{فَالْيَوْمَ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَلَا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} .
{فَالْيَوْمَ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَلَا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Bugün hiçbir kimseye en ufak bir haksızlık yapılmaz ve siz ancak yapmakta olduklarınızın karşılığını görürsünüz.”
{إِنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو "فِي شُغْلٍ"، بِسُكُونِ الْغَيْنِ، وَالْبَاقُونَ بِضَمِّهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلَ السُّحْتِ وَالسُّحُتِ.
{إِنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ} “Şüphesiz bugün cennetlikler bir meşguliyet içindedirler”. İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr, gayn harfinin sükûnu ile "فِي شُغْلٍ" şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise damme ile okumuştur. Bu ikisi, es-suht (السُّحْت) ve es-suhut (السُّحُت) gibi iki ayrı lehçedir.
وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الشُّغُلِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فِي افْتِضَاضِ الْأَبْكَارِ (١) ، وَقَالَ وَكِيعُ بْنُ الْجِرَاحِ: فِي السَّمَاعِ.
Şuğul (şugul/meşguliyet) kelimesinin anlamında ihtilaf ettiler. İbn Abbâs: "Bâkire kızlarla gerdeğe girmektedirler" (١) dedi. Vekî' b. el-Cerrâh: "Dinlemektedirler (musiki/sema içindedirler)" dedi.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: فِي شُغُلٍ عَنْ أَهْلِ النَّارِ وَعَمَّا هُمْ فِيهِ لَا يُهِمُّهُمْ أَمْرُهُمْ وَلَا يَذْكُرُونَهُمْ.
Kelbî dedi ki: Cehennemliklerden ve onların içinde bulundukları durumdan uzak bir meşguliyet içindedirler; onların durumu kendilerini ilgilendirmez ve onları anmazlar.
وَقَالَ الْحَسَنُ: شُغِلُوا بِمَا فِي الْجَنَّةِ مِنَ النَّعِيمِ عَمَّا فِيهِ أَهْلُ النَّارِ مِنَ الْعَذَابِ.
Hasan[-ı Basrî] dedi ki: Cennetteki nimetlerle meşgul olup cehennemliklerin içinde bulunduğu azaptan habersiz kalmışlardır.
وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: فِي زِيَارَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا. وَقِيلَ: فِي ضِيَافَةِ اللَّهِ تَعَالَى (٢) .
İbn Keysân dedi ki: Birbirlerini ziyaret etmektedirler. Şöyle de denildi: Allah Teâlâ'nın ziyafetindedirler (٢).
{فَاكِهُونَ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ: "فَكِهُونَ" حَيْثُ كَانَ، وَافَقَهُ حَفْصٌ فِي الْمُطَفِّفِينَ؛ وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلُ: الْحَاذِرُ وَالْحَذِرُ أَيْ: نَاعِمُونَ. قَالَ: مُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ: مُعْجَبُونَ بِمَا هُمْ فِيهِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: فَرِحُونَ.
{فَاكِهُونَ} “zevk ve sefa sürerler”. Ebû Ca'fer geçtiği her yerde "فَكِهُونَ" şeklinde okumuştur, Hafs da Mutaffifîn Suresi'nde ona muvafakat etmiştir. Bunlar, el-hâzir (الْحَاذِرُ) ve el-hazir (الْحَذِرُ) gibi iki ayrı lehçedir; yani nimet ve sefa içindedirler. Mücâhid ve Dahhâk: "İçinde bulundukları nimetlerden sevinç duyup hayran kalmaktadırlar" dediler. İbn Abbâs'tan ise: "Neşeli ve sevinçlidirler" dediği rivayet edilmiştir.
{هُمْ وَأَزْوَاجُهُمْ} أَيْ: حَلَائِلُهُمْ {فِي ظِلَالٍ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: "ظُلَلٍ" بِضَمِّ الظَّاءِ مِنْ غَيْرِ أَلِفٍ جَمْعُ ظُلَّةٍ وَقَرَأَ الْعَامَّةُ: "فِي ظِلَالٍ" بِالْأَلِفِ وَكَسْرِ الظَّاءِ عَلَى جَمْعِ ظِلٍّ {عَلَى الْأَرَائِكِ} يَعْنِي السُّرَرَ فِي الْحِجَالِ (٣) ، وَاحِدَتُهَا: أَرِيكَةٌ. قَالَ ثَعْلَبٌ: لَا تَكُونُ أَرِيكَةً حَتَّى يَكُونَ عَلَيْهَا حَجْلَةٌ {مُتَّكِئُونَ} ذَوُو اتِّكَاءٍ.
{هُمْ وَأَزْوَاجُهُمْ} “Kendileri ve eşleri”; yani zevceleri {فِي ظِلَالٍ} “gölgeliklerde”. Hamza ve Kisâî, zâ harfinin dammesiyle ve elifsiz olarak zulle (ظُلَّة) kelimesinin çoğulu olan "ظُلَلٍ" şeklinde okudular. Genel kıraat ehli ise elifle ve zâ harfinin kesresiyle zıll (ظِلٍّ) kelimesinin çoğulu olan "فِي ظِلَالٍ" şeklinde okumuştur. {عَلَى الْأَرَائِكِ} “tahtlar üzerine”; yani cibinlikli köşklerdeki süslü tahtlar üzerinde (٣). Tekili erîkedir (أَرِيكَة). Sa'leb dedi ki: Üzerinde cibinlik/örtü olmadıkça ona erîke denmez. {مُتَّكِئُونَ} “yaslanmışlardır”; yaslanmış kimselerdir.
{لَهُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ} يَتَمَنَّوْنَ وَيَشْتَهُونَ.
{لَهُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ} “Orada onlar için meyveler vardır ve istedikleri her şey onlarındır”; temenni edip arzuladıkları her şey onlarındır.
{سَلَامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ} أَيْ: يُسَلِّمُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَوْلًا أَيْ: يَقُولُ اللَّهُ لَهُمْ قَوْلًا.
{سَلَامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ} “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak 'Selâm' vardır”; yani Allah onlara sözlü olarak selâm verir, Allah onlara sözle [hitap edip] söyler.
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْخَالِقِ بْنُ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ الْمُؤَذِّنُ، حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى الْمَلْحَمِيُّ
Bize Ebû Saîd Ahmed b. İbrâhîm eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm es-Sa'lebî haber verdi, bize Abdülhâlık b. Alî b. Abdilhâlık el-Müezzin haber verdi, bana Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. Mûsâ el-Melhamî rivayet etti
الْأَصْفَهَانِيُّ، أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَبِي عَلِيٍّ الزَّعْفَرَانِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي الشَّوَارِبِ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ الْعَبَّادَانِيُّ، أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ الرَّقَاشِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "بَيْنَا أَهْلُ الْجَنَّةِ فِي نَعِيمِهِمْ إِذْ سَطَعَ لَهُمْ نُورٌ فَرَفَعُوا رُؤُوسَهُمْ، فَإِذَا الرَّبُّ ﷿ قَدْ أَشْرَفَ عَلَيْهِمْ مِنْ فَوْقِهِمْ، فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: "سَلَامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ" فَيَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ، فَلَا يَلْتَفِتُونَ إِلَى شَيْءٍ مِنَ النَّعِيمِ مَا دَامُوا يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ حَتَّى يَحْتَجِبَ عَنْهُمْ فَيَبْقَى نُورُهُ وَبَرَكَتُهُ عَلَيْهِمْ فِي دِيَارِهِمْ" (١) .
el-İsfahânî anlattı, bize el-Hasen b. Ebî Alî ez-Za'ferânî haber verdi, bize İbn Ebî'ş-Şevârib haber verdi, bize Ebû Âsım el-Abbâdânî haber verdi, bize el-Fadl er-Rakâşî, Muhammed b. el-Münkedir'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cennet ehli nimetleri içinde bulundukları sırada onlar için aniden bir nur parıldar. Başlarını kaldırırlar, bir de bakarlar ki Rab azze ve celle üstlerinden onlara tecelli etmiş ve şöyle buyurmaktadır: 'Ey cennet ehli! Selâm olsun sizlere!' İşte bu, O'nun 'Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak Selâm vardır' buyruğudur. O onlara bakar, onlar da O'na bakarlar. O'na baktıkları müddetçe hiçbir nimete dönüp bakmazlar; nihayet O onlardan perdelenir de nuru ve bereketi onların yurtlarında üzerlerinde kalır." (١)
وَقِيلَ: تُسَلِّمُ عَلَيْهِمِ الْمَلَائِكَةُ مِنْ رَبِّهِمْ.
Şöyle de denildi: Melekler onlara Rablerinden selâm getirirler.
قَالَ مُقَاتِلٌ: تَدْخُلُ الْمَلَائِكَةُ عَلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنْ كُلِّ بَابٍ يَقُولُونَ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ مِنْ رَبِّكُمُ الرَّحِيمِ.
Mukâtil dedi ki: Melekler cennet ehline her kapıdan girer ve: "Ey cennet ehli! Çok merhametli Rabbinizden sizlere selâm olsun" derler.
وَقِيلَ: يُعْطِيهُمُ السَّلَامَةَ، يَقُولُ: اسْلَمُوا السَّلَامَةَ الْأَبَدِيَّةَ.
Şöyle de denildi: Onlara selamet verir ve: "Ebedî bir selamete eriniz" buyurur.
{وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ (٥٩) أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٠) وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١) وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ (٦٢) }
{وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ (٥٩) أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٠) وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١) وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ (٦٢) } “'Ey günahkârlar! Bugün şöyle ayrılın! Ey Âdemoğulları! Ben size, şeytana tapmayın, o sizin apaçık bir düşmanınızdır, bana kulluk edin, dosdoğru yol budur, diye ahdetmedim mi? Andolsun ki o, sizden nice nesilleri saptırdı. Aklınızı kullanmıyor muydunuz?'”
{وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ} قَالَ مُقَاتِلٌ: اعْتَزِلُوا الْيَوْمَ مِنَ الصَّالِحِينَ. قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: تَمَيَّزُوا. وَقَالَ الْسُّدِّيُّ: كُونُوا عَلَى حِدَةٍ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: انْفَرَدُوا عَنِ الْمُؤْمِنِينَ. قَالَ الضَّحَّاكُ: إِنَّ لِكُلِّ كَافِرٍ فِي النَّارِ بَيْتًا يُدْخَلُ ذَلِكَ الْبَيْتَ وَيُرْدَمُ بَابُهُ بِالنَّارِ فَيَكُونُ فِيهِ أَبَدَ الْآبِدِينَ لَا يَرَى وَلَا يُرَى (٢) .
{وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ} “'Ey günahkârlar! Bugün şöyle ayrılın!'”. Mukâtil dedi ki: Bugün salih kimselerden ayrılın. Ebü'l-Âliye: "Ayrışın" dedi. es-Süddî: "Ayrı bir tarafta olun" dedi. ez-Zeccâc: "Müminlerden tek başınıza ayrılın" dedi. Dahhâk dedi ki: Ateşte her kâfir için bir hücre vardır, o hücreye sokulur ve kapısı ateşle kapatılır; artık ebediyen orada kalır, ne o görür ne de o görülür (٢).
{أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ} أَلَمْ آمُرْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ {أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ} أَيْ: لَا تُطِيعُوا الشَّيْطَانَ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} ظَاهِرُ الْعَدَاوَةِ.
{أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ} “Ey Âdemoğulları! Ben size emretmedim mi?” {أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ} “şeytana tapmayın”; yani Allah'a isyanda şeytana itaat etmeyin, {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} “çünkü o sizin apaçık bir düşmanınızdır”; düşmanlığı açık olandır.
{وَأَنِ اعْبُدُونِي} أَطِيعُونِي وَوَحِّدُونِي {هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} .
{وَأَنِ اعْبُدُونِي} “bana kulluk edin”; bana itaat edin ve beni bir bilin. {هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} “dosdoğru yol budur.”
{وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيرًا} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ، وَعَاصِمٌ: "جِبِلًّا" بِكَسْرِ الْجِيمِ وَالْبَاءِ وَتَشْدِيدِ اللَّامِ، وَقَرَأَ يَعْقُوبُ: "جُبُلًّا" بِضَمِّ الْجِيمِ وَالْبَاءِ وَتَشْدِيدِ اللَّامِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو بِضَمِّ
{وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيرًا} “Andolsun ki o sizden pek çok nesli saptırmıştı” [ayetindeki bu lafzı] Medine ehli ve Âsım, cîm ve bâ harflerinin kesresi ve lâm harfinin şeddesiyle "cibillen" (جِبِلًّا) şeklinde; Ya‘kûb ise cîm ve bâ harflerinin dammesi ve lâm harfinin şeddesiyle "cübüllan" (جُبُلًّا) şeklinde okumuştur. İbn Âmir ve Ebû Amr ise...
الْجِيمِ سَاكِنَةَ الْبَاءِ خَفِيفَةً، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِضَمِّ الْجِيمِ وَالْبَاءِ خَفِيفَةً، وَكُلُّهَا لُغَاتٌ، وَمَعْنَاهَا: الْخَلْقُ وَالْجَمَاعَةُ أَيْ: خَلْقًا كَثِيرًا {أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ} مَا أَتَاكُمْ مِنْ هَلَاكِ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ بِطَاعَةِ إِبْلِيسَ، وَيُقَالُ لَهُمْ لَمَّا دَنَوْا مِنَ النَّارِ:
cîm harfinin dammesi, bâ harfinin sükûnu ve [lâm'ın] şeddesiz oluşuyla okudular. Diğerleri ise cîm ve bâ harflerinin dammesi ve şeddesiz olarak okudular. Bunların hepsi lehçelerdir ve anlamı halk ve topluluk demektir; yani birçok topluluğu [saptırdı]. {أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ} “Aklınızı kullanmıyor muydunuz?”; İblis'e itaat etmeleri sebebiyle geçmiş ümmetlerin helakine dair size gelen haberleri akletmiyor muydunuz? Ateşe yaklaştıklarında onlara şöyle denir:
{هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٦٣) اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٦٤) الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٦٥) }
{هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٦٣) اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٦٤) الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٦٥) } “'İşte bu, tehdit edilip durduğunuz cehennemdir. İnkâr etmeniz sebebiyle bugün oraya girin!' Bugün onların ağızlarını mühürleriz; yaptıklarını bize elleri anlatır, ayakları da şahitlik eder.”
{هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} بِهَا فِي الدُّنْيَا {اصْلَوْهَا} ادْخُلُوهَا {الْيَوْمَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} هَذَا حِينَ يُنْكِرُ الْكُفَّارُ كُفْرَهُمْ وَتَكْذِيبَهُمُ الرُّسُلَ، فَيُخْتَمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتَشْهَدُ عَلَيْهِمْ جَوَارِحُهُمْ.
{هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} “İşte bu, tehdit edilip durduğunuz cehennemdir”; dünyada iken kendisiyle tehdit edildiğiniz [cehennemdir]. {اصْلَوْهَا} “oraya girin”. {الْيَوْمَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “İnkâr etmeniz sebebiyle bugün. Bugün onların ağızlarını mühürleriz; yaptıklarını bize elleri anlatır, ayakları da şahitlik eder”. Bu, kâfirler küfürlerini ve elçileri yalanladıklarını inkâr ettikleri sırada olur; böylece ağızları mühürlenir ve uzuvları onların aleyhine şahitlik eder.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ حَفْصَوَيْهِ السَّرَخْسِيُّ، سَنَةَ خَمْسٍ وَثَلَاثِينَ وَثَلَاثِمِائَةٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو يَزِيدَ حَاتِمُ بْنُ مَحْبُوبٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلَاءِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: سَأَلَ النَّاسُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ؟ فَقَالَ: "هَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الشَّمْسِ فِي الظَّهِيرَةِ لَيْسَتْ فِي سَحَابٍ"؟ قَالُوا: لَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: "فَهَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ لَيْسَ فِي سَحَابَةٍ"؟ قَالُوا: لَا قَالَ: "فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ رَبِّكُمْ كَمَا لَا تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ أَحَدِهِمَا"، قَالَ: "فَيَلْقَى الْعَبْدَ فَيَقُولُ: أَيْ عَبْدِي أَلَمْ أُكْرِمْكَ؟ أَلَمْ أُسَوِّدْكَ أَلَمْ أُزَوِّجْكَ أَلَمْ أُسَخِّرْ لَكَ الْخَيْلَ وَالْإِبِلَ وَأَذَرَكَ تَتَرَأَّسُ وَتَتَرَبَّعُ؟ قَالَ: بَلَى يَا رَبِّ قَالَ: فَظَنَنْتَ أَنَّكَ مُلَاقِيَّ؟ قَالَ: لَا قَالَ: فَالْيَوْمَ أَنْسَاكَ كَمَا نَسِيْتَنِي، قَالَ: فَيَلْقَى الثَّانِيَ فَيَقُولُ: أَلَمْ أُكْرِمْكَ، أَلَمْ أُسَوِّدْكَ، أَلَمْ أُزَوِّجْكَ، أَلَمْ أُسَخِّرْ لَكَ الْخَيْلَ وَالْإِبِلَ وَأَتْرُكْكَ تَتَرَأَّسُ وَتَتَرَبَّعُ؟ -وَقَالَ غَيْرُهُ عَنْ سُفْيَانَ: تَرَأَّسُ وَتَرَبَّعُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ-قَالَ: فيقول: بلى ٩٣/ب يَا رَبِّ، فَيَقُولُ: ظَنَنْتُ أَنَّكَ مُلَاقِيَّ؟ فَيَقُولُ: لَا يَا رَبِّ قَالَ: فَالْيَوْمَ أَنْسَاكَ كَمَا نَسِيتَنِي، ثُمَّ يَلْقَى الثَّالِثَ فَيَقُولُ؟ مَا أَنْتَ؟ فَيَقُولُ: أَنَا عَبْدُكَ آمَنْتُ بِكَ وَبِنَبِيِّكَ وَبِكِتَابِكَ وَصَلَّيْتُ وَصَمْتُ وَتَصَدَّقْتُ وَيُثْنِي بِخَيْرٍ مَا اسْتَطَاعَ قَالَ: فَيُقَالُ لَهُ: أَلَمْ نَبْعَثْ عَلَيْكَ شَاهِدَنَا؟ قَالَ: فَيَتَفَكَّرُ فِي نَفْسِهِ مَنِ الَّذِي يَشْهَدُ عَلَيَّ فَيُخْتَمُ عَلَى فِيهِ وَيُقَالُ لِفَخْذِهِ: انْطِقِي قَالَ: فَتَنْطِقُ فَخْذُهُ وَلَحْمُهُ وَعِظَامُهُ بِمَا كَانَ يَعْمَلُ وَذَلِكَ الْمُنَافِقُ وَذَلِكَ لِيُعْذَرَ مِنْ نَفْسِهِ وَذَلِكَ الَّذِي سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِ" (١) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ebü'l-Hasen Muhammed b. Amr b. Hafsûyeh es-Serahsî üç yüz otuz beş senesinde haber verdi, bize Ebû Yezîd Hâtim b. Mahbûb haber verdi, bize Abdülcebbâr b. el-Alâ haber verdi, bize Süfyân, Süheyl b. Ebî Sâlih'ten, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den haber verdi; o şöyle dedi: İnsanlar Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'e sorup: 'Ey Allah'ın Resûlü! Kıyamet günü Rabbimizi görecek miyiz?' dediler. Şöyle buyurdu: 'Öğle vaktinde, bulutsuz bir havada güneşi görmekte bir zorluk çeker veya birbirinize zarar verir misiniz?' 'Hayır, ey Allah'ın Resûlü' dediler. 'Peki, dolunay gecesinde, bulutsuz bir havada ayı görmekte bir zorluk çeker veya birbirinize zarar verir misiniz?' buyurdu. 'Hayır' dediler. Buyurdu ki: 'Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, bu ikisinden birini görmekte zorluk çekmediğiniz gibi Rabbinizi görmekte de bir zorluk çekmeyeceksiniz.' Buyurdu ki: 'Sonra kul ile karşılaşır ve: 'Ey kulum! Sana ikram etmedim mi? Seni başkan yapmadım mı? Seni evlendirmedim mi? Atları ve develeri senin hizmetine vermedim mi ve seni baş olup ganimetin dörtte birini alacak şekilde bırakmadım mı?' der. Kul: 'Evet, ey Rabbim!' der. [Allah]: 'Benimle karşılaşacağını düşündün mü?' buyurur. O: 'Hayır' der. [Allah]: 'Sen beni unuttuğun gibi bugün de ben seni unutuyorum' buyurur. Sonra ikincisiyle karşılaşır ve: 'Sana ikram etmedim mi, seni başkan yapmadım mı, seni evlendirmedim mi, atları ve develeri senin hizmetine vermedim mi ve seni baş olup ganimetin dörtte birini alacak şekilde bırakmadım mı?' buyurur. -Süfyân'dan gelen diğer bir rivayette: Her iki yerde de 'başkanlık ettin ve ganimetin dörtte birini aldın' denilmiştir- Buyurdu ki: Kul: 'Evet ٩٣/b ey Rabbim!' der. [Allah]: 'Benimle karşılaşacağını düşündün mü?' buyurur. Kul: 'Hayır, ey Rabbim!' der. [Allah]: 'Sen beni unuttuğun gibi bugün de ben seni unutuyorum' buyurur. Sonra üçüncüsüyle karşılaşır ve: 'Sen nesin/kimsin?' buyurur. O: 'Ben senin kulunum; sana, peygamberine ve kitabına inandım, namaz kıldım, oruç tuttum, sadaka verdim' der ve gücü yettiğince hayırla övgüde bulunur. Buyurdu ki: Ona: 'Senin aleyhine şahidimizi göndermeyelim mi?' denilir. Kul kendi kendine: 'Aleyhime kim şahitlik edecek ki?' diye düşünür. Derken ağzı mühürlenir ve uyluğuna: 'Konuş!' denilir. Buyurdu ki: Uyluğu, eti ve kemikleri onun neler yaptığını anlatır. İşte bu münafıktır; bu, kendisinden hiçbir mazeret kalmaması içindir ve işte Allah'ın kendisine gazap ettiği kimse odur." (١)
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ الطَّاهِرِيُّ، أَخْبَرَنَا جَدِّي أَبُو سَهْلٍ عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْبَزَّازُ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ زَكَرِيَّا الْعُذَافِرِيُّ، أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّبَرِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ،
Bize Ebû Saîd Abdullâh b. Ahmed et-Tâhirî haber verdi, bize dedem Ebû Sehl Abdussamed b. Abdirrahmân el-Bezzâz haber verdi, bize Muhammed b. Zekeriyyâ el-Uzâfirî haber verdi, bize İshâk b. İbrâhîm ed-Deberî haber verdi, bize Abdürrezzâk haber verdi,
أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ بَهْزِ بْنِ حَكِيمِ بْنِ مُعَاوِيَةَ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "إِنَّكُمْ تُدْعَوْنَ فَيُفْدَمُ عَلَى أَفْوَاهِكُمْ بِالْفِدَامِ فَأَوَّلُ مَا يُسْأَلُ عَنْ أَحَدِكُمْ فَخْذُهُ وَكَفُّهُ" (١)
bize Ma'mer, Behz b. Hakîm b. Muâviye'den, o babasından, o dedesinden, o da Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'den haber verdi; şöyle buyurdu: "Sizler çağrılacaksınız ve ağızlarınıza bağ vurularak mühürlenecek. Sizden birinin sorgulanacak ilk yeri uyluğu ve el ayasıdır." (١)
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَدِ الْقَاهِرِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، أَخْبَرَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي النَّضِرِ، حَدَّثَنِي هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ الْأَشْجَعِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدٍ الْمُكْتِبِ، عَنْ فُضَيْلٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَضَحِكَ فَقَالَ: "هَلْ تَدْرُونَ مِمَّ أَضْحَكُ"؟ قَالَ: قُلْنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: "مِنْ مُخَاطَبَةِ الْعَبْدِ رَبَّهُ" يَقُولُ: يَا رَبِّ أَلَمْ تُجِرْنِي مِنَ الظُّلْمِ؟ قَالَ: فَيَقُولُ: بَلَى، قَالَ: فَيَقُولُ: فَإِنِّي لَا أُجِيرُ عَلَى نَفْسِي إِلَّا شَاهِدًا مِنِّي، قَالَ: فَيَقُولُ: كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ شَهِيدًا وَبِالْكِرَامِ الْكَاتِبِينَ شُهُودًا قَالَ: فَيُخْتَمُ عَلَى فِيهِ، فَيُقَالُ لِأَرْكَانِهِ: انْطِقِي قَالَ: فَتَنْطِقُ بِأَعْمَالِهِ، قَالَ: ثُمَّ يُخَلَّى بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْكَلَامِ، فَيَقُولُ: بُعْدًا لَكُنَّ وَسَحْقًا فَعَنْكُنَّ كُنْتُ أُنَاضِلُ" (٢)
Bize İsmâîl b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgâfir b. Muhammed haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî haber verdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân haber verdi, bize Müslim b. el-Haccâc haber verdi, bize Ebû Bekr b. Ebî'n-Nadr haber verdi, bana Hâşim b. el-Kâsım anlattı, bize Abdullâh el-Eşcaî, Süfyân es-Sevrî'den, o Ubeyd el-Müktib'den, o Fudayl'dan, o eş-Şa'bî'den, o da Enes b. Mâlik'ten haber verdi; şöyle dedi: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'in yanındaydık, güldü ve: "Neye güldüğümü biliyor musunuz?" buyurdu. [Enes] dedi ki: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dedik. Şöyle buyurdu: "Kulun Rabbine hitabından dolayı [güldüm]; kul der ki: 'Ey Rabbim! Sen beni zulümden korumadın mı?' Buyurdu ki: [Allah]: 'Evet' buyurur. Kul: 'O halde ben kendime karşı ancak benden olan bir şahide izin veririm' der. [Allah]: 'Bugün kendi nefsin sana şahit olarak, şerefli yazıcılar da şahit olarak yeter' buyurur. Derken ağzı mühürlenir ve organlarına: 'Konuşun!' denilir. Organları onun amellerini söyler. Sonra konuşması serbest bırakılır, bunun üzerine kul [organlarına]: 'Yazıklar olsun size, kahrolun! Ben sizin için mücadele ediyordum' der." (٢)
{وَلَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ (٦٦) وَلَوْ نَشَاءُ لَمَسَخْنَاهُمْ عَلَى مَكَانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطَاعُوا مُضِيًّا وَلَا يَرْجِعُونَ (٦٧) }
{وَلَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ (٦٦) وَلَوْ نَشَاءُ لَمَسَخْنَاهُمْ عَلَى مَكَانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطَاعُوا مُضِيًّا وَلَا يَرْجِعُونَ (٦٧) } “Dileseydik gözlerini silme kör ederdik de yola koyulmak için yarışırlardı; fakat nasıl göreceklerdi? Dileseydik oldukları yerde onları başka yaratıklara dönüştürürdük de ne ileri gitmeye güçleri yeterdi ne de geri dönebilirlerdi.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَلَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ} [أَيْ: أَذْهَبْنَا أَعْيُنَهُمُ] (٣) الظَّاهِرَةَ بِحَيْثُ لَا يَبْدُو لَهَا جَفْنٌ وَلَا شِقٌّ، وَهُوَ مَعْنَى الطَّمْسِ كَمَا قَالَ اللَّهُ ﷿: "وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ" (الْبَقَرَةِ -٢٠) يَقُولُ: كَمَا أَعْمَيْنَا قُلُوبَهُمْ لَوْ شِئْنَا أَعْمَيْنَا أَبْصَارَهُمُ الظَّاهِرَةَ {فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ} فَتَبَادَرُوا إِلَى الطَّرِيقِ {فَأَنَّى يُبْصِرُونَ} فَكَيْفَ يُبْصِرُونَ [وَقَدْ أَعْمَيْنَا أَعْيُنَهُمْ؟ يَعْنِي: لَوْ نَشَاءُ لَأَضْلَلْنَاهُمْ عَنِ الْهُدَى، وَتَرَكْنَاهُمْ عُمْيًا يَتَرَدَّدُونَ، فَكَيْفَ يُبْصِرُونَ] (٤) الطَّرِيقَ حِينَئِذٍ؟ هَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَالسُّدِّيِّ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَقَتَادَةُ، وَمُقَاتِلٌ، وَعَطَاءٌ: مَعْنَاهُ لَوْ نَشَاءُ لَفَقَأْنَا أَعْيُنَ ضَلَالَتِهِمْ فَأَعْمَيْنَاهُمْ عَنْ غَيِّهِمْ، وَحَوَّلْنَا أَبْصَارَهُمْ مِنَ الضَّلَالَةِ إِلَى الْهُدَى فَأَبْصَرُوا رُشْدَهُمْ {فَأَنَّى يُبْصِرُونَ} وَلَمْ أَفْعَلْ ذَلِكَ بِهِمْ؟
Allah azze ve celle'nin: {وَلَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ} “Dileseydik gözlerini silme kör ederdik” [yani göz kapakları ve aralığı görünmeyecek şekilde] (٣) dıştaki gözlerini yok ederdik buyruğudur ki tamsın (silme kör etmenin) anlamı budur. Nitekim Allah azze ve celle şöyle buyurmuştur: "Eğer Allah dileseydi onların işitmelerini ve görmelerini giderirdi" (el-Bakara - 20). Şöyle buyurmaktadır: Kalplerini kör ettiğimiz gibi dileseydik dıştaki gözlerini de kör ederdik. {فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ} “yola koyulmak için yarışırlardı”; yola doğru koşuşurlardı, {فَأَنَّى يُبْصِرُونَ} “fakat nasıl göreceklerdi?”; [biz onların gözlerini kör etmişken] nasıl göreceklerdi? [Yani dileseydik onları hidayetten saptırır ve şaşkınca bocalayan körler olarak bırakırdık; o takdirde] yolu nasıl göreceklerdi? (٤) Bu, Hasan[-ı Basrî] ve es-Süddî'nin sözüdür. İbn Abbâs, Katâde, Mukâtil ve Atâ ise şöyle dediler: Bunun anlamı; dileseydik onların sapkınlık gözlerini çıkarıp onları azgınlıklarından yana kör eder ve bakışlarını sapkınlıktan hidayete çevirirdik de doğru yollarını görürlerdi; fakat ben onlara bunu yapmamışken {فَأَنَّى يُبْصِرُونَ} “nasıl göreceklerdi?” demektir.
{وَلَوْ نَشَاءُ لَمَسَخْنَاهُمْ عَلَى مَكَانَتِهِمْ} يَعْنِي: مَكَانَهُمْ: يُرِيدُ: لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُمْ قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ
{وَلَوْ نَشَاءُ لَمَسَخْنَاهُمْ عَلَى مَكَانَتِهِمْ} “Dileseydik oldukları yerde onları başka yaratıklara dönüştürürdük”; yani bulundukları yerde. Şunu kastetmektedir: Dileseydik onları maymunlara ve domuzlara dönüştürürdük
فِي مَنَازِلِهِمْ، وَقِيلَ: لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُمْ حِجَارَةً، وَهُمْ قُعُودٌ فِي مَنَازِلِهِمْ لَا أَرْوَاحَ لَهُمْ. {فَمَا اسْتَطَاعُوا مُضِيًّا وَلَا يَرْجِعُونَ} إِلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ، وَقِيلَ: لَا يَقْدِرُونَ عَلَى ذَهَابٍ وَلَا رُجُوعٍ.
evlerinde [böyle yapardık]. Şöyle de denildi: Dileseydik onları evlerinde otururlarken ruhsuz taşlar haline getirirdik. {فَمَا اسْتَطَاعُوا مُضِيًّا وَلَا يَرْجِعُونَ} “ne ileri gitmeye güçleri yeterdi ne de geri dönebilirlerdi”; önceki durumlarına dönemezlerdi. Şöyle de denildi: Ne gitmeye güçleri yeterdi ne de dönmeye.
{وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلَا يَعْقِلُونَ (٦٨) وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ (٦٩) }
{وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلَا يَعْقِلُونَ (٦٨) وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ (٦٩) } “Kime uzun ömür verirsek onu yaratılışta tersine çeviririz. Hâlâ akıllarını kullanmıyorlar mı? Biz ona şiir öğretmedik, bu ona yakışmaz da. O, ancak bir öğüt ve apaçık bir Kur'an'dır.”
{وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ} قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ: "نُنَكِّسُهُ" بِالتَّشْدِيدِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ النُّونِ الْأُولَى وَضَمِّ الْكَافِ مُخَفَّفًا، أَيْ: نَرُدُّهُ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ شِبْهَ الصَّبِيِّ فِي أَوَّلِ الْخَلْقِ.
{وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ} “Kime uzun ömür verirsek onu yaratılışta tersine çeviririz.” Âsım ve Hamza, şedde ile "نُنَكِّسُهُ" şeklinde okudular; diğerleri ise ilk nûn'un fethası ve kâf'ın dammesiyle şeddesiz olarak okudular. Yani: Onu ömrün en düşkün çağına, ilk yaratılışındaki çocuk haline benzer bir duruma geri döndürürüz.
وَقِيلَ: "نُنَكِّسُهُ فِي الْخَلْقِ" أَيْ: نُضْعِفُ جَوَارِحَهُ بَعْدَ قُوَّتِهَا وَنَرُدُّهَا إِلَى نُقْصَانِهَا بَعْدَ زِيَادَتِهَا. {أَفَلَا يَعْقِلُونَ} فَيَعْتَبِرُوا وَيَعْلَمُوا أَنَّ الَّذِي قَدَرَ عَلَى تَصْرِيفِ أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ يَقْدِرُ عَلَى الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ.
Şöyle de denildi: "Onu yaratılışta tersine çeviririz"; yani organlarını kuvvetinden sonra zayıflatır ve gelişiminden sonra noksanlığına geri döndürürüz. {أَفَلَا يَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıllarını kullanmıyorlar mı?”; böylece ibret alıp insanın hallerini değiştirmeye gücü yetenin ölümden sonra diriltmeye de kadir olduğunu bilmezler mi?
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ} قَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّ كُفَّارَ مَكَّةَ قَالُوا: إِنَّ مُحَمَّدًا شَاعِرٌ، وَمَا يَقُولُهُ شِعْرٌ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَكْذِيبًا لَهُمْ: {وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ} أَيْ: مَا يَتَسَهَّلُ لَهُ ذَلِكَ، وَمَا كَانَ يَتَّزِنُ لَهُ بَيْتٌ مِنْ شِعْرٍ، حَتَّى إِذَا تَمَثَّلَ بِبَيْتِ شِعْرٍ جَرَى عَلَى لِسَانِهِ مُنْكَسِرًا.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ} “Biz ona şiir öğretmedik, bu ona yakışmaz da” buyruğudur. Kelbî dedi ki: Mekke kâfirleri: "Muhammed bir şairdir ve söyledikleri de şiirdir" dediler. Bunun üzerine Allah onları yalanlamak üzere: {وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ} “Biz ona şiir öğretmedik, bu ona yakışmaz da” [ayetini] indirdi; yani bu onun için kolaylaştırılmamıştır ve bir beyit şiir bile veznine uygun olarak onun ağzından çıkmazdı; hatta bir şiir beytini örnek getirecek olsa bu onun dilinde vezni bozulmuş olarak akardı.
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنِي الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ حَمْدَانَ، حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَاهَانَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَتَمَثَّلُ بِهَذَا الْبَيْتِ: كَفَى بِالْإِسْلَامِ وَالشَّيْبِ لِلْمَرْءِ نَاهِيًا
Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî haber verdi, bana el-Hüseyn b. Muhammed es-Sekafî haber verdi, bize Ahmed b. Ca'fer b. Hamdân anlattı, bize Yûsuf b. Abdillâh b. Mâhân anlattı, bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, bize Hammâd b. Seleme, Alî b. Zeyd'den, o da el-Hasen'den anlattı ki Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem şu beyti örnek getirirdi: 'Kişi için İslam ve ihtiyarlık birer vazgeçirici olarak yeter.'
فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا قَالَ الشَّاعِرُ: كَفَى الشَّيْبُ وَالْإِسْلَامُ لِلْمَرْءِ نَاهِيًا (١)
Bunun üzerine Ebû Bekr: 'Ey Allah'ın Resûlü! Şair ancak: İhtiyarlık ve İslam kişi için birer vazgeçirici olarak yeter (١) demiştir' dedi.
[وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: كَفَى بِالْإِسْلَامِ وَالشَّيْبِ لِلْمَرْءِ نَاهِيًا] ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمْرُ: أَشْهَدُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ، يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: {وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ} (٢)
[Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ise: 'Kişi için İslam ve ihtiyarlık birer vazgeçirici olarak yeter' diyordu.] Bunun üzerine Ebû Bekr ve Ömer: 'Şahitlik ederiz ki sen Allah'ın Resûlüsün' dediler. Allah Teâlâ: {وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ} “Biz ona şiir öğretmedik, bu ona yakışmaz da” buyurmaktadır (٢).
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ الْبَغَوِيُّ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنِ الْمِقْدَامِ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قُلْتُ لِعَائِشَةَ: أَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَتَمَثَّلُ بِشَيْءٍ مِنَ الشِّعْرِ؟ قَالَتْ: كَانَ يَتَمَثَّلُ مِنْ شِعْرِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ.
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verip dedi ki: Bize Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Ebî Şüreyh haber verip dedi ki: Bize Ebu'l-Kāsım el-Begavî haber verip dedi ki: Bize Ali b. el-Ca'd haber verip dedi ki: Bize Şerîk, el-Mikdâm b. Şüreyh'ten, o da babasından nakletti; [babası] şöyle dedi: Âişe'ye [radıyallâhu anhâ]: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şiirden herhangi bir şeyle temessülde bulunur (örnek veya misal olarak söyler) miydi?» diye sordum. Âişe: «Abdullah b. Revâha'nın şiirinden temessülde bulunurdu» dedi.
قَالَتْ: وَرُبَّمَا قَالَ: وَيَأْتِيكَ بِالْأَخْبَارِ مَنْ لَمْ تُزَوِّدِ (١)
Âişe dedi ki: Bazen de: 'Kendisine azık vermediğin kimse sana haberleri getirir' (١) derdi.
وَقَالَ مَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ: بَلَغَنِي أَنَّ عَائِشَةَ سُئِلَتْ: هَلْ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَتَمَثَّلُ بِشَيْءٍ مِنَ الشِّعْرِ؟ قَالَتْ: كَانَ الشِّعْرُ أَبْغَضَ الْحَدِيثِ إِلَيْهِ، قَالَتْ: وَلَمْ يَتَمَثَّلْ بِشَيْءٍ مِنَ الشِّعْرِ إِلَّا بِبَيْتِ أَخِي بَنِي قَيْسٍ طَرَفَةَ: سَتُبْدِي لَكَ الْأَيَّامُ مَا كُنْتَ جَاهِلًا ... وَيَأْتِيكَ بِالْأَخْبَارِ مَنْ لَمْ تُزَوِّدِ
Ma'mer, Katâde'den nakletti: Bana ulaştığına göre Âişe'ye: 'Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem şiirden bir şeyle örnek getirir miydi?' diye soruldu. Dedi ki: 'Şiir, ona sözlerin en sevimsiziydi.' Ve dedi ki: 'Benî Kays'ın kardeşi Tarafe'nin şu beyti dışında şiirden hiçbir şeyle örnek getirmezdi: Günler sana bilmediğin şeyleri gösterecek ... Ve azıklandırmadığın kimse sana haberleri getirecektir.'
فَجَعَلَ يَقُولُ: "وَيَأْتِيكَ مَنْ لَمْ تُزَوِّدْ بِالْأَخْبَارِ" فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ﵁: لَيْسَ هَكَذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ: "إِنِّي لَسْتُ بِشَاعِرٍ وَلَا يَنْبَغِي لِي" (٢) .
Fakat şöyle söylemeye başladı: 'Ve azıklandırmadığın kimse sana haberleri getirecektir.' Ebû Bekr radıyallahu anh: 'Öyle değil ey Allah'ın Resûlü!' dedi. Bunun üzerine o: 'Şüphesiz ben bir şair değilim, bu bana yakışmaz da' buyurdu (٢).
{إِنْ هُوَ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ {إِلَّا ذِكْرٌ} مَوْعِظَةٌ {وَقُرْآنٌ مُبِينٌ} فِيهِ الْفَرَائِضُ وَالْحُدُودُ وَالْأَحْكَامُ.
{إِنْ هُوَ} “O”; yani Kur'an {إِلَّا ذِكْرٌ} “ancak bir öğüttür”; bir vaazdır, {وَقُرْآنٌ مُبِينٌ} “ve apaçık bir Kur'an'dır”; onda farzlar, hadler (cezalar) ve hükümler vardır.
{لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكَافِرِينَ (٧٠) }
{لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكَافِرِينَ (٧٠) } “(Bu Kur'an,) diri olan kimseyi uyarsın ve o söz (azap) kâfirlerin aleyhine hak olsun / kesinleşsin diye [indirilmiştir]. (70)”
{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ (٧١) وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ (٧٢) }
{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ (٧١) وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ (٧٢) } “Görmediler mi ki, ellerimizin yaptıklarından onlar için nice davarlar yarattık da kendileri bunlara malik olmaktadırlar? Onları kendilerine boyun eğdirdik; işte bir kısmı binekleridir, bir kısmından da yerler.”
{لِيُنْذِرَ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ وَيَعْقُوبُ "لِتُنْذِرَ" بِالتَّاءِ وَكَذَلِكَ فِي الْأَحْقَافِ، [وَافَقَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي الْأَحْقَافِ] (١) أَيْ: لِتُنْذِرَ يَا مُحَمَّدُ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ أَيْ لِيُنْذِرَ الْقُرْآنُ {مَنْ كَانَ حَيًّا} يَعْنِي: مُؤْمِنًا حَيَّ الْقَلْبِ؛ لِأَنَّ الْكَافِرَ كَالْمَيِّتِ فِي أَنَّهُ لَا يَتَدَبَّرُ وَلَا يَتَفَكَّرُ {وَيَحِقَّ الْقَوْلُ} وَيَجِبُ حُجَّةُ الْعَذَابِ {عَلَى الْكَافِرِينَ} .
{لِيُنْذِرَ} “uyarsın diye”. Medine ve Şam ehli ile Ya'kûb, tâ harfiyle "لِتُنْذِرَ" (uyarasın diye) şeklinde okudular, Ahkâf Suresi'nde de böyledir, [İbn Kesîr de Ahkâf Suresi'nde muvafakat etmiştir] (١); yani: 'Ey Muhammed, uyarasın diye' demektir. Diğerleri ise yâ harfiyle okudular; yani: 'Kur'an uyarsın diye' demektir. {مَنْ كَانَ حَيًّا} “Diri olan kimseyi”; yani kalbi diri olan mümini; çünkü kâfir, düşünüp ibret almaması bakımından ölü gibidir. {وَيَحِقَّ الْقَوْلُ} “ve söz kesinleşsin diye”; azap gerekçesi vacip/kesin olsun diye {عَلَى الْكَافِرِينَ} “kâfirlerin aleyhine.”
قَوْلُهُ ﷿: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا} تَوَلَّيْنَا خَلْقَهُ بِإِبْدَاعِنَا مِنْ غَيْرِ إِعَانَةِ أَحَدٍ {أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ} ضَابِطُونَ قَاهِرُونَ، أَيْ: لَمْ يَخْلُقِ الْأَنْعَامَ وَحْشِيَّةً نَافِرَةً مَنْ بَنِي آدَمَ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى ضَبْطِهَا، بَلْ هِيَ مُسَخَّرَةٌ لَهُمْ.
Allah azze ve celle'nin: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا} “Görmediler mi ki, ellerimizin yaptıklarından onlar için yarattık”; hiç kimsenin yardımı olmaksızın eşsiz yaratmamızla bizzat yarattık, {أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ} “nice davarlar... kendileri bunlara malik olmaktadırlar”; onları zapt eden ve onlara hükmeden kimselerdir. Yani bu davarları, Âdemoğlundan kaçan ve zapt edemedikleri yabanî hayvanlar olarak yaratmadı; bilakis onları insanların emrine amade kıldı.
وَهِيَ قَوْلُهُ: {وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ} سَخَّرْنَاهَا لَهُمْ {فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ} أَيْ: مَا يَرْكَبُونَ وَهِيَ الْإِبِلُ {وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ} مِنْ لُحْمَانِهَا.
Bu da O'nun şu buyruğudur: {وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ} “Onları kendilerine boyun eğdirdik”; onları kendilerinin hizmetine verdik. {فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ} “Onlardan bir kısmı binekleridir”; yani bindikleridir ki bunlar develerdir. {وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ} “ve bir kısmından da yerler”; etlerinden [yerler].
{وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَمَشَارِبُ أَفَلَا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (٧٤) لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ (٧٥) فَلَا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٦) أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ (٧٧) }
{وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَمَشَارِبُ أَفَلَا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (٧٤) لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ (٧٥) فَلَا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٦) أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ (٧٧) } “Onlarda kendileri için birtakım faydalar ve içecekler vardır. Hâlâ şükretmezler mi? Kendilerine yardım edilir ümidiyle Allah'tan başka ilahlar edindiler. Onlar kendilerine yardım edemezler; bilakis kendileri onlar için hazır bulundurulmuş askerlerdir. O halde onların sözleri seni üzmesin. Şüphesiz biz onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da biliyoruz. İnsan, bizim kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi ki hemen apaçık bir hasım kesiliverir?”
{وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ} مِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا وَنَسْلِهَا {وَمَشَارِبُ} مِنْ أَلْبَانِهَا {أَفَلَا يَشْكُرُونَ} رَبَّ (١) هَذِهِ النِّعَمِ.
{وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ} “Onlarda kendileri için birtakım faydalar vardır”; yünlerinden, tiftiklerinden, kıllarından ve yavrularından, {وَمَشَارِبُ} “ve içecekler vardır”; sütlerinden [içecekler vardır]. {أَفَلَا يَشْكُرُونَ} “Hâlâ şükretmezler mi?”; bu nimetlerin Rabbine (١) şükretmezler mi?
{وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ} يَعْنِي: لِتَمْنَعَهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ قَطُّ.
{وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ} “Kendilerine yardım edilir ümidiyle Allah'tan başka ilahlar edindiler”; yani kendilerini Allah'ın azabından korusunlar diye [edindiler]. Fakat bu asla gerçekleşmeyecektir.
{لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ} ٩٤/أقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا تَقْدِرُ الْأَصْنَامُ عَلَى نَصْرِهِمْ وَمَنْعِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ. {وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ} أَيْ: الْكُفَّارُ جُنْدٌ لِلْأَصْنَامِ يَغْضَبُونَ لَهَا وَيُحْضِرُونَهَا فِي الدُّنْيَا، وَهِيَ لَا تَسُوقُ إِلَيْهِمْ خَيْرًا، وَلَا تَسْتَطِيعُ لَهُمْ نَصْرًا. وَقِيلَ: هَذَا فِي الْآخِرَةِ، يُؤْتَى بِكُلِّ مَعْبُودٍ مِنْ دُونِ اللَّهِ تَعَالَى وَمَعَهُ أَتْبَاعُهُ الَّذِينَ عَبَدُوهُ كَأَنَّهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ فِي النَّارِ.
{لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ} “Onlar kendilerine yardım edemezler” 94/a İbn Abbâs şöyle demiştir: Putlar onlara yardım etmeye ve onları azaptan korumaya güç yetiremezler. {وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ} “bilakis kendileri onlar için hazır bulundurulmuş askerlerdir”; yani kâfirler putlar için birer askerdir; onlar uğruna öfkelenirler ve dünyada onların yanında hazır bulunurlar. Oysa putlar onlara ne bir hayır getirebilir ne de onlara yardım etmeye güç yetirebilir. Şöyle de denilmiştir: Bu, ahirettedir; Allah Teâlâ'dan başka tapılan her bir varlık, ona tapan takipçileriyle birlikte sanki ateşte hazır bulundurulmuş birer asker gibi getirilirler.
{فَلَا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ} يَعْنِي: قَوْلَ كُفَّارِ مَكَّةَ فِي تَكْذِيبِكَ {إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ} فِي ضَمَائِرِهِمْ مِنَ التَّكْذِيبِ {وَمَا يُعْلِنُونَ} مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ أَوْ مَا يُعْلِنُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مِنَ الْأَذَى.
{فَلَا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ} “O halde onların sözleri seni üzmesin”; yani Mekke kâfirlerinin seni yalanlamaya dair sözleri [seni üzmesin]. {إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ} “Şüphesiz biz onların gizlediklerini”; iç dünyalarında sakladıkları yalanlamayı {وَمَا يُعْلِنُونَ} “de açığa vurduklarını da biliyoruz”; putlara tapınmaktan veya dilleriyle açığa vurdukları eziyetten [ibaret olan şeyleri biliyoruz].
قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ} جَدِلٌ بِالْبَاطِلِ {مُبِينٌ} بَيِّنُ الْخُصُومَةِ، يَعْنِي: أَنَّهُ مَخْلُوقٌ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ يُخَاصِمُ فَكَيْفَ لَا يَتَفَكَّرُ فِي بَدْءِ خَلْقِهِ حَتَّى يَدَعَ الْخُصُومَةَ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ} “İnsan, bizim kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi ki hemen... hasım kesiliverir?”; batıl yolda tartışan, {مُبِينٌ} “apaçık bir”; husumeti açık olan bir hasım kesiliverir. Yani o bir nutfeden yaratılmıştır, sonra da hasımlık yapmaktadır; o halde hasımlığı bırakması için yaratılışının başlangıcını nasıl düşünmez?
نَزَلَتْ فِي أُبَيِّ بْنِ خَلَفٍ الْجُمَحِيِّ خَاصَمَ النَّبِيَّ ﷺ فِي إِنْكَارِ الْبَعْثِ، وَأَتَاهُ بِعَظْمٍ قَدْ بَلِيَ فَفَتَّتَهُ بِيَدِهِ، وَقَالَ: أَتُرَى يُحْيِي الله هذا بعد ما رَمَّ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "نَعَمْ وَيَبْعَثُكَ وَيُدْخِلُكَ النَّارَ" فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَاتِ .
[Bu ayetler], yeniden dirilişi inkâr hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartışan Übey b. Halef el-Cümahî hakkında indi. O, çürümüş bir kemikle Peygamber'e gelip onu eliyle ufaladı ve: “Allah'ın, çürüdükten sonra bunu dirilteceğini mi sanıyorsun?” dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Evet, [Allah] seni diriltecek ve ateşe sokacaktır» buyurdu. Bunun üzerine Allah bu ayetleri indirdi.
{وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ (٧٨) قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (٧٩) الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ (٨٠) أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ (٨١) إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٨٢) }
{وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ (٧٨) قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (٧٩) الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ (٨٠) أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ (٨١) إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٨٢) } “Kendi yaratılışını unutarak bize bir misal verdi ve: ‘Çürümüş oldukları halde bu kemikleri kim diriltecek?’ dedi. De ki: ‘Onları ilk defa var eden diriltecektir. O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir.’ O ki, sizin için yeşil ağaçtan ateş çıkardı da siz hemen ondan yakıp durmaktasınız. Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kadir değil midir? Elbette [kadirdir]; O, her şeyi hakkıyla yaratan, her şeyi bilendir. O'nun buyruğu, bir şeyi dilediğinde ona sadece ‘Ol!’ demekten ibarettir; o da hemen oluverir.”
{وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ} بَدْءَ أَمْرِهِ، ثُمَّ {قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ} بَالِيَةٌ، وَلَمْ يَقِلْ رَمِيمَةً؛ لِأَنَّهُ مَعْدُولٌ عَنْ فَاعِلَةٍ، وَكُلُّ مَا كَانَ مَعْدُولًا عَنْ وَجْهِهِ وَوَزْنِهِ كَانَ مَصْرُوفًا عَنْ أَخَوَاتِهِ (١) ، كَقَوْلِهِ: "وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا" (مَرْيَمَ -٢٨) ، أَسْقَطَ الْهَاءَ لِأَنَّهَا كَانَتْ مَصْرُوفَةً عَنْ بَاغِيَةٍ.
{وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ} “Kendi yaratılışını unutarak bize bir misal verdi”; kendi durumunun başlangıcını [unuttu], sonra da {قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ} “ve: ‘Çürümüş oldukları halde bu kemikleri kim diriltecek?’ dedi”; yani çürümüş [kemikleri]. "Remîme" demedi; çünkü bu, fâile (فَاعِلَة) kalıbından dönüştürülmüştür. Kendi asıl yönünden ve vezninden dönüştürülmüş olan her şey, benzerlerinin kurallarından sarf edilir (١); nitekim: "وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا" (Meryem, 28) kavlinde olduğu gibi; buradaki "hâ" (dişilik eki) düşürülmüştür çünkü "bâğıye" kalıbından sarf edilmiştir.
{قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا} خَلَقَهَا (٢) ، {أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ} .
{قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا} “De ki: ‘Onları... var eden diriltecektir’”; onları yaratan (٢), {أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ} “ilk defa. O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir.”
{الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمَا شَجَرَتَانِ يُقَالُ لِأَحَدِهِمَا: الْمَرْخُ وَلِلْأُخْرَى: الْعَفَارُ، فَمَنْ أَرَادَ مِنْهُمُ النَّارَ قَطَعَ مِنْهُمَا غُصْنَيْنِ مِثْلَ السِّوَاكَيْنِ وَهُمَا خَضْرَاوَانِ يَقْطُرُ مِنْهُمَا الْمَاءُ، فَيُسْحَقُ الْمَرْخُ عَلَى الْعِفَارِ فَيَخْرُجُ مِنْهُمَا النَّارُ بِإِذْنِ اللَّهِ ﷿ (٣) .
{الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا} “O ki, sizin için yeşil ağaçtan ateş çıkardı”; İbn Abbâs şöyle demiştir: Bunlar iki ağaçtır; birine merh, diğerine ise afâr denir. Onlardan kim ateş isterse, su damlayan yemyeşil iki misvak gibi iki dal keser; merh dalı afâr dalına sürtülür de Allah azze ve celle'nin izniyle onlardan ateş çıkar (٣).
تَقُولُ الْعَرَبُ: فِي كُلِّ شَجَرٍ نَارٌ وَاسْتَمْجَدَ الْمَرْخُ وَالْعَفَارُ، وَقَالَ الْحُكَمَاءُ: فِي كُلِّ شَجَرٍ نَارٌ إِلَّا الْعُنَّابَ. {فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ} أَيْ: تَقْدَحُونَ وَتُوقِدُونَ النَّارَ مِنْ ذَلِكَ الشَّجَرِ، ثُمَّ ذَكَرَ مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْ خَلْقِ الْإِنْسَانِ، فَقَالَ:
Araplar şöyle der: "Her ağaçta ateş vardır; merh ve afâr ise [bu ateşi] bolca barındırmıştır." Hekimler/bilgeler ise şöyle demiştir: "Hünnap hariç her ağaçta ateş vardır." {فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ} “da siz hemen ondan yakıp durmaktasınız”; yani o ağaçtan ateş çakar ve yakarsınız. Sonra insanı yaratmaktan daha büyük olan şeyi zikrederek şöyle buyurdu:
{أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ} قَرَأَ يَعْقُوبُ: "يَقْدِرُ" بِالْيَاءِ عَلَى الْفِعْلِ {عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى} أَيْ: قُلْ: بَلَى، هُوَ قَادِرٌ عَلَى ذَلِكَ {وَهُوَ الْخَلَّاقُ} [يَخْلُقُ خَلْقًا بَعْدَ خَلْقٍ] ، {الْعَلِيمُ} بِجَمِيعِ مَا خَلَقَ.
{أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ} “Gökleri ve yeri yaratan [Allah], güç yetiremez mi” Ya‘kûb, fiil [sıygasında] olarak yâ ile "yakdiru" şeklinde okumuştur. {عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى} “onların benzerini yaratmaya? Evet [elbette]!”; yani de ki: Evet, O buna kadirdir. {وَهُوَ الْخَلَّاقُ} “O, her şeyi hakkıyla yaratandır” [yaratma ardına yaratmaya devam edendir], {الْعَلِيمُ} “hakkıyla bilendir”; yarattığı her şeyi [eksiksiz bilendir].
{فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٣) }
{فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٣) } “Her şeyin mülk ve tasarrufu elinde olan [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir. Ve O'na döndürüleceksiniz.”
{فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ}
{فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Her şeyin mülk ve tasarrufu elinde olan [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir. Ve O'na döndürüleceksiniz.”
أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، أَخْبَرَنَا أَبُو الطَّاهِرِ الزِّيَادِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ الدَّرَابَجِرْدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ -وَلَيْسَ بِالنَّهْدِيِّ -عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "اقْرَؤُوا عَلَى مَوْتَاكُمْ سُورَةَ يس" وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلَاءِ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ، وَقَالَ: عَنْ أَبِي عُثْمَانَ وَلَيْسَ بِالنَّهْدِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ.
İmam Ebû Ali el-Hüseyn b. Muhammed el-Kâdî bize bildirdi, Ebû't-Tâhir ez-Ziyâdî bize bildirdi, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hüseyn el-Kattân bize bildirdi, Ali b. el-Hüseyn ed-Derâbecirdî bize anlattı, Abdullah b. Osmân bize anlattı, Abdullah b. el-Mübârek bize Süleymân et-Teymî'den, o Ebû Osmân'dan -ki en-Nehdî değildir-, o da Ma'kıl b. Yesâr'dan rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « اقْرَؤُوا عَلَى مَوْتَاكُمْ سُورَةَ يس » «Ölülerinizin (veya vefat etmek üzere olanlarınızın) üzerine Yâsîn Suresi'ni okuyunuz.» Bunu Muhammed b. el-Alâ da İbnü'l-Mübârek'ten rivayet etti ve: "Ebû Osmân'dan -ki en-Nehdî değildir-, o babasından, o da Ma'kıl b. Yesâr'dan" dedi.