Binûn

Sebe' — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَرُوِّينَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: أَنْفِقْ أُنْفِقْ عَلَيْكَ".

Ebû Hüreyre'den bize rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: أَنْفِقْ أُنْفِقْ عَلَيْكَ» «Allah Teâlâ şöyle buyurdu: [Ey âdemoğlu!] İnfak et ki Ben de sana infak edeyim.»

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ سُلَيْمَانَ هُوَ ابْنُ بِلَالٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي مُزَرِّدٍ، عن أبي الحبحاب، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "مَا مِنْ يَوْمٍ يُصْبِحُ الْعِبَادُ فِيهِ إِلَّا مَلَكَانِ يَنْزِلَانِ فَيَقُولُ أَحَدُهُمَا اللَّهُمَّ أَعْطِ مُنْفِقًا خَلَفًا، وَيَقُولُ الْآخَرُ اللَّهُمَّ أَعْطِ مُمْسِكًا تَلَفًا". (١)

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil haber verdi, bize İsmâil anlattı, bize babam, Süleyman'dan -ki o İbn Bilâl'dir-, Muâviye b. Ebî Müzerred'den, Ebü'l-Hubhâb'dan, Ebû Hüreyre'den nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kulların sabahladığı her bir günde mutlaka iki melek iner. Onlardan biri: 'Allahım! İnfak edene karşılığını ver' der. Diğeri de: 'Allahım! Cimrilik edene telef ver' der." (١)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ، أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الرَّيَّانِيُّ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "مَا نَقَصَتْ صَدَقَةٌ مِنْ مَالٍ، وَمَا زَادَ اللَّهُ عَبْدًا بِعَفْوٍ إِلَّا عِزًّا، وَمَا تَوَاضَعَ أَحَدٌ لِلَّهِ إِلَّا رَفَعَهُ اللَّهُ". (٢)

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem'ân haber verdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr er-Reyyânî haber verdi, bize Humeyd b. Zenceveyh haber verdi, bize İbn Ebî Üveys haber verdi, bize Abdülazîz b. Muhammed, el-Alâ b. Abdirrahmân'dan, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu haber verdi: "Sadaka hiçbir malı eksiltmez. Allah, affetmesi sebebiyle bir kulun ancak izzetini artırır. Allah için tevazu gösteren hiçbir kimse yoktur ki Allah onu yükseltmesin." (٢)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَّانِيُّ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ ابْنُ زَنْجَوَيْهِ، أَخْبَرَنَا أَبُو الرَّبِيعِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ الْحَسَنِ الْهِلَالِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "كُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ وَكُلُّ مَا أَنْفَقَ الرَّجُلُ عَلَى نَفْسِهِ وَأَهْلِهِ كُتِبَ لَهُ صَدَقَةٌ، وَمَا وَقَى الرَّجُلُ بِهِ عِرْضَهُ كُتِبَ لَهُ بِهَا صَدَقَةٌ"، قُلْتُ: مَا يَعْنِي وَقَى الرَّجُلُ عِرْضَهُ؟ قَالَ: "مَا أَعْطَى الشَّاعِرَ وذا اللسان للمتقى، وَمَا أَنْفَقَ الْمُؤْمِنُ مِنْ نَفَقَةٍ فَعَلَى اللَّهِ خَلَفُهَا ضَامِنًا إِلَّا مَا كَانَ مِنْ نَفَقَةٍ فِي بُنْيَانٍ أَوْ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ ﷿". (٣)

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Mansûr es-Sem'ânî haber verdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî haber verdi, bize Humeyd b. Zenceveyh haber verdi, bize Ebü'r-Rebî' haber verdi, bize Abdülhamîd b. el-Hasan el-Hilâlî haber verdi, bize Muhammed b. el-Münkedir, Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Her iyilik bir sadakadır. Kişinin kendisine ve ailesine harcadığı her şey onun için sadaka yazılır. Kişinin kendisiyle haysiyetini koruduğu şey de onun için bir sadaka yazılır." Dedim ki: Kişinin haysiyetini koruması ne demektir? Buyurdu ki: "[Şerrinden] sakınmak için şaire ve dil sahibine verdiğidir. Müminin yaptığı her harcamanın karşılığı Allah'ın teminatı altındadır; ancak bir binaya veya Allah azze ve celle'ye isyan yoluna yapılan harcama hariç." (٣)

قَوْلُهُ: "قُلْتُ مَا يَعْنِي" يَقُولُ عَبْدُ الْحَمِيدِ لِمُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ.

"Dedim ki: Ne demektir?" sözünü Abdülhamîd, Muhammed b. el-Münkedir'e söylemektedir.

قَالَ مُجَاهِدٌ: إِذَا كَانَ فِي يَدِ أَحَدِكُمْ شَيْءٌ فَلْيَقْتَصِدْ، وَلَا يَتَأَوَّلْ هَذِهِ الْآيَةَ: "وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ"، فَإِنَّ الرِّزْقَ مَقْسُومٌ لَعَلَّ رِزْقَهُ قَلِيلٌ، وَهُوَ يُنْفِقُ نَفَقَةَ الْمُوَسَّعِ عَلَيْهِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: وَمَا كان من خلف فَهُوَ مِنْهُ.

Mücâhid şöyle dedi: "Birinizin elinde bir şey olduğu zaman iktisatlı davransın ve {وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ} “Siz ne harcarsanız, O onun yerine yenisini verir” ayetini [yanlış] tevil etmesin. Zira rızık taksim edilmiştir; belki de onun rızkı azdır fakat o, hali vakti yerinde olanın harcaması gibi harcamaktadır. Ayetin anlamı şudur: [Yerine] gelen her ne varsa O'ndandır (Allah'tandır)."

{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١) فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ (٤٢) وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَقَالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرًى وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ (٤٣) وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤) }

{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١) فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ (٤٢) وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَقَالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرًى وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ (٤٣) وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤) } “O gün hepsini bir araya toplar, sonra meleklere: 'Bunlar yalnız size mi tapıyorlardı?' der. (40) [Melekler] derler ki: 'Sen yücesin; bizim dostumuz ve koruyucumuz onlardan ayrı olarak yalnız sensin. Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı; onların çoğu onlara inanıyordu.' (41) Bugün hiçbiriniz diğerine ne bir fayda sağlayabilir ne de bir zarar verebilir. Ve zulmedenlere deriz ki: 'Yalanlayıp durduğunuz o ateşin azabını tadın!' (42) Onlara açık açık ayetlerimiz okunduğu zaman dediler ki: 'Bu, sizi atalarınızın taptığı şeylerden alıkoymak isteyen bir adamdan başkası değildir.' Ve dediler ki: 'Bu, uydurulmuş bir yalandan başkası değildir.' İnkâr edenler ise hak kendilerine geldiğinde: 'Bu apaçık bir sihirden başka bir şey değildir' dediler. (43) Hâlbuki onlara okuyup inceleyecekleri ne kitaplar verdik ne de senden önce onlara bir uyarıcı gönderdik. (44)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ} قَرَأَ يَعْقُوبُ وَحَفْصٌ: "يَحْشُرُهُمْ"، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالنُّونِ، {جَمِيعًا} يَعْنِي: هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ، {ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ} فِي الدُّنْيَا، قَالَ قَتَادَةُ: هَذَا اسْتِفْهَامُ تَقْرِيرٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى لِعِيسَى: "أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ" (مَرْيَمَ-١١٦) ، فَتَتَبَرَّأُ مِنْهُمُ الْمَلَائِكَةُ. {قَالُوا سُبْحَانَكَ} تَنْزِيهًا لَكَ، {أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ} أَيْ: نَحْنُ نَتَوَلَّاكَ وَلَا نَتَوَلَّاهُمْ، {بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ} يَعْنِي: الشَّيَاطِينَ، فَإِنْ قِيلَ لَهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْمَلَائِكَةَ فَكَيْفَ وَجْهُ قَوْلِهِ: {يَعْبُدُونَ الْجِنَّ} قِيلَ: أراد الشياطين ٨٩/ب زَيَّنُوا لَهُمْ عِبَادَةَ الْمَلَائِكَةِ، فَهُمْ كَانُوا يُطِيعُونَ الشَّيَاطِينَ فِي عِبَادَةِ الْمَلَائِكَةِ، فَقَوْلُهُ {يَعْبُدُونَ} أَيْ: يُطِيعُونَ الْجِنَّ، {أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ} يَعْنِي: مُصَدِّقُونَ لِلشَّيَاطِينِ. ثُمَّ يَقُولُ اللَّهُ: {فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا} بِالشَّفَاعَةِ، {وَلَا ضَرًّا} بِالْعَذَابِ، يُرِيدُ أَنَّهُمْ عَاجِزُونَ، لَا نَفْعَ عِنْدَهُمْ وَلَا ضُرَّ، {وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ} {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا} يَعْنُونَ مُحَمَّدًا ﷺ، {إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَقَالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرًى} يَعْنُونَ الْقُرْآنَ، {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} أَيْ: بَيِّنٌ. {وَمَا آتَيْنَاهُمْ} يَعْنِي: هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ، {مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا} يَقْرَؤُونَهَا، {وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ} أَيْ: لَمْ يَأْتِ الْعَرَبَ قَبْلَكَ نَبِيٌّ وَلَا نُزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابٌ.

Yüce Allah'ın: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ} “O gün [hepsini] toplar” ayetini Ya'kûb ve Hafs "yahşuruhüm" (يَحْشُرُهُمْ) şeklinde, diğer kıraat imamları ise nûn ile ["nahşuruhüm"] şeklinde okumuşlardır. {جَمِيعًا} “hepsini”, yani bu kâfirleri [toplar]. {ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ} “sonra meleklere: 'Bunlar yalnız size mi tapıyorlardı?' der”, dünyada iken. Katâde: "Bu, Yüce Allah'ın Îsâ'ya 'İnsanlara beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin diyen sen misin?' (el-Mâide 116) buyruğu gibi bir ikrar sorusudur ve melekler onlardan teberrî ederler" demiştir. {قَالُوا سُبْحَانَكَ} “[Melekler] derler ki: 'Sen yücesin'”, seni tenzih ederiz, {أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ} “bizim dostumuz ve koruyucumuz onlardan ayrı olarak yalnız sensin”, yani biz seni dost ediniriz, onları dost edinmeyiz. {بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ} “Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı”, yani şeytanlara. Eğer "Onlar meleklere tapıyorlardı, öyleyse {يَعْبُدُونَ الْجِنَّ} 'Cinlere tapıyorlardı' buyruğunun izahı nasıldır?" denilirse, şöyle denilir: Şeytanların onlara meleklere tapmayı süslü gösterdiğini kastetmiştir; onlar meleklere tapma hususunda şeytanlara itaat ediyorlardı. Dolayısıyla {يَعْبُدُونَ} 'tapıyorlardı' buyruğu 'cinlere itaat ediyorlardı' demektir. {أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ} “onların çoğu onlara inanıyordu”, yani şeytanları tasdik ediyorlardı. Sonra Allah buyurur ki: {فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا} “Bugün hiçbiriniz diğerine ne bir fayda sağlayabilir” şefaatle, {وَلَا ضَرًّا} “ne de bir zarar” azap ile. Yani onların aciz olduklarını, ellerinde ne bir fayda ne de bir zarar bulunduğunu kasteder. {وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ} “Ve zulmedenlere deriz ki: 'Yalanlayıp durduğunuz o ateşin azabını tadın!'” {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا} “Onlara açık açık ayetlerimiz okunduğu zaman dediler ki: 'Bu [kimdir]?'” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastederler, {إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَقَالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرًى} “'sizi atalarınızın taptığı şeylerden alıkoymak isteyen bir adamdan başkası değildir.' Ve dediler ki: 'Bu, uydurulmuş bir yalandan başkası değildir'”, Kur'an'ı kastederler. {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} “İnkâr edenler ise hak kendilerine geldiğinde: 'Bu apaçık bir sihirden başka bir şey değildir' dediler”, yani besbelli [bir sihirdir]. {وَمَا آتَيْنَاهُمْ} “Hâlbuki onlara vermedik”, yani bu müşriklere, {مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا} “okuyup inceleyecekleri kitaplar”, okuyacakları, {وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ} “ne de senden önce onlara bir uyarıcı gönderdik”, yani senden önce Araplara ne bir peygamber geldi ne de onlara bir kitap indirildi.

{وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ (٤٥) قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ (٤٦) قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٤٧) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (٤٨) }

{وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ (٤٥) قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ (٤٦) قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٤٧) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (٤٨) } “Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı. Hâlbuki bunlar, ötekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı. Buna rağmen elçilerimi yalanladılar; peki beni inkâr etmenin [sonucu] nasıl oldu? (45) De ki: 'Size sadece tek bir şeyi öğütlüyorum: Allah için ikişer ikişer ve birer birer kalkmanız, sonra da iyice düşünmenizdir. Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur. O, şiddetli bir azabın hemen öncesinde sizin için ancak bir uyarıcıdır.' (46) De ki: 'Sizden bir ücret istemişsem o sizin olsun. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir. O, her şeye hakkıyla şahittir.' (47) De ki: 'Şüphesiz Rabbim gerçeği ortaya koyar. O, gaybları hakkıyla bilendir.' (48)”

{وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} مِنَ الْأُمَمِ رُسُلَنَا، وَهُمْ: عَادٌ، وَثَمُودُ، وَقَوْمُ إِبْرَاهِيمَ، وَقَوْمُ لُوطٍ وَغَيْرُهُمْ، {وَمَا بَلَغُوا} يَعْنِي: هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ، {مِعْشَارَ} أَيْ: عُشْرَ، {مَا آتَيْنَاهُمْ} أَيْ: أَعْطَيْنَا الْأُمَمَ الْخَالِيَةَ مِنَ الْقُوَّةِ وَالنِّعْمَةِ وَطُولِ الْعُمُرِ، {فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} أَيْ: إِنْكَارِي وَتَغْيِيرِي عَلَيْهِمْ، يُحَذِّرُ كُفَّارَ هَذِهِ الْأُمَّةِ عَذَابَ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ. {قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ} آمُرُكُمْ وَأُوصِيكُمْ بِوَاحِدَةٍ، أَيْ: بِخَصْلَةٍ وَاحِدَةٍ، ثُمَّ بَيْنَ تِلْكَ الْخَصْلَةَ فَقَالَ: {أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ} لِأَجْلِ اللَّهِ، {مَثْنَى} أَيْ: اثْنَيْنِ اثْنَيْنِ، {وَفُرَادَى} أَيْ: وَاحِدًا وَاحِدًا، {ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا} جَمِيعًا أَيْ: تَجْتَمِعُونَ فَتَنْظُرُونَ وَتَتَحَاوَرُونَ وَتَنْفَرِدُونَ، فَتُفَكِّرُونَ فِي حَالِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَتَعْلَمُوا، {مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ} جُنُونٍ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْقِيَامِ الْقِيَامَ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الْجُلُوسِ، وَإِنَّمَا هُوَ قِيَامٌ بِالْأَمْرِ الَّذِي هُوَ فِي طَلَبِ الْحَقِّ، كَقَوْلِهِ: "وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ" (النِّسَاءِ-١٢٧) . {إِنْ هُوَ} مَا هُوَ، {إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ} قَالَ مُقَاتِلٌ: تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ: "ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا" أَيْ: في خلق السموات وَالْأَرْضِ فَتَعْلَمُوا أَنَّ خَالِقَهَا وَاحِدٌ لَا شَرِيكَ لَهُ، ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: "مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ". {قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ} عَلَى تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ، {مِنْ أَجْرٍ} جُعْلٍ {فَهُوَ لَكُمْ} يَقُولُ: قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَى تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ أَجْرًا فَتَتَّهِمُونِي، وَمَعْنَى قَوْلِهِ: "فَهُوَ لَكُمْ" أَيْ: لَمْ أَسْأَلْكُمْ شَيْئًا كَقَوْلِ الْقَائِلِ: مَا لِي مِنْ هَذَا فَقَدْ وَهَبْتُهُ لَكَ يُرِيدُ لَيْسَ لِي فِيهِ شَيْءٌ، {إِنْ أَجْرِيَ} مَا ثَوَابِي، {إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ} وَالْقَذْفُ الرَّمْيُ بِالسَّهْمِ وَالْحَصَى، وَالْكَلَامِ، وَمَعْنَاهُ: يَأْتِي بِالْحَقِّ وَبِالْوَحْيِ يُنْزِلُهُ مِنَ السَّمَاءِ فَيَقْذِفُهُ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ، {عَلَّامُ الْغُيُوبِ} رُفِعُ بِخَبَرِ إِنَّ، أَيْ: وَهُوَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ.

{وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı”, ümmetlerden elçilerimizi; onlar Âd, Semûd, İbrâhim kavmi, Lût kavmi ve diğerleridir. {وَمَا بَلَغُوا} “Hâlbuki [bunlar] ulaşamamışlardı”, yani bu müşrikler, {مِعْشَارَ} “onda birine”, yani onda birine [ulaşamamışlardı], {مَا آتَيْنَاهُمْ} “ötekilere verdiklerimizin”, yani geçmiş ümmetlere verdiğimiz güç, nimet ve uzun ömürden [verilenlerin]. {فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} “Buna rağmen elçilerimi yalanladılar; peki beni inkâr etmenin [sonucu] nasıl oldu?”, yani benim onları cezalandırmam ve durumlarını değiştirmem nasıl oldu? Bu ümmetin kâfirlerini geçmiş ümmetlerin azabı ile sakındırmaktadır. {قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ} “De ki: 'Size sadece tek bir şeyi öğütlüyorum'”, size tek bir şeyi emredip tavsiye ediyorum, yani tek bir hasleti. Sonra o hasleti açıklayarak şöyle buyurdu: {أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ} “Allah için kalkmanız”, Allah rızası için, {مَثْنَى} “ikişer ikişer”, yani ikişerli olarak, {وَفُرَادَى} “ve birer birer”, yani birerli olarak, {ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا} “sonra da iyice düşünmenizdir”, hepiniz; yani toplanırsınız, bakar ve konuşursunuz; yalnız kalır, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu düşünür ve bilirsiniz ki: {مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ} “arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur”, mecnunluk [yoktur]. Buradaki kıyamdan maksat oturmanın zıddı olan ayakta durmak değildir; bilakis hakkı arama hususundaki işe koyulmaktır, nitekim "Yetimlerin haklarını gözetmek üzere adaleti yerine getirmeniz..." (en-Nisâ 127) buyruğundaki gibidir. {إِنْ هُوَ} “O değildir”, o başka bir şey değildir, {إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ} “şiddetli bir azabın hemen öncesinde sizin için ancak bir uyarıcıdır.” Mukâtil şöyle demiştir: Söz "sonra da iyice düşünmenizdir" ifadesinde tamamlanmıştır; yani göklerin ve yerin yaratılışını düşünür ve bilirsiniz ki onların yaratıcısı tektir, ortağı yoktur; sonra söze yeniden başlayarak: "Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur" buyurmuştur. {قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ} “De ki: 'Sizden bir ücret istemişsem'”, tebliğe karşılık, {مِنْ أَجْرٍ} karşılık [istemişsem], {فَهُوَ لَكُمْ} “o sizin olsun.” Şöyle der: De ki tebliğe karşılık sizden bir ücret istemiyorum ki beni itham edesiniz. "O sizin olsun" sözünün anlamı şudur: Sizden hiçbir şey istemedim; tıpkı bir kimsenin 'Bundan bana ait olanı sana bağışladım' deyip, bunda benim hiçbir şeyim yoktur, demek istemesi gibidir. {إِنْ أَجْرِيَ} “Benim mükâfatım [değildir]”, benim sevabım değildir, {إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} “ancak Allah'a aittir. O, her şeye hakkıyla şahittir.” {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ} “De ki: 'Şüphesiz Rabbim gerçeği ortaya koyar'”, kazf (الْقَذْفُ); ok, çakıl taşı ve söz fırlatmak demektir; bunun anlamı ise şudur: Hak ile ve gökten indirdiği vahy ile gelir, onu peygamberlere ulaştırır. {عَلَّامُ الْغُيُوبِ} “O, gaybları hakkıyla bilendir”, inne'nin haberi olarak merfû kılınmıştır; yani: O, gaybları hakkıyla bilendir.

{قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ (٤٩) قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠) وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ (٥١) وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٥٢) }

{قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ (٤٩) قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠) وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ (٥١) وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٥٢) } “De ki: 'Hak geldi; bâtıl ise ne bir şeyi baştan yaratabilir ne de geri getirebilir.' (49) De ki: 'Eğer sapmışsam ancak kendi aleyhime sapmışımdır; şayet hidayete ermişsem bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, çok yakındır.' (50) Bir görsen onları korkuya kapıldıkları anı! Artık kaçış yoktur ve yakın bir yerden yakalanmışlardır. (51) Ve: 'Ona inandık' derler; ama uzak bir yerden [imana] ulaşmak onlara nerede?! (52)”

{قُلْ جَاءَ الْحَقُّ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ وَالْإِسْلَامَ، {وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ} أَيْ: ذَهَبَ الْبَاطِلُ وَزَهَقَ فَلَمْ يَبْقَ مِنْهُ بَقِيَّةٌ يُبْدِئُ شَيْئًا أَوْ يُعِيدُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: "بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ" (الْأَنْبِيَاءِ-٤٨) ، وَقَالَ قَتَادَةُ: "الْبَاطِلُ" هُوَ إِبْلِيسُ، وَهُوَ قَوْلُ مُقَاتِلٍ وَالْكَلْبِيِّ، وَقِيلَ: "الْبَاطِلُ": الْأَصْنَامُ. {قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي} وَذَلِكَ أَنَّ كُفَّارَ مَكَّةَ كَانُوا يَقُولُونَ لَهُ: إِنَّكَ قَدْ ضَلَلْتَ حِينَ تَرَكْتَ دِينَ آبَائِكَ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي} أَيْ: إِثْمُ ضَلَالَتِي عَلَى نَفْسِي، {وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي} مِنَ الْقُرْآنِ وَالْحِكْمَةِ، {إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ} {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا} قَالَ قَتَادَةُ عِنْدَ الْبَعْثِ حِينَ يُخْرَجُونَ مِنْ قُبُورِهِمْ، {فَلَا فَوْتَ} أَيْ: فَلَا يَفُوتُونَنِي كَمَا قَالَ: "وَلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ" (ص-٣) ، وَقِيلَ: إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَلَا نَجَاةَ، {وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ} [قَالَ الْكَلْبِيُّ مِنْ تَحْتِ أَقْدَامِهِمْ، وَقِيلَ: أُخِذُوا مِنْ بَطْنِ الْأَرْضِ إِلَى ظَهْرِهَا، وَحَيْثُمَا كَانُوا فَهُمْ مِنَ اللَّهِ قَرِيبٌ] ، لَا يَفُوتُونَهُ. وَقِيلَ: مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ يَعْنِي عَذَابَ الدُّنْيَا. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَوْمَ بَدْرٍ. وَقَالَ ابن أبزي: خسف بِالْبَيْدَاءِ، وَفِي الْآيَةِ حَذْفٌ تَقْدِيرُهُ: وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا لَرَأَيْتَ أَمْرًا تَعْتَبِرُ بِهِ. {وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ} حِينَ عَايَنُوا الْعَذَابَ، قِيلَ: عِنْدَ الْيَأْسِ. وَقِيلَ: عِنْدَ الْبَعْثِ. {وَأَنَّى} مِنْ أَيْنَ، {لَهُمُ التَّنَاوُشُ} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو بَكْرٍ: التَّنَاوُشُ بِالْمَدِّ وَالْهَمْزَةِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِوَاوٍ صَافِيَةٍ مِنْ غَيْرِ مَدٍّ وَلَا هَمْزٍ، وَمَعْنَاهُ التَّنَاوُلُ، أَيْ: كَيْفَ لَهُمْ تَنَاوُلُ مَا بَعُدَ عَنْهُمْ، وَهُوَ الْإِيمَانُ وَالتَّوْبَةُ، وَقَدْ كَانَ قَرِيبًا فِي الدُّنْيَا فَضَيَّعُوهُ، وَمَنْ هَمَزَ قِيلَ: مَعْنَاهُ هَذَا أَيْضًا.

{قُلْ جَاءَ الْحَقُّ} “De ki: Hak geldi”, yani Kur'an ve İslam. {وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ} “Bâtıl ise ne bir şeyi başlatabilir ne de geri getirebilir”, yani bâtıl yok olup gitti, silindi; artık bir şeyi başlatacak veya geri getirecek hiçbir kalıntısı kalmadı. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Bilakis biz hakkı bâtılın tepesine indiririz de onun beynini parçalar" (el-Enbiyâ, 18). Katâde: "Bâtıl, İblis'tir" demiştir. Bu, Mukātil ve el-Kelbî'nin de görüşüdür. "Bâtıl, putlardır" da denilmiştir. {قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي} “De ki: Şayet ben sapmışsam, ancak kendi aleyhime sapmış olurum”. Şöyle ki: Mekke kâfirleri ona: "Sen atalarının dinini terk ettiğinde saptın" diyorlardı. Bunun üzerine Yüce Allah: {قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي} “De ki: Şayet ben sapmışsam, ancak kendi aleyhime sapmış olurum”, yani sapıklığımın günahı kendi aleyhimedir, {وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي} “Eğer doğru yolu bulmuşsam bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir”, yani Kur'an ve hikmetten [vahyettiği sayesindedir], {إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ} “Şüphesiz O hakkıyla işitendir, çok yakındır” buyurdu. {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا} “Bir görsen o korkuya kapıldıkları zamanı!”. Katâde: "Kabirlerinden çıkarıldıkları ba's (diriliş) vaktinde" demiştir. {فَلَا فَوْتَ} “Artık kurtuluş yoktur”, yani elimden kaçıp kurtulamazlar; nitekim O: "Artık kaçıp kurtulma vakti değildir" (Sâd, 3) buyurmuştur. Korkuya kapıldıklarında artık hiçbir kaçış ve kurtuluş yoktur, şeklinde de açıklanmıştır. {وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ} “Ve yakın bir yerden yakalanmışlardır”. [Kelbî: "Ayaklarının altından" demiştir. Denildi ki: Yerin karnından (içinden) sırtına (üstüne) çıkarılıp yakalanırlar. Onlar nerede olurlarsa olsunlar Allah'a yakındırlar], O'ndan kaçıp kurtulamazlar. "Yakın bir yerden" ifadesinin dünya azabı olduğu da söylenmiştir. Dahhâk: "Bedir günüdür" demiştir. İbn Ebzâ: "Beydâ'da yere batırılmalarıdır" demiştir. Ayette takdiri "Onların korkuya kapıldıkları zamanı bir görseydin, ibret alacağın müthiş bir şey görürdün" şeklinde olan bir hazif (düşürülmüş bir ifade) vardır. {وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ} “Ve: 'Ona inandık' derler”, azabı apaçık gördükleri zaman. [Bunun] yeis (ümitsizlik) anında olduğu söylenmiştir. Ba's (diriliş) vaktinde olduğu da söylenmiştir. {وَأَنَّى} “nereden”, yani nereden [mümkün olacak], {لَهُمُ التَّنَاوُشُ} “onlar için [imana] ulaşmak”. Ebû Amr, Hamza, el-Kisâî ve Ebû Bekr, "et-Tenâüş" kelimesini med ve hemze ile (التناؤش) okumuşlardır. Diğerleri ise med ve hemze olmaksızın saf bir vâv ile (التناوش) okumuşlardır. Bunun manası tenâvüldür (ulaşmak/elde etmek); yani kendilerinden uzaklaşmış olan şeye, ki o da dünyadayken yakın olup zayi ettikleri iman ve tevbedir, ulaşmaları onlar için nereden mümkün olsun?! Hemze ile okuyanın kıraatine göre de anlamın aynı olduğu söylenmiştir.

وَقِيلَ التَّنَاوُشُ بِالْهَمْزَةِ مِنَ النَّبْشِ وَهُوَ حَرَكَةٌ فِي إِبْطَاءٍ، يُقَالُ: جَاءَ نَبْشًا أَيْ: مُبْطِئًا مُتَأَخِّرًا، وَالْمَعْنَى مِنْ أَيْنَ لَهُمُ الْحَرَكَةُ فِيمَا لَا حِيلَةَ لَهُمْ فِيهِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: يَسْأَلُونَ الرَّدَّ إِلَى الدُّنْيَا فَيُقَالُ وَأَنَّى لَهُمُ الرَّدُّ إِلَى الدُّنْيَا. (١)

Hemzeli "et-tenâüş" kelimesinin "en-nebş" kökünden geldiği ve bunun yavaşlıktaki hareket olduğu da söylenmiştir; nitekim 'yavaşlayıp geride kalarak geldi' manasında "câe nebşen" (جَاءَ نَبْشًا) denir. Anlamı şudur: Hiçbir çareleri olmayan bir hususta hareket etmeleri nereden mümkün olacak?! İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Dünyaya geri döndürülmeyi isterler de: Dünyaya geri dönmek onlara nerede?! denilir. (١)

{مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} أَيْ: مِنَ الْآخِرَةِ إِلَى الدُّنْيَا.

{مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} “uzak bir yerden”, yani ahiretten dünyaya.

{وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَحِيَلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤) }

{وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَحِيَلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤) } “Hâlbuki daha önce onu inkâr etmişlerdi ve uzak bir yerden gayba taş atıyorlardı. (53) Artık kendileriyle arzuladıkları şeylerin arasına, daha önce benzerlerine yapıldığı gibi engel konulmuştur. Çünkü onlar derin bir şüphe içindeydiler. (54)”

{وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ} أَيْ: بِالْقُرْآنِ، وَقِيلَ: بِمُحَمَّدٍ ﷺ، مِنْ قَبْلِ أَنْ يُعَايِنُوا الْعَذَابَ وَأَهْوَالَ الْقِيَامَةِ، {وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} قَالَ مُجَاهِدٌ: يَرْمُونَ مُحَمَّدًا بِالظَّنِّ لَا بِالْيَقِينِ، وَهُوَ قَوْلُهُمْ سَاحِرٌ وَشَاعِرٌ وَكَاهِنٌ، وَمَعْنَى الْغَيْبِ: هُوَ الظَّنُّ لِأَنَّهُ غَابَ عِلْمُهُ عَنْهُمْ، وَالْمَكَانُ الْبَعِيدُ: بُعْدُهُمْ عَنْ عِلْمِ مَا يَقُولُونَ، وَالْمَعْنَى يَرْمُونَ مُحَمَّدًا بِمَا لَا يَعْلَمُونَ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: يَرْجُمُونَ بِالظَّنِّ يَقُولُونَ لَا بَعْثَ وَلَا جَنَّةَ وَلَا نَارَ. {وَحِيَلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ} ، أَيِ: الْإِيمَانِ وَالتَّوْبَةِ وَالرُّجُوعِ إِلَى الدُّنْيَا. وَقِيلَ: نَعِيمُ الدُّنْيَا وَزَهْرَتُهَا، {كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ} ، أَيْ: بِنُظَرَائِهِمْ وَمَنْ كَانَ عَلَى مِثْلِ حَالِهِمْ مِنَ الْكُفَّارِ، {مِنْ قَبْلُ} ،أَيْ: لَمْ يُقْبَلْ مِنْهُمُ الْإِيمَانُ وَالتَّوْبَةُ فِي وَقْتِ الْيَأْسِ، {إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ} ، مِنَ الْبَعْثِ وَنُزُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ، {مُرِيبٍ} ، مُوقِعٍ لَهُمُ الرِّيبَةَ وَالتُّهْمَةَ.

{وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ} “Hâlbuki daha önce onu inkâr etmişlerdi”; yani azabı ve kıyametin dehşetini bizzat görmeden önce Kur'an'ı; bir rivayete göre de Muhammed’i sallallâhu aleyhi ve sellem [inkâr etmişlerdi]. {وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} “ve uzak bir yerden gayba taş atıyorlardı.” Mücâhid şöyle demiştir: "Muhammed'e kesin bir bilgiye dayanmaksızın zan ile ithamda bulunuyorlardı; bu da onların [onun hakkında] 'büyücü, şair ve kâhin' demeleridir." Gaybın anlamı zandır; çünkü onun bilgisi kendilerinden gizli kalmıştır. Uzak yer ise söyledikleri şeyin bilgisinden uzak olmalarıdır. Anlam şudur: Muhammed'i bilmedikleri bir konuda, bilmedikleri bir şekilde itham ediyorlardı. Katâde ise şöyle demiştir: "Zan ile atıp tutuyorlar; 'Diriliş, cennet ve cehennem yoktur' diyorlardı." {وَحِيَلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ} “Artık kendileriyle arzuladıkları şeylerin arasına engel konulmuştur”; yani iman, tevbe ve dünyaya geri dönüş [arasına engel konulmuştur]. Bir rivayete göre de dünyanın nimeti ve süsü [arasına engel konulmuştur]. {كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ} “daha önce benzerlerine yapıldığı gibi.”; yani kâfirlerden emsallerine ve kendileriyle aynı durumda olanlara [yapıldığı gibi]. {مِنْ قَبْلُ} “Daha önce”; yani ümitsizlik anında onlardan da iman ve tevbe kabul edilmemişti. {إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ} “Şüphesiz onlar bir şüphe içindeydiler”; yeniden diriliş ve azabın başlarına inmesi konusunda, {مُرِيبٍ} “[kendilerini] kuşkuda bırakan”; onları şüpheye ve töhmete düşüren [bir şüphe içindeydiler].