12498. Metin
سُورَةُ سَبَأٍ مَكِّيَّةٌ (١) بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Sebe' Suresi Mekkîdir (1). Bismillâhirrahmânirrahîm.
12499. Metin
{الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (١) يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ (٢) }
{الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (١) يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ (٢) } “Göklerde ve yerde olanların hepsi kendisine ait olan Allah'a hamdolsun; ahirette de hamd O'nadır. O, Hakîm'dir, Habîr'dir. Yere gireni ve oradan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. O, Rahîm'dir, Gafûr'dur.”
12500. Metin
{الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} مِلْكًا وَخَلْقًا، {وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ} كَمَا هُوَ لَهُ فِي الدُّنْيَا، لِأَنَّ النِّعَمَ فِي الدَّارَيْنِ كُلَّهَا مِنْهُ.
Mülkiyet ve yaratılış bakımından {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde olanların hepsi kendisine ait olan Allah'a hamdolsun”, dünyada O'na olduğu gibi {وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ} “ahirette de hamd O'nadır”; zira her iki yurttaki nimetlerin tamamı O'ndandır.
12501. Metin
وَقِيلَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ فِي الْآخِرَةِ هُوَ حَمْدُ أَهْلِ الْجَنَّةِ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ" (فَاطِرِ-٣٤) ، وَ"الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ" (الزَّمَرِ-٧٤) . {وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ} {يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ} أَيْ: يَدْخُلُ فِيهَا مِنَ الْمَاءِ وَالْأَمْوَاتِ، {وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا} مِنَ النَّبَاتِ وَالْأَمْوَاتِ إِذَا حُشِرُوا، {وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ} مِنَ الْأَمْطَارِ، {وَمَا يَعْرُجُ} يَصْعَدُ، {فِيهَا} مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَأَعْمَالِ الْعِبَادِ، {وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ}
Şöyle de denilmiştir: Ahirette Allah'a hamd, cennet ehlinin hamdidir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ} “Ve derler ki: «Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun.»” (Fâtır, 35/34) ve {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ} “Bize vaadini gerçekleştiren Allah'a hamdolsun” (Zümer, 39/74). {وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ} “O, Hakîm'dir, Habîr'dir.” {يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ} “Yere gireni bilir”; yani su ve ölülerden oraya gireni, {وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا} “ondan çıkanı da”; bitkilerden ve haşredildiklerinde ölülerden [çıkanı], {وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ} “gökten ineni”; yağmurlardan, {وَمَا يَعْرُجُ} “ve yükseleni”; yani yukarı çıkanı, {فِيهَا} “oraya”; meleklerden ve kulların amellerinden [oraya çıkanı bilir]. {وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ} “O, Rahîm'dir, Gafûr'dur.”
12502. Metin
{وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٣) لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٤) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ (٥) وَيَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ هُوَ الْحَقَّ وَيَهْدِي إِلَى صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ (٦) }
{وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٣) لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٤) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ (٥) وَيَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ هُوَ الْحَقَّ وَيَهْدِي إِلَى صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ (٦) } “İnkâr edenler: 'Bize o kıyamet saati gelmeyecek' dediler. De ki: 'Hayır, gaybı bilen Rabbime andolsun ki o size mutlaka gelecektir. Göklerde ve yerde bir zerre ağırlığı bile O'ndan gizli kalmaz; bundan daha küçüğü de daha büyüğü de apaçık bir Kitap'ta olmasın, [hepsi oradadır].' İman edip salih amel işleyenleri mükâfatlandırmak için [böyle yapacaktır]. İşte onlar için bir bağışlanma ve bol ve şerefli bir rızık vardır. Ayetlerimizi boşa çıkarmak için yarışanlara gelince, işte onlar için elem verici en kötü bir azap vardır. Kendilerine ilim verilenler, Rabbinden sana indirilenin hakkın ta kendisi olduğunu ve Azîz, Hamîd olanın yoluna ilettiğini görürler.”
12503. Metin
{وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ: "عَالِمُ" بِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْجَرِّ عَلَى نَعْتِ الرَّبِّ، أَيْ: وَرَبِّي عَالَمِ الْغَيْبِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: "عَلَّامِ" عَلَى وزن فعال، وجر الْمِيمِ. {لَا يَعْزُبُ} لَا يَغِيبُ، ١ {عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ} وَزْنُ ذرة {فِي السَّمَوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ} أَيْ: مِنَ الذَّرَّةِ، {وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ} يَعْنِي: الَّذِينَ آمَنُوا، {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} حَسَنٌ، يَعْنِي: فِي الْجَنَّةِ. {وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ} يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يَفُوتُونَنَا، {أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ وَيَعْقُوبُ: "أَلِيمٌ" بِالرَّفْعِ هَاهُنَا وَفِي الْجَاثِيَةِ عَلَى نَعْتِ الْعَذَابِ، [وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْخَفْضِ عَلَى نَعْتِ الرِّجْزِ، وَقَالَ قَتَادَةُ: الرِّجْزُ سُوءُ الْعَذَابِ] . ٢ {وَيَرَى الَّذِينَ} [أَيْ: وَيَرَى الَّذِينَ] ، ٣ {أُوتُوا الْعِلْمَ} يَعْنِي: مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ: عَبْدَ اللَّهِ ابن سَلَامٍ وَأَصْحَابَهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُمْ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ، {الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ، {وَهُوَ الْحَقَّ} يَعْنِي: أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، {وَيَهْدِي} يَعْنِي: الْقُرْآنَ، {إِلَى صِرَاطٍ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ} وَهُوَ الْإِسْلَامُ.
{وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ} “İnkâr edenler: 'Kıyamet saati bize gelmeyecektir' dediler. De ki: 'Hayır, gaybı bilen Rabbime andolsun ki o size mutlaka gelecektir.'” Medine ve Şam ehli istînâf (yeni bir başlangıç) üzere ref ile "عَالِمُ" (Âlimu) şeklinde okumuştur. Diğer [kıraat imamları] ise "er-Rabb" kelimesinin sıfatı olarak cer ile okumuşlardır; yani: "Ve Rabbî âlimi'l-ğayb" [şeklinde]. Hamza ve el-Kisâî ise fa‘‘âl vezninde ve mîm harfinin cerriyle "عَلَّامِ" (Allâmi) şeklinde okumuşlardır. {لَا يَعْزُبُ} gizli kalmaz / kaybolmaz,1 {عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ} bir zerre ağırlığı [bile], {فِي السَّمَوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ} yani zerreden [daha küçüğü], {وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “ne de daha büyüğü; hepsi apaçık bir kitaptadır.” {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ} yani iman edenleri [mükâfatlandırmak için]. {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} “onlar için bir bağışlanma ve değerli bir rızık vardır.” [Buradaki kerîm,] güzel [anlamındadır], yani cennettedir. {وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ} “Âyetlerimizi boşa çıkarmaya/bizi aciz bırakmaya çalışanlar ise;” [bunlar,] bizi atlatıp kaçabileceklerini zannederler. {أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ} “işte onlar için can yakıcı kötü bir azap vardır.” İbn Kesîr, Hafs ve Ya'kūb burada ve Câsiye suresinde "azap" kelimesinin sıfatı olarak ref ile "أَلِيمٌ" (elîmun) şeklinde okumuşlardır. [Diğer [imamlar] ise "ricz" kelimesinin sıfatı olarak cer ile okumuşlardır. Katâde şöyle demiştir: Ricz, azabın en kötüsüdür.]2 {وَيَرَى الَّذِينَ} [yani: Görürler]3 {أُوتُوا الْعِلْمَ} “kendilerine ilim verilenler,” yani Ehl-i Kitap'tan iman edenler: Abdullah b. Selâm ve arkadaşları. Katâde ise şöyle demiştir: Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır. {الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} “Rabbinden sana indirilenin” yani Kur'an'ın, {وَهُوَ الْحَقَّ} “hakkın ta kendisi olduğunu” yani Allah katından geldiğini, {وَيَهْدِي} yani Kur'an'ın ilettiğini [görürler], {إِلَى صِرَاطٍ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ} “Azîz ve Hamîd olanın yoluna” ki o da İslâm'dır.
12504. Metin
{وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ (٧) }
{وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ (٧) } “İnkâr edenler dediler ki: 'Siz paramparça dağılıp yok olduğunuzda, sizin mutlaka yeni bir yaratılış içinde olacağınızı haber veren bir adamı size gösterelim mi?'”
12505. Metin
{أَفْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ الْبَعِيدِ (٨) أَفَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ (٩) وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضْلًا يَا جِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ (١٠) }
{أَفْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ الْبَعِيدِ (٨) أَفَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ (٩) وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضْلًا يَا جِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ (١٠) } “'Allah'a karşı bir yalan mı uydurdu, yoksa onda delilik mi var?' Hayır, ahirete inanmayanlar azap ve derin bir sapıklık içindedirler. Önlerinde ve arkalarında gökten ve yerden ne varsa bakıp görmediler mi? Dilesek onları yerin dibine batırır veya üzerlerine gökten parçalar düşürürüz. Şüphesiz bunda [Rabbine] yönelen her kul için bir ibret vardır. Andolsun ki Davud'a tarafımızdan bir lütufta bulunduk: 'Ey dağlar! Onunla birlikte tesbih edin ve ey kuşlar [siz de]!' Ve onun için demiri yumuşattık.”
12506. Metin
{وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا} مُنْكِرِينَ لِلْبَعْثِ مُتَعَجِّبِينَ مِنْهُ: {هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ} يَعْنُونُ مُحَمَّدًا ﷺ، {إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ} قُطِّعْتُمْ كُلَّ تَقْطِيعٍ وَفُرِّقْتُمْ كُلَّ تَفْرِيقٍ وَصِرْتُمْ تُرَابًا {إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ} يَقُولُ لَكُمْ: إِنَّكُمْ لَفِي خلق جديد. {أَافْتَرَى} أَلِفُ اسْتِفْهَامٍ دَخَلَتْ عَلَى أَلِفِ الْوَصْلِ وَلِذَلِكَ نَصَبَتْ، {عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَمْ بِهِ جِنَّةٌ} يَقُولُونَ: أَزَعَمَ كَذِبًا أَمْ بِهِ جُنُونٌ؟.
{وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenler dediler ki”, yeniden dirilmeyi inkâr ederek ve ona şaşarak: {هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ} “Size haber veren bir adamı gösterelim mi?”, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastediyorlar, {إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ} “Siz paramparça dağılıp yok olduğunuzda”, büsbütün parçalandığınızda, darmadağın olup toprak haline geldiğinizde, {إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ} “sizin mutlaka yeni bir yaratılış içinde olacağınızı”, size: 'Muhakkak siz yeni bir yaratılış içinde olacaksınız' diyen [bir adamı]. {أَفْتَرَى} “[Yalan mı] uydurdu”; buradaki soru elifi vasıl elifinin üzerine dahil olmuştur ve bu sebeple üstün (nasb) almıştır, {عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَمْ بِهِ جِنَّةٌ} “Allah'a karşı bir yalan mı yoksa onda delilik mi var?”, 'Yalan bir iddiada mı bulundu yoksa onda cinnet mi var?' diyorlar.
12507. Metin
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى رَدًّا عَلَيْهِمْ: {بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ الْبَعِيدِ} مِنَ الْحَقِّ فِي الدُّنْيَا. {أَفَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ} فَيَعْلَمُوا أَنَّهُمْ حَيْثُ كَانُوا فَإِنَّ أَرْضِي وَسَمَائِي مُحِيطَةٌ بِهِمْ لَا يَخْرُجُونَ مِنْ أَقْطَارِهَا، وَأَنَا الْقَادِرُ عَلَيْهِمْ، {إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ} قَرَأَ الْكِسَائِيُّ: "نَخْسِفْ بِهِمْ" بِإِدْغَامِ الْفَاءِ فِي الْبَاءِ، {أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: "إِنْ يَشَأْ يَخْسِفْ أَوْ يُسْقِطْ"، بِالْيَاءِ فِيهِنَّ لِذِكْرِ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالنُّونِ فِيهِنَّ، {إِنَّ فِي ذَلِكَ} أَيْ: فِيمَا تَرَوْنَ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، {لَآيَةً} تَدُلُّ عَلَى قُدْرَتِنَا عَلَى الْبَعْثِ، {لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ} تَائِبٍ رَاجِعٍ إِلَى اللَّهِ بِقَلْبِهِ. قَوْلُهُ ﷿: {وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضْلًا} يَعْنِي النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ، وَقِيلَ: الْمُلْكُ. وَقِيلَ: جَمِيعُ مَا أُوتِيَ مِنْ حُسْنِ الصَّوْتِ وَتَلْيِينِ الْحَدِيدِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا خُصَّ بِهِ، {يَا جِبَالُ} أَيْ: وَقُلْنَا يَا جِبَالُ، {أَوِّبِي} أَيْ: سَبِّحِي، {مَعَهُ} إِذَا سَبَحَ، وَقِيلَ: هُوَ تَفْعِيلٌ مِنَ الْإِيَابِ وَهُوَ الرُّجُوعُ، أَيْ: رَجِّعِي مَعَهُ وَقَالَ الْقُتَيْبِيُّ: أَصْلُهُ مِنَ التَّأْوِيبِ فِي السَّيْرِ، وَهُوَ أَنْ يَسِيرَ النَّهَارَ كُلَّهُ وَيَنْزِلُ لَيْلًا كَأَنَّهُ قَالَ أَوِّبِي النَّهَارَ كُلَّهُ بِالتَّسْبِيحِ مَعَهُ. وَقَالَ وَهْبٌ: نَوِّحِي مَعَهُ.
Allah Teâlâ onlara cevap olarak şöyle buyurdu: {بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ الْبَعِيدِ} “Hayır, ahirete inanmayanlar azap ve derin bir sapıklık içindedirler”, dünyada haktan uzak bir sapıklıktadırlar. {أَفَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ} “Önlerinde ve arkalarında gökten ve yerden ne varsa bakıp görmediler mi?”, nerede olurlarsa olsunlar Benim yerimin ve göğümün onları kuşattığını, onların bu sınırların dışına çıkamayacaklarını ve Benim onlara güç yetiren olduğumu bilmezler mi? {إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ} “Dilesek onları yerin dibine batırırız”; Kisâî, fâ harfini bâ harfine idğam ederek "nahsib bihim" şeklinde okumuştur, {أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ} “veya üzerlerine gökten parçalar düşürürüz”; Hamza ve Kisâî, öncesinde Allah zikredildiği için hepsini yâ ile "in yeşa' yahsif ev yuskıt" şeklinde okumuştur, diğerleri ise hepsini nûn ile okumuştur. {إِنَّ فِي ذَلِكَ} “Şüphesiz bunda”, yani gökten ve yerden gördüğünüz şeylerde, {لَآيَةً} “bir ibret vardır”, diriltmeye olan kudretimize delalet eden bir delil vardır, {لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ} “[Rabbine] yönelen her kul için”, tövbe eden, kalbiyle Allah'a dönen her kul için. Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözü: {وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضْلًا} “Andolsun ki Davud'a tarafımızdan bir lütufta bulunduk”, yani peygamberlik ve Kitap verdik; hükümdarlık denilmiştir; kendisine has kılınan güzel ses, demirin yumuşatılması ve benzeri şeylerin tamamı olduğu da söylenmiştir. {يَا جِبَالُ} “Ey dağlar!”, yani: 'Dedik ki: Ey dağlar!', {أَوِّبِي} “Tesbih edin”, yani tesbih et, {مَعَهُ} “onunla birlikte”, o tesbih ettiği vakit. Bunun 'dönmek' manasına gelen 'el-iyâb' (الْإِيَاب) kökünden tef'îl babında olduğu da söylenmiştir, yani: 'Onunla birlikte tekrar et.' Kuteybî dedi ki: Bunun aslı yürüyüşteki 'te'vîb' (التَّأْوِيب) kelimesindendir; o da bütün gün yürüyüp gece konaklamaktır; sanki: 'Onunla birlikte bütün gün boyunca tesbihle yankılan' demiştir. Vehb ise: 'Onunla birlikte feryat edip inleyin' demiştir.
12508. Metin
{وَالطَّيْرَ} عُطِفَ عَلَى مَوْضِعِ الْجِبَالِ، لِأَنَّ كُلَّ مُنَادَى فِي مَوْضِعِ النَّصْبِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: وَسَخَّرْنَا وَأَمَرْنَا الطَّيْرَ أَنْ تُسَبِّحَ مَعَهُ، وَقَرَأَ يَعْقُوبُ: "وَالطَّيْرُ" بِالرَّفْعِ رَدًّا عَلَى الْجِبَالِ، أَيْ: أَوِّبِي أَنْتِ وَالطَّيْرُ. وَكَانَ دَاوُدُ إِذَا نَادَى بِالنَّاحِيَةِ أَجَابَتْهُ الْجِبَالُ بِصَدَاهَا وَعَكَفَتِ الطَّيْرُ عَلَيْهِ مِنْ فَوْقِهِ، فَصَدَى الْجِبَالِ الَّذِي يَسْمَعُهُ النَّاسُ الْيَوْمَ مِنْ ذَلِكَ.
{وَالطَّيْرَ} “Ve [ey] kuşlar!”; dağların (cibâl) mahalli üzerine atfedilmiştir, çünkü her münâdâ nasb mahallindedir. Anlamının: 'Kuşları da boyun eğdirdik ve onunla birlikte tesbih etmelerini emrettik' olduğu da söylenmiştir. Ya'kûb ise cibâl kelimesine atıfla ref olarak "ve't-tayru" şeklinde okumuştur, yani: 'Sen ve kuşlar tesbih edin.' Davud bir tarafa seslendiğinde dağlar yankısıyla ona karşılık verir ve kuşlar da onun üzerinde toplanıp dururdu; insanların bugün duyduğu dağ yankısı da bundandır.
12509. Metin
وَقِيلَ: كَانَ دَاوُدُ إِذَا تَخَلَّلَ الْجِبَالَ فَسَبَّحَ اللَّهَ جَعَلَتِ الْجِبَالُ تُجَاوِبُهُ بِالتَّسْبِيحِ نَحْوَ مَا يُسَبِّحُ.
Davud dağların arasına girip Allah'ı tesbih ettiğinde, dağların da onun tesbih ettiği şekilde tesbihle ona karşılık verdiği söylenmiştir.
12510. Metin
وَقِيلَ: كَانَ دَاوُدُ ﵇ إِذَا لَحِقَهُ فُتُورٌ أَسْمَعُهُ اللَّهُ تَسْبِيحَ الْجِبَالِ تَنْشِيطًا لَهُ. (١) {وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ} حتى ٨٧/أكَانَ الْحَدِيدُ فِي يَدِهِ كَالشَّمْعِ وَالْعَجِينِ يَعْمَلُ مِنْهُ مَا يَشَاءُ مِنْ غَيْرِ نَارٍ وَلَا ضَرْبِ مِطْرَقَةٍ.
Davud aleyhisselâm'a bir gevşeklik ve yorgunluk geldiğinde, Allah'ın onu gayrete getirmek için dağların tesbihini ona işittirdiği söylenmiştir. (1) {وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ} “Ve onun için demiri yumuşattık”; öyle ki demir onun elinde balmumu ve hamur gibi olurdu; ateşe ve çekiç vurmaya gerek kalmaksızın ondan dilediğini yapardı.
12511. Metin
وَكَانَ سَبَبُ ذَلِكَ عَلَى مَا رُوِيَ فِي الْأَخْبَارِ: أَنْ دَاوُدَ ﵇ لَمَّا مَلَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَ مِنْ عَادَتِهِ أَنْ يَخْرُجَ لِلنَّاسِ مُتَنَكِّرًا، فَإِذَا رَأَى رَجُلًا لَا يَعْرِفُهُ تَقَدَّمَ إِلَيْهِ وَسَأَلَهُ عَنْ دَاوُدَ وَيَقُولُ لَهُ: مَا تَقُولُ فِي دَاوُدَ وَالِيكُمْ هَذَا أَيُّ رَجُلٍ هُوَ؟ فَيُثْنُونَ عَلَيْهِ، وَيَقُولُونَ خَيْرًا، فَقَيَّضَ اللَّهُ لَهُ مَلَكًا فِي صُورَةِ آدَمِيٍّ، فَلَمَّا رَآهُ دَاوُدُ تَقَدَّمَ إِلَيْهِ عَلَى عَادَتِهِ فَسَأَلَهُ، فَقَالَ الْمَلَكُ: نِعْمَ الرَّجُلُ هُوَ لَوْلَا خَصْلَةٌ فِيهِ، فَرَاعَ دَاوُدَ ذَلِكَ وَقَالَ: مَا هِيَ يَا عَبْدَ اللَّهِ؟ قَالَ: إِنَّهُ يَأْكُلُ وَيُطْعِمُ عِيَالَهُ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ، قَالَ فَتَنَبَّهَ لِذَلِكَ وَسَأَلَ اللَّهَ أَنْ يُسَبِّبَ لَهُ سَبَبًا يَسْتَغْنِي بِهِ عَنْ بَيْتِ الْمَالِ، فَيَتَقَوَّتُ مِنْهُ وَيُطْعِمُ عِيَالَهُ، فَأَلَانَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ الْحَدِيدَ وَعَلَّمَهُ صَنْعَةَ الدِّرْعِ، وَإِنَّهُ أَوَّلُ مَنِ اتَّخَذَهَا. (٢) وَيُقَالُ: إِنَّهُ كَانَ يَبِيعُ كُلَّ دِرْعٍ بِأَرْبَعَةِ آلَافِ دِرْهَمٍ، فَيَأْكُلُ وَيُطْعِمُ مِنْهَا عِيَالَهُ وَيَتَصَدَّقُ مِنْهَا عَلَى الْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ.
Rivayetlerde aktarıldığına göre bunun sebebi şuydu: Davud aleyhisselâm İsrailoğullarına hükümdar olduğunda, tebdil-i kıyafet ederek halkın arasına çıkmak adetiydi. Tanımadığı bir adam gördüğünde yanına yaklaşır ve ona Davud'u sorup şöyle derdi: 'Bu yöneticiniz Davud hakkında ne dersiniz, o nasıl bir adamdır?' Onlar da onu över ve hayır söylerlerdi. Bunun üzerine Allah ona insan suretinde bir melek gönderdi. Davud onu görünce adet olduğu üzere yanına yaklaşıp sordu. Melek şöyle dedi: 'Ondaki bir haslet olmasa, ne güzel adamdır!' Bu durum Davud'u telaşlandırdı ve: 'Ey Allah'ın kulu, o nedir?' dedi. [Melek]: 'O, beytülmâlden yer ve ailesine de oradan yedirir' dedi. [Davud] bunun farkına vardı ve Allah'tan kendisine beytülmâle muhtaç olmayacağı, ondan rızıklanıp ailesine yedireceği bir sebep kılmasını diledi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onun için demiri yumuşattı ve ona zırh yapma sanatını öğretti; zırhı ilk yapan da odur. (2) Denilir ki: O her bir zırhı dört bin dirheme satar, ondan yer, ailesine yedirir ve fakirlerle miskinlere de sadaka verirdi.
12512. Metin
وَيُقَالُ إِنَّهُ كَانَ يَعْمَلُ كُلَّ يَوْمٍ دِرْعًا يَبِيعُهَا بِسِتَّةِ آلَافِ دِرْهَمٍ، فَيُنْفِقُ أَلْفَيْنِ مِنْهَا عَلَى نَفْسِهِ وَعِيَالِهِ، وَيَتَصَدَّقُ بِأَرْبَعَةِ آلَافٍ عَلَى فُقَرَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، (٣) قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "كَانَ دَاوُدُ ﵇ لَا يَأْكُلُ إِلَّا مِنْ عَمَلِ يَدِهِ". (٤)
Denilir ki o her gün bir zırh yapar, onu altı bin dirheme satar, bunun iki binini kendisine ve ailesine harcar, dört binini de İsrailoğullarının fakirlerine sadaka olarak dağıtırdı. (3) Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Davud aleyhisselâm ancak elinin emeğinden yerdi." (4)
12513. Metin
{أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١) }
{أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١) } “Geniş ve tam zırhlar yap, dokumasını da ölçülü tut ve salih amel işleyin. Şüphesiz Ben yaptıklarınızı hakkıyla görenim [diye vahyettik].”
12514. Metin
{أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ} دُرُوعًا كَوَامِلَ وَاسِعَاتٍ طِوَالًا تَسْحَبُ فِي الْأَرْضِ، {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ} وَالسَّرْدُ نَسْجُ الدُّرُوعِ، يُقَالُ لِصَانِعِهِ: السَّرَّادُ وَالزَّرَّادُ، يَقُولُ: قَدِّرِ الْمَسَامِيرَ فِي حَلَقِ الدِّرْعِ
{أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ} “Geniş ve tam zırhlar yap”1 [ifadesi]; yerde sürünen tam, geniş ve uzun zırhlar [yap demektir].2 {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ} “dokumasını da ölçülü tut”;3 serd (السَّرْدُ), zırh dokumaktır. Zırh yapana serrâd (السَّرَّادُ) ve zerrâd (الزَّرَّادُ) denir. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Zırhın halkalarındaki çivileri ölçülü yap.4
12515. Metin
أَيْ: لَا تَجْعَلِ الْمَسَامِيرَ دِقَاقًا فَتُفْلِتُ وَلَا غِلَاظًا فَتَكْسِرُ الْحَلَقَ، وَيُقَالُ: "السَّرْدُ" الْمِسْمَارُ فِي الْحَلْقَةِ، يُقَالُ: دِرْعٌ مَسْرُودَةٌ أَيْ: مَسْمُورَةُ الْحَلَقِ، وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ اجْعَلْهُ عَلَى الْقَصْدِ وَقَدْرِ الْحَاجَةِ، {وَاعْمَلُوا صَالِحًا} يُرِيدُ: دَاوُدَ وَآلَهُ، {إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}
yani: Çivileri ne çok ince yap ki yerinden çıksın, ne de çok kalın yap ki halkaları kırsın. Serd (السَّرْدُ) kelimesinin halkadaki çivi olduğu da söylenmiştir; nitekim 'Dir'un mesrûdetun' (دِرْعٌ مَسْرُودَةٌ), yani halkaları çivilenmiş zırh denir. 'Ve kaddir fî's-serd' (وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ), onu ölçülü ve ihtiyaç miktarınca yap demektir. {وَاعْمَلُوا صَالِحًا} “ve salih amel işleyin”, Davud ve ailesini kastediyor; {إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Şüphesiz Ben yaptıklarınızı hakkıyla görenim.”
12516. Metin
{وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ (١٢) يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُوا آلَ دَاوُدَ شُكْرًا وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ (١٣) }
{وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ (١٢) يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُوا آلَ دَاوُدَ شُكْرًا وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ (١٣) } “Süleyman'a da sabah gidişi bir aylık, akşam dönüşü bir aylık yol olan rüzgârı boyun eğdirdik. Onun için erimiş bakır pınarını akıttık. Cinlerden de Rabbinin izniyle onun önünde çalışanlar vardı. Onlardan kim emrimizden saparsa, ona alevli ateşin azabından tattırırız. Onlar Süleyman için dilediği yüksek binalar, heykeller, havuzlar gibi çanaklar ve yerinden kımıldamaz kazanlar yaparlardı. Ey Davud ailesi, şükrederek çalışın! Zira kullarımdan hakkıyla şükreden pek azdır.”
12517. Metin
{وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ} أَيْ: وَسَخَّرْنَا لِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ، وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ: الرِّيحُ بِالرَّفْعِ أَيْ: لَهُ تَسْخِيرُ الرِّيحِ، {غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ} أَيْ: سَيْرُ غُدُوِّ تِلْكَ الرِّيحِ الْمُسَخَّرَةِ لَهُ مَسِيرَةَ شَهْرٍ، وَسَيْرُ رَوَاحِهَا مَسِيرَةَ شَهْرٍ، وَكَانَتْ تَسِيرُ بِهِ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ مَسِيرَةَ شَهْرَيْنِ.
{وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ} “Süleyman'a da rüzgârı [boyun eğdirdik]”, yani Süleyman'a rüzgârı musahhar kıldık; Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ref ile "er-rîhu" şeklinde okumuştur, yani: Rüzgârın boyun eğdirilmesi ona aittir. {غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ} “Sabah gidişi bir aylık, akşam dönüşü bir aylık yoldur”, yani kendisine boyun eğdirilen o rüzgârın sabah gidiş mesafesi bir aylık yol, akşam dönüş mesafesi de bir aylık yoldur. Rüzgâr onu bir günde iki aylık mesafeye götürürdü.
12518. Metin
قَالَ الْحَسَنُ: كَانَ يَغْدُو مِنْ دِمَشْقَ فَيَقِيلُ بِاصْطَخْرَ وَبَيْنَهُمَا مَسِيرَةُ شَهْرٍ، ثُمَّ يَرُوحُ مِنْ اصْطَخْرَ فَيَبِيتُ بِكَابُلَ وَبَيْنَهُمَا مَسِيرَةُ شَهْرٍ لِلرَّاكِبِ الْمُسْرِعِ. وَقِيلَ: إنه كان يتغذى بِالرَّيِّ وَيَتَعَشَّى بِسَمَرْقَنْدَ. (١)
Hasan[-ı Basrî] dedi ki: Şam'dan sabahleyin yola çıkar, İstahr'da öğle uykusuna yatardı; ikisi arası bir aylık mesafedir. Sonra İstahr'dan akşam vakti yola çıkar, Kabil'de gecelerdi; ikisi arası hızlı giden bir süvari için bir aylık mesafedir. Onun öğle yemeğini Rey'de yiyip akşam yemeğini Semerkant'ta yediği de söylenmiştir. (1)
12519. Metin
{وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ} أَيْ: أَذَبْنَا لَهُ عَيْنَ النُّحَاسِ، وَ"الْقِطْرِ": النُّحَاسُ.
{وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ} “Onun için erimiş bakır pınarını akıttık”, yani onun için bakır madenini erittik; Kıtr (الْقِطْرِ), bakır demektir.
12520. Metin
قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: أُجْرِيَتْ لَهُ عَيْنُ النُّحَاسِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ بِلَيَالِيهِنَّ كَجَرْيِ الْمَاءِ، وَكَانَ بِأَرْضِ الْيَمَنِ، وَإِنَّمَا يَنْتَفِعُ النَّاسُ الْيَوْمَ بِمَا أَخْرَجَ اللَّهُ لِسُلَيْمَانَ. (٢)
Tefsir ehli dedi ki: Bakır pınarı, tıpkı suyun akması gibi gece ve gündüzleriyle üç gün boyunca onun için akıtıldı. Bu pınar Yemen topraklarındaydı; insanların bugün faydalandıkları bakır, ancak Allah'ın Süleyman için çıkardığı o madendendir. (2)
12521. Metin
{وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ} بِأَمْرِ رَبِّهِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَخَّرَ اللَّهُ الْجِنَّ لِسُلَيْمَانَ وَأَمَرَهُمْ بِطَاعَتِهِ فِيمَا يَأْمُرُهُمْ بِهِ، {وَمَنْ يَزِغْ} أَيْ: يَعْدِلْ، {مِنْهُمْ} مِنَ الْجِنِّ، {عَنْ أَمْرِنَا} الَّذِي أَمَرْنَا بِهِ مِنْ طَاعَةِ سُلَيْمَانَ، {نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ} فِي الْآخِرَةِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: فِي الدُّنْيَا وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ ﷿ وَكَّلَ بِهِمْ مَلَكًا بِيَدِهِ سَوْطٌ مِنْ نَارٍ فَمَنْ زَاغَ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِ سُلَيْمَانَ ضَرَبَهُ ضَرْبَةً أَحْرَقَتْهُ. {يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ} أَيْ: مَسَاجِدَ، وَالْأَبْنِيَةِ الْمُرْتَفِعَةِ، وَكَانَ مِمَّا عَمِلُوا لَهُ بَيْتُ الْمَقْدِسِ ابْتَدَأَهُ دَاوُدُ وَرَفَعَهُ قَدْرَ قَامَةِ رَجُلٍ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ إِنِّي لَمْ أَقَضْ ذَلِكَ عَلَى يَدِكَ وَلَكِنِ ابْنٌ
{وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ} “Cinlerden de Rabbinin izniyle onun önünde çalışanlar vardı”, [yani] Rabbinin emriyle. İbn Abbâs şöyle dedi: Allah cinleri Süleyman'ın hizmetine verdi ve onlara emrettiği hususlarda kendisine itaat etmelerini buyurdu. {وَمَنْ يَزِغْ} “İçlerinden her kim saparsa”, yani yüz çevirirse, {مِنْهُمْ} “onlardan”, cinlerden, {عَنْ أَمْرِنَا} “bizim emrimizden”, Süleyman'a itaat etmeleri konusunda emrettiğimiz şeyden, {نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ} “ona çılgın alevli ateşin azabından tattırırız”, âhirette. Bazıları da şöyle demiştir: Dünyada [tattırırız]; çünkü Azîz ve Celîl olan Allah onların başına elinde ateşten bir kamçı bulunan bir melek görevlendirmiştir; içlerinden kim Süleyman'ın emrinden saparsa [melek] ona öyle bir darbe indirir ki bu onu yakıp kül eder.1 {يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ} “Onun için dilediği mabetleri yapıyorlardı”, yani mescitler ve yüksek binalar [yapıyorlardı]. Onların Süleyman için inşa ettikleri yapılardan biri de Beytülmakdis idi.2 [İnşasına] Dâvûd başlamış ve onu bir insan boyu kadar yükseltmişti. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: Şüphesiz ben bunu senin elinle [tamamlamayı] takdir etmedim; fakat senin bir oğlun
12522. Metin
لَكَ أُمَلِّكُهُ بَعْدَكَ اسْمُهُ سُلَيْمَانُ أَقْضِي تَمَامَهُ عَلَى يَدِهِ، فَلَمَّا تَوَفَّاهُ اللَّهُ اسْتَخْلَفَ سُلَيْمَانَ فَأَحَبَّ إِتْمَامَ بِنَاءِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، فَجَمَعَ الْجِنَّ وَالشَّيَاطِينَ وَقَسَّمَ عَلَيْهِمُ الْأَعْمَالَ فَخَصَّ كُلَّ طَائِفَةٍ مِنْهُمْ بِعَمَلٍ يَسْتَخْلِصُهَا لَهُ، فَأَرْسَلَ الْجِنَّ وَالشَّيَاطِينَ فِي تَحْصِيلِ الرُّخَامِ وَالْمَهَا الْأَبْيَضِ مِنْ مَعَادِنِهِ، وَأَمَرَ بِبِنَاءِ الْمَدِينَةِ بِالرُّخَامِ وَالصُّفَّاحِ، وَجَعَلَهَا اثْنَي عَشَرَ رَبَضًا، وَأَنْزَلَ كُلَّ رَبَضٍ مِنْهَا سِبْطًا مِنَ الْأَسْبَاطِ، وَكَانُوا اثْنَي عَشَرَ سِبْطًا، فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ بِنَاءِ الْمَدِينَةِ ابْتَدَأَ فِي بِنَاءِ الْمَسْجِدِ فَوَجَّهَ (١) الشَّيَاطِينِ فِرَقًا فِرَقًا يَسْتَخْرِجُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَالْيَاقُوتَ مِنْ مَعَادِنِهَا وَالدُّرَّ الصَّافِي مِنَ الْبَحْرِ، وَفِرَقًا يَقْلَعُونَ الْجَوَاهِرَ وَالْحِجَارَةَ مِنْ أَمَاكِنِهَا، وَفِرَقًا يَأْتُونَهُ بِالْمِسْكِ وَالْعَنْبَرِ وَسَائِرِ الطِّيبِ مِنْ أَمَاكِنِهَا، فَأَتَى مِنْ ذَلِكَ بِشَيْءٍ لَا يُحْصِيهِ إِلَّا اللَّهُ ﷿، ثُمَّ أَحْضَرَ الصَّنَاعِينِ وَأَمَرَهُمْ بِنَحْتِ تِلْكَ الْحِجَارَةِ الْمُرْتَفِعَةِ وَتَصْيِيرِهَا أَلْوَاحًا وَإِصْلَاحِ تِلْكَ الْجَوَاهِرِ وَثَقْبِ الْيَوَاقِيتِ وَالْلَآلِىءِ، فَبَنَى الْمَسْجِدَ بِالرُّخَامِ الْأَبْيَضِ وَالْأَصْفَرِ وَالْأَخْضَرِ وَعَمَّدَهُ بِأَسَاطِينِ الْمَهَا الصَّافِي وَسَقَّفَهُ بِأَلْوَاحِ الْجَوَاهِرِ الثَّمِينَةِ وَفَصَّصَ سُقُوفَهُ وَحِيطَانَهُ بِالْلَآلِىءِ وَالْيَوَاقِيتِ وَسَائِرِ الْجَوَاهِرِ، وَبَسَطَ أرضه بألواح الفيروزج فَلَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ فِي الْأَرْضِ بَيْتٌ أَبْهَى وَلَا أَنْوَرَ مِنْ ذَلِكَ الْمَسْجِدِ، وَكَانَ يُضِيءُ فِي الظُّلْمَةِ كَالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ، فَلَمَّا فَرَغَ مِنْهُ جَمَعَ إِلَيْهِ أَحْبَارَ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَعْلَمَهُمْ أَنَّهُ بَنَاهُ لِلَّهِ ﷿، وَأَنَّ كُلَّ شَيْءٍ فِيهِ خَالِصٌ لِلَّهِ، وَاتَّخَذَ ذَلِكَ الْيَوْمَ الَّذِي فَرَغَ مِنْهُ عِيدًا.
vardır ki senden sonra onu hükümdar kılacağım; adı Süleyman'dır, onun tamamlanmasını onun eliyle takdir edeceğim. Allah Davud'un canını alınca Süleyman hükümdar oldu ve Beytülmakdis'in inşasını tamamlamayı arzuladı. Cinleri ve şeytanları topladı, aralarında işleri paylaştırdı; her bir grubu kendilerine has bir işle görevlendirdi. Cinleri ve şeytanları madenlerinden mermer ve beyaz billur taşları çıkarmak üzere gönderdi. Şehrin mermer ve yassı taş levhalarla inşa edilmesini emretti; orayı on iki mahalleye böldü ve her mahalleye kabilelerden bir boyu yerleştirdi; onlar da on iki boy idi. Şehrin inşasını bitirince mescidin inşasına başladı; şeytanları bölük bölük görevlendirdi; bir kısmı madenlerinden altın, gümüş ve yakut, denizden saf inci çıkarıyordu; bir kısmı yerlerinden mücevher ve taşları söküp getiriyordu; bir kısmı da yerlerinden ona misk, amber ve diğer güzel kokuları getiriyordu. Onlardan ancak Aziz ve Celil olan Allah'ın sayabileceği kadar çok şey getirdi. Sonra sanatkârları getirtti; o yüksek taşları yontup levhalar haline getirmelerini, o mücevherleri düzeltmelerini, yakut ve incileri delmelerini emretti. Böylece mescidi beyaz, sarı ve yeşil mermerlerle inşa etti; sütunlarını saf billur taşlardan dikti, tavanını kıymetli mücevher levhalarla kapladı; tavanlarını ve duvarlarını inciler, yakutlar ve diğer mücevherlerle süsledi; zeminini de firuze levhalarla döşedi. O gün yeryüzünde o mescitten daha görkemli ve daha aydınlık bir yapı yoktu; dolunay gecesindeki ay gibi karanlıkta parlardı. İnşayı bitirince İsrailoğullarının bilginlerini yanına topladı ve burayı Aziz ve Celil olan Allah için inşa ettiğini, içindeki her şeyin sırf Allah için olduğunu onlara bildirdi ve inşanın bittiği o günü bayram ilan etti.
12523. Metin
وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "لَمَّا فَرَغَ سُلَيْمَانُ مِنْ بِنَاءِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ سَأَلَ رَبَّهُ ثَلَاثًا فَأَعْطَاهُ اثْنَيْنِ، وَأَنَا أَرْجُو أَنْ يَكُونَ أَعْطَاهُ الثَّالِثَةَ، سَأَلَ حُكْمًا يُصَادِفُ حُكْمَهُ، فَأَعْطَاهُ إِيَّاهُ وَسَأَلَهُ مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ، فَأَعْطَاهُ إِيَّاهُ، وَسَأَلَهُ أَنْ لَا يَأْتِيَ هَذَا الْبَيْتَ أَحَدٌ يُصَلِّي فِيهِ رَكْعَتَيْنِ إِلَّا خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ، وَأَنَا أَرْجُو أَنْ يَكُونَ. قَدْ أَعْطَاهُ ذَلِكَ". (٢) .
Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Süleyman Beytülmakdis'in inşasını bitirince Rabbinden üç şey diledi; Rabbi ona ikisini verdi, ben üçüncüsünü de vermiş olmasını ümit ediyorum: O'nun hükmüne uygun düşecek bir hüküm verme yeteneği diledi, bunu ona verdi. Kendisinden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir hükümdarlık diledi, bunu da ona verdi. Bu mescide gelip orada iki rekât namaz kılan hiç kimsenin, annesinden doğduğu günkü gibi günahlarından arınmadan çıkmamasını diledi; ben bunu da ona vermiş olmasını ümit ediyorum." (2)
12524. Metin
قَالُوا: فَلَمْ يَزَلْ بَيْتُ الْمَقْدِسِ عَلَى مَا بَنَاهُ سُلَيْمَانُ حَتَّى غَزَاهُ بُخْتَنَصَّرُ فَخَرَّبَ الْمَدِينَةَ وَهَدَمَهَا وَنَقَضَ الْمَسْجِدَ، وَأَخَذَ مَا كَانَ فِي سُقُوفِهِ وَحِيطَانِهِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ وَسَائِرِ الْجَوَاهِرِ، فَحَمَلَهُ إِلَى دَارِ مَمْلَكَتِهِ مِنْ أَرْضِ الْعِرَاقِ، وَبَنَى الشَّيَاطِينُ لِسُلَيْمَانَ بِالْيَمَنِ حُصُونًا كَثِيرَةً [عَجِيبَةً] ٣ مِنَ الصَّخْرِ.
[Âlimler] şöyle dediler: Beytülmakdis, Buhtunnasr oraya saldırıp şehri tahrip edene, yıkıp yerle bir edene ve mescidi bozana kadar Süleyman'ın inşa ettiği şekilde kaldı. [Buhtunnasr] tavanlarında ve duvarlarında bulunan altın, gümüş, inci, yakut ve diğer bütün mücevherleri alıp Irak topraklarındaki krallık merkezine taşıdı. Şeytanlar da Süleyman için Yemen'de kayadan pek çok [hayret verici]3 kaleler inşa ettiler.
12525. Metin
قَوْلُهُ ﷿: {وَتَمَاثِيلَ} أَيْ: كَانُوا يَعْمَلُونَ لَهُ تَمَاثِيلَ، أَيْ: صُوَرًا مِنْ نُحَاسٍ وَصُفْرٍ وَشَبَّةٍ وَزُجَاجٍ وَرُخَامٍ. وَقِيلَ: كَانُوا يُصَوِّرُونَ السِّبَاعَ وَالطُّيُورَ. وَقِيلَ: كَانُوا يَتَّخِذُونَ صُوَرَ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ وَالصَّالِحِينَ فِي الْمَسَاجِدِ لِيَرَاهَا النَّاسُ فَيَزْدَادُوا عِبَادَةً، وَلَعَلَّهَا كَانَتْ مُبَاحَةً فِي شَرِيعَتِهِمْ، كَمَا أَنَّ عِيسَى كَانَ يَتَّخِذُ صُوَرًا مِنَ الطِّينِ فَيَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا [بِإِذْنِ اللَّهِ] . (١)
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözü: {وَتَمَاثِيلَ} “ve heykeller”, yani onun için heykeller yaparlardı; bakırdan, pirinçten, tunçtan, camdan ve mermerden suretler. Yırtıcı hayvanların ve kuşların suretlerini yaptıkları söylenmiştir. İnsanlar görüp ibadette gayretlerini artırsınlar diye mescitlere meleklerin, peygamberlerin ve salih zatların suretlerini yaptıkları da söylenmiştir; nitekim İsa çamurdan suretler yapıp içine üflüyor ve [Allah'ın izniyle] kuş oluyordu; bu durum belki de onların şeriatında mübahtı. (1)
12526. Metin
{وَجِفَانٍ} أَيْ: قِصَاعٍ واحدتها جفنة، ٨٧/ب {كَالْجَوَابِ} كَالْحِيَاضِ الَّتِي يُجْبَى فِيهَا الْمَاءُ، أَيْ: يُجْمَعُ، وَاحِدَتُهَا جَابِيَةٌ، يُقَالُ: كَانَ يَقْعُدُ عَلَى الْجَفْنَةِ الْوَاحِدَةِ أَلْفُ رَجُلٍ يَأْكُلُونَ مِنْهَا {وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ} ثَابِتَاتٍ لَهَا قَوَائِمُ لَا يُحَرَّكْنَ عَنْ أَمَاكِنِهَا لِعَظْمِهِنَّ، وَلَا يَنْزِلْنَ وَلَا يُعَطَّلْنَ، وَكَانَ يَصْعَدُ عَلَيْهَا بِالسَّلَالِمِ، وَكَانَتْ بِالْيَمَنِ.
{وَجِفَانٍ} “ve çanaklar”, yani büyük tepsiler ve kâseler; tekili cefnedir (جَفْنَة), {كَالْجَوَابِ} “havuzlar gibi”, içine su toplanan havuzlar gibi; tekili câbiyedir (جَابِيَة). Denilir ki bir kâsenin başına bin kişi oturur ve ondan yerdi. {وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ} “ve yerinden kımıldamaz kazanlar”, büyüklüklerinden dolayı ayakları üzerinde sabit duran, yerlerinden oynatılamayan, [ocaktan] indirilmeyen ve boş bırakılmayan kazanlar; üzerlerine merdivenlerle çıkılırdı ve bunlar Yemen'deydi.
12527. Metin
{اعْمَلُوا آلَ دَاوُدَ شُكْرًا} أَيْ: وَقُلْنَا اعْمَلُوا آلَ دَاوُدَ شُكْرًا، مَجَازُهُ: اعْمَلُوا يَا آلَ دَاوُدَ بِطَاعَةِ اللَّهِ شُكْرًا لَهُ عَلَى نِعَمِهِ.
{اعْمَلُوا آلَ دَاوُدَ شُكْرًا} “Ey Davud ailesi, şükrederek çalışın!”, yani: Dedik ki: Ey Davud ailesi, şükrederek çalışın! Bunun mecazi anlamı şudur: Ey Davud ailesi, O'nun nimetlerine şükür olarak Allah'a itaatle amel edin.
12528. Metin
{وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ} أَيِ: الْعَامِلُ بِطَاعَتِي شُكْرًا لِنِعْمَتِي.
{وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ} “Zira kullarımdan hakkıyla şükreden pek azdır”, yani nimetime şükür olsun diye Bana itaatle amel eden pek azdır.
12529. Metin
قِيلَ: الْمُرَادُ مِنْ "آلِ دَاوُدَ" هُوَ دَاوُدُ نَفْسُهُ. وَقِيلَ: دَاوُدُ وَسُلَيْمَانُ وَأَهْلُ بَيْتِهِ.
"Âl-i Davud" (Davud ailesi) ifadesiyle bizzat Davud'un kendisinin kastedildiği söylenmiştir. Davud, Süleyman ve onun hane halkının kastedildiği de söylenmiştir.
12530. Metin
وَقَالَ جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ: سَمِعْتُ ثَابِتًا يَقُولُ: كَانَ دَاوُدُ نَبِيُّ اللَّهِ ﵇ قَدْ جَزَّأَ سَاعَاتِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ عَلَى أَهْلِهِ فَلَمْ تَكُنْ تَأْتِي سَاعَةٌ مِنْ سَاعَاتِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِلَّا وَإِنْسَانٌ مِنْ آلِ دَاوُدَ قَائِمٌ يُصَلِّي. (٢)
Ca'fer b. Süleyman dedi ki: Sâbit'in şöyle dediğini işittim: Allah'ın peygamberi Davud aleyhisselâm gece ve gündüzün saatlerini ailesi arasında taksim etmişti; öyle ki gece ve gündüz saatlerinden hiçbir saat geçmezdi ki Davud ailesinden bir kimse kalkıp namaz kılıyor olmasın. (2)
12531. Metin
{فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ (١٤) }
{فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ (١٤) } “Onun ölümüne hükmettiğimiz zaman, onlara onun öldüğünü ancak değneğini yiyen bir ağaç kurdu gösterdi. O yere yıkılınca cinler anladılar ki, şayet gaybı biliyor olsalardı o alçaltıcı azap içinde kalıp durmazlardı.”
12532. Metin
{فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ} أَيْ: عَلَى سُلَيْمَانَ.
{فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ} “Onun ölümüne hükmettiğimiz zaman”, yani Süleyman'ın.
12533. Metin
قَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ: كَانَ سُلَيْمَانُ ﵇ يَتَجَرَّدُ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ السَّنَةَ وَالسَّنَتَيْنِ، وَالشَّهْرَ وَالشَّهْرَيْنِ، وَأَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ وَأَكْثَرَ يُدْخِلُ فِيهِ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ، فَأَدْخَلَهُ فِي الْمَرَّةِ الَّتِي مَاتَ فِيهَا، وَكَانَ بَدْءُ ذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ لَا يُصْبِحُ يَوْمًا إِلَّا نَبَتَتْ فِي مِحْرَابِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ شَجَرَةٌ، فَيَسْأَلُهَا: مَا اسْمُكِ؟ فَتَقُولُ: اسْمِي كَذَا، فَيَقُولُ: لِأَيِّ شَيْءٍ أَنْتِ؟ فَتَقُولُ: لِكَذَا وَكَذَا، فَيَأْمُرُ بِهَا فَتُقْطَعُ، فَإِنْ كَانَتْ نَبَتَتْ لِغَرْسٍ غَرَسَهَا، وَإِنْ كَانَتْ لِدَوَاءٍ كَتَبَ، حَتَّى نَبَتَتِ الْخَرُّوبَةُ، فَقَالَ لَهَا: مَا أَنْتِ؟ قَالَتِ: الْخَرُّوبَةُ، قَالَ: لِأَيِّ شَيْءٍ نَبَتِّ؟ قَالَتْ: لِخَرَابِ مَسْجِدِكَ، فَقَالَ سُلَيْمَانُ: مَا كَانَ اللَّهُ لِيُخَرِّبَهُ وَأَنَا حَيٌّ، أَنْتِ الَّتِي عَلَى
İlim ehli şöyle dedi: Süleyman aleyhisselâm Beytülmakdis'te bir yıl, iki yıl, bir ay, iki ay veya bundan daha az ya da daha çok süreyle [ibadete] çekilirdi; yiyeceğini ve içeceğini oraya koyardı.1 Vefat ettiği seferde de yiyeceğini içeceğini oraya koymuştu. Bu durumun başlangıcı şöyleydi: Sabahladığı her gün Beytülmakdis'in mihrabında mutlaka bir ağaç biterdi. Ona: “Adın nedir?” diye sorar, o da: “Adım şudur” derdi. “Ne için [faydalı]sın?” diye sorar, o da: “Şunun ve şunun için” derdi. Bunun üzerine onun kesilmesini emrederdi; şayet dikilmek için bitmişse onu diker, şifa/ilaç için ise [özelliklerini] yazardı. Nihayetinde keçiboynuzu (el-harrûbe) bitti. Ona: “Sen nesin?” dedi. “Keçiboynuzuyum” dedi. “Ne için bittin?” dedi. “Mescidinin harabiyeti için” dedi. Bunun üzerine Süleyman: “Ben hayatta olduğum müddetçe Allah burayı harap etmez. Sen, [senin]2
12534. Metin
وَجْهِكِ هَلَاكِي وَخَرَابُ بَيْتِ الْمَقْدِسِ! فَنَزَعَهَا وَغَرَسَهَا فِي حَائِطٍ لَهُ، ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ عَمِّ عَلَى الْجِنِّ مَوْتِي حَتَّى يَعْلَمَ الْإِنْسُ أَنَّ الْجِنَّ لَا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ، وَكَانَتِ الْجِنُّ تُخْبِرُ الْإِنْسَ أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ مِنَ الْغَيْبِ أَشْيَاءَ وَيَعْلَمُونَ مَا فِي غَدٍ، ثُمَّ دَخَلَ الْمِحْرَابَ فَقَامَ يُصَلِّي مُتَّكِئًا عَلَى عَصَاهُ فَمَاتَ قَائِمًا وَكَانَ لِلْمِحْرَابِ كِوًى بَيْنَ يَدَيْهِ وَخَلْفَهُ، فَكَانَتِ الْجِنُّ يَعْمَلُونَ تِلْكَ الْأَعْمَالَ الشَّاقَّةَ الَّتِي كَانُوا يَعْمَلُونَ فِي حَيَاتِهِ، وَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ يَحْسَبُونَ أَنَّهُ حَيٌّ، وَلَا يُنْكِرُونَ احْتِبَاسَهُ عَنِ الْخُرُوجِ إِلَى النَّاسِ لِطُولِ صَلَاتِهِ قَبْلَ ذَلِكَ، فَمَكَثُوا يَدْأَبُونَ لَهُ بَعْدَ مَوْتِهِ حَوْلًا كَامِلًا حَتَّى أَكَلَتِ الْأَرَضَةُ عَصَا سُلَيْمَانَ، فَخَرَّ مَيِّتًا فَعَلِمُوا بِمَوْتِهِ. (١)
yüzünden benim helakimin ve Beytülmakdis'in harabının gerçekleşeceği ağaçsın!' Onu söküp kendisine ait bir bahçe duvarının kenarına dikti. Sonra: 'Allahım, insanlar cinlerin gaybı bilmediğini anlasınlar diye ölümümü cinlere gizle' dedi. Çünkü cinler insanlara gayptan bazı şeyleri bildiklerini ve yarın ne olacağını bildiklerini söylüyorlardı. Sonra mihraba girdi, asasına dayanarak namaza durdu ve ayakta vefat etti. Mihrabın önünde ve arkasında pencereler vardı; cinler onun sağlığında yaptıkları o meşakkatli işleri yapmaya devam ediyor, ona bakıp hayatta olduğunu sanıyorlardı. Daha önceki uzun namazlarından dolayı onun insanların arasına çıkmamasını yadırgamıyorlardı. Böylece onun vefatından sonra tam bir yıl boyunca onun için canla başla çalışmaya devam ettiler; nihayet ağaç kurdu (güve) Süleyman'ın asasını yiyip bitirdi. O da ölü olarak yere yıkıldı ve böylece onun öldüğünü anladılar. (1)
12535. Metin
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَشَكَرَتِ الْجِنُّ الْأَرَضَةَ فَهُمْ يَأْتُونَهَا بِالْمَاءِ وَالطِّينِ فِي جَوْفِ الْخَشَبِ، (٢) فَذَلِكَ قَوْلُهُ: {مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ} وَهِيَ الْأَرَضَةُ {تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ} يَعْنِي: عَصَاهُ، قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ، وَأَبُو عَمْرٍو: "مِنْسَاتَهُ" بِغَيْرِ هَمْزٍ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْهَمْزِ، وَهُمَا لُغَتَانِ، وَيُسَكِّنُ ابْنُ عَامِرٍ الْهَمْزَ، وَأَصْلُهَا مِنْ: نَسَأْتُ الْغَنَمَ، أَيْ: زَجَرْتُهَا وَسُقْتُهَا، وَمِنْهُ: نَسَأَ اللَّهُ فِي أَجَلِهِ، أَيْ: أَخَّرَهُ.
İbn Abbâs dedi ki: Cinler ağaç kurduna teşekkür ettiler; bu yüzden ona ağacın içine su ve çamur taşırlar. (2) İşte Allah'ın şu sözü bundandır: {مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ} “Onlara onun öldüğünü ancak yer hayvanı (ağaç kurdu) gösterdi”, o da güvedir, {تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ} “değneğini yiyen”, yani asasını; Medine ehli ve Ebû Amr hemzesiz olarak "minsâtehû" şeklinde okudu; diğerleri ise hemze ile okudu, bunlar iki ayrı lehçedir; İbn Âmir ise hemzeyi sakin kıldı. Bunun aslı: 'Nese'tü'l-ğanem' (نَسَأْتُ الْغَنَمَ), yani davarı sürüp güttüm ifadesindendir; 'Nese'allâhu fî ecelihî' (نَسَأَ اللَّهُ فِي أَجَلِهِ), yani Allah onun ecelini tehir edip uzattı sözü de bundandır.
12536. Metin
{فَلَمَّا خَرَّ} أَيْ: سَقَطَ عَلَى الْأَرْضِ، {تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ} أَيْ: عَلِمَتِ الْجِنُّ وَأَيْقَنَتْ، {أَنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ} أَيْ: فِي التَّعَبِ وَالشَّقَاءِ مُسَخَّرِينَ لِسُلَيْمَانَ وَهُوَ مَيِّتٌ يَظُنُّونَهُ حَيًّا، أَرَادَ اللَّهُ بِذَلِكَ أَنْ يُعْلِمَ الْجِنَّ أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ، لِغَلَبَةِ الْجَهْلِ. وَذَكَرَ الْأَزْهَرِيُّ: أَنَّ مَعْنَى "تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ"، أَيْ: ظَهَرَتْ وَانْكَشَفَتِ الْجِنُّ لِلْإِنْسِ، أَيْ: ظَهَرَ أَمْرُهُمْ أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا قَدْ شَبَّهُوا عَلَى الْإِنْسِ ذَلِكَ، وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ: تَبَيَّنَتِ الْإِنْسُ أَنْ لَوْ كَانَ الْجِنُّ يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ، أَيْ: عَلِمَتِ الْإِنْسُ وَأَيْقَنَتْ ذَلِكَ.
{فَلَمَّا خَرَّ} “O yere yıkılınca”, yani yere düşünce, {تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ} “cinler anladılar”, yani cinler bildiler ve kesin olarak kanaat getirdiler ki, {أَنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ} “şayet gaybı biliyor olsalardı o alçaltıcı azap içinde kalıp durmazlardı”, yani o yorgunluk ve meşakkat içinde, Süleyman ölmüşken onu diri sanarak ona boyun eğdirilmiş halde kalmazlardı. Allah bununla cinlerin gaybı bilmediklerini bildirmek istedi; zira onlar cehaletlerinin galebe çalması sebebiyle gaybı bildiklerini sanıyorlardı. Ezherî şöyle zikretmiştir: 'Tebeyyeneti'l-cinnu' (تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ) ifadesinin manası; cinlerin durumu insanlara açığa çıkıp aşikâr oldu demektir; yani gaybı bilmedikleri ortaya çıktı, çünkü insanları bu konuda aldatıp şüpheye düşürmüşlerdi. İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'ın kıraatinde: 'Tebeyyeneti'l-insu en lev kâne'l-cinnu ya'lemûne'l-ğaybe mâ lebisû fi'l-azâbi'l-muhîn', yani: İnsanlar anladılar ve kesin olarak bildiler ki şayet cinler gaybı bilselerdi o alçaltıcı azapta kalmazlardı şeklindedir.
12537. Metin
وَقَرَأَ يَعْقُوبُ: "تُبَيِّنَتْ" بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ الْيَاءِ [أَيْ: أَعْلَمَتِ الْإِنْسُ الْجِنَّ، ذُكِرَ بِلَفْظِ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، "وَتُبَيِّنَ" لَازِمٌ وَمُتَعَدٍّ] . (٣)
Ya'kûb târ harfinin zammı ve yâ harfinin kesriyle meçhul sîgada "tubeyyinet" şeklinde okumuştur [yani: İnsanlar cinlere bildirildi; faili zikredilmeyen sîga ile ifade edilmiştir; 'tebeyyene' fiili hem lazım hem de müteaddidir]. (3)
12538. Metin
وَذَكَرَ أَهْلُ التَّارِيخِ أَنَّ سُلَيْمَانَ كَانَ عُمْرُهُ ثَلَاثًا وَخَمْسِينَ سَنَةً، وَمُدَّةُ مُلْكِهِ أَرْبَعُونَ سَنَةً، وَمَلَكَ يَوْمَ مَلَكَ وَهُوَ ابْنُ ثَلَاثَ عَشَرَةَ سَنَةً، وَابْتَدَأَ فِي بِنَاءِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ لِأَرْبَعِ سِنِينَ مَضَيْنَ مِنْ مُلْكِهِ.
Tarih ehli (tarihçiler), Süleyman'ın ömrünün elli üç yıl, hükümdarlık süresinin kırk yıl olduğunu, hükümdar olduğunda on üç yaşında bulunduğunu ve hükümdarlığının üzerinden dört yıl geçtikten sonra Beytü'l-Makdis'in inşasına başladığını zikretmişlerdir.
12539. Metin
{لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ (١٥) فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ (١٦) }
{لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ (١٥) فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ (١٦) } “Andolsun ki Sebe' kavmi için yurtlarında bir ibret vardı: Sağda ve solda iki bahçe! Rabbinizin rızkından yiyin ve O'na şükredin; ne güzel ve hoş bir belde ve çok bağışlayıcı bir Rab! Fakat onlar yüz çevirdiler; Biz de üzerlerine Arim selini saldık ve onların iki bahçesini acı meyveli, ılgınlı ve içinde birazcık sedir ağacı bulunan iki bahçeye dönüştürdük.”
12540. Metin
قَوْلُهُ ﷿: {لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ} رَوَى أَبُو سَبْرَةَ النَّخَعِيُّ عَنْ فَرْوَةَ بْنِ مُسَيْكٍ الْعُطَيْفِيِّ، قَالَ: قَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِي عَنْ سَبَأٍ كَانَ رَجُلًا أَوِ امْرَأَةً أَوْ أَرْضًا؟ قَالَ: "كَانَ رَجُلًا مِنَ الْعَرَبِ وَلَهُ عَشَرَةٌ مِنَ الْوَلَدِ، تَيَامَنَ مِنْهُمْ سِتَّةٌ، وَتَشَاءَمَ أَرْبَعَةٌ، فَأَمَّا الَّذِينَ تَيَامَنُوا: فَكِنْدَةُ، وَالْأَشْعَرِيُّونَ، وَأَزْدٌ، وَمُذْحِجٌ، وَأَنْمَارٌ، وَحِمْيَرٌ، فَقَالَ رَجُلٌ: وَمَا أَنْمَارٌ؟ قَالَ الَّذِينَ مِنْهُمْ خَثْعَمٌ وَبَجِيلَةُ: وَأَمَّا الَّذِينَ تَشَاءَمُوا: فَعَامِلَةُ، وَجُذَامُ، وَلَخْمٌ، وَغَسَّانُ، وَسَبَأٌ هُوَ ابْنُ يَشْجُبَ بْنِ يَعْرُبِ بْنِ قَحْطَانَ". (١)
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözü: {لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ} “Andolsun ki Sebe' kavmi için yurtlarında [bir ibret vardı]”; Ebû Sebre en-Nehaî, Ferve b. Müseyk el-Gutayfî'den şöyle rivayet etmiştir: Bir adam dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, bana Sebe' hakkında bilgi ver; o bir adam mı, bir kadın mı yoksa bir belde midir?' Şöyle buyurdu: "O Araplardan bir adamdı ve on çocuğu vardı. Onlardan altısı Yemen tarafına gitti, dördü ise Şam tarafına gitti. Yemen tarafına gidenler: Kinde, Eş'arîler, Ezd, Mezhic, Enmâr ve Himyer'dir." Bir adam: 'Enmâr kimlerdir?' diye sordu. Şöyle buyurdu: "Aralarında Has'am ve Becîle'nin bulunduğu kabilelerdir. Şam tarafına gidenler ise: Âmile, Cüzâm, Lahm ve Gassân'dır. Sebe' ise Yeşcub b. Ya'rub b. Kahtân'ın oğludur." (1)
12541. Metin
{فِي مَسْكَنِهِمْ} قَرَأَ حَمْزَةُ، وَحَفْصٌ: "مَسْكَنِهِمْ" بِفَتْحِ الْكَافِ، عَلَى الْوَاحِدِ، وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ بِكَسْرِ الْكَافِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "مَسَاكِنِهِمْ" عَلَى الْجَمْعِ، وَكَانَتْ مَسَاكِنُهُمْ بِمَأْرِبَ مِنَ الْيَمَنِ، {آيَةٌ} دَلَالَةٌ عَلَى وَحْدَانِيَّتِنَا وَقُدْرَتِنَا، ثُمَّ فَسَّرَ الْآيَةَ فَقَالَ: {جَنَّتَانِ} أَيْ: هِيَ جَنَّتَانِ بُسْتَانَانِ، {عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ} أَيْ: عَنْ يَمِينِ الْوَادِي وَشِمَالِهِ. وَقِيلَ: عَنْ يَمِينِ مَنْ أَتَاهُمْ وَشِمَالِهِ، وَكَانَ لَهُمْ وَادٍ قِيلَ أَحَاطَتِ الْجَنَّتَانِ بِذَلِكَ الْوَادِي {كُلُوا} أَيْ: وَقِيلَ لَهُمْ كُلُوا، {مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ} يَعْنِي: مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّتَيْنِ، قَالَ السُّدِّيُّ وَمُقَاتِلٌ: كَانَتِ الْمَرْأَةُ تَحْمِلُ مِكْتَلَهَا عَلَى رَأْسِهَا وَتَمُرُّ بِالْجَنَّتَيْنِ فَيَمْتَلِىءُ مِكْتَلُهَا مِنْ أَنْوَاعِ الْفَوَاكِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَمَسَّ شَيْئًا بِيَدِهَا، ٢ {وَاشْكُرُوا لَهُ} أَيْ: عَلَى مَا رَزَقَكُمْ مِنَ النِّعْمَةِ، وَالْمَعْنَى: اعْمَلُوا بِطَاعَتِهِ، {بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ} أَيْ: أَرْضُ سَبَأٍ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ لَيْسَتْ بِسَبْخَةٍ، قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: لَمْ يَكُنْ يُرَى فِي بَلْدَتِهِمْ بَعُوضَةٌ وَلَا ذُبَابٌ وَلَا بُرْغُوثٌ وَلَا عَقْرَبٌ وَلَا حَيَّةٌ، وَكَانَ الرَّجُلُ يَمُرُّ بِبَلَدِهِمْ وَفِي ثِيَابِهِ الْقَمْلُ فَيَمُوتُ الْقَمْلُ كُلُّهُ مِنْ طِيبِ الْهَوَاءِ، ٣ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ} أَيْ: طَيِّبَةُ الْهَوَاءِ، {وَرَبٌّ غَفُورٌ} قَالَ مُقَاتِلٌ: وَرَبُّكُمْ إِنْ شَكَرْتُمُوهُ فِيمَا رَزَقَكُمْ رَبٌّ غَفُورٌ لِلذُّنُوبِ. {فَأَعْرَضُوا} قَالَ وَهْبٌ: فَأَرْسَلَ اللَّهُ إِلَى سَبَأٍ ثَلَاثَةَ عَشَرَ نَبِيًّا فَدَعَوْهُمْ إِلَى اللَّهِ وَذَكَّرُوهُمْ نِعَمَهُ عَلَيْهِمْ وَأَنْذَرُوهُمْ عِقَابَهُ فَكَذَّبُوهُمْ، وَقَالُوا: مَا نَعْرِفُ لِلَّهِ ﷿ عَلَيْنَا نِعْمَةً فَقُولُوا لِرَبِّكُمْ
{فِي مَسْكَنِهِمْ} “Yurtlarında”; Hamza ve Hafs, tekil olarak kâf harfinin fethasıyla “meskenehim” şeklinde okumuştur. Kisâî, kâf harfinin kesresiyle [“meskinihim”] şeklinde okumuştur. Diğerleri ise çoğul olarak “mesâkinihim” şeklinde okumuştur. Onların yurtları Yemen'deki Me'rib'de idi. {آيَةٌ} “[bir ibret vardı]”; birliğimize ve kudretimize bir delildir. Sonra [Allah] bu ibreti açıklayarak şöyle buyurdu: {جَنَّتَانِ} “İki bahçe”; yani bu [ibret], iki bahçeydi. {عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ} “Sağdan ve soldan”; yani vadinin sağından ve solundan. Onlara gelen kimsenin sağından ve solundan olduğu da söylenmiştir. Onların bir vadisi vardı ve iki bahçenin o vadiyi kuşattığı söylenmiştir. {كُلُوا} “Yiyin”; yani onlara "[şöyle] yiyin" denildi: {مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ} “Rabbinizin rızkından”; yani iki bahçenin meyvelerinden. es-Süddî ve Mukâtil şöyle dedi: Kadın sepetini başının üstünde taşır ve iki bahçenin arasından geçerdi de eliyle hiçbir şeye dokunmaksızın sepeti çeşitli meyvelerle dolardı.2 {وَاشْكُرُوا لَهُ} “Ve O'na şükredin”; yani size rızık olarak bahşettiği nimete karşılık. Bunun anlamı şudur: O'na itaat ederek amel edin. {بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ} “[Burası] tertemiz ve güzel bir beldedir”; yani Sebe' toprağı çorak olmayan, güzel ve verimli bir beldedir. İbn Zeyd şöyle dedi: Onların beldesinde sivrisinek, karasinek, pire, akrep ve yılan görülmezdi. Bir adam beldelerinden elbiselerinde bitlerle geçerdi de havanın güzelliğinden dolayı bitlerin hepsi ölürdü.3 İşte Allah Teâlâ'nın: {بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ} “Tertemiz ve güzel bir belde” sözü bundandır; yani havası güzel [bir beldedir]. {وَرَبٌّ غَفُورٌ} “Ve çok bağışlayıcı bir Rabbiniz var”; Mukâtil şöyle dedi: Şayet size rızık olarak bahşettiği şeylerde O'na şükrederseniz, Rabbiniz günahları çok bağışlayandır. {فَأَعْرَضُوا} “Fakat onlar yüz çevirdiler”; Vehb şöyle dedi: Allah, Sebe' [halkına] on üç peygamber gönderdi; onları Allah'a davet ettiler, O'nun kendileri üzerindeki nimetlerini hatırlattılar ve O'nun cezasıyla onları uyardılar. Fakat onları yalanladılar ve şöyle dediler: "Allah'ın (Aziz ve Celil olan Allah'ın) üzerimizde hiçbir nimetini bilmiyoruz; Rabbinize söyleyin...
12542. Metin
فَلْيَحْبِسْ هَذِهِ النِّعَمَ عَنَّا إِنِ اسْتَطَاعَ، (١) فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ} ٨٨/أوَ"الْعَرِمُ": جَمْعُ عُرْمَةٍ، وَهِيَ السِّكْرُ الَّذِي يُحْبَسُ بِهِ الْمَاءُ.
gücü yetiyorsa bu nimetleri bizden kessin!' (1) İşte Allah Teâlâ'nın şu sözü bundandır: {فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ} “Fakat onlar yüz çevirdiler; Biz de üzerlerine Arim selini saldık”; Arim (الْعَرِمُ), suyun önünü kesmek için yapılan set anlamına gelen urme (عُرْمَة) kelimesinin çoğuludur.
12543. Metin
وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: "الْعَرِمُ" السَّيْلُ الَّذِي لَا يُطَاقُ، وَقِيلَ: كَانَ مَاءً أَحْمَرَ، أَرْسَلَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ حَيْثُ شَاءَ، وَقِيلَ: "الْعَرِمُ": الْوَادِي، وَأَصْلُهُ مِنَ الْعِرَامَةِ، وَهِيَ الشِّدَّةُ وَالْقُوَّةُ.
İbnü'l-A'râbî şöyle dedi: Arim (الْعَرِمُ), önüne durulamayan ve güç yetirilemeyen sel demektir. Bunun kırmızı bir su olduğu ve Allah'ın dilediği yerden bunu onların üzerine gönderdiği de söylenmiştir. Arim kelimesinin vadi olduğu da söylenmiştir; aslı şiddet ve kuvvet anlamına gelen arâme (الْعِرَامَة) kelimesindendir.
12544. Metin
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَوَهْبٌ، وَغَيْرُهُمَا: كَانَ ذَلِكَ السَّدُّ بَنَتْهُ بِلْقِيسُ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقْتَتِلُونَ عَلَى مَاءِ وَادِيهِمْ، فَأَمَرَتْ بِوَادِيهِمْ فَسُدَّ بِالْعَرِمِ، وَهُوَ الْمُسَنَّاةُ بِلُغَةِ حِمْيَرَ، فَسَدَّتْ بَيْنَ الْجَبَلَيْنِ بِالصَّخْرِ وَالْقَارِ وَجَعَلَتْ لَهُ أَبْوَابًا ثَلَاثَةً بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ، وَبَنَتْ مِنْ دُونِهِ بِرْكَةً ضَخْمَةً وَجَعَلَتْ فِيهَا اثْنَيْ عَشَرَ مَخْرَجًا عَلَى عِدَّةِ أَنْهَارِهِمْ يَفْتَحُونَهَا إِذَا احْتَاجُوا إِلَى الْمَاءِ، وَإِذَا اسْتَغْنَوْا سَدُّوهَا، فَإِذَا جَاءَ الْمَطَرُ اجْتَمَعَ إِلَيْهِ مَاءُ أَوْدِيَةِ الْيَمَنِ، فَاحْتَبَسَ السَّيْلُ مِنْ وَرَاءِ السَّدِّ فَأَمَرَتْ بِالْبَابِ الْأَعْلَى فَفُتِحَ فَجَرَى مَاؤُهُ فِي الْبِرْكَةِ، فَكَانُوا يَسْقُونَ مِنَ الْبَابِ الْأَعْلَى ثُمَّ مِنَ الثَّانِي ثُمَّ مِنَ الثَّالِثِ الْأَسْفَلِ فَلَا يَنْفُذُ الْمَاءُ حَتَّى يَثُوبَ الْمَاءُ مِنَ السَّنَةِ الْمُقْبِلَةِ فَكَانَتْ تُقَسِّمُهُ بَيْنَهُمْ عَلَى ذَلِكَ، فَبَقُوا عَلَى ذَلِكَ بَعْدَهَا مُدَّةً فَلَمَّا طَغَوْا وَكَفَرُوا سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ جُرَذًا يُسَمَّى الْخُلْدَ فَنَقَبَ السَّدَّ مِنْ أَسْفَلِهِ فَغَرَّقَ الْمَاءُ جَنَّاتِهِمْ وَخَرَّبَ أَرْضَهُمْ. (٢)
İbn Abbâs, Vehb ve başkaları şöyle dediler: O seti Belkıs inşa etmişti; çünkü onlar vadilerinin suyu yüzünden birbiriyle savaşırlardı. Bunun üzerine vadilerinin önüne bir set çekilmesini emretti ve orası Himyer dilinde set manasına gelen 'el-arim' ile kapatıldı. İki dağın arasını kaya ve katranla kapattı, üst üste üç kapı yaptı ve önüne büyük bir havuz inşa etti; oraya nehirlerinin sayısınca on iki çıkış yeri açtı; suya ihtiyaç duyduklarında açarlar, ihtiyaç kalmadığında kapatırlardı. Yağmur yağdığında Yemen vadilerinin suları orada toplanır, sel seddin arkasında birikirdi. Belkıs en üstteki kapının açılmasını emreder, su havuza akardı. Önce en üstteki kapıdan, sonra ikincisinden, sonra en alttaki üçüncüsünden sularlardı; böylece gelecek yılın suyu dönüp gelinceye kadar su tükenmezdi. Suyu aralarında bu şekilde paylaştırırdı. Ondan sonra da bir süre bu hal üzere kaldılar. Nihayet azıp inkâr ettiklerinde Allah onların üzerine 'huld' (köstebek/büyük sıçan) denilen bir fareyi musallat etti; seddi altından deldi; su da onların bahçelerini sular altında bıraktı ve topraklarını harap etti. (2)
12545. Metin
قَالَ وَهْبٌ: وَكَانَ مِمَّا يَزْعُمُونَ وَيَجِدُونَ فِي عِلْمِهِمْ وَكَهَانَتِهِمْ أَنَّهُ يُخَرِّبُ سَدَّهُمْ فَأْرَةٌ، فَلَمْ يَتْرُكُوا فُرْجَةً بَيْنَ حَجَرَيْنِ إِلَّا رَبَطُوا عِنْدَهَا هِرَّةً فَلَمَّا جَاءَ زَمَانُهُ وَمَا أَرَادَ اللَّهُ ﷿ بِهِمْ مِنَ التَّغْرِيقِ أَقْبَلَتْ فِيمَا يَذْكُرُونَ فَأْرَةٌ حَمْرَاءُ كَبِيرَةٌ إِلَى هِرَّةٍ مِنْ تِلْكَ الْهِرَرِ فَسَاوَرَتْهَا حَتَّى اسْتَأْخَرَتْ عَنْهَا الْهِرَّةُ، فَدَخَلَتْ فِي الْفُرْجَةِ الَّتِي كَانَتْ عِنْدَهَا فَتَغَلْغَلَتْ فِي السَّدِّ فَثَقَبَتْ وَحَفَرَتْ حَتَّى أَوْهَنَتْهُ لِلسَّيْلِ، وَهُمْ لَا يَدْرُونَ بِذَلِكَ فَلَمَّا جَاءَ السَّيْلُ وَجَدَ خَلَلًا فَدَخَلَ فِيهِ حَتَّى قَطَّعَ السَّدَّ، وَفَاضَ عَلَى أَمْوَالِهِمْ فَغَرَّقَهَا وَدَفَنَ بُيُوتَهُمُ الرَّمْلُ، فَفَرَّقُوا وَتَمَزَّقُوا حَتَّى صَارُوا مَثَلًا عِنْدَ الْعَرَبِ، يَقُولُونَ: صَارَ بَنُو فُلَانٍ أَيْدِي سَبَأٍ وَأَيَادِي سَبَأٍ، أَيْ: تَفَرَّقُوا وَتَبَدَّدُوا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ} (٣)
Vehb dedi ki: Onların iddialarına ve kehanet ilimlerinde bulduklarına göre setlerini bir fare harap edecekti; bu yüzden iki taş arasında hiçbir yarık bırakmayıp her deliğin yanına bir kedi bağladılar. Zamanı gelip de Aziz ve Celil olan Allah onları suda boğmayı murad ettiğinde, anlatıldığına göre iri kırmızı bir fare o kedilerden birinin karşısına dikildi ve onunla mücadele etti, nihayet kedi geri çekildi. Fare kedinin yanındaki yarıktan içeri girdi, seddin derinliklerine kadar ulaştı; orayı oyup kazdı ve sel karşısında zayıf düşürdü; onlar ise bundan habersizdi. Sel gelince zayıf bir boşluk bulup oradan girdi ve nihayet seddi parçaladı; mallarının üzerine taşıp onları sulara gömdü ve evlerini kumlar örttü. Darmadağın olup parçalandılar; öyle ki Araplar arasında bir atasözü haline geldiler; şöyle derler: 'Filanoğulları Sebe'nin kolları gibi darmadağın oldu (Tefarrakû eydiye Sebe')', yani darmadağın olup bölündüler. İşte Allah Teâlâ'nın şu sözü bundandır: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ} “Biz de üzerlerine Arim selini saldık.” (3)
12546. Metin
{وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ} قَرَأَ الْعَامَّةُ بِالتَّنْوِينِ، وَقَرَأَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ: "أُكُلِ خَمْطٍ" بِالْإِضَافَةِ، الْأُكُلُ: الثَّمَرُ، وَالْخَمْطُ: الْأَرَاكُ وَثَمَرُهُ يُقَالُ لَهُ: الْبَرِيرُ، هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ.
{وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ} “Ve onların iki bahçesini acı meyveli iki bahçeye dönüştürdük”; kıraat imamlarının geneli tenvin ile okudu; Basra ehli ise izafetle "ukuli hamtın" şeklinde okudu. Ükül (الْأُكُلُ), meyve demektir. Hamt (الْخَمْطُ) ise misvak ağacıdır (erâk) ve meyvesine berîr (الْبَرِيرُ) denir; müfessirlerin çoğunun görüşü budur.
12547. Metin
وَقَالَ الْمُبَرِّدُ وَالزَّجَّاجُ: كُلُّ نَبْتٍ قَدْ أَخَذَ طَعْمًا مِنَ الْمَرَارَةِ حَتَّى لَا يُمْكِنَ أَكْلُهُ فَهُوَ خَمْطٌ. ٤
el-Müberred ve ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Yenilemeyecek derecede acılık tadı almış olan her bitki hamttır (الْخَمْطُ). 4
12548. Metin
وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الْخَمْطُ: ثَمَرُ شَجَرَةٍ يُقَالُ لَهُ فَسْوَةُ الضَّبْعِ، عَلَى صُورَةِ الْخَشْخَاشِ يَتَفَرَّكُ وَلَا يُنْتَفَعُ بِهِ، فَمَنْ جَعَلَ الْخَمْطَ اسْمًا لِلْمَأْكُولِ فَالتَّنْوِينُ فِي "أُكُلٍ" حَسَنٌ، وَمَنْ جَعَلَهُ أَصْلًا وَجَعَلَ الْأُكُلَ ثَمَرَةً فَالْإِضَافَةُ فِيهِ ظَاهِرَةٌ، وَالتَّنْوِينُ سَائِغٌ، تَقُولُ الْعَرَبُ: فِي بُسْتَانِ فَلَانٍ أَعْنَابُ كَرْمٍ، يُتَرْجِمُ الْأَعْنَابَ بِالْكَرْمِ لِأَنَّهَا مِنْهُ.
İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Hamt (الْخَمْطُ), sırtlan pufu (fesvetü'd-dab') denilen, haşhaş şeklinde, ufalanan ve kendisinden faydalanılmayan bir ağacın meyvesidir. Dolayısıyla kim hamtı yenilen şeyin ismi kabul ederse, "ükul" (أُكُلٍ) kelimesindeki tenvin uygundur. Kim de onu ağacın aslı/türü kabul edip ükülü de meyve sayarsa, buradaki izafet açıktır, tenvin de caizdir. Nitekim Araplar: "Falancanın bahçesinde asma üzümleri vardır" derler; üzümler asmadan olduğu için üzümü asma ile açıklamış olurlar.
12549. Metin
{وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ} فَالْأَثْلُ هُوَ الطَّرْفَاءُ، وَقِيلَ: هُوَ شَجَرٌ يُشْبِهُ الطَّرْفَاءَ إِلَّا أَنَّهُ أَعْظَمُ مِنْهُ، وَالسِّدْرُ شَجَرٌ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ شَجَرُ النَّبْقِ يُنْتَفَعُ بِوَرَقِهِ لِغَسْلِ الرَّأْسِ وَيُغْرَسُ فِي الْبَسَاتِينِ، وَلَمْ يَكُنْ هَذَا مِنْ ذَلِكَ، بَلْ كَانَ سِدْرًا بَرِّيًّا لَا يُنْتَفَعُ بِهِ وَلَا يَصْلُحُ وَرَقُهُ لِشَيْءٍ.
{وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ} “ılgın ve biraz da sedir ağacı bulunan [iki bahçeye dönüştürdük].” Esl (الْأَثْلُ), ılgın ağacıdır (tarfâ). Ilgına benzeyen ancak ondan daha büyük bir ağaç olduğu da söylenmiştir. Sedir (السِّدْرُ) ise bilinen bir ağaçtır; o, yapraklarından baş yıkamak için faydalanılan ve bahçelere dikilen nebk ağacıdır. Fakat bu [bahçelerdeki sedir] ondan değildi; aksine kendisinden faydalanılmayan ve yaprağı hiçbir işe yaramayan yabani bir sedir idi.
12550. Metin
قَالَ قَتَادَةُ: كَانَ شَجَرُ الْقَوْمِ مِنْ خَيْرِ الشَّجَرِ فَصَيَّرَهُ اللَّهُ مِنْ شَرِّ الشَّجَرِ بِأَعْمَالِهِمْ.
Katâde şöyle demiştir: O kavmin ağaçları en hayırlı ağaçlardandı; yaptıkları ameller sebebiyle Allah onları en kötü ağaçlara dönüştürdü.
12551. Metin
{ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُوا وَهَلْ نُجَازِي إِلَّا الْكَفُورَ (١٧) وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آمِنِينَ (١٨) }
{ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُوا وَهَلْ نُجَازِي إِلَّا الْكَفُورَ (١٧) وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آمِنِينَ (١٨) } “İnkâr etmeleri sebebiyle onları işte böyle cezalandırdık. Biz nankörden başkasını cezalandırır mıyız? (17) Onlarla, kendilerine bereket verdiğimiz beldeler arasında birbirine yakın [görünür] kasabalar yaptık ve aralarındaki mesafeyi belirledik: 'Oralarda geceler ve gündüzler boyunca güven içinde gezin dolaşın' [dedik]. (18)”
12552. Metin
{ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُوا} أَيْ: ذَلِكَ الَّذِي فَعَلْنَا بِهِمْ جَزَيْنَاهُمْ بِكُفْرِهِمْ، {وَهَلْ نُجَازِي إِلَّا الْكَفُورَ} قَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَحَفْصٌ، وَيَعْقُوبُ: "وَهَلْ نُجَازِي" بِالنُّونِ وَكَسْرِ الزَّايِ، "الْكَفُورَ" نُصِبَ لِقَوْلِهِ: "ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ"، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ وَفَتْحِ الزَّايِ، "الْكَفُورُ" رُفِعَ، أَيْ: وَهَلْ يُجَازَى مِثْلَ هَذَا الْجَزَاءِ إِلَّا الْكَفُورُ.
{ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُوا} “İnkâr etmeleri sebebiyle onları işte böyle cezalandırdık”, yani onlara yaptığımız bu şeyi, inkârları sebebiyle bir ceza kıldık. {وَهَلْ نُجَازِي إِلَّا الْكَفُورَ} “Biz nankörden başkasını cezalandırır mıyız?” Hamza, Kisâî, Hafs ve Ya'kûb nûn ile ve zâ harfinin kesresiyle "ve hel nücâzî" (وَهَلْ نُجَازِي) şeklinde okumuşlardır; "el-kefûr" (الْكَفُورَ) kelimesi “zâlike cezeynâhum” sözünden ötürü mensub kılınmıştır. Diğerleri ise yâ ile ve zâ harfinin fethasıyla ["ve hel yücâzâ"] okumuşlar, "el-kefûru" (الْكَفُورُ) kelimesi merfû olmuştur; yani: Böyle bir ceza ancak çok nankör olana verilir mi?
12553. Metin
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يُجَازَى أَيْ: يُعَاقَبُ. وَيُقَالُ فِي الْعُقُوبَةِ: يُجَازِي، وَفِي الْمَثُوبَةِ يَجْزِي.
Mücâhid şöyle demiştir: Yücâzâ, yani cezalandırılır (muâheze edilir) demektir. Cezalandırma hakkında "yücâzî" (يُجَازِي), mükâfatlandırma hakkında ise "yeczî" (يَجْزِي) denir.
12554. Metin
قَالَ مُقَاتِلٌ: هَلْ يُكَافَأُ بِعَمَلِهِ السَّيِّءِ إِلَّا الْكَفُورُ لِلَّهِ فِي نِعَمِهِ.
Mukâtil şöyle demiştir: Kötü ameliyle ancak Allah'ın nimetlerine karşı çok nankör olan kimse mi cezalandırılır?
12555. Metin
قَالَ الْفَرَّاءُ: الْمُؤْمِنُ يُجْزَى وَلَا يُجَازَى، أَيْ: يُجْزَى لِلثَّوَابِ بِعَمَلِهِ وَلَا يُكَافَأُ بِسَيِّئَاتِهِ. {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} بِالْمَاءِ وَالشَّجَرِ، هِيَ قُرَى الشَّامِ، {قُرًى ظَاهِرَةً} مُتَوَاصِلَةً تَظْهَرُ الثَّانِيَةُ مِنَ الْأُولَى لِقُرْبِهَا مِنْهَا، وَكَانَ مَتْجَرُهُمْ مَنَ الْيَمَنِ إِلَى الشَّامِ فَكَانُوا يَبِيتُونَ بِقَرْيَةٍ وَيَقِيلُونَ بِأُخْرَى وَكَانُوا لَا يَحْتَاجُونَ إِلَى حَمْلِ زَادٍ مِنْ سَبَأٍ إِلَى الشَّامِ.
Ferrâ şöyle demiştir: Mümin "yüczâ" (mükâfatlandırılır), "yücâzâ" (kötülükleriyle tam karşılık verilerek cezalandırılmaz); yani ameline karşılık sevapla mükâfatlandırılır, günahlarıyla cezalandırılmaz. {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} “Onlarla, kendilerine bereket verdiğimiz beldeler arasında” su ve ağaçlarla [bereket verdiğimiz], bunlar Şam beldeleridir, {قُرًى ظَاهِرَةً} “birbirine yakın kasabalar [yaptık]” birbirine bitişik, yakınlığından ötürü biri diğerinden görünen kasabalardır. Onların ticaret yolları Yemen'den Şam'a uzanırdı; bir kasabada geceler, diğerinde öğle istirahatı yaparlardı ve Sebe'den Şam'a kadar yanlarında azık taşımaya ihtiyaç duymazlardı.
12556. Metin
وَقِيلَ: كَانَتْ قُرَاهُمْ أَرْبَعَةَ آلَافٍ وَسَبْعَمِائَةِ قَرْيَةٍ مُتَّصِلَةٍ مِنْ سَبَأٍ إِلَى الشَّامِ.
Onların kasabalarının Sebe'den Şam'a kadar birbirine bitişik dört bin yedi yüz kasaba olduğu da söylenmiştir.
12557. Metin
{وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ} أَيْ: قَدَّرْنَا سَيْرَهُمْ بَيْنَ هَذِهِ الْقُرَى، وَكَانَ مَسِيرُهُمْ فِي الْغُدُوِّ وَالرَّوَاحِ عَلَى قَدْرِ نِصْفِ يَوْمٍ، [فَإِذَا سَارُوا نِصْفَ يَوْمٍ] ١ وَصَلُوا إِلَى قَرْيَةٍ ذَاتِ مِيَاهٍ وَأَشْجَارٍ.
{وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ} “Ve oralarda yürüyüşü takdir ettik (ölçülü kıldık)”; yani bu kasabalar arasındaki yolculuklarını belirli bir ölçüye bağladık. Onların sabah ve akşam yolculukları yarım gün ölçüsündeydi; [böylece yarım gün yürüdüklerinde]1 suları ve ağaçları olan bir kasabaya ulaşırlardı.
12558. Metin
وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَتِ الْمَرْأَةُ تَخْرُجُ وَمَعَهَا مِغْزَلُهَا، وَعَلَى رَأْسِهَا مِكْتَلُهَا فَتَمْتَهِنُ بِمِغْزَلِهَا فَلَا تَأْتِي بَيْتَهَا حَتَّى يَمْتَلِىءَ مِكْتَلُهَا مِنَ الثِّمَارِ، وَكَانَ مَا بَيْنَ الْيَمَنِ وَالشَّامِ كَذَلِكَ. (١)
Katâde şöyle demiştir: Kadın, yanında iği ve başında selesi olduğu halde çıkar, iğle meşgul olurken evine dönmeden önce selesi meyvelerle dolardı. Yemen ile Şam arası böyleydi. (1)
12559. Metin
{سِيرُوا فِيهَا} أَيْ: وَقُلْنَا لَهُمْ سِيرُوا فِيهَا، وَقِيلَ: هُوَ أَمْرٌ بِمَعْنَى الْخَبَرِ أَيْ: مَكَّنَّاهُمْ مِنَ السَّيْرِ فَكَانُوا يَسِيرُونَ فِيهَا، {لَيَالِيَ وَأَيَّامًا} أَيْ: بِاللَّيَالِي وَالْأَيَّامَ أَيِّ وَقْتٍ شِئْتُمْ، {آمِنِينَ} لَا تَخَافُونَ عَدُوًّا وَلَا جُوعًا وَلَا عَطَشًا، فَبَطِرُوا وَطَغَوْا وَلَمْ يَصِيرُوا عَلَى الْعَافِيَةِ، وَقَالُوا: لَوْ كَانَتْ جَنَّاتُنَا أَبْعَدَ مِمَّا هِيَ كَانَ أَجْدَرَ أَنْ نَشْتَهِيَهُ.
{سِيرُوا فِيهَا} “Oralarda gezin dolaşın”, yani onlara 'oralarda gezin dolaşın' dedik. Bunun haber anlamında bir emir olduğu da söylenmiştir; yani: Onlara yolculuk imkânı verdik, onlar da oralarda yürürlerdi. {لَيَالِيَ وَأَيَّامًا} “geceler ve gündüzler boyunca”, yani dilediğiniz vakitte geceleri ve gündüzleri, {آمِنِينَ} “güven içinde”, hiçbir düşmandan, açlıktan ve susuzluktan korkmayarak. Ancak onlar şımardılar, azdılar, afiyet üzere sabretmediler ve: "Bahçelerimiz şimdikinden daha uzak olsaydı, onu arzulamamız daha yerinde olurdu" dediler.
12560. Metin
{فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (١٩) وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢٠) }
{فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (١٩) وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢٠) } “Dediler ki: 'Rabbimiz! Seferlerimizin arasını uzaklaştır.' Kendilerine zulmettiler; Biz de onları dillere destan kıldık ve onları darmadağın ettik. Şüphesiz bunda, çok sabreden ve çok şükreden herkes için ibretler vardır. (19) Doğrusu İblis onlar hakkındaki zannını gerçekleştirdi; müminlerden bir grup hariç ona uydular. (20)”
12561. Metin
{فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا} فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الشَّامِ فَلَوَاتٍ وَمَفَاوِزَ لِنَرْكَبَ فِيهَا الرَّوَاحِلَ وَنَتَزَوَّدَ الْأَزْوَادَ، فَعَجَّلَ اللَّهُ لَهُمُ الْإِجَابَةَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: بَطِرُوا النِّعْمَةَ وَسَئِمُوا الرَّاحَةَ.
{فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا} “Dediler ki: 'Rabbimiz! Seferlerimizin arasını uzaklaştır'”, yani bizimle Şam arasında çöller ve ıssız araziler kıl ki oralarda bineklerimize binelim ve azıklar edinelim. Allah da dualarına hemen icabet etti. Mücâhid şöyle demiştir: Nimete karşı nankörlük edip şımardılar ve rahatlıktan usandılar.
12562. Metin
قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو: بَعِّدْ بِالتَّشْدِيدِ مِنَ التَّبْعِيدِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: بَاعِدَ، بِالْأَلِفِ، وَكُلٌّ عَلَى وَجْهِ الدُّعَاءِ وَالسُّؤَالِ، وَقَرَأَ يَعْقُوبُ: "رَبُّنَا" بِرَفْعِ الْبَاءِ، "بَاعَدَ" بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَالدَّالِ عَلَى الْخَبَرِ، كَأَنَّهُمُ اسْتَبْعَدُوا أَسْفَارَهُمُ الْقَرِيبَةَ بَطِرُوا وَأَشَّرُوا.
İbn Kesîr ve Ebû Amr, teb'îd kökünden şeddeli olarak "ba''id" (بَعِّدْ) şeklinde; diğerleri ise elif ile "bâ'id" (بَاعِدْ) şeklinde okumuşlardır; her ikisi de dua ve talep kipine göredir. Ya'kûb ise bâ harfinin ref'i ile "Rabbunâ" (رَبُّنَا), ayn ve dâl harflerinin fethası ile haber olarak "bâ'ade" (بَاعَدَ) şeklinde okumuştur; sanki onlar şımarıp böbürlenerek yakın olan seferlerini uzak görmüşler [gibi].
12563. Metin
{وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} بِالْبَطَرِ وَالطُّغْيَانِ. {فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ} عِبْرَةً لِمَنْ بَعْدَهُمْ يَتَحَدَّثُونَ بِأَمْرِهِمْ وَشَأْنِهِمْ، {وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ} فَرَّقْنَاهُمْ فِي كُلِّ وَجْهٍ مِنَ الْبِلَادِ كُلَّ التَّفْرِيقِ. قَالَ الشَّعْبِيُّ: لَمَّا غَرِقَتْ قُرَاهُمْ تَفَرَّقُوا فِي الْبِلَادِ، أَمَّا غَسَّانُ فَلَحِقُوا بِالشَّامِ وَمَرَّ الْأَزْدُ إِلَى عَمَّانَ، وَخُزَاعَةُ إِلَى تِهَامَةَ، وَمَرَّ آلُ خُزَيْمَةَ إِلَى الْعِرَاقِ، وَالْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ إِلَى يَثْرِبَ، وَكَانَ الَّذِي قَدِمَ مِنْهُمُ الْمَدِينَةَ عَمْرُو بْنُ عَامِرٍ، وَهُوَ جَدُّ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ.
{وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerine zulmettiler” şımarıklık ve azgınlıkla. {فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ} “Biz de onları dillere destan kıldık” kendilerinden sonrakilere bir ibret kıldık ki onların hallerini ve durumlarını konuşurlar. {وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ} “ve onları darmadağın ettik” onları memleketlerin her tarafına büsbütün dağıttık. Şa'bî şöyle demiştir: Kasabaları suya gömülünce memleketlere dağıldılar; Gassânîler Şam'a katıldılar, Ezd Umman'a, Huzâa Tihâme'ye, Huzeyme ailesi Irak'a, Evs ve Hazrec ise Yesrib'e gitti. Onlardan Medine'ye gelen kişi, Evs ve Hazrec'in dedesi olan Amr b. Âmir idi.
12564. Metin
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ} لَعِبَرًا وَدَلَالَاتٍ، {لِكُلِّ صَبَّارٍ} عَنْ مَعَاصِي اللَّهِ، {شَكُورٍ} لِأَنْعُمِهِ، قَالَ مقاتل: يعني ٨٨/ب الْمُؤْمِنَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ صَبُورٌ عَلَى الْبَلَاءِ شَاكِرٌ لِلنَّعْمَاءِ. قَالَ مُطَرِّفٌ: هُوَ الْمُؤْمِنُ إِذَا أُعْطِيَ شَكَرَ وَإِذَا ابْتُلِيَ صَبَرَ. قَوْلُهُ ﷿: {وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ} قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: "صَدَّقَ" بِالتَّشْدِيدِ أَيْ: ظَنَّ فِيهِمْ ظَنًّا حَيْثُ قَالَ: "فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ" (ص ٨٢) ، "وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ" (الْأَعْرَافِ ١٧)
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ} “Şüphesiz bunda ibretler vardır” yani ibretler ve deliller vardır, {لِكُلِّ صَبَّارٍ} “çok sabreden” Allah'a isyandan [kaçınmada çok sabırlı], {شَكُورٍ} “çok şükreden herkes için.” O'nun nimetlerine.1 Mukâtil şöyle demiştir: Yani bu ümmetten belaya çok sabreden, nimetlere çok şükreden mümini [kastediyor]. Mutarrif şöyle demiştir: O mümindir; kendisine verildiğinde şükreder, imtihana uğratıldığında sabreder. Yüce Allah'ın şu kavli: {وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ} “Andolsun ki İblis, onlar hakkındaki zannını doğruladı / gerçekleştirdi.” Kûfe ehli şeddeli olarak "saddeka" (صَدَّقَ) şeklinde okumuştur; yani {فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “Senin izzetine yemin olsun ki onların hepsini mutlaka azdıracağım” (Sâd 82) ve {وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ} “Onların çoğunu şükredenler bulamayacaksın” (el-A'râf 17) dediğinde onlar hakkında bir zanda bulunmuştu.
12565. Metin
فَصَدَّقَ ظَنَّهُ وَحَقَّقَهُ بِفِعْلِهِ ذَلِكَ بِهِمْ وَاتِّبَاعِهِمْ إِيَّاهُ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّخْفِيفِ، أَيْ: صَدَقَ عَلَيْهِمْ فِي ظَنِّهِ بِهِمْ، أَيْ: عَلَى أَهْلِ سَبَأٍ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: عَلَى النَّاسِ كُلِّهِمْ إِلَّا مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ، {فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} قَالَ السُّدِّيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ كُلَّهُمْ لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَمْ يَتَّبِعُوهُ فِي أَصْلِ الدِّينِ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ" (الْحِجْرِ-٤٢) ، يَعْنِي: الْمُؤْمِنِينَ. وَقِيلَ: هُوَ خَاصٌّ بِالْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يُطِيعُونَ اللَّهَ وَلَا يَعْصُونَهُ.
Böylece onlara yaptığı bu muamele ve onların kendisine uymasıyla zannını doğruladı ve gerçekleştirdi. Diğerleri ise şeddesiz ["sadaka"] okumuşlardır; yani onlar hakkındaki zannında doğru çıktı; yani Sebe halkı hakkında. Mücâhid şöyle demiştir: Allah'a itaat edenler müstesna bütün insanlar hakkında. {فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “müminlerden bir grup hariç ona uydular.” Süddî, İbn Abbâs'tan naklen: Yani bütün müminler hariç; zira müminler dinin aslında ona uymadılar. Nitekim Allah Teâlâ: "Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur" (el-Hicr 42) buyurmuştur, yani müminler üzerinde. Bunun, Allah'a itaat eden ve O'na isyan etmeyen müminlere has olduğu da söylenmiştir.
12566. Metin
قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: إِنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا سَأَلَ النَّظِرَةَ فَأَنْظَرَهُ اللَّهُ، قَالَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ وَلِأُضِلُّنَّهُمْ، لَمْ يَكُنْ مُسْتَيْقِنًا وَقْتَ هَذِهِ الْمَقَالَةِ أَنَّ مَا قَالَهُ فِيهِمْ يَتِمُّ وَإِنَّمَا قَالَهُ ظَنًّا، فَلَمَّا اتَّبَعُوهُ وَأَطَاعُوهُ صَدَقَ عَلَيْهِمْ مَا ظَنَّهُ فِيهِمْ.
İbn Kuteybe şöyle demiştir: İblis mühlet isteyip de Allah ona mühlet verdiğinde: "Onları mutlaka azdıracağım ve saptıracağım" dediğinde, bu sözü söylediği vakit onlar hakkında söylediği şeyin gerçekleşeceğinden kesin olarak emin değildi, bunu sadece bir zan olarak söylemişti. Onlar kendisine uyup itaat edince, onlar hakkındaki zannı gerçekleşmiş oldu.
12567. Metin
قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّهُ لَمْ يُسِلَّ عَلَيْهِمْ سَيْفًا وَلَا ضَرَبَهُمْ بِسَوْطٍ وَإِنَّمَا وَعَدَهُمْ وَمَنَّاهُمْ فَاغْتَرُّوا. (١)
Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: O, onların üzerine kılıç çekmedi, onlara kırbaçla vurmadı; sadece onlara vaatte bulundu, onları kuruntulara sevk etti, onlar da aldandılar. (1)
12568. Metin
{وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ وَرَبُّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٢١) قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِنْ شِرْكٍ وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ (٢٢) }
{وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ وَرَبُّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٢١) قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِنْ شِرْكٍ وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ (٢٢) }1 “Halbuki onun, onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktu; ancak ahirete inananı, ondan şüphe içinde olandan ayırt edip bilelim diye [buna imkân verdik]. Rabbin her şeyi hakkıyla gözetip koruyandır. (21) De ki: 'Allah'tan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın! Onlar göklerde de yerde de zerre ağırlığınca bir şeye sahip değillerdir. Onların bu ikisinde hiçbir ortaklığı yoktur ve O'nun bunlardan hiçbir yardımcısı da yoktur.' (22)”
12569. Metin
{وَلَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٢٣) }
{وَلَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٢٣) } “O'nun katında, izin verdiği kimseden başkasına şefaat fayda vermez. Nihayet kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. 'Hakkı buyurdu; O yücedir, büyüktür' derler. (23)”
12570. Metin
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ} أَيْ: مَا كَانَ تَسْلِيطُنَا إِيَّاهُ عَلَيْهِمْ، {إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ} أَيْ: إِلَّا لِنَعْلَمَ، لِنَرَى وَنُمَيِّزَ الْمُؤْمِنَ مِنَ الْكَافِرِ، وَأَرَادَ عِلْمَ الْوُقُوعِ وَالظُّهُورِ، وَقَدْ كَانَ مَعْلُومًا عِنْدَهُ بِالْغَيْبِ، {وَرَبُّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ} رَقِيبٌ. {قَلْ} يَا مُحَمَّدُ لِكَفَّارِ مَكَّةَ، {ادْعُوَا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ} أَنَّهُمْ آلِهَةٌ، {مِنْ دُونِ اللَّهِ} وَفِي الْآيَةِ حَذْفٌ، أَيِ: ادْعُوهُمْ لِيَكْشِفُوا الضُّرَّ الَّذِي نَزَلَ بِكُمْ فِي سِنِيِّ الْجُوعِ، ثُمَّ وَصَفَهَا فَقَالَ: {لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ} مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ وَنَفْعٍ وَضُرٍّ {وَمَا لَهُمْ} أَيْ: لِلْآلِهَةِ، {فِيهِمَا} في السموات وَالْأَرْضِ، {مِنْ شِرْكٍ} شَرِكَةٍ، {وَمَا لَهُ} أَيْ: وَمَا لِلَّهِ، {مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ} عَوْنٍ. {وَلَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ} اللَّهُ فِي الشَّفَاعَةِ، قَالَهُ تَكْذِيبًا لَهُمْ حَيْثُ قَالُوا: هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ اللَّهُ فِي أَنْ يُشْفَعَ لَهُ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو
Allah Teâlâ buyurdu ki: {وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ} “Halbuki onun onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktu”, yani onu onların üzerine musallat kılmamız, {إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ} “ancak ahirete inanan kimseyi, ondan şüphe içinde olandan ayırt edip bilelim diye”, yani bilmemiz, mümini kâfirden görüp ayırt etmemiz içindi. Burada vuku bulma ve ortaya çıkma ilmini kastetmiştir; zira bu durum gayb olarak O'nun katında zaten malum idi. {وَرَبُّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ} “Rabbin her şeyi hakkıyla gözetendir” hakkıyla denetleyendir. {قَلْ} “De ki” Ey Muhammed, Mekke kâfirlerine: {ادْعُوَا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ} “iddia ettiklerinizi çağırın” ilah olduklarını sandıklarınızı, {مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'tan başka”; ayette hazif (düşmüş söz) vardır, yani: Kıtlık yıllarında başınıza gelen zararı kaldırmaları için onları çağırın! Sonra onları vasfederek şöyle buyurdu: {لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ} “Onlar göklerde de yerde de zerre ağırlığınca bir şeye sahip değillerdir” hayırdan, şerden, faydadan ve zarardan bir şeye. {وَمَا لَهُمْ} “Onların yoktur” yani o ilahların, {فِيهِمَا} “bu ikisinde” göklerde ve yerde, {مِنْ شِرْكٍ} “hiçbir ortaklığı” ortaklık payı. {وَمَا لَهُ} “ve O'nun yoktur” yani Allah'ın, {مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ} “onlardan hiçbir yardımcısı” yardım edeni. {وَلَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ} “O'nun katında, izin verdiği kimseden başkasına şefaat fayda vermez” Allah'ın şefaat etmesine izin verdiği kimseden başkasına; bunu onların: "Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir" demelerini yalanlamak üzere buyurmuştur. Anlamın: "Allah'ın kendisine şefaat edilmesine izin verdiği kimseden başkasına" şeklinde olması da caizdir. Ebû Amr okumuştur,
12571. Metin
وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: {أُذِنَ} بِضَمِّ الْهَمْزَةِ.
Hamza ve Kisâî ise hemzenin zammesiyle: {أُذِنَ} [“üzine”] şeklinde okumuşlardır.
12572. Metin
{حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَيَعْقُوبُ بِفَتْحِ الْفَاءِ وَالزَّايِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِضَمِّ الْفَاءِ وَكَسْرِ الزَّايِ أَيْ: كُشِفَ الْفَزَعُ وَأُخْرِجَ عَنْ قُلُوبِهِمْ، فَالتَّفْرِيغُ إِزَالَةُ الْفَزَعِ كَالتَّمْرِيضِ وَالتَّفْرِيدِ.
{حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ} “Nihayet kalplerinden korku giderilince”; İbn Âmir ve Ya'kûb fâ ve zâ harflerinin fethasıyla ["fezze'a"] okumuşlar, diğerleri ise fâ'nın zammesi ve zâ'nın kesresiyle ["füzzi'a"] okumuşlardır; yani korku giderilip kalplerinden çıkarılınca. Tefzî' (التَّفْرِيغُ/التَّفْزِيعُ), temrîd (hastalığı gidermek) ve tefrîd (yalnızlığı gidermek) gibi korkuyu gidermektir.
12573. Metin
وَاخْتَلَفُوا فِي الْمَوْصُوفِينَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، فَقَالَ قَوْمٌ: هُمُ الْمَلَائِكَةُ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ السَّبَبِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّمَا يُفَزِّعُ عَنْ قُلُوبِهِمْ مِنْ غَشْيَةٍ تُصِيبُهُمْ عِنْدَ سَمَاعِ كَلَامِ اللَّهِ ﷿. وَرُوِّينَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِذَا قَضَى اللَّهُ الْأَمْرَ فِي السَّمَاءِ ضَرَبَتِ الْمَلَائِكَةُ بِأَجْنِحَتِهَا خُضْعَانًا لِقَوْلِهِ كَأَنَّهُ سِلْسِلَةٌ عَلَى صَفْوَانٍ فَإِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ {قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} (١)
Bu sıfatla nitelenenlerin kimler olduğu hususunda ihtilaf ettiler: Bir grup, onların melekler olduğunu söylemiştir; ardından bunun sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Ancak Aziz ve Celil olan Allah'ın kelamını işittiklerinde kendilerine gelen bir baygınlık sebebiyle kalplerinden korku giderilir. Bize Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah gökte bir emri hükme bağladığı zaman, melekler düz taş üzerindeki zincir sesi gibi olan O'nun sözüne boyun eğerek kanatlarını çırparlar. Nihayet kalplerinden korku giderilince {قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} “'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. 'Hakkı buyurdu; O yücedir, büyüktür' derler.” (1)
12574. Metin
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، قَالَ: أَنْبَأَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ بْنِ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ خُزَيْمَةَ، أَخْبَرَنَا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبَانَ الْمِصْرِيُّ، أَخْبَرَنَا نُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ، عَنْ أَبِي زَكَرِيَّا، عَنْ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ، عَنِ النَّوَّاسِ بْنِ سَمْعَانَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُوحِيَ بِالْأَمْرِ تَكَلَّمَ بالوحي أخذت السموات مِنْهُ رَجْفَةٌ أَوْ قَالَ: رِعْدَةٌ شَدِيدَةٌ خَوْفًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِذَا سَمِعَ بذلك أهل السموات صُعِقُوا وَخَرُّوا لِلَّهِ سُجَّدًا، فَيَكُونُ أَوَّلَ مَنْ يَرْفَعُ رَأْسَهُ جِبْرِيلُ، فَيُكَلِّمُهُ اللَّهُ مِنْ وَحْيِهِ بِمَا أَرَادَ، ثُمَّ يَمُرُّ جِبْرِيلُ عَلَى الْمَلَائِكَةِ كُلَّمَا مَرَّ بِسَمَاءٍ سَأَلَهُ مَلَائِكَتُهَا مَاذَا قَالَ رَبُّنَا يَا جِبْرِيلُ؟ فَيَقُولُ جِبْرِيلُ: قَالَ الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ، قَالَ فَيَقُولُونَ كُلُّهُمْ مِثْلَ مَا قَالَ جِبْرِيلُ، فَيَنْتَهِي جِبْرِيلُ بِالْوَحْيِ حَيْثُ أَمَرَهُ اللَّهُ". (٢)
Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshak es-Sa'lebî haber verip dedi ki: Bana Muhammed b. el-Fadl b. Muhammed bildirdi, bize Ebû Bekir Muhammed b. İshak b. Huzeyme haber verdi, bize Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebân el-Mısrî haber verdi, bize Nuaym b. Hammâd haber verdi, bize Ebu'l-Velîd b. Müslim, Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir'den, o Ebû Zekeriyyâ'dan, o Recâ b. Hayve'den, o Nevvâs b. Sem'ân'dan naklen haber verdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah bir emri vahyetmek istediği zaman vahiy ile konuşur; Allah Teâlâ'nın korkusundan gökleri bir sarsıntı veya -şiddetli bir titreme- kaplar. Gök ehli bunu işitince bayılırlar ve Allah için secdeye kapanırlar. Başını ilk kaldıran Cebrail olur; Allah da vahyinden dilediğini ona söyler. Sonra Cebrail meleklerin yanından geçer; her bir semaya uğradığında oranın melekleri ona: 'Rabbimiz ne buyurdu ey Cebrail?' diye sorarlar. Cebrail: 'Hakkı buyurdu; O yücedir, büyüktür' der. [Resûlullah] buyurdu ki: Hepsi de Cebrail'in dediği gibi söylerler. Cebrail de vahyi Allah'ın emrettiği yere ulaştırır." (2)
12575. Metin
وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّمَا يَفْزَعُونَ حَذَرًا مِنْ قِيَامِ السَّاعَةِ.
Onlardan bazıları: Onlar ancak kıyametin kopmasından sakınarak korkuya kapılırlar, demişlerdir.
12576. Metin
قَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ وَالسُّدِّيُّ: كَانَتِ الْفَتْرَةُ بَيْنَ عِيسَى وَمُحَمَّدٍ ﵉، خَمْسَمِائَةٍ وَخَمْسِينَ سَنَةً، وَقِيلَ سِتَّمِائَةِ سَنَةٍ لَمْ تَسْمَعِ الْمَلَائِكَةُ فِيهَا وَحْيًا، فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ بِالرِّسَالَةِ فَلَمَّا سَمِعَتِ الْمَلَائِكَةُ ظَنُّوا أَنَّهَا السَّاعَةُ، لِأَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ عند أهل السموات مِنْ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ، فَصُعِقُوا مِمَّا سَمِعُوا خَوْفًا مِنْ قِيَامِ السَّاعَةِ، فَلَمَّا انْحَدَرَ جِبْرِيلُ جَعَلَ يَمُرُّ بِأَهْلِ كُلِّ سَمَاءٍ فَيَكْشِفُ عَنْهُمْ فَيَرْفَعُونَ رُؤُوسَهُمْ وَيَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ؟ قَالُوا: قَالَ الْحَقَّ، ٣ يَعْنِي الْوَحْيَ، وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ.
Mukâtil, Kelbî ve es-Süddî şöyle dediler: Îsâ ile Muhammed aleyhimesselâm arasındaki fetret dönemi beş yüz elli yıldı; altı yüz yıl olduğu da söylenmiştir. Bu süre zarfında melekler hiçbir vahiy işitmemişlerdi. Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i peygamberlikle gönderdiğinde melekler [vahyi] işitince, bunun kıyamet olduğunu sandılar. Çünkü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gök ehlinin katında kıyamet alametlerindendir. Bu sebeple kıyametin kopması korkusundan işittikleri şeyden dolayı bayılıp yere yığıldılar. Cebrâil aşağı inince her semanın ehline uğramaya ve üzerlerindeki [korkuyu] açıp gidermeye başladı. Bunun üzerine başlarını kaldırıp birbirlerine: "Rabbiniz ne buyurdu?" dediler. Onlar da: "Hakkı buyurdu" 3 -yani vahyi [buyurdu]- dediler. "O, çok yücedir, çok büyüktür."
12577. Metin
وَقَالَ جَمَاعَةٌ: الْمَوْصُوفُونَ بِذَلِكَ الْمُشْرِكُونَ.
Bir topluluk ise şöyle demiştir: Bununla nitelenenler müşriklerdir.
12578. Metin
قَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ زَيْدٍ: حَتَّى إِذَا كُشِفَ الْفَزَعُ عَنْ قُلُوبِ الْمُشْرِكِينَ عِنْدَ نُزُولِ الْمَوْتِ بِهِمْ إِقَامَةً لِلْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ قَالَتْ لَهُمُ الْمَلَائِكَةُ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ فِي الدُّنْيَا؟ قَالُوا: الْحَقَّ، فَأَقَرُّوا بِهِ حِينَ لَا يَنْفَعُهُمُ الْإِقْرَارُ. (١)
Hasan ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Ölüm anı kendilerine geldiğinde, aleyhlerine hüccet ikame edilmek üzere müşriklerin kalplerinden korku giderilince melekler onlara: "Rabbiniz dünyada ne buyurdu?" derler. Onlar da: "Hakkı [buyurdu]" derler; böylece ikrarın kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda bunu ikrar etmiş olurlar. (1)
12579. Metin
{قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٢٤) قُلْ لَا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلَا نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٢٥) قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ (٢٦) قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكَاءَ كَلَّا بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٧) وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢٨) }
{قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٢٤) قُلْ لَا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلَا نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٢٥) قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ (٢٦) قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكَاءَ كَلَّا بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٧) وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢٨) } “De ki: 'Göklerden ve yerden sizi kim rızıklandırıyor?' De ki: 'Allah! Muhakkak ki biz veya siz, ya doğru yol üzerindeyiz ya da apaçık bir sapıklık içindeyiz.' (24) De ki: 'Bizim işlediğimiz suçtan siz sorumlu tutulmazsınız, biz de sizin yaptıklarınızdan sorumlu tutulmayız.' (25) De ki: 'Rabbimiz hepimizi bir araya toplayacak, sonra aramızda hak ile hükmedecektir. O, hükmüyle hakikati açığa çıkaran ve her şeyi hakkıyla bilendir.' (26) De ki: 'O'na ortaklar olarak kattıklarınızı bana gösterin! Hayır! Doğrusu O, Azîz ve Hakîm olan Allah'tır.' (27) Biz seni bütün insanlara ancak bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik; fakat insanların çoğu bilmezler. (28)”
12580. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: {قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ} فالرزق من السموات: الْمَطَرُ، وَمِنَ الْأَرْضِ: النَّبَاتُ، {قُلِ اللَّهُ} أَيْ: إِنْ لَمْ يَقُولُوا رَازِقُنَا اللَّهُ فَقُلْ أَنْتَ إِنَّ رَازِقَكُمْ هُوَ اللَّهُ، {وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} لَيْسَ هَذَا عَلَى طَرِيقِ الشَّكِّ وَلَكِنْ عَلَى جِهَةِ الْإِنْصَافِ فِي الْحُجَاجِ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ لِلْآخَرِ: أَحَدُنَا كَاذِبٌ، وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ صَادِقٌ وَصَاحِبَهُ كَاذِبٌ.
Allah Teâlâ'nın şu sözü: {قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ} “De ki: 'Göklerden ve yerden sizi kim rızıklandırıyor?'”; göklerden gelen rızık yağmurdur, yerden gelen rızık ise bitkidir. {قُلِ اللَّهُ} “De ki: 'Allah!'”, yani şayet 'Bizim rızkımızı veren Allah'tır' demezlerse, sen de ki: Sizin rızkınızı veren Allah'tır. {وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “Muhakkak ki biz veya siz, ya doğru yol üzerindeyiz ya da apaçık bir sapıklık içindeyiz”; bu bir şüphe yoluyla değil, tartışmada insaf göstermek kabilindendir. Nitekim bir kimse, kendisinin doğru söylediğini ve arkadaşının yalancı olduğunu bildiği halde diğerine: "İkimizden biri yalancıdır" der.
12581. Metin
وَالْمَعْنَى: مَا نَحْنُ وَأَنْتُمْ عَلَى أَمْرٍ وَاحِدٍ بَلْ أَحَدُ الْفَرِيقَيْنِ مُهْتَدٍ وَالْآخَرُ ضَالٌّ، فَالنَّبِيُّ ﷺ وَمَنِ اتَّبَعَهُ عَلَى الْهُدَى، وَمَنْ خَالَفَهُ فِي ضَلَالٍ، فَكَذَّبَهُمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُصَرِّحَ بِالتَّكْذِيبِ.
Anlam şudur: Biz ve siz tek bir durum üzerinde değiliz; bilakis iki gruptan biri hidayet üzere, diğeri ise sapıklıktadır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona uyanlar hidayet üzeredir, ona muhalefet eden ise sapıklık içindedir; böylece açıkça yalanlamaksızın onları yalanlamış oldu.
12582. Metin
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: "أَوْ" بِمَعْنَى الْوَاوِ، وَالْأَلِفُ فِيهِ صِلَةٌ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَإِنَّا وَإِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ، يَعْنِي: نَحْنُ عَلَى الْهُدَى وَأَنْتُمْ فِي الضَّلَالِ. {قُلْ لَا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلَا نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ} {قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا} يَعْنِي: يَوْمَ الْقِيَامَةِ، {ثُمَّ يَفْتَحُ} يَقْضِي، {بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ} {قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكَاءَ} أَيْ: أَعْلِمُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمُوهُمْ بِهِ، أَيْ: بِاللَّهِ، شُرَكَاءَ فِي الْعِبَادَةِ مَعَهُ هَلْ يَخْلُقُونَ وَهَلْ يَرْزُقُونَ، {كَلَّا} لَا يَخْلُقُونَ وَلَا يَرْزُقُونَ، {بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ} الْغَالِبُ عَلَى أَمْرِهِ، {الْحَكِيمُ} فِي تَدْبِيرِهِ لِخَلْقِهِ فَأَنَّى يَكُونُ لَهُ شَرِيكٌ فِي مُلْكِهِ. قَوْلُهُ ﷿: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ} يَعْنِي: للناس عامة أحمرهم وَأَسْوَدِهِمْ، {بَشِيرًا وَنَذِيرًا} أَيْ: مُبَشِّرًا وَمُنْذِرًا، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} وَرُوِّينَا عَنْ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ
Bazıları şöyle demiştir: [Buradaki] "ev" (أَوْ), "vav" (الْوَاو) anlamındadır; başındaki elif ise sıladır (zaittir). Sanki şöyle buyurmuş gibidir: "Biz ve siz ya hidayet üzereyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz." Yani: Biz hidayet üzerindeyiz, siz ise sapıklıktasınız.1 {قُلْ لَا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلَا نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “De ki: 'Bizim işlediğimiz suçtan siz sorumlu tutulmazsınız, biz de sizin yaptıklarınızdan sorumlu tutulmayız.'” {قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا} “De ki: 'Rabbimiz hepimizi bir araya toplayacaktır'”, yani kıyamet gününde. {ثُمَّ يَفْتَحُ} “Sonra hüküm verecektir”, hükmedecektir, {بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ} “aramızda hak ile; O, en adil hüküm veren, her şeyi hakkıyla bilendir.” {قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكَاءَ} “De ki: 'O'na ortaklar olarak kattıklarınızı bana gösterin!'”, yani O'na, yani Allah'a ibadette O'nunla birlikte ortak kıldığınız varlıkları bana bildirin; onlar yaratabilirler mi, rızık verebilirler mi? {كَلَّا} “Hayır, asla!”, ne yaratabilirler ne de rızık verebilirler. {بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ} “Aksine O, mutlak galip olan Allah'tır”, emrinde mutlak galip olandır, {الْحَكِيمُ} “hikmet sahibidir”, yarattıklarını sevk ve idare etmesinde hikmet sahibidir; artık O'nun mülkünde nasıl bir ortağı olabilir ki! Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu sözü: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ} “Biz seni ancak bütün insanlara gönderdik”, yani beyazıyla siyahıyla bütün insanlara genel olarak [gönderdik], {بَشِيرًا وَنَذِيرًا} “müjdeleyici ve uyarıcı olarak”, yani müjdeleyici ve korkutup sakındırıcı olarak, {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “fakat insanların çoğu bilmezler.” Câbir'den rivayet ettiğimize göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem
12583. Metin
قَالَ: "كَانَ النَّبِيُّ يُبْعَثُ إلى قومه ٨٩/أخَاصَّةً وَبُعِثْتُ إِلَى النَّاسِ عَامَّةً". (١)
şöyle buyurmuştur: "Önceki peygamber sadece kendi kavmine 89/a özel olarak gönderilirdi; ben ise bütün insanlara genel olarak gönderildim." (1)
12584. Metin
وَقِيلَ: كَافَّةً أَيْ: كَافًّا يَكُفُّهُمْ عَمَّا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ، وَالْهَاءُ لِلْمُبَالَغَةِ.
Kâffeten (كَافَّةً) kelimesinin "kâff" (engelleyici) anlamında olduğu, yani onları içinde bulundukları inkârdan meneden/alıkoyan anlamına geldiği de söylenmiştir; sonundaki tâ (hâ) harfi ise mübalağa içindir.
12585. Metin
{وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٢٩) قُلْ لَكُمْ مِيعَادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلَا تَسْتَقْدِمُونَ (٣٠) وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَلَا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلَا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ (٣١) }
{وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٢٩) قُلْ لَكُمْ مِيعَادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلَا تَسْتَقْدِمُونَ (٣٠) وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَلَا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلَا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ (٣١) } “«Eğer doğru söyleyenlerseniz bu vaat ne zaman?» derler. (29) De ki: «Sizin için belirlenmiş bir gün vardır ki, ondan ne bir an geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz.» (30) İnkâr edenler: «Biz ne bu Kur'an'a ne de ondan öncekilere asla inanmayız» dediler. O zalimlerin, Rablerinin huzurunda tutuklanıp birbirlerine söz atıp durdukları, zayıf düşürülenlerin büyüklük taslayanlara: «Siz olmasaydınız biz muhakkak inanan kimseler olurduk» dedikleri zamanı bir görsen! (31)”
12586. Metin
{قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ (٣٢) وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٣٣) }
{قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ (٣٢) وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٣٣) } “Büyüklük taslayanlar, zayıf düşürülenlere: 'Size hidayet geldikten sonra sizi ondan biz mi alıkoyduk? Hayır, siz kendiniz suçlu kimselerdiniz' derler. (32) Zayıf düşürülenler de büyüklük taslayanlara: 'Hayır, gece ve gündüzün hilesi [bizi aldattı]; hani siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na ortaklar koşmamızı emrediyordunuz' derler. Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine atarlar. Biz de inkâr edenlerin boyunlarına demir halkalar geçirdik. Onlar ancak yapmış olduklarının cezasını çekmiyorlar mı? (33)”
12587. Metin
{وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} يَعْنِي الْقِيَامَةَ. {قُلْ لَكُمْ مِيعَادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلَا تَسْتَقْدِمُونَ} أَيْ: لَا تَتَقَدَّمُونَ عَلَيْهِ يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَوْمُ الْمَوْتِ لَا تَتَأَخَّرُونَ عَنْهُ وَلَا تَتَقَدَّمُونَ بِأَنْ يُزَادَ فِي أَجَلِكُمْ أَوْ يُنْقَصَ مِنْهُ. {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَلَا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ} يَعْنِي: التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ، {وَلَوْ تَرَى} يَا مُحَمَّدُ، {إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ} مَحْبُوسُونَ، {عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ} يَرُدُّ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ فِي الْجِدَالِ، {يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا} اسْتُحْقِرُوا وَهُمُ الْأَتْبَاعُ، {لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} وَهْمُ الْقَادَةُ وَالْأَشْرَافُ، {لَوْلَا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ} أَيْ: أَنْتُمْ مَنَعْتُمُونَا عَنِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ. {قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} أَجَابَهُمُ الْمَتْبُوعُونَ فِي الْكُفْرِ، {لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ} بِتَرْكِ الْإِيمَانِ. {وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} أَيْ: مَكْرُكُمْ بِنَا فِي اللَّيْلِ
{وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Ve derler ki: 'Eğer doğru söylüyorsanız bu vaat ne zaman?'” yani kıyamet. {قُلْ لَكُمْ مِيعَادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلَا تَسْتَقْدِمُونَ} “De ki: 'Sizin için belirlenmiş öyle bir gün vardır ki, ondan ne bir an geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz'”, yani onun önüne geçemezsiniz; kastedilen kıyamet günüdür. Dahhâk ise: Ölüm günüdür; ecelinizin uzatılması ya da kısaltılması suretiyle ondan geri kalamaz ve öne geçemezsiniz, demiştir. {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَلَا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ} “İnkâr edenler dediler ki: 'Biz ne bu Kur'an'a inanırız ne de ondan öncekilere'”, yani Tevrat ve İncil'e. {وَلَوْ تَرَى} “Sen bir görsen” ey Muhammed, {إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ} “o zalimler tutuklanmışken” hapsedilmişken, {عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ} “Rablerinin huzurunda birbirlerine söz atarlarken” tartışmada sözü birbirlerine çevirip dururlarken. {يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا} “Zayıf düşürülenler derler” hor görülenler ki onlar tâbi olanlardır, {لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} “büyüklük taslayanlara” onlar da önderler ve ileri gelenlerdir, {لَوْلَا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ} “'Siz olmasaydınız biz kesinlikle mümin olurduk'”, yani siz bizi Allah'a ve Resûlüne iman etmekten alıkoydunuz. {قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} “Büyüklük taslayanlar derler” küfürde kendilerine uyulanlar cevap verir, {لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ} “zayıf düşürülenlere: 'Size hidayet geldikten sonra sizi ondan biz mi alıkoyduk? Hayır, siz kendiniz suçlu kimselerdiniz'” imanı terk etmek suretiyle. {وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} “Zayıf düşürülenler de büyüklük taslayanlara: 'Hayır, gece ve gündüzün hilesi [bizi aldattı]' derler”, yani geceleyin bize kurduğunuz tuzak
12588. Metin
وَالنَّهَارِ، وَالْعَرَبُ تُضِيفُ الْفِعْلَ إِلَى اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ عَلَى تَوَسُّعِ الْكَلَامِ؟ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ: وَنِمْتُ وَمَا لَيْلُ الْمَطِيِّ بِنَائِمٍ (١)
ve gündüzün [kurduğunuz tuzak]. Araplar sözün genişliği (mecaz) kabilinden eylemi geceye ve gündüze isnat ederler; nitekim şair şöyle demiştir: 'Ben uyudum, oysa binek develerinin gecesi uyumaz.' (1)
12589. Metin
وَقِيلَ: مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ هُوَ طُولُ السَّلَامَةِ وَطُولُ الْأَمَلِ فِيهِمَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ" (الْحَدِيدِ-١٦) .
Gece ve gündüzün tuzağının, onlardaki uzun esenlik ve uzun emeller olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Üzerlerinden uzun zaman geçti de kalpleri katılaştı" (el-Hadîd 16).
12590. Metin
{إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا وَأَسَرُّوا} أَظْهَرُوا {النَّدَامَةَ} وَقِيلَ: أَخْفَوْا، وَهُوَ مِنَ الْأَضْدَادِ، {لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا} فِي النَّارِ الْأَتْبَاعِ وَالْمَتْبُوعِينَ جَمِيعًا. {هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي فِي الدُّنْيَا.
{إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا} “hani siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na ortaklar koşmamızı emrediyordunuz.” {وَأَسَرُّوا} açığa vurdular {النَّدَامَةَ} “pişmanlıklarını”; gizlediler anlamına geldiği de söylenmiştir, bu zıt anlamlı kelimelerdendir, {لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Azabı gördüklerinde. Biz de inkâr edenlerin boyunlarına demir halkalar geçirdik” ateşte hem tâbi olanların hem de kendilerine uyulanların hepsinin. {هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Onlar ancak yapmış olduklarının cezasını çekmiyorlar mı?” dünyadaki inkâr ve isyanlarının [cezasını].
12591. Metin
{وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٣٤) وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٣٥) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٦) }
{وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٣٤) وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٣٥) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٦) } “Biz herhangi bir ülkeye bir uyarıcı gönderdiysek, oranın şımarık varlıklıları mutlaka: 'Biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz' demişlerdir. (34) Ve dediler ki: 'Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz ve biz azap edilecek de değiliz.' (35) De ki: 'Şüphesiz Rabbim rızkı dilediğine bolca verir ve kısar; fakat insanların çoğu bilmezler.' (36)”
12592. Metin
{وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا} رُؤَسَاؤُهَا وَأَغْنِيَاؤُهَا، {إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ} {وَقَالُوا} يَعْنِي: قَالَ الْمُتْرَفُونَ لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ آمَنُوا: {نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا} وَلَوْ لَمْ يَكُنِ اللَّهُ رَاضِيًا بِمَا نَحْنُ عَلَيْهِ مِنَ الدِّينِ وَالْعَمَلِ لَمْ يُخَوِّلْنَا الْأَمْوَالَ وَالْأَوْلَادَ، {وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} أَيْ: إِنَّ اللَّهَ أَحْسَنَ إِلَيْنَا فِي الدُّنْيَا بِالْمَالِ وَالْوَلَدِ فَلَا يُعَذِّبُنَا. {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ} يَعْنِي: أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ وَيَقْدِرُ ابْتِلَاءً وَامْتِحَانًا
{وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا} “Biz hiçbir memlekete bir uyarıcı göndermedik ki oranın varlıklı ve şımarık ileri gelenleri:” [yani] onların reisleri ve zenginleri, {إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ} “‘Doğrusu biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz’ demiş olmasınlar.” {وَقَالُوا} “Ve dediler ki”; yani o şımarık ileri gelenler, iman eden fakirlere şöyle dediler: {نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا} “‘Bizim mallarımız da evlatlarımız da daha çoktur.’” Şayet Allah bizim üzerinde bulunduğumuz din ve amelden razı olmasaydı bize bu malları ve evlatları bahşetmezdi. {وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} “‘Ve biz azap görecek de değiliz.’” Yani şüphesiz Allah dünyada mal ve evlat vererek bize ihsanda bulunmuştur; dolayısıyla bize azap etmez. {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ} “De ki: ‘Şüphesiz Rabbim rızkı dilediğine bolca verir, [dilediğine de] kısar.’” Yani şüphesiz Allah, bir sınama ve imtihan olarak rızkı bollaştırır ve daraltır.1
12593. Metin
لَا يَدُلُّ الْبَسْطُ عَلَى رِضَا اللَّهِ عَنْهُ وَلَا التَّضْيِيقُ عَلَى سَخَطِهِ، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} أَنَّهَا كَذَلِكَ.
rızkın bol verilmesi Allah'ın o kuldan razı olduğuna delalet etmediği gibi, daraltılması da O'nun gazabına delalet etmez. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “fakat insanların çoğu bilmezler” durumun böyle olduğunu.
12594. Metin
{وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ (٣٧) وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ (٣٨) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩) }
{وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ (٣٧) وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ (٣٨) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩) } “Sizi katımızda derece bakımından yaklaştıracak olan ne mallarınızdır ne de evlatlarınızdır; ancak iman edip salih amel işleyenler müstesnadır. İşte onlar için yaptıklarına karşılık kat kat mükâfat vardır ve onlar yüksek köşklerde güven içindedirler. (37) Ayetlerimizi boşa çıkarmak için yarışanlar ise, işte onlar azabın içine celbedileceklerdir. (38) De ki: 'Şüphesiz Rabbim, kullarından dilediğine rızkı bolca verir ve onu kısar da. Siz ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.' (39)”
12595. Metin
{وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى} أَيْ: قُرْبَى، قَالَ الْأَخْفَشُ: "قُرْبَى" اسْمُ مَصْدَرٍ كَأَنَّهُ قَالَ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا تَقْرِيبًا، {إِلَّا مَنْ آمَنَ} يَعْنِي: لَكِنَّ مَنْ آمَنَ، {وَعَمِلَ صَالِحًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ إِيمَانَهُ وَعَمَلَهُ يُقَرِّبُهُ مِنِّي، {فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا} أَيْ: يُضَعِّفُ اللَّهُ لَهُمْ حَسَنَاتِهِمْ فَيَجْزِي بِالْحَسَنَةِ الْوَاحِدَةِ عَشَرَ إِلَى سَبْعِمِائَةٍ قَرَأَ يَعْقُوبُ: "جَزَاءً" مَنْصُوبًا مَنَّوْنَا "الضِّعْفُ" رُفِعَ، تَقْدِيرُهُ: فَأُولَئِكَ لَهُمُ الضِّعْفُ جَزَاءً، وَقَرَأَ الْعَامَّةُ بِالْإِضَافَةِ، {وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ} قَرَأَ حَمْزَةُ: "فِي الْغُرْفَةِ" عَلَى وَاحِدِهِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْجَمْعِ لِقَوْلِهِ: "لَنُبَوِّأَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا" (الْعَنْكَبُوتِ-٥٨) . {وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ} يَعْمَلُونَ، {فِي آيَاتِنَا} فِي إِبْطَالِ حُجَّتِنَا، {مُعَاجِزِينَ} مُعَانِدِينَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُعْجِزُونَنَا وَيَفُوتُونَنَا، {أُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ} {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ} أَيْ: يُعْطِي خُلْفَهُ، قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: مَا كَانَ فِي غَيْرِ إِسْرَافٍ وَلَا تَقْتِيرٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ.
{وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى} “Sizi katımızda derece bakımından yaklaştıracak olan ne mallarınızdır ne de evlatlarınızdır”, yani yakınlık bakımından; Ahfeş: "Zülfâ, ism-i masdardır; sanki 'sizi katımızda bir yaklaştırışla yaklaştıracak olan' demiştir" der. {إِلَّا مَنْ آمَنَ} “ancak iman eden [...] müstesnadır”, yani fakat iman eden kimse, {وَعَمِلَ صَالِحًا} “ve salih amel işleyen”; İbn Abbâs: "Onun imanı ve ameli onu bana yaklaştırır, demek istiyor" demiştir. {فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا} “İşte onlar için yaptıklarına karşılık kat kat mükâfat vardır”, yani Allah onların iyiliklerini katlar ve bir iyiliğe ondan yedi yüze kadar mükâfat verir. Ya'kûb "cezâen" (جَزَاءً) kelimesini tenvinle mensub, "ed-dı'fu" (الضِّعْفُ) kelimesini ise merfû olarak okumuştur; takdiri: 'İşte mükâfat olarak kat kat fazlası onlaradır' şeklindedir. Kıraat imamlarının geneli ise izafetle okumuştur. {وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ} “ve onlar yüksek köşklerde güven içindedirler.” Hamza tekil olarak: "fi'l-ğurfe" (فِي الْغُرْفَةِ) şeklinde okumuş, diğerleri ise "Onları cennetin yüksek köşklerine yerleştireceğiz" (el-Ankebût 58) ayetinden dolayı çoğul olarak okumuşlardır. {وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ} “Ve yarışanlar” çalışanlar, {فِي آيَاتِنَا} “ayetlerimizde” hüccetimizi boşa çıkarmak hususunda, {مُعَاجِزِينَ} “boşa çıkarmaya çalışanlar” bizi aciz bırakacaklarını ve bizden kaçıp kurtulacaklarını sanan inatçılar olarak, {أُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ} “işte onlar azabın içine celbedileceklerdir.” {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ} “De ki: 'Şüphesiz Rabbim, kullarından dilediğine rızkı bolca verir ve onu kısar da. Siz ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir'”, yani harcananın karşılığını verir. Saîd b. Cübeyr: "İsraf ve cimrilik olmaksızın yapılan harcamanın yerine Allah başkasını verir" demiştir.
12596. Metin
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: مَا تَصَدَّقْتُمْ مِنْ صَدَقَةٍ وَأَنْفَقْتُمْ فِي الْخَيْرِ مِنْ نَفَقَةٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ عَلَى الْمُنْفِقِ، إِمَّا أَنْ يُعَجِّلَهُ فِي الدُّنْيَا وَإِمَّا أَنْ يَدَّخِرَهُ لَهُ فِي الْآخِرَةِ.
Kelbî ise şöyle demiştir: Ne sadaka verirseniz ve hayır yolunda ne harcarsanız harcayana onun karşılığını verir; ya dünyada bunu peşin verir ya da ahirette onun için biriktirir.
12597. Metin
{وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ} خَيْرُ مَنْ يُعْطِي وَيَرْزُقُ.
{وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ} “O, rızık verenlerin en hayırlısıdır”, verenlerin ve rızıklandıranların en hayırlısıdır.