) }
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ (٦٨) وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (٦٩) } “Allah'a karşı yalan uyduran veya kendisine hak geldiğinde onu yalanlayandan daha zalim kimdir? Kâfirler için cehennemde bir yerleşme yeri mi yok? Bizim uğrumuzda cihat edenleri elbette yollarımıza iletiriz. Şüphesiz Allah, muhsinlerle (iyilik edenlerle) beraberdir.”
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا} فَزَعَمَ أَنَّ لِلَّهِ شَرِيكًا وَأَنَّهُ أَمَرَ بِالْفَوَاحِشِ، {أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ} بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَالْقُرْآنِ، {لَمَّا جَاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ} اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى التَّقْرِيرِ، مَعْنَاهُ: أَمَا لِهَذَا الْكَافِرِ الْمُكَذِّبِ مَأْوًى فِي جَهَنَّمَ.
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا} “Allah'a karşı yalan uyduran... kimseden daha zalim kimdir?” Allah'ın ortağı olduğunu ve fuhşiyatı emrettiğini iddia eden kimseden; {أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ} “veya hakkı yalanlayan” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Kur'an'ı yalanlayan, {لَمَّا جَاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ} “kendisine geldiğinde [yalanlayandan]. Kâfirler için cehennemde bir yerleşme yeri mi yok?” Takrir (onaylatma) anlamında bir soru olup manası şudur: Bu yalanlayıcı kâfir için cehennemde bir sığınak/yerleşme yeri yok mudur?
{وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا} الَّذِينَ جَاهَدُوا الْمُشْرِكِينَ لِنُصْرَةِ دِينِنَا، {لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا} لَنُثَبِّتَنَّهُمْ عَلَى مَا قَاتَلُوا عَلَيْهِ. وَقِيلَ: لَنَزِيدَنَّهُمْ هُدَىً كَمَا قَالَ: "وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى" (مريم-٧٦) ، وقيل: لنوقفنهم لِإِصَابَةِ الطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمَةِ، وَالطَّرِيقُ الْمُسْتَقِيمَةُ هِيَ الَّتِي يُوصَلُ بِهَا إِلَى رِضَا اللَّهِ ﷿. قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: إِذَا اخْتَلَفَ النَّاسُ فَانْظُرُوا مَا عَلَيْهِ أَهْلُ الثُّغُورِ، فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ: {وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا} وَقِيلَ: الْمُجَاهَدَةُ هِيَ الصَّبْرُ عَلَى الطَّاعَاتِ. قَالَ الْحَسَنُ: أَفْضَلُ الْجِهَادِ مُخَالَفَةُ الْهَوَى. وَقَالَ الْفُضَيْلُ بْنُ عِيَاضٍ: وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِي طَلَبِ الْعِلْمِ لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَ الْعَمَلِ بِهِ. وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِي إِقَامَةِ السُّنَّةِ لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَ الْجَنَّةِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِي طَاعَتِنَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَ ثَوَابِنَا. {وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ} بِالنَّصْرِ وَالْمَعُونَةِ فِي دُنْيَاهُمْ وَبِالثَّوَابِ وَالْمَغْفِرَةِ فِي عُقْبَاهُمْ.
{وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا} “Bizim uğrumuzda cihad edenler” dinimize yardım etmek amacıyla müşriklerle cihad edenler; {لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا} “onları mutlaka yollarımıza eriştiririz” uğrunda savaştıkları şey üzere onları sebat ettiririz. Şöyle de denilmiştir: Nitekim O: {وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى} “Allah, doğru yola erenlerin hidayetini artırır” (Meryem, 76) buyurduğu gibi onların hidayetini artırırız. Şöyle de denilmiştir: Onları dosdoğru yolu bulmaya muvaffak kılarız. Dosdoğru yol ise kendisiyle aziz ve celil olan Allah'ın rızasına ulaşılan yoldur. Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: “İnsanlar ihtilafa düştüklerinde sınır boylarındaki ehl-i sugûrun (nöbet tutan mücahitlerin) ne üzere olduğuna bakın! Zira Allah: {وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا} “Bizim uğrumuzda cihad edenleri mutlaka yollarımıza eriştiririz” buyurmuştur.” Şöyle de denilmiştir: Mücahede, taatler üzere sabretmektir. el-Hasan şöyle demiştir: “Cihadın en faziletlisi, nefsin hevasına muhalefet etmektir.” Fudayl b. İyâz şöyle demiştir: “İlim talebinde cihad edenleri, mutlaka onunla amel etme yollarına eriştiririz.” Sehl b. Abdullah şöyle demiştir: “Sünneti ikame etme hususunda cihad edenleri, mutlaka cennet yollarına eriştiririz.” İbn Abbâs'tan da şöyle rivayet edilmiştir: “Bize itaatte cihad edenleri, mutlaka sevabımızın yollarına eriştiririz.” {وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz Allah, iyilik edenlerle beraberdir” dünyalarında yardım ve destekle, ahiretlerinde ise mükâfat ve mağfiretle [onlarla beraberdir].