Binûn

Zümer — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{إِنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا} وَبَالُ ضَلَالَتِهِ عَلَيْهِ، {وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} بِحَفِيظٍ وَرَقِيبٍ لَمْ تُوَكَّلْ بِهِمْ وَلَا تُؤَاخَذُ بِهِمْ.

{إِنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا} “Şüphesiz biz bu Kitab'ı insanlar için sana hak ile indirdik. Artık kim doğru yolu seçerse kendi lehinedir; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur.” sapıklığının vebali kendi aleyhinedir, {وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} “Sen onların üzerinde bir vekil değilsin.”, bir koruyucu ve gözetleyici [değilsin]; onlara vekil tayin edilmedin ve onlardan dolayı hesaba çekilmezsin.

قَوْلُهُ ﷿: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ} أَيِ: الْأَرْوَاحَ، {حِينَ مَوْتِهَا} فَيَقْبِضُهَا عِنْدَ فَنَاءِ أَكْلِهَا وَانْقِضَاءِ أَجَلِهَا، وَقَوْلُهُ: {حِينَ مَوْتِهَا} يُرِيدُ مَوْتَ أَجْسَادِهَا. {وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ} يُرِيدُ يَتَوَفَّى

Azze ve Celle'nin şu buyruğudur: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ} “Allah, canları vefat ettirir (alır)”, yani ruhları [alır], {حِينَ مَوْتِهَا} “ölümleri vaktinde.” Rızıkları tükenip ecelleri sona erdiğinde onları kabzeder (alır). O'nun: {حِينَ مَوْتِهَا} “ölümleri vaktinde” buyruğu, bedenlerinin ölümünü kastetmektedir. {وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ} “ölmemiş olanları da...” [Bununla] şunu kastetmektedir: [Allah] vefat ettirir (alır)

الْأَنْفُسَ الَّتِي لَمْ تَمُتْ، {فِي مَنَامِهَا} وَالَّتِي تُتَوَفَّى عِنْدَ النَّوْمِ هِيَ النَّفْسُ الَّتِي يَكُونُ بِهَا الْعَقْلُ وَالتَّمْيِيزُ، وَلِكُلِّ إِنْسَانٍ نَفْسَانِ: إِحْدَاهُمَا نَفْسُ الْحَيَاةِ وَهِيَ الَّتِي تُفَارِقُهُ عِنْدَ الْمَوْتِ فَتَزُولُ بِزَوَالِهَا النَّفْسُ، وَالْأُخْرَى نَفْسُ التَّمْيِيزِ وَهِيَ الَّتِي تُفَارِقُهُ إِذَا نَامَ، وَهُوَ بَعْدَ النَّوْمِ يَتَنَفَّسُ {فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ} فَلَا يَرُدُّهَا إِلَى الْجَسَدِ.

ölmeyen canları [alır], {فِي مَنَامِهَا} “uykularında [alır].” Uyku esnasında vefat ettirilen (alınan) nefis, kendisiyle akıl ve temyiz yeteneği bulunan nefistir. Her insanın iki nefsi vardır: Biri hayat nefsidir ki ölüm anında ondan ayrılır ve onun ayrılmasıyla nefes/can kesilir. Diğeri ise temyiz nefsidir ki uyuduğunda ondan ayrılır; oysa insan uykudayken nefes almaya devam eder. {فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ} “Sonra hakkında ölüm hükmü verdiği kimseninkini tutar”, artık onu bedene geri döndürmez.

قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: "قُضِيَ" بِضَمِّ الْقَافِ وَكَسْرِ الضَّادِ وَفَتْحِ الْيَاءِ، "الْمَوْتُ" رُفِعَ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ الْقَافِ وَالضَّادِ، "الْمَوْتَ" نُصِبَ لِقَوْلِهِ ﷿: "اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ" {وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى} وَيَرُدُّ الْأُخْرَى وَهِيَ الَّتِي لَمْ يَقْضِ عَلَيْهَا الْمَوْتَ إِلَى الْجَسَدِ، {إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} إِلَى أَنْ يَأْتِيَ وَقْتُ مَوْتِهِ.

Hamza ve el-Kisâî, kāf harfinin dammesi, dâd harfinin kesresi ve yâ harfinin fethasıyla "kudıye", "el-mevtü" kelimesini de nâib-i fâil (faili zikredilmeyen) olarak merfû okumuşlardır. Diğerleri ise kāf ve dâd harflerinin fethasıyla ["kadâ"], "el-mevte" kelimesini de Azze ve Celle olan Allah'ın "Allâhu yeteveffe'l-enfus" buyruğu doğrultusunda mansûb okumuşlardır. {وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى} “diğerini ise salıverir”, diğerini, yani üzerine ölüm hükmü verilmemiş olanı bedene geri döndürür, {إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “belirlenmiş bir süreye kadar.”, ölüm vakti gelinceye kadar.

وَيُقَالُ: لِلْإِنْسَانِ نَفْسٌ وَرُوحٌ، فَعِنْدَ النَّوْمِ تَخْرُجُ النَّفْسُ وَتَبْقَى الرُّوحُ. وَعَنْ عَلِيٍّ قَالَ: تَخْرُجُ الرُّوحُ عِنْدَ النَّوْمِ وَيَبْقَى شُعَاعُهُ فِي الْجَسَدِ، فَبِذَلِكَ يَرَى الرُّؤْيَا، فَإِذَا انْتَبَهَ مِنَ النَّوْمِ عَادَ الرُّوحُ إِلَى جَسَدِهِ بِأَسْرَعَ مِنْ لَحْظَةٍ. وَيُقَالُ: إِنَّ أَرْوَاحَ الْأَحْيَاءِ وَالْأَمْوَاتِ تَلْتَقِي فِي الْمَنَامِ فَتَتَعَارَفُ مَا شَاءَ اللَّهُ، فَإِذَا أَرَادَتِ الرُّجُوعَ إِلَى أَجْسَادِهَا أَمْسَكَ اللَّهُ أَرْوَاحَ الْأَمْوَاتِ عِنْدَهُ، وَأَرْسَلَ أَرْوَاحَ الْأَحْيَاءِ حَتَّى تَرْجِعَ إِلَى أَجْسَادِهَا إِلَى انْقِضَاءِ مُدَّةِ حَيَّاتِهَا.

Denildi ki: İnsanın bir nefsi ve bir ruhu vardır; uyku esnasında nefis çıkar, ruh ise kalır. Ali'den şöyle rivayet edilmiştir: Uyku esnasında ruh çıkar, ışığı ise bedende kalır; rüyayı da bununla görür. Uykudan uyandığında ise ruh, bir andan daha hızlı bir şekilde bedenine döner. Yine denildi ki: Dirilerin ruhları ile ölülerin ruhları uykuda karşılaşır ve Allah'ın dilediği kadar tanışırlar. Bedenlerine dönmek istediklerinde Allah, ölülerin ruhlarını kendi katında tutar; dirilerin ruhlarını ise hayat süreleri sona erinceye kadar bedenlerine dönmeleri için salıverir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِذَا أَوَى أَحَدُكُمْ إِلَى فِرَاشِهِ فَلْيَنْفُضْ فِرَاشَهُ بِدَاخِلَةِ إِزَارِهِ فَإِنَّهُ لَا يَدْرِي مَا خَلَّفَهُ عَلَيْهِ، ثُمَّ يَقُولُ: بِاسْمِكَ رَبِّي وَضَعْتُ جَنْبِي وَبِكَ أَرْفَعُهُ، إِنْ أَمْسَكْتَ نَفْسِي فَارْحَمْهَا، وَإِنْ أَرْسَلْتَهَا فَاحْفَظْهَا بِمَا تُحْفَظُ بِهِ عِبَادَكَ الصَّالِحِينَ" (١)

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl rivayet etti, bize Ahmed b. Yûnus rivayet etti, bize Züheyr rivayet etti, bize Abdullah b. Ömer rivayet etti, bana Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî babasından, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sizden biriniz yatağına çekildiğinde yatağını izârının içiyle silksin; çünkü kendisinden sonra yatağa neyin girdiğini bilemez. Sonra şöyle desin: 'Rabbim! Senin isminle yanımı [yatağa] koydum ve seninle kaldırırım. Eğer nefsimi (canımı) tutarsan ona merhamet et; eğer onu salıverirsen salih kullarını koruduğun şeyle onu da koru.'" (١)

{إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} لَدَلَالَاتٍ عَلَى قُدْرَتِهِ حَيْثُ لَمْ يَغْلَطْ فِي إِمْسَاكِ مَا يُمْسِكُ مِنَ الْأَرْوَاحِ، وَإِرْسَالِ مَا يُرْسِلُ مِنْهَا.

{إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} “Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için ibretler vardır.”, O'nun kudretine deliller [vardır]; nitekim O, tuttuğu ruhları tutmada ve salıverdiği ruhları salıvermede asla yanılmaz.

قَالَ مُقَاتِلٌ: لَعَلَامَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ فِي أَمْرِ الْبَعْثِ، يَعْنِي: إِنَّ تَوَفِّيَ نَفْسِ النَّائِمِ وَإِرْسَالَهَا بَعْدَ التَّوَفِّي دَلِيلٌ عَلَى الْبَعْثِ.

Mukâtil şöyle dedi: "Yeniden dirilme (ba's) meselesi hakkında düşünen bir topluluk için [bunda] nice alametler ve işaretler [vardır]." Yani: Uyuyanın canının alınması ve kabzedildikten sonra [bedenine tekrar] salıverilmesi, yeniden dirilmeye bir delildir.

{أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعَاءَ قُلْ أَوَلَوْ كَانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئًا وَلَا يَعْقِلُونَ (٤٣) قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٤٤) وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٥) قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٤٦) }

{أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعَاءَ قُلْ أَوَلَوْ كَانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئًا وَلَا يَعْقِلُونَ (٤٣) قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٤٤) وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٥) قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٤٦) } “Yoksa onlar Allah'tan başka şefaatçiler mi edindiler? De ki: 'Onlar hiçbir şeye malik olmasalar ve akıl erdiremeseler de mi?' (43) De ki: 'Şefaat bütünüyle Allah'ındır. Göklerin ve yerin mülkü O'nundur. Sonra O'na döndürüleceksiniz.' (44) Allah bir olarak anıldığı zaman, ahirete inanmayanların kalpleri tiksinir. O'ndan başkaları anıldığında ise hemen sevinirler. (45) De ki: 'Ey gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görünen âlemi bilen Allahım! Ayrılığa düştükleri şeyler hakkında kullarının arasında sen hüküm vereceksin.' (46)”

{أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعَاءَ قُلْ} يَا مُحَمَّدُ، {أَوَلَوْ كَانُوا} وَإِنْ كَانُوا يَعْنِي الْآلِهَةَ، {لَا يَمْلِكُونَ شَيْئًا} مِنَ الشَّفَاعَةِ، {وَلَا يَعْقِلُونَ} أَنَّكُمْ تَعْبُدُونَهُمْ. وَجَوَابُ هَذَا مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: وَإِنْ كَانُوا بِهَذِهِ الصِّفَةِ تَتَّخِذُونَهُمْ.

{أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعَاءَ قُلْ} “Yoksa onlar Allah'tan başka şefaatçiler mi edindiler? De ki:” ey Muhammed, {أَوَلَوْ كَانُوا} “Onlar ... olmasalar da mı?”, yani o ilahlar olsalar da mı, {لَا يَمْلِكُونَ شَيْئًا} “hiçbir şeye malik” şefaatten hiçbir şeye [malik olmasalar da], {وَلَا يَعْقِلُونَ} “ve akıl erdiremeseler de mi?”, sizin onlara ibadet ettiğinizi akletmeseler de mi? Bunun cevabı mahzuftur, takdiri şöyledir: Onlar bu sıfatta olsalar bile yine de onları [şefaatçi mi] edineceksiniz?

{قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا} قَالَ مُجَاهِدٌ: لَا يَشْفَعُ أَحَدٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ، {لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} . {وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ} نَفَرَتْ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَمُقَاتِلٌ: انْقَبَضَتْ عَنِ التَّوْحِيدِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: اسْتَكْبَرَتْ. وَأَصْلُ الِاشْمِئْزَازِ النُّفُورُ وَالِاسْتِكْبَارُ، {قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ} .

{قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا} “De ki: 'Şefaat bütünüyle Allah'ındır.'” Mücâhid şöyle dedi: O'nun izni olmadan hiç kimse şefaat edemez. {لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Göklerin ve yerin mülkü O'nundur. Sonra O'na döndürüleceksiniz.” {وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ} “Allah bir olarak anıldığı zaman ... tiksinir”, nefret eder. İbn Abbâs, Mücâhid ve Mukâtil şöyle dediler: Tevhidden dolayı daralır, sıkılır. Katâde ise: Büyüklük taslar, dedi. İşmi'zâz (اشْمِئْزَاز) kelimesinin asıl anlamı nefret etmek ve büyüklük taslamaktır. {قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ} “ahirete inanmayanların kalpleri.”

{وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} يَعْنِي: الْأَصْنَامَ {إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} يَفْرَحُونَ، قَالَ مُجَاهِدٌ وَمُقَاتِلٌ: وَذَلِكَ حِينَ قَرَأَ النَّبِيُّ ﷺ سُورَةَ وَالنَّجْمِ فَأَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ: تِلْكَ الْغَرَانِيقُ الْعُلَى، فَفَرِحَ بِهِ الْكُفَّارُ (١) .

{وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} “O'ndan başkaları anıldığında ise”, yani putlar [anıldığında], {إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} “hemen sevinirler.”, sevinç duyarlar. Mücâhid ve Mukâtil şöyle dediler: Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Necm Suresi'ni okuduğunda şeytanın onun okuyuşuna "Bunlar yüce kuğulardır/putlardır" [sözünü] karıştırması ve kâfirlerin buna sevinmesi anında olmuştur. (١)

{قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} ، أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو علي الحسين ١٠٧/أبْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ الْإِسْفَرَايِينِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَوَانَةَ، حَدَّثَنَا السُّلَمِيُّ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ قَالَ: سَأَلْتُ عَائِشَةَ ﵂ بِمَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَفْتَتِحُ الصَّلَاةَ مِنَ اللَّيْلِ؟ قَالَتْ: كَانَ يَقُولُ: "اللَّهُمَّ رَبَّ جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ وإسرافيل، فاطر السموات وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ، اهْدِنِي لِمَا اخْتُلِفَ فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِكَ إِنَّكَ تَهْدِي مَنْ تَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ" .

{قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “De ki: 'Ey gökleri ve yeri yaratan, gaybı ve görünen âlemi bilen Allahım! Kullarının hakkında ihtilaf edip durdukları şeyler hususunda aralarında ancak Sen hüküm verirsin.'” Bize İmam Ebu Ali el-Hüseyin b. Muhammed el-Kâdî haber verdi, bize Ebu Nuaym el-İsferâyînî haber verdi, bize Ebu Avâne haber verdi, bize es-Sülemî anlattı, bize en-Nadr b. Muhammed anlattı, bize İkrime b. Ammâr anlattı, bize Yahyâ b. Ebî Kesîr haber verdi, bize Ebu Seleme anlattı, dedi ki: Âişe radıyallâhu anhâ'ya, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gece namazına ne ile başladığını sordum. Dedi ki: Şöyle derdi: «اللَّهُمَّ رَبَّ جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ وإسرافيل، فاطر السموات وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ، اهْدِنِي لِمَا اخْتُلِفَ فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِكَ إِنَّكَ تَهْدِي مَنْ تَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ» «Ey Cebrail'in, Mikail'in ve İsrafil'in Rabbi, gökleri ve yeri yaratan, gaybı ve görünen âlemi bilen Allahım! Kullarının hakkında ihtilaf edip durdukları şeyler hususunda aralarında ancak Sen hüküm verirsin. İhtilaf edilen hak hususunda izninle beni doğruya ilet. Şüphesiz Sen, dilediğini dosdoğru bir yola iletirsin.»

{وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (٤٧) }

{وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (٤٧) } “Eğer yeryüzünde olanların tümü ve bir misli daha o zulmedenlerin olsaydı, kıyamet gününde azabın kötülüğünden [kurtulmak için] elbette onu fidye olarak verirlerdi. Hiç hesaba katmadıkları şeyler Allah tarafından karşılarına çıkarılmıştır. (47)”

{وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٤٨) فَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٤٩) قَدْ قَالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٥٠) }

{وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٤٨) فَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٤٩) قَدْ قَالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٥٠) } “Kazandıklarının kötülükleri karşılarına çıktı ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi. (48) İnsana bir zarar dokunduğu zaman bize yalvarır. Sonra tarafımızdan ona bir nimet verdiğimizde: 'Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir' der. Hayır, o bir imtihandır; fakat onların çoğu bilmezler. (49) Onlardan öncekiler de bunu söylemişti; fakat kazandıkları şeyler onlara hiçbir fayda sağlamadı. (50)”

قَوْلُهُ ﷿: {وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ} قَالَ مُقَاتِلٌ: ظَهَرَ لَهُمْ حِينَ بُعِثُوا مَا لَمْ يَحْتَسِبُوا فِي الدُّنْيَا أَنَّهُ نَازِلٌ بِهِمْ فِي الْآخِرَةِ. قَالَ الْسُّدِّيُّ: ظَنُّوا أَنَّهَا حَسَنَاتٌ فَبَدَتْ لَهُمْ سَيِّئَاتٍ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَقَرَّبُونَ إِلَى اللَّهِ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، فَلَمَّا عُوقِبُوا عَلَيْهَا بَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَحْتَسِبُوا. وَرُوِيَ أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ الْمُنْكَدِرِ جَزِعَ عِنْدَ الْمَوْتِ، فَقِيلَ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: أَخْشَى أَنْ يَبْدُوَ لِي مَا لَمْ أَحْتَسِبْ (١) .

Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğudur: {وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ} “Eğer yeryüzünde olanların tümü ve bir misli daha o zulmedenlerin olsaydı, kıyamet gününde azabın kötülüğünden [kurtulmak için] elbette onu fidye olarak verirlerdi. Hiç hesaba katmadıkları şeyler Allah tarafından karşılarına çıkarılmıştır.” Mukâtil şöyle dedi: Diriltildiklerinde, dünyadayken ahirette başlarına geleceğini hiç hesaba katmadıkları şeyler karşılarına çıktı. es-Süddî şöyle dedi: Onları iyilik zannetmişlerdi, oysa karşılarına kötülük olarak çıktı. Anlamı şudur: Onlar putlara taparak Allah'a yakınlaşmaya çalışıyorlardı; bundan dolayı cezalandırıldıklarında, Allah tarafından hiç hesaba katmadıkları şeyler karşılarına çıktı. Rivayet edildiğine göre Muhammed b. el-Münkendir ölüm anında endişelendi. Kendisine bunun sebebi sorulunca: "Hiç hesaba katmadığım bir şeyin karşıma çıkmasından korkuyorum" dedi. (١)

{وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا} أَيْ: مَسَاوِئُ أَعْمَالِهِمْ مِنَ الشِّرْكِ وَالظُّلْمِ بِأَوْلِيَاءِ اللَّهِ. {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} .

{وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا} “Kazandıklarının kötülükleri karşılarına çıktı”, yani şirk ve Allah'ın dostlarına zulmetmek gibi amellerinin kötülükleri [karşılarına çıktı]. {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi.”

{فَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ} شِدَّةٌ، {دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ} أَعْطَيْنَاهُ {نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ} أَيْ: عَلَى عِلْمٍ مِنَ اللَّهِ أَنِّي لَهُ أَهْلٌ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: عَلَى خَيْرٍ عَلِمَهُ اللَّهُ عِنْدِي، وَذَكَرَ الْكِنَايَةَ لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ النِّعْمَةِ الْإِنْعَامُ، {بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ} [يَعْنِي: تِلْكَ النِّعْمَةُ فِتْنَةُ] (٢) اسْتِدْرَاجٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَامْتِحَانٍ وَبَلِيَّةٍ. وَقِيلَ: بَلْ كَلِمَتُهُ الَّتِي قَالَهَا فِتْنَةٌ. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} أَنَّهُ اسْتِدْرَاجٌ وَامْتِحَانٌ.

{فَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ} “İnsana bir zarar dokunduğu zaman”, bir şiddet [dokunduğunda], {دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ} “bize yalvarır. Sonra tarafımızdan ona ... verdiğimizde”, lütfettiğimizde {نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ} “bir nimet ... 'Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir' der.”, yani benim buna layık olduğuma dair Allah'ın bir bilgisi üzerine [verilmiştir der]. Mukâtil şöyle dedi: Allah'ın katında bildiği bir hayır üzere [verilmiştir der]. Zamiri müzekker getirdi çünkü nimet ile in'am (nimetlendirme) kastedilmiştir. {بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ} “Hayır, o bir imtihandır”, [yani o nimet] Allah Teâlâ'dan bir istidrâc (derece derece azaba yaklaştırma), imtihan ve beladır. Bir görüşe göre de: Söylediği söz bir fitnedir. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “fakat onların çoğu bilmezler.”, onun bir istidrac ve imtihan olduğunu [bilmezler].

{قَدْ قَالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} قَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي قَارُونَ فَإِنَّهُ قَالَ: "إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي" (الْقَصَصِ-٧٨) {فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} فَمَا أَغْنَى عَنْهُمُ الْكُفْرُ مِنَ الْعَذَابِ شَيْئًا.

{قَدْ قَالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de bunu söylemişti.” Mukâtil şöyle dedi: “Yani Kârûn'u [kastetmektedir]. Zira o: {إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} ‘Bu bana ancak bendeki bir bilgi sayesinde verilmiştir’ (el-Kasas, 78) demişti.” {فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “Fakat kazandıkları şeyler kendilerine hiçbir fayda vermedi.” Yani [ettikleri] küfür, azaptan hiçbir şeyi onlardan savamadı.

{فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلَاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥١) أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٥٣) }

{فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلَاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥١) أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٥٣) } “Bunun üzerine kazandıklarının kötülükleri başlarına geldi. Bunlardan zulmedenlere de kazandıklarının kötülükleri isabet edecektir ve onlar [bizi] aciz bırakacak değillerdir. (51) Bilmediler mi ki Allah, rızkı dilediğine bol bol verir ve kısar. Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için ibretler vardır. (52) De ki: 'Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.' (53)”

{فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا} أَيْ: جَزَاؤُهَا يَعْنِي الْعَذَابَ. ثُمَّ أَوْعَدَ كُفَّارَ مَكَّةَ فَقَالَ: {وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلَاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ} بِفَائِتِينَ لِأَنَّ مَرْجِعَهُمْ إِلَى اللَّهِ ﷿.

{فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا} “Bunun üzerine kazandıklarının kötülükleri başlarına geldi”, yani onların karşılığı, yani azap [başlarına geldi]. Sonra Mekke kâfirlerini tehdit ederek şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلَاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ} “Bunlardan zulmedenlere de kazandıklarının kötülükleri isabet edecektir ve onlar [bizi] aciz bırakacak değillerdir.”, [azaptan] kaçıp kurtulamazlar; çünkü dönüşleri Allah Azze ve Celle'yedir.

{أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ} أَيْ: يُوَسِّعُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ، {وَيَقْدِرُ} أَيْ: يُقَتِّرُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ، {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} .

{أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ} “Bilmediler mi ki Allah, rızkı dilediğine bol bol verir”, yani dilediğine rızkı genişletir, {وَيَقْدِرُ} “ve kısar.”, yani dilediğine daraltır. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için ibretler vardır.”

قَوْلُهُ ﷿: {قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ}

Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğudur: {قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} “De ki: 'Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin.'”

رَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ نَاسًا مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ كَانُوا قَتَلُوا وَأَكْثَرُوا، وَزَنَوْا وَأَكْثَرُوا، فَأَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ وَقَالُوا: إِنَّ الَّذِي تَدْعُو إِلَيْهِ لَحَسَنٌ لَوْ تُخْبِرُنَا أَنَّ لِمَا عَمِلْنَا كَفَّارَةً، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ (١) .

Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan rivayet etti: Şirk ehlinden bazı kimseler çokça adam öldürmüş ve çokça zina etmişlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Senin davet ettiğin şey şüphesiz çok güzel; keşke yaptıklarımıza bir kefaret olup olmadığını bize haber versen" dediler. Bunun üzerine bu ayet indi. (١)

وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى وَحْشِيٍّ يَدْعُوهُ إِلَى الْإِسْلَامِ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ: كَيْفَ تَدْعُونِي إِلَى دِينِكَ وَأَنْتَ تَزْعُمُ أَنَّ مَنْ قَتَلَ أَوْ أَشْرَكَ أَوْ زَنَى يَلْقَ أثَامًا، يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ، وَأَنَا قَدْ فَعَلْتُ ذَلِكَ كُلَّهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: "إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا" (مَرْيَمَ-٦٠) فَقَالَ وَحْشِيٌّ: هَذَا شَرْطٌ شَدِيدٌ لَعَلِّي لَا أَقْدِرُ عَلَيْهِ فَهَلْ غَيْرُ ذَلِكَ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: "إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ" (النِّسَاءِ: ٤٨، ١١٦) فَقَالَ وَحْشِيٌّ: أَرَانِي بَعْدُ فِي شُبْهَةٍ، فَلَا أَدْرِي يَغْفِرُ لِي أَمْ لَا؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تعالى: "قل يا عبادي الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ"، فَقَالَ وَحْشِيٌّ: نَعَمْ هَذَا، فَجَاءَ وَأَسْلَمَ، فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: هَذَا لَهُ خَاصَّةً أَمْ لِلْمُسْلِمِينَ عَامَّةً؟ فَقَالَ: بَلْ لِلْمُسْلِمِينَ عَامَّةً .

Atâ b. Ebî Rebâh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Vahşî'yi İslâm'a davet etmek üzere [haberci] gönderdi. Bunun üzerine [Vahşî] ona: "Sen adam öldürenin, şirk koşanın veya zina edenin günahla karşılaşacağını ve azabının kat kat artırılacağını söylerken beni nasıl dinine çağırıyorsun? Oysa ben bunların hepsini yaptım" diye haber gönderdi. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: { إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا } “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır” (Meryem, 60) [ayetini] indirdi. Vahşî: "Bu ağır bir şart, belki buna güç yetiremem; bundan başka bir şey var mı?" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” (en-Nisâ, 48, 116) [ayetini] indirdi. Vahşî: "Kendimi hâlâ şüphe içinde görüyorum; beni bağışlar mı bağışlamaz mı bilemiyorum" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ } “De ki: 'Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin'” [ayetini] indirdi. Vahşî: "Evet, işte bu!" dedi ve gelip Müslüman oldu. Müslümanlar: "Bu sadece ona mı özeldir, yoksa genel olarak bütün Müslümanlar için midir?" diye sordular. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Aksine, genel olarak bütün Müslümanlar içindir" buyurdu.

وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ فِي عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدِ بْنِ الْوَلِيدِ وَنَفَرٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا قَدْ أَسْلَمُوا ثُمَّ فُتِنُوا وَعُذِّبُوا، فَافْتَتَنُوا فَكُنَّا نَقُولُ: لَا يَقْبَلُ اللَّهُ مِنْ هَؤُلَاءِ صَرْفًا وَلَا عَدْلًا أَبَدًا، قَوْمٌ أَسْلَمُوا ثُمَّ تَرَكُوا دِينَهُمْ لِعَذَابٍ عُذِّبُوا فِيهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَاتِ، فَكَتَبَهَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ بِيَدِهِ ثُمَّ بَعَثَ بِهَا إِلَى عَيَّاشِ بْنِ رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدِ بْنِ الْوَلِيدِ وَإِلَى أُولَئِكَ النَّفَرِ فَأَسْلَمُوا وَهَاجَرُوا (١) .

İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayetler Ayyâş b. Ebî Rebîa, Velîd b. el-Velîd ve Müslüman olduktan sonra fitneye maruz kalıp işkence gören ve fitneye düşen bir grup Müslüman hakkında inmiştir. Biz şöyle derdik: "Allah bunlardan hiçbir nafile ve farz ibadeti ebediyen kabul etmez; onlar Müslüman olduktan sonra gördükleri işkence sebebiyle dinlerini terk etmiş bir topluluktur." Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayetleri indirdi. Ömer b. el-Hattâb bu ayetleri kendi eliyle yazıp Ayyâş b. Ebî Rebîa'ya, Velîd b. el-Velîd'e ve o kimselere gönderdi. Onlar da tekrar İslam'a sarıldılar ve hicret ettiler. (١)

وَرَوَى مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كُنَّا مُعَاشِرَ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ نَرَى أَوْ نَقُولُ: لَيْسَ بِشَيْءٍ مِنْ حَسَنَاتِنَا إِلَّا وَهِيَ مَقْبُولَةٌ حَتَّى نَزَلَتْ: "أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ" (مُحَمَّدٍ-٣٣) فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قُلْنَا: مَا هَذَا الَّذِي يُبْطِلُ أَعْمَالَنَا؟ فَقُلْنَا: الْكَبَائِرُ وَالْفَوَاحِشُ، قَالَ: فَكُنَّا إِذَا رَأَيْنَا مَنْ أَصَابَ شَيْئًا مِنْهَا قُلْنَا قَدْ هَلَكَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَكَفَفْنَا عَنِ الْقَوْلِ فِي ذَلِكَ، فَكُنَّا إِذَا رَأَيْنَا أَحَدًا أَصَابَ مِنْهَا شَيْئًا خِفْنَا عَلَيْهِ، وَإِنْ لَمْ يُصِبْ مِنْهَا شَيْئًا رَجَوْنَا لَهُ، وَأَرَادَ بِالْإِسْرَافِ ارْتِكَابَ الْكَبَائِرِ (٢) .

Mukâtil b. Hayyân, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den rivayet etti, dedi ki: Bizler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı topluluğu, şu ayet ininceye kadar iyiliklerimizden kabul edilmeyecek hiçbir şey olmadığını düşünür veya söylerdik: "Allah'a itaat edin, Resûl'e itaat edin ve amellerinizi boşa çıkarmayın" (Muhammed-33). Bu ayet indiğinde: "Amellerimizi boşa çıkaracak olan bu şey nedir?" dedik ve "Büyük günahlar ile hayasızlıklardır" dedik. Dedi ki: Artık bunlardan birini işleyen birini gördüğümüzde "Helak oldu" derdik. Sonra bu ayet indi ve biz de bu konuda böyle konuşmaktan vazgeçtik. Artık onlardan birini işleyen birini gördüğümüzde onun için korkar, onlardan hiçbir şey işlememişse onun için ümit beslerdik. [Ayet] israf ile büyük günahları işlemeyi kastetmiştir. (٢)

وَرُوِيَ عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ دَخَلَ الْمَسْجِدَ فَإِذَا قَاصٌّ يَقُصُّ وَهُوَ يَذْكُرُ النَّارَ وَالْأَغْلَالَ، فَقَامَ عَلَى رَأْسِهِ فَقَالَ: يَا مُذَكِّرُ لِمَ تُقَنِّطُ النَّاسَ؟ ثم قرأ: "يا عبادي الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ" (٣) .

İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre o, mescide girdiğinde bir vaizin cehennemi ve bukağıları zikrederek kıssa anlattığını gördü. Başucunda durup şöyle dedi: "Ey vaiz! İnsanları neden ümitsizliğe düşürüyorsun?" Sonra: "Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin" ayetini okudu. (٣)

أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي الْهَيْثَمِ التُّرَابِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ الْحَمَوِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ خُزَيْمٍ الشَّاشِيُّ، حَدَّثَنَا [عَبْدُ اللَّهِ] (٤) بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَيَّانُ بْنُ هِلَالٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ وَحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ قَالُوا: حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ قَالَتْ: سَمِعْتُ رَسُولَ الله ﷺ يقول: {يا عبادي الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا} وَلَا يُبَالِي" (٥) .

Bize Ebû Bekr b. Ebi'l-Heysem et-Türâbî haber verdi, bize Ebû Muhammed Abdullah b. Ahmed el-Hamevî haber verdi, bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Huzeym eş-Şâşî haber verdi, bize [Abdullah] (٤) b. Humeyd rivayet etti, bize Hayyân b. Hilâl, Süleymân b. Harb ve Haccâc b. Minhâl rivayet ettiler, dediler ki: Bize Hammâd b. Seleme Sâbit'ten, o Şehr b. Havşeb'den, o da Esmâ bint Yezîd'den rivayet etti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: {يا عبادي الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا} “Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar”, hem de [hiçbir şeye] aldırmaz." (٥)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ ابن أَبِي عَدِيٍّ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَبِي الصِّدِّيقِ النَّاجِيِّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ رَجُلٌ قَتَلَ تِسْعَةً

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl rivayet etti, bize Muhammed b. Beşşâr rivayet etti, bize Muhammed b. Ebî Adiy, Şu'be'den, o Katâde'den, o Ebü's-Sıddîk en-Nâcî'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti; şöyle buyurdu: «كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ رَجُلٌ قَتَلَ تِسْعَةً» «İsrâiloğulları içinde bir adam vardı, doksan [dokuz]...»

وَتِسْعِينَ إِنْسَانًا، ثُمَّ خَرَجَ يَسْأَلُ فَأَتَى رَاهِبًا فَسَأَلَهُ، فَقَالَ: هَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ؟ فَقَالَ: لَا فَقَتَلَهُ فَكَمَّلَ بِهِ الْمِائَةَ، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ: ائْتِ قَرْيَةَ كَذَا وَكَذَا، فَأَدْرَكَهُ الْمَوْتُ فَنَأَى بِصَدْرِهِ نَحْوَهَا، فَاخْتَصَمَتْ فِيهِ مَلَائِكَةُ الرَّحْمَةِ وَمَلَائِكَةُ الْعَذَابِ، فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى هَذِهِ أَنَّ تَقَرَّبِي وَأَوْحَى إِلَى هَذِهِ أَنْ تَبَاعَدِي، وَقَالَ: قِيسُوا مَا بَيْنَهُمَا فَوُجِدَ إِلَى هَذِهِ أَقْرَبَ بِشِبْرٍ فَغُفِرَ لَهُ" (١) .

insan öldürmüş bir adam vardı. Sonra [durumunu] sormak üzere çıktı ve bir rahibe gelip ona sordu: 'Benim için tövbe var mıdır?' Rahip: 'Hayır' dedi. Bunun üzerine onu da öldürüp onunla yüzü tamamladı. Sonra ona bir adam: 'Falan ve falan köye git' dedi. [Yoldayken] ölüm onu yakaladı, o da göğsüyle o [köye] doğru yöneldi. Bunun üzerine rahmet melekleri ile azap melekleri onun hakkında tartıştılar. Allah Teâlâ bu [köye]: 'Yaklaş' diye vahyetti, diğerine de: 'Uzaklaş' diye vahyetti ve: 'İkisinin arasını ölçün' buyurdu. O [salihler köyüne] bir karış daha yakın bulundu ve böylece bağışlandı." (١)

وَرَوَاهُ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُثَنَّى العنبري عن ١٠٧/ب مُعَاذِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ قَتَادَةَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ، وَقَالَ: "فَدُلَّ عَلَى رَاهِبٍ فَأَتَاهُ فَقَالَ إِنَّهُ قَتَلَ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ نَفْسًا فَهَلْ لَهُ مِنْ تَوْبَةٍ؟ فَقَالَ لَهُ: لَا فَقَتَلَهُ وَكَمَّلَ بِهِ مِائَةً، ثُمَّ سَأَلَ عَنْ أَعْلَمِ أَهْلِ الْأَرْضِ فَدُلَّ عَلَى رَجُلٍ عَالِمٍ، فَقَالَ لَهُ: قَتَلْتُ مِائَةَ نَفْسٍ فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ؟ فَقَالَ: نَعَمْ، وَمَنْ يَحُولُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ التَّوْبَةِ؟ انْطَلِقْ إِلَى أَرْضِ كَذَا وَكَذَا فَإِنَّ بِهَا أُنَاسًا يَعْبُدُونَ اللَّهَ فَاعْبُدِ اللَّهَ مَعَهُمْ وَلَا تَرْجِعْ إِلَى أَرْضِكَ فَإِنَّهَا أَرْضُ سُوءٍ، فَانْطَلَقَ حَتَّى إِذَا كَانَ نِصْفُ الطَّرِيقِ أَتَاهُ الْمَوْتُ، فَاخْتَصَمَتْ فِيهِ مَلَائِكَةُ الرَّحْمَةِ وَمَلَائِكَةُ الْعَذَابِ، فأتاهم ملك من صُورَةِ آدَمِيٍّ فَجَعَلُوهُ بَيْنَهُمْ فَقَالَ: قِيسُوا مَا بَيْنَ الْأَرْضَيْنِ فَإِلَى أَيَّتِهِمَا كَانَ أَدْنَى فَهُوَ لَهُ، فَقَاسَوْا فَوَجَدُوهُ أَدْنَى إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي أَرَادَ، فَقَبَضَتْهُ مَلَائِكَةُ الرَّحْمَةِ" (٢) .

Müslim b. el-Haccâc da bunu Muhammed b. el-Müsennâ el-Anberî'den, o 107/b Muâz b. Hişâm'dan, o babasından, o Katâde'den bu isnadla rivayet etti ve şöyle dedi: "Ona bir rahip gösterildi, o da ona gidip doksan dokuz kişiyi öldürdüğünü, kendisi için tövbe olup olmadığını söyledi. Rahip ona: 'Hayır' deyince onu da öldürüp onunla yüzü tamamladı. Sonra yeryüzü halkının en bilgilisi kimdir diye sordu, ona âlim bir adam gösterildi. Ona: 'Yüz kişiyi öldürdüm, benim için tövbe var mıdır?' dedi. Âlim: 'Evet, onunla tövbe arasına kim girebilir ki? Falan falan yere git; zira orada Allah'a ibadet eden insanlar vardır. Sen de onlarla birlikte Allah'a ibadet et ve kendi memleketine dönme, çünkü orası kötü bir yerdir' dedi. Adam yola çıktı; nihayet yolun yarısına geldiğinde ölüm onu yakaladı. Rahmet melekleri ile azap melekleri onun hakkında tartıştılar. Yanlarına insan suretinde bir melek geldi, onu aralarında hakem kıldılar. Melek: 'İki memleketin arasını ölçün, hangisine daha yakınsa ona aittir' dedi. Ölçtüler ve onu gitmek istediği yere daha yakın buldular; böylece onu rahmet melekleri kabzetti." (٢)

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ عَنِ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "قَالَ رَجُلٌ -لَمْ يَعْمَلْ خَيْرًا قَطُّ -لِأَهْلِهِ إِذَا مَاتَ فَحَرِّقُوهُ، ثُمَّ اذْرُوا نِصْفَهُ فِي الْبَرِّ وَنِصْفَهُ فِي الْبَحْرِ فَوَاللَّهِ لَئِنْ قَدَرَ اللَّهُ عَلَيْهِ لَيُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا لَا يُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ، قَالَ: فَلَمَّا مَاتَ فَعَلُوا مَا أَمَرَهُمْ، فَأَمَرَ اللَّهُ الْبَحْرَ فَجَمَعَ مَا فِيهِ وَأَمَرَ الْبَرَّ فَجَمَعَ مَا فِيهِ، ثُمَّ قَالَ لَهُ: لِمَ فَعَلْتَ هَذَا؟ قَالَ: مِنْ خَشْيَتِكَ يَا رَبِّ وَأَنْتَ أَعْلَمُ، فَغَفَرَ لَهُ" (٣) .

Bize Ebu'l-Hasen es-Sarahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Abdisssamed el-Hâşimî haber verdi, bize Ebû Mus'ab Mâlik'ten, o Ebu'z-Zinâd'dan, o el-A'rec'den, o Ebû Hüreyre'den rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Hiçbir hayır işlememiş bir adam ailesine şöyle dedi: Öldüğümde beni yakın, sonra yarısını karaya, yarısını da denize savurun. Vallahi eğer Allah beni yakalarsa âlemlerden hiç kimseye etmediği bir azapla bana azap eder. Dedi ki: Öldüğünde ona emrettiği şeyi yaptılar. Allah denize emretti, içindekileri topladı; karaya emretti, içindekileri topladı. Sonra ona: 'Bunu neden yaptın?' dedi. Adam: 'Senin korkundan ey Rabbim, sen en iyi bilensin' dedi. Allah da onu bağışladı." (٣)

أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ، أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَارِثِ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحُسَيْنِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا ضَمْضَمُ بْنُ جَوْسٍ قَالَ: دَخَلْتُ مَسْجِدَ الْمَدِينَةِ فَنَادَانِي شَيْخٌ، فَقَالَ: يَا يَمَانِيُّ تَعَالَ، وَمَا أَعْرِفُهُ، فَقَالَ: لَا تَقُولَنَّ لِرَجُلٍ: وَاللَّهِ لَا يَغْفِرُ اللَّهُ لَكَ أَبَدًا، وَلَا يُدْخِلُكَ اللَّهُ الْجَنَّةَ، قُلْتُ: وَمَنْ أَنْتَ يَرْحَمُكَ اللَّهُ؟ قَالَ: أَبُو هُرَيْرَةَ، قَالَ فَقُلْتُ:

Bize Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Ahmed b. el-Hâris haber verdi, bize Ebu'l-Huseyn Muhammed b. Ya‘kūb el-Kisâî haber verdi, bize Abdullâh b. Mahmûd haber verdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl haber verdi, bize Abdullâh b. el-Mubârek, İkrime b. Ammâr'dan rivayet etti, [o da] bize Damdam b. Cevs'in şöyle dediğini rivayet etti: Medine Mescidi'ne girdim. Yaşlı bir adam bana seslenip: "Ey Yemenli, gel!" dedi; onu tanımıyordum. Dedi ki: "Bir kimseye sakın ha: «Vallahi Allah seni asla bağışlamaz ve Allah seni asla cennete koymaz!» deme." Ben: "Allah sana rahmet etsin, sen kimsin?" dedim. "Ebû Hüreyre" dedi. [Damdam] dedi ki: Ben de şöyle dedim:

إِنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ [يَقُولُهَا] (١) أَحَدُنَا لِبَعْضِ أَهْلِهِ إِذَا غَضِبَ أَوْ لِزَوْجَتِهِ أَوْ لِخَادِمِهِ، قَالَ: فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "إِنَّ رَجُلَيْنِ كَانَا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ مُتَحَابَّيْنِ أَحَدُهُمَا مُجْتَهِدٌ فِي الْعِبَادَةِ وَالْآخَرُ يَقُولُ كَأَنَّهُ مُذْنِبٌ، فَجَعَلَ يَقُولُ: أَقْصِرْ أَقْصِرْ عَمَّا أَنْتَ فِيهِ، قَالَ فَيَقُولُ: خِلْنِي وَرَبِّي، قَالَ: حَتَّى وَجَدَهُ يَوْمًا عَلَى ذَنْبٍ اسْتَعْظَمَهُ، فَقَالَ: أَقْصِرْ، فَقَالَ: خِلْنِي وَرَبِّي أَبُعِثْتَ عَلَيَّ رَقِيبًا؟ فَقَالَ: وَاللَّهِ لَا يَغْفِرُ اللَّهُ لَكَ أَبَدًا، وَلَا يُدْخِلُكَ الْجَنَّةَ أَبَدًا. قَالَ: فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِمَا مَلَكًا فَقَبَضَ أَرْوَاحَهُمَا فَاجْتَمَعَا عِنْدَهُ، فَقَالَ لِلْمُذْنِبِ: ادْخُلِ الْجَنَّةَ بِرَحْمَتِي، وَقَالَ لِلْآخَرِ: أَتَسْتَطِيعُ أَنْ تَحْظُرَ عَلَى عَبْدِي رَحْمَتِي؟ فَقَالَ: لَا يَا رَبِّ، فَقَالَ اذْهَبُوا بِهِ إِلَى النَّارِ" قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَتَكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ أَوْبَقَتْ دُنْيَاهُ وَآخِرَتَهُ (٢) .

"Bu sözü birimiz öfkelendiğinde aile fertlerinden birine yahut eşine veya hizmetçisine [söyler]" (١). [Ebû Hüreyre] dedi ki: Şüphesiz ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "İsrailoğulları içinde birbirini seven iki adam vardı; biri ibadette gayretliydi, diğeri ise günahkâr gibiydi. [İbadet eden] ona: 'Bulunduğun durumdan vazgeç, vazgeç!' deyip dururdu. Diğeri de: 'Beni Rabbimle baş başa bırak' derdi. Nihayet bir gün onu büyük gördüğü bir günah işlerken buldu ve: 'Vazgeç!' dedi. O da: 'Beni Rabbimle baş başa bırak, sen benim üzerime gözetleyici olarak mı gönderildin?' dedi. Bunun üzerine [ibadet eden]: 'Vallahi Allah seni ebediyen bağışlamaz ve seni asla cennete sokmaz!' dedi. Allah ikisine bir melek gönderdi ve ruhlarını kabzetti; O'nun huzurunda bir araya geldiler. Günahkâr olana: 'Rahmetimle cennete gir' buyurdu. Diğerine ise: 'Kulumdan rahmetimi engellemeye gücün yeter mi?' buyurdu. O da: 'Hayır ya Rabbi' dedi. Bunun üzerine: 'Onu ateşe götürün' buyurdu." Ebû Hüreyre dedi ki: Nefsim elinde olana yemin olsun ki o, dünyasını da ahiretini de mahveden bir söz söyledi. (٢)

قَوْلُهُ ﷿: {إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} .

Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğudur: {إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} “Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْقَفَّالُ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَسْعُودٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ يُونُسَ الْخَطِيبُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْأَصَمُّ، حَدَّثَنَا أَبُو قِلَابَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: "إِلَّا اللَّمَمَ" (النَّجْمِ-٣٢) قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: إِنْ تَغْفِرِ اللَّهُمَّ تَغْفِرْ جَمًّا ... وَأَيُّ عَبْدٍ لَكَ لَا أَلَمَّا (٣)

Bize Abdurrahman b. Ebî Bekr el-Kaffâl haber verdi, bize Ebû Mes'ûd Muhammed b. Ahmed b. Yûnus el-Hatîb haber verdi, bize Muhammed b. Ya'kūb el-Esam rivayet etti, bize Ebû Kılâbe rivayet etti, bize Ebû Âsım rivayet etti, bize Zekeriyyâ b. İshâk Amr b. Dînâr'dan, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: "Küçük günahlar müstesna" (en-Necm-32) buyruğu hakkında rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Eğer bağışlarsan Allahım, pek çok bağışlarsın... Senin hangi kulun vardır ki küçük günah işlememiş olsun?" (٣)

{وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (٥٤) وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ (٥٥) }

{وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (٥٤) وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ (٥٥) } “Size azap gelip çatmadan önce Rabbinize yönelin ve O'na teslim olun; sonra yardım olunmazsınız. (54) Farkında olmadan azap ansızın başınıza gelmeden önce, Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun. (55)”

قَوْلُهُ ﷿: {وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ} أَقْبِلُوا وَارْجِعُوا إِلَيْهِ بِالطَّاعَةِ، {وَأَسْلِمُوا لَهُ} أَخْلِصُوا لَهُ التَّوْحِيدَ، {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ} .

Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğudur: {وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ} “Rabbinize yönelin”, itaatle O'na yönelin ve dönün, {وَأَسْلِمُوا لَهُ} “ve O'na teslim olun”, tevhidde O'na ihlasla bağlanın, {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ} “size azap gelip çatmadan önce; sonra yardım olunmazsınız.”

{وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ، وَالْقُرْآنُ كُلُّهُ حَسَنٌ، وَمَعْنَى الْآيَةِ مَا قَالَهُ الْحَسَنُ: الْتَزِمُوا طَاعَتَهُ وَاجْتَنِبُوا مَعْصِيَتَهُ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ ذَكَرَ الْقَبِيحَ لِتَجْتَنِبَهُ، وَذَكَرَ الْأَدْوَنَ لِئَلَّا تَرْغَبَ فِيهِ، وَذَكَرَ الْأَحْسَنَ لِتُؤْثِرَهُ. قَالَ الْسُّدِّيُّ: "الْأَحْسَنُ" مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فِي الْكِتَابِ، {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ}

{وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun”; yani Kur'an'a [uyun]. Kur'an'ın tamamı güzeldir. Ayetin manası Hasan [el-Basrî]'nin dediği gibidir: O'na itaate sarılın ve O'na isyandan kaçının. Şüphesiz Kur'an, kaçınasınız diye çirkin olanı zikretmiş, rağbet etmeyesiniz diye daha aşağı olanı zikretmiş ve tercih edesiniz diye en güzel olanı zikretmiştir. Süddî şöyle demiştir: "En güzel", Allah'ın Kitap'ta emrettiği şeylerdir. {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ} “Farkında olmadan azap ansızın başınıza gelmeden önce...”

{أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦) }

{أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦) } “Bir kimsenin şöyle diyeceği [günden sakının]: 'Allah'a karşı yerine getirmem gerekenlerde kusur ettiğim için yazıklar olsun bana! Doğrusu ben gerçekten alay edenlerdendim.' (56)”

{أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧) أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي فَكَذَّبْتَ بِهَا وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ (٥٩) وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ (٦٠) وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦١) }

{أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧) أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي فَكَذَّبْتَ بِهَا وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ (٥٩) وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ (٦٠) وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦١) } “Yahut: 'Eğer Allah bana doğru yolu gösterseydi elbette sakınanlardan olurdum' diyeceği; (57) Yahut azabı gördüğü zaman: 'Keşke benim için bir dönüş olsaydı da iyilik edenlerden olsaydım' diyeceği [günden sakının]. (58) Hayır! Ayetlerim sana gelmişti de sen onları yalanlamış, büyüklük taslamış ve kâfirlerden olmuştun. (59) Kıyamet gününde Allah'a karşı yalan uyduranların yüzlerini kapkara görürsün. Büyüklük taslayanlar için cehennemde bir yer mi yok? (60) Allah, sakınanları kurtuluşa ermeleri sebebiyle kurtarır; onlara hiçbir kötülük dokunmaz ve onlar üzülmezler de. (61)”

{أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ} يَعْنِي: لِئَلَّا تَقُولَ نَفْسٌ، كَقَوْلِهِ: "وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ" (النَّحْلِ-١٥) أَيْ: لِئَلَّا تَمِيدَ بِكُمْ، قَالَ الْمُبَرِّدُ: أَيْ بَادِرُوا وَاحْذَرُوا أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: خَوْفَ أَنْ تَصِيرُوا إِلَى حَالٍ تَقُولُونَ هَذَا القول، {يَا حَسْرَتَا} يَا نَدَامَتَا، وَالتَّحَسُّرُ الِاغْتِمَامُ عَلَى مَا فَاتَ، وَأَرَادَ: يَا حَسْرَتِي، عَلَى الْإِضَافَةِ، لَكِنَّ الْعَرَبَ تُحَوِّلُ يَاءَ الْكِنَايَةِ أَلِفًا فِي الِاسْتِغَاثَةِ، فَتَقُولُ: يَا حَسْرَتَا (١) وَيَا نَدَامَتَا، وَرُبَّمَا أَلْحَقُوا بِهَا الْيَاءَ بَعْدَ الْأَلِفِ لِيَدُلَّ عَلَى الْإِضَافَةِ، وَكَذَلِكَ قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ {يَا حَسْرَتَايَ} ، وَقِيلَ: مَعْنَى قوله: "يا حسرتا" يَا أَيَّتُهَا الْحَسْرَةُ هَذَا وَقْتُكَ، {عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} قَالَ الْحَسَنُ: قَصَّرْتُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: فِي أَمْرِ اللَّهِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: فِي حَقِّ اللَّهِ. وَقِيلَ: ضَيَّعْتُ فِي ذَاتِ اللَّهِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ قَصَّرْتُ فِي الْجَانِبِ الَّذِي يُؤَدِّي إِلَى رِضَاءِ اللَّهِ. وَالْعَرَبُ تُسَمِّي الْجَنْبَ جَانِبًا {وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ} الْمُسْتَهْزِئِينَ بِدِينِ اللَّهِ وَكِتَابِهِ وَرَسُولِهِ وَالْمُؤْمِنِينَ قَالَ قَتَادَةُ: لَمْ يَكْفِهِ أَنْ ضَيَّعَ طَاعَةَ اللَّهِ حَتَّى جَعَلَ يَسْخَرُ بِأَهْلِ طَاعَتِهِ.

{أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ} “Bir kimsenin ... diyeceği [günden sakının]”, yani bir nefis demesin diye; tıpkı “Sizi sarsmasın diye yeryüzünde sabit dağlar koydu” (en-Nahl-15) ayetinde “sarsmasın diye” anlamına gelmesi gibi. el-Müberred: Yani bir kimsenin böyle demesinden sakının ve acele edin, demiştir. ez-Zeccâc ise: Bu sözü söyleyeceğiniz bir hale düşme korkusuyla, demiştir. {يَا حَسْرَتَا} “Yazıklar olsun bana!”, ey nedametim/pişmanlığım! Tehassür (التَّحَسُّرُ), kaçırılan şey için kederlenmektir. İzâfetle “yâ hasretî” (ey hasretim) demeyi kastetmiştir; fakat Araplar nidâ/istiğâsede zamir yâ’sını elife dönüştürür ve “yâ hasretâ” (١) ve “yâ nedâmetâ” derler. Bazen de izâfeti göstermek için eliften sonra yâ harfini eklerler. Ebû Ca'fer de {يَا حَسْرَتَايَ} şeklinde okumuştur. “Yâ hasretâ” sözünün anlamının: “Ey hasret, işte vaktin geldi!” demek olduğu da söylenmiştir. {عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} “Allah'a karşı yerine getirmem gerekenlerde kusur ettiğim için”, el-Hasan: Allah’a itaatte kusur ettiğim için, demiştir. Mücâhid: Allah’ın emrinde, demiştir. Saîd b. Cübeyr: Allah’ın hakkında, demiştir. Bir görüşe göre: Allah rızası yolunda zayi ettiğim şeyler için, denilmiştir. Bir görüşe göre ise anlamı: Allah’ın rızasına ulaştıran tarafta/yönde kusur ettiğim için, demektir; zira Araplar “cenb” kelimesine taraf/yön (cânib) de derler. {وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ} “Doğrusu ben gerçekten alay edenlerdendim.”, Allah’ın diniyle, Kitabı'yla, Resûlüyle ve müminlerle alay edenlerdendim. Katâde şöyle demiştir: Allah’a itaati zayi etmesi ona yetmemiş, üstelik O’na itaat edenlerle alay etmeye başlamıştır.

{أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ} عَيَانًا، {لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً} رَجْعَةً إِلَى الدُّنْيَا، {فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} الْمُوَحِّدِينَ.

{أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ} “Yahut: 'Eğer Allah bana doğru yolu gösterseydi elbette sakınanlardan olurdum' diyeceği; yahut azabı gördüğü zaman” gözleriyle bizzat gördüğü zaman {لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً} “'Keşke benim için bir dönüş olsaydı”, dünyaya bir dönüş [olsaydı], {فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “da iyilik edenlerden olsaydım' diyeceği [günden sakının].”, muvahhidlerden [olsaydım].

ثُمَّ يُقَالُ لِهَذَا الْقَائِلِ: {بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي} يَعْنِي: الْقُرْآنَ، {فَكَذَّبْتَ بِهَا} وَقُلْتَ إِنَّهَا لَيْسَتْ مِنَ اللَّهِ، {وَاسْتَكْبَرْتَ} تَكَبَّرْتَ عَنِ الْإِيمَانِ بِهَا، {وَكُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ} .

Sonra bu sözü söyleyene şöyle denilir: {بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي} “Hayır! Ayetlerim sana gelmişti”, yani Kur'an [gelmişti], {فَكَذَّبْتَ بِهَا} “de sen onları yalanlamış”, ve onların Allah katından olmadığını söylemiştin, {وَاسْتَكْبَرْتَ} “büyüklük taslamış”, onlara iman etmekten kibirlenmiştin, {وَكُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ} “ve kâfirlerden olmuştun.”

{وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ} فَزَعَمُوا أَنَّ لَهُ وَلَدًا وَشَرِيكًا، {وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ} عَنِ الْإِيمَانِ.

{وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ} “Kıyamet gününde Allah'a karşı yalan uyduranların”, O'nun çocuğu ve ortağı olduğunu iddia edenlerin, {وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ} “yüzlerini kapkara görürsün. Büyüklük taslayanlar için cehennemde bir yer mi yok?”, imandan [yüz çevirip kibirlenenler için].

{وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ} قَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو بَكْرٍ: "بِمَفَازَاتِهِمْ" بِالْأَلِفِ عَلَى

{وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ} “Allah, takva sahiplerini kurtuluşları sebebiyle kurtarır.” Hamza, el-Kisâî ve Ebû Bekr, elif ile çoğul olarak “bi-mefâzâtihim” şeklinde okumuşlardır;

الْجَمْعِ أَيْ: بِالطُّرُقِ الَّتِي تُؤَدِّيهِمْ إِلَى الْفَوْزِ وَالنَّجَاةِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "بِمَفَازَتِهِمْ" عَلَى الْوَاحِدِ لِأَنَّ الْمَفَازَةَ بِمَعْنَى الْفَوْزِ، أَيْ: يُنَجِّيهِمْ بِفَوْزِهِمْ مِنَ النَّارِ بِأَعْمَالِهِمُ الْحَسَنَةِ، قَالَ الْمُبَرِّدُ: الْمَفَازَةُ مَفْعَلَةٌ مِنَ الْفَوْزِ، وَالْجَمْعُ حَسَنٌ كَالسَّعَادَةِ وَالسَّعَادَاتِ {لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ} لَا يُصِيبُهُمُ الْمَكْرُوهُ، {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} .

yani onları zafere ve kurtuluşa ulaştıran yollar sebebiyle [kurtarır]. Diğerleri ise tekil olarak "bi-mefâzetihim" şeklinde okumuşlardır; zira mefâze fevz (kurtuluş) anlamındadır. Yani: Güzel amelleri vesilesiyle onları ateşten kurtuluşa erdirmekle kurtarır. el-Müberred: Mefâze, fevz kökünden mef'ale veznindedir; saadet ve saâdât (mutluluklar) gibi çoğulu da güzeldir, demiştir. {لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ} “onlara hiçbir kötülük dokunmaz”, onlara hoşlanmadıkları bir şey isabet etmez, {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “ve onlar üzülmezler de.”

{اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (٦٢) لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٦٣) قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ (٦٤) وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٦٥) بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٦) وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٧) }

{اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (٦٢) لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٦٣) قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ (٦٤) وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٦٥) بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٦) وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٧) } “Allah her şeyin yaratıcısıdır ve O, her şeyin üzerinde vekildir (her şeyi hakkıyla yönetendir). (62) Göklerin ve yerin kilitleri/anahtarları O'nundur. Allah'ın ayetlerini inkâr edenler var ya, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir. (63) De ki: 'Ey cahiller! Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz?' (64) Andolsun, sana da senden öncekilere de şöyle vahyolunmuştur: 'Eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar ve muhakkak hüsrana uğrayanlardan olursun.' (65) Hayır, yalnız Allah'a kulluk et ve şükredenlerden ol! (66) Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler. Oysa kıyamet günü yeryüzü bütünüyle O'nun kabzasındadır (avucundadır), gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür. O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir. (67)”

{اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ} أَيِ: الْأَشْيَاءُ كُلُّهَا مَوْكُولَةٌ إِلَيْهِ فَهُوَ الْقَائِمُ بِحِفْظِهَا. {لَهُ مَقَالِيدُ السموات وَالْأَرْضِ} مَفَاتِيحُ خَزَائِنِ السموات والأرض واحدها ١٠٨/أمِقْلَادٌ، مِثْلُ مِفْتَاحٌ، وَمِقْلِيدٌ مِثْلُ مِنْدِيلٌ وَمَنَادِيلَ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ: مَفَاتِيحُ السموات وَالْأَرْضِ بِالرِّزْقِ وَالرَّحْمَةِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: خَزَائِنُ الْمَطَرِ وَخَزَائِنُ النَّبَاتِ. {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} .

{اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ} “Allah her şeyin yaratıcısıdır ve O, her şeyin üzerinde vekildir”, yani bütün varlıklar O'na havale edilmiştir; onları koruyup gözeten O'dur. {لَهُ مَقَالِيدُ السموات وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin kilitleri/anahtarları O'nundur.”, göklerin ve yerin hazinelerinin anahtarlarıdır; tekili 108/a mıklâd (مِقْلَاد) kelimesidir, tıpkı miftâh (anahtar) gibi; yahut miklîd (مِقْلِيد) kelimesidir, tıpkı mendîl ve menâdîl gibi. Katâde ve Mukâtil şöyle dediler: Göklerin ve yerin rızık ve rahmet anahtarlarıdır. el-Kelbî ise şöyle dedi: Yağmur hazineleri ve bitki hazineleridir. {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler var ya, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.”

قَوْلُهُ ﷿: {قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ} ؟ قَالَ مُقَاتِلٌ: وَذَلِكَ أَنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ دَعَوْهُ إِلَى دِينِ آبَائِهِ. قَرَأَ أَهْلُ الشَّامِ "تَأْمُرُونَنِي" بِنُونَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ عَلَى الْأَصْلِ، وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ خَفِيفَةٍ عَلَى الْحَذْفِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ مُشَدَّدَةٍ عَلَى الْإِدْغَامِ.

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavlidir: {قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ} “De ki: 'Ey cahiller! Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz?'” Mukâtil şöyle demiştir: Bu, Kureyş kâfirlerinin onu atalarının dinine çağırmaları üzerine olmuştur. Şam ehli kelimeyi aslı üzere iki şeddesiz nun ile "تَأْمُرُونَنِي" şeklinde okumuştur. Medine ehli [ikinci nunun] hazfiyle tek ve şeddesiz bir nun ile okumuştur. Diğerleri ise idgam ile tek ve şeddeli bir nun ile okumuşlardır.

{وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ} الَّذِي عَمِلْتَهُ قَبْلَ الشِّرْكِ وَهَذَا خِطَابٌ مَعَ الرَّسُولِ ﷺ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ غَيْرُهُ. وَقِيلَ: هَذَا أَدَبٌ مِنَ اللَّهِ ﷿ لِنَبِيِّهِ وَتَهْدِيدٌ لِغَيْرِهِ، لِأَنَّ اللَّهَ تعالى عَصَمَهُ مِنَ الشِّرْكِ. {وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} .

{وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ} “Andolsun, sana da senden öncekilere de şöyle vahyolunmuştur: 'Eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar” şirk koşmandan önce yapmış olduğun [amellerin]. Bu hitap Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olmakla birlikte, kastedilen onun dışındakilerdir. Şöyle de denilmiştir: Bu, Allah azze ve celle'den Peygamberine bir edep verme, başkasına ise bir tehdittir; çünkü Yüce Allah onu şirkten korumuştur. {وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “ve muhakkak hüsrana uğrayanlardan olursun.'”

{بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} لِإِنْعَامِهِ عَلَيْكَ.

{بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “Hayır, yalnız Allah'a kulluk et ve şükredenlerden ol!” sana olan nimetlerine karşılık.

قَوْلُهُ ﷿: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} مَا عَظَّمُوهُ حَقَّ عَظَمَتِهِ حِينَ أَشْرَكُوا بِهِ غَيْرَهُ، ثُمَّ أَخْبَرَ عَنْ عَظَمَتِهِ فَقَالَ: {وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ}

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavlidir: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler.” O'na başkasını ortak koştuklarında O'nu yüceliğine layık bir şekilde yüceltmediler. Sonra O, Kendi azametini haber vererek şöyle buyurdu: {وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Oysa kıyamet günü yeryüzü bütünüyle O'nun kabzasındadır (avucundadır), gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür. O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir.”

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: جَاءَ حَبْرٌ مِنَ الْأَحْبَارِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: "يَا مُحَمَّدُ إِنَّا نَجِدُ أَنَّ اللَّهَ يَجْعَلُ السموات عَلَى إِصْبَعٍ وَالْأَرْضِينَ عَلَى إِصْبَعٍ، وَالشَّجَرَ عَلَى إِصْبَعٍ، وَالْمَاءَ وَالثَّرَى عَلَى إِصْبَعٍ، وَسَائِرَ الْخَلْقِ عَلَى إِصْبَعٍ، فَيَقُولُ: أَنَا الْمَلِكُ، فَضَحِكَ النَّبِيُّ ﷺ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ تَصْدِيقًا لِقَوْلِ الْحَبْرِ، ثُمَّ قَرَأَ: "وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ" (١) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Naîmî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Âdem anlattı, bize Şeybân, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den, o Ubeyde'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle dediğini anlattı: Yahudi hahamlarından bir haham Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: "Ey Muhammed! Biz [kitabımızda] buluyoruz ki; Allah gökleri bir parmağına, yerleri bir parmağına, ağaçları bir parmağına, suyu ve toprağı bir parmağına ve diğer yaratılmışları bir parmağına koyar; sonra da 'Ben Melik'im (Hükümranım)!' der." Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hahamın sözünü doğrulamak maksadıyla azı dişleri görününceye kadar güldü; sonra da şu ayeti okudu: "Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler. Oysa kıyamet günü yeryüzü bütünüyle O'nun kabzasındadır..." (١)

وَرَوَاهُ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ عِيَاضٍ عَنْ مَنْصُورٍ، وَقَالَ: "وَالْجِبَالُ وَالشَّجَرُ عَلَى إِصْبَعٍ، وَقَالَ: ثُمَّ يَهُزُّهُنَّ هَزًّا، فَيَقُولُ: (أَنَا الْمَلِكُ أَنَا اللَّهُ) " (٢) .

Bunu Müslim b. el-Haccâc da Ahmed b. Abdillâh b. Yûnus'tan, o Fudayl b. İyâd'dan, o da Mansûr'dan rivayet etti ve şöyle dedi: "Dağlar ve ağaçlar bir parmağı üzerindedir ve şöyle dedi: Sonra onları şiddetle sallar da: (Ben Melik'im, Ben Allah'ım) buyurur." (٢)

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنِي الْحُسَيْنُ بْنُ فَنْجَوَيْهِ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْفَضْلِ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ حَمْزَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يَطْوِي اللَّهُ السموات يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يَأْخُذُهُنَّ بِيَدِهِ الْيُمْنَى، ثُمَّ يَقُولُ: أَنَا الْمَلِكُ أَيْنَ الْجَبَّارُونَ أَيْنَ الْمُتَكَبِّرُونَ؟ ثُمَّ يَطْوِي الْأَرْضِينَ ثُمَّ يَأْخُذُهُنَّ بِشِمَالِهِ، ثُمَّ يَقُولُ: أَنَا الْمَلِكُ أَيْنَ الْجَبَّارُونَ أَيْنَ الْمُتَكَبِّرُونَ"، هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ أُخْرِجُهُ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ (٣) .

Bize Ahmed b. İbrâhîm eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm es-Sa'lebî haber verdi, bana el-Hüseyn b. Fencüveyh haber verdi, bize Ömer b. el-Hattâb anlattı, bize Abdullah b. el-Fadl anlattı, bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe anlattı, bize Ebû Üsâme, Ömer b. Hamza'dan, o Sâlim b. Abdillâh'tan anlattı; bana Abdullah b. Ömer haber verip dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kıyamet gününde Allah gökleri dürer, sonra onları sağ eliyle alır, sonra da şöyle buyurur: Ben Melik'im; zorbalar nerede, mütekebbirler nerede? Sonra yerleri dürer, sonra onları sol eliyle alır, sonra da şöyle buyurur: Ben Melik'im; zorbalar nerede, mütekebbirler nerede?" Bu, Müslim'in Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den tahric ettiği sahih bir hadistir. (٣)

أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ الْكُشْمِيهِنِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يُونُسَ عَنِ الزَّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "يَقْبِضُ اللَّهُ الْأَرْضَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَطْوِي السَّمَاءَ بِيَمِينِهِ، ثُمَّ يَقُولُ: أَنَا الْمَلِكُ أَيْنَ مُلُوكُ الْأَرْضِ" .

Bize Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe el-Küşmîhenî haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Ahmed b. el-Hâris anlattı, bize Muhammed b. Ya'kûb el-Kisâî anlattı, bize Abdullah b. Mahmûd haber verdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl haber verdi, bize Abdullah b. el-Mübârek, Yûnus'tan, o ez-Zührî'den anlattı; [o da şöyle dedi:] Bana Saîd b. el-Müseyyeb, Ebû Hureyre'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen anlattı; [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: « يَقْبِضُ اللَّهُ الْأَرْضَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَطْوِي السَّمَاءَ بِيَمِينِهِ، ثُمَّ يَقُولُ: أَنَا الْمَلِكُ أَيْنَ مُلُوكُ الْأَرْضِ » «Allah kıyamet günü yeryüzünü kabzeder (kavrar) ve semayı sağ eliyle dürer; sonra şöyle buyurur: Ben Melik'im, nerede yeryüzünün hükümdarları?».

{وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ (٦٨) }

{وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ (٦٨) } “Sûr'a üflenir; böylece Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi çarpılıp ölür. Sonra ona bir daha üflenir; bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar. (68)”

قَوْلُهُ ﷿: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ} مَاتُوا مِنَ الْفَزَعِ وَهِيَ النَّفْخَةُ الْأَوْلَى، {إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ} اخْتَلَفُوا فِي الَّذِينَ اسْتَثْنَاهُمُ اللَّهُ ﷿، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُمْ فِي سُورَةِ النَّمْلِ (١) ، قَالَ الْحَسَنُ: إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ يَعْنِي اللَّهَ وَحْدَهُ، {ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ} أَيْ: فِي الصُّوَرِ، {أُخْرَى} أَيْ: مَرَّةً أُخْرَى، {فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ} [مِنْ قُبُورِهِمْ] (٢) يَنْتَظِرُونَ أَمْرَ اللَّهِ فِيهِمْ.

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavlidir: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ} “Sûr'a üflenir; böylece... göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi çarpılıp ölür”, dehşetten ötürü ölürler ve bu birinci üflemedir; {إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ} “Allah'ın diledikleri müstesna”. Aziz ve Celil olan Allah'ın istisna kıldığı kimseler hakkında ihtilaf etmişlerdir; biz onları Neml Suresi'nde zikretmiştik. (١) Hasan şöyle dedi: 'Allah'ın dilediği müstesna' ifadesi, sadece Allah'ın bizzat Kendisi demektir. {ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ} “Sonra ona üflenir”, yani Sûr'a, {أُخْرَى} “bir daha”, yani bir kez daha üflenir; {فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ} “bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar.”, [kabirlerinden kalkıp] haklarındaki Allah'ın emrini beklerler. (٢)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ:

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl rivayet etti, bize Muhammed rivayet etti, bize Ebû Muâviye, el-A‘meş’ten, o Ebû Sâlih’ten, o da Ebû Hureyre’den [radıyallâhu anh] rivayet etti; o şöyle dedi:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَا بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ أَرْبَعُونَ" قَالُوا: أَرْبَعُونَ يَوْمًا؟ قال: "أبيت"، قالوا: أربعون شهرًا؟ قال: "أبيت"، قالوا: أربعون سنة؟ قَالَ: "أَبَيْتُ"، قَالَ: "ثُمَّ يَنْزِلُ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَيَنْبُتُونَ كَمَا يَنْبُتُ الْبَقْلُ لَيْسَ مِنَ الْإِنْسَانِ شَيْءٌ إِلَّا يَبْلَى إِلَّا عَظْمٌ وَاحِدٌ، وَهُوَ عَجْبُ الذَّنَبِ وَمِنْهُ يَتَرَكَّبُ الْخَلْقُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ (١) .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İki üfleme arası kırktır." "Kırk gün mü?" dediler. "Bir şey diyemem" dedi. "Kırk ay mı?" dediler. "Bir şey diyemem" dedi. "Kırk yıl mı?" dediler. "Bir şey diyemem" dedi ve şöyle devam etti: "Sonra Allah gökten bir su indirir de onlar sebzenin bittiği gibi biterler. İnsanın her şeyi çürür, yalnız tek bir kemik müstesna; o da kuyruk sokumu kemiğidir (acbü'z-zeneb). Kıyamet günü yaratılış onun üzerinden tekrar terkip olunur." (١)

{وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٩) وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ (٧٠) وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ (٧١) }

{وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٩) وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ (٧٠) وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ (٧١) } “Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlandı; kitap ortaya kondu; peygamberler ve şahitler getirildi; aralarında hak ile hüküm verildi ve onlara asla haksızlık yapılmaz. (69) Herkese yaptığının karşılığı tastamam verildi. O, onların ne yaptıklarını en iyi bilendir. (70) İnkâr edenler bölük bölük cehenneme sevk edildi. Nihayet oraya vardıklarında kapıları açıldı ve cehennemin bekçileri onlara şöyle dedi: 'Size içinizden, Rabbinizin ayetlerini okuyan ve sizi bu gününüze kavuşmakla uyaran peygamberler gelmedi mi?' Onlar: 'Evet geldi, fakat azap sözü kâfirlerin üzerine hak oldu' dediler. (71)”

قَوْلُهُ ﷿: {وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ} أَضَاءَتْ، {بِنُورِ رَبِّهَا} بِنُورِ خَالِقِهَا، وَذَلِكَ حِينَ يَتَجَلَّى الرَّبُّ لِفَصْلِ الْقَضَاءِ بَيْنَ خَلْقِهِ، فَمَا يَتَضَارُّونَ فِي نُورِهِ كَمَا لَا يَتَضَارُّونَ فِي الشَّمْسِ فِي الْيَوْمِ الصَّحْوِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَالسُّدِّيُّ: بِعَدْلِ رَبِّهَا، وَأَرَادَ بِالْأَرْضِ عَرَصَاتِ الْقِيَامَةِ، {وَوُضِعَ الْكِتَابُ} أَيْ: كِتَابُ الْأَعْمَالِ، {وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي الَّذِينَ يَشْهَدُونَ لِلرُّسُلِ بِتَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ، وَهُمْ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَقَالَ عَطَاءٌ: يَعْنِي الْحَفَظَةَ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ" (ق-٢١) {وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ} أَيْ: بِالْعَدْلِ، {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} أَيْ: لَا يُزَادُ فِي سَيِّئَاتِهِمْ وَلَا يُنْقَصُ مِنْ حَسَنَاتِهِمْ.

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavlidir: {وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ} “Yeryüzü aydınlandı”, parıldadı; {بِنُورِ رَبِّهَا} “Rabbinin nuruyla”, Yaratanının nuruyla. Bu durum, Rabbin yaratıkları arasında hükmü gerçekleştirmek için tecelli ettiği vakittir; açık bir günde güneşi görmekte birbirlerine zarar vermedikleri gibi O'nun nurunda da birbirlerine engel olmazlar/zarar vermezler. Hasan ve es-Süddî şöyle dediler: 'Rabbinin adaletiyle.' Yeryüzünden maksat kıyamet meydanlarıdır. {وَوُضِعَ الْكِتَابُ} “kitap ortaya kondu”, yani amel defterleri; {وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ} “peygamberler ve şahitler getirildi”. İbn Abbâs şöyle dedi: Peygamberlere tebliğ yaptıklarına dair şahitlik edecek olanlar kastedilmektedir ki onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir. Atâ ise şöyle dedi: Koruyucu melekler kastedilmektedir; Yüce Allah'ın şu sözü buna delildir: "Her can, yanında bir sevk edici ve bir şahit olduğu halde gelmiştir." (Kâf-21) {وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ} “aralarında hak ile hüküm verildi”, yani adaletle; {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “ve onlara asla haksızlık yapılmaz”, yani kötülükleri artırılmaz ve iyilikleri de eksiltilmez.

{وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ} أَيْ: ثَوَابَ مَا عَمِلَتْ، {وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ} قَالَ عَطَاءٌ: يُرِيدُ أَنِّي عَالِمٌ بِأَفْعَالِهِمْ لَا أَحْتَاجُ إِلَى كَاتِبٍ وَلَا إِلَى شَاهِدٍ.

{وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ} “Herkese yaptığının karşılığı tastamam verildi”, yani amelinin mükâfatı/karşılığı; {وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ} “O, onların ne yaptıklarını en iyi bilendir.” Atâ şöyle dedi: 'Ben onların fiillerini bilirim, bir yazıcıya ve bir şahide ihtiyacım yoktur' demektir.

{وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ} سَوْقًا عَنِيفًا، {زُمُرًا} أَفْوَاجًا بَعْضُهَا عَلَى إِثْرِ بَعْضٍ، كُلُّ أُمَّةٍ عَلَى حِدَةٍ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْأَخْفَشُ: "زُمُرًا" أَيْ: جَمَاعَاتٍ فِي تَفْرِقَةٍ، وَاحِدَتُهَا زُمْرَةٌ {حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا} السَّبْعَةُ وَكَانَتْ مُغْلَقَةً قَبْلَ ذَلِكَ، قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ "فُتِحَتْ، وَفُتِحَتْ" بِالتَّخْفِيفِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّشْدِيدِ عَلَى التَّكْثِيرِ {وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا} تَوْبِيخًا وَتَقْرِيعًا لَهُمْ، {أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ} مِنْ أَنْفُسِكُمْ {يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ} وَجَبَتْ، {كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ} وَهُوَ قَوْلُهُ ﷿: "لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ" (هُودٍ-١١٩)

{وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ} “İnkâr edenler cehenneme sevk edildiler”, şiddetle sürüldüler; {زُمُرًا} “bölük bölük”, birbiri ardınca kafileler halinde, her ümmet ayrı olarak. Ebû Ubeyde ve el-Ahfeş şöyle demiştir: 'Zümeran (زُمُرًا)' yani ayrı ayrı fırkalar/gruplar demektir; tekili zümredir (زُمْرَة). {حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا} “Nihayet oraya geldiklerinde kapıları açıldı”; [cehennemin] yedi kapısı [açıldı], bundan önce kapalı idiler. Kûfeliler hafifleterek (şeddesiz olarak) «فُتِحَتْ ve وَفُتِحَتْ» şeklinde okudular. Diğer [kıraat imamları] ise çokluk bildirmesi için şeddeli olarak [فُتِّحَتْ şeklinde] okudular. {وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا} “Cehennemin bekçileri onlara dedi ki:” onları azarlamak ve kınamak amacıyla; {أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ} “Size içinizden elçiler gelmedi mi?”, kendi cinsinizden/aranızdan, {يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ} “Rabbinizin ayetlerini size okuyan ve bu gününüzle karşılaşacağınız konusunda sizi uyaran? 'Evet (geldi)' dediler. Fakat”, kesinleşti/hak oldu; {كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ} “kâfirler üzerine azap kelimesi (hükmü).” Bu da Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğudur: “Andolsun ki cehennemi tamamen cinlerden ve insanlardan dolduracağım” (Hûd, 119).

{قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٢) وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ (٧٣) }

{قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٢) وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ (٧٣) } “Onlara: 'İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Kibirlenenlerin yeri ne kötüdür!' dendi. (72) Rablerine karşı gelmekten sakınanlar ise bölük bölük cennete sevk edildiler. Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılmış ve bekçileri onlara: 'Selâm sizlere! Tertemiz oldunuz, haydi ebedî kalmak üzere girin oraya!' demiştir. (73)”

{قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا} قَالَ الْكُوفِيُّونَ: هَذِهِ الْوَاوُ زَائِدَةٌ حَتَّى تَكُونَ جَوَابًا لِقَوْلِهِ: "حَتَّى إذا جاءوها" ١٠٨/ب كَمَا فِي سَوْقِ الْكُفَّارِ، وَهَذَا كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَاءً" (الْأَنْبِيَاءِ-٤٨) [أَيْ: ضِيَاءً] (١) وَالْوَاوُ زَائِدَةٌ.

{قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا} “Onlara: 'İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Kibirlenenlerin yeri ne kötüdür!' dendi. Rablerine karşı gelmekten sakınanlar ise bölük bölük cennete sevk edildiler. Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılmış...” Kûfeliler dediler ki: Bu vav harfi, kâfirlerin sevk edilişinde olduğu gibi 108/b "oraya vardıklarında" ifadesinin cevabı olması için zâiddir (fazlalıktır). Bu durum, Yüce Allah'ın: "Andolsun, Musa ve Harun'a Furkan'ı ve bir aydınlığı verdik" (Enbiyâ-48) kavlinde [yani: bir aydınlığı] vav harfinin zâid olması gibidir. (١)

وَقِيلَ: الْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ، مَجَازُهُ: وَقَدْ فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا، فَأَدْخَلَ الْوَاوَ لِبَيَانِ أَنَّهَا كَانَتْ مُفَتَّحَةً قَبْلَ مَجِيئِهِمْ، وَحَذْفُهَا فِي الْآيَةِ الْأُولَى لِبَيَانِ أَنَّهَا كَانَتْ مُغْلَقَةً قَبْلَ مَجِيئِهِمْ.

Şöyle de denilmiştir: Bu vav, hâl vavıdır; takdiri 'kapıları açılmış olduğu halde' şeklindedir. Kapıların onlar gelmeden önce açılmış olduğunu beyan etmek için vav harfi dahil edilmiştir; ilk ayette ise kapıların onlar gelmeden önce kapalı olduğunu beyan etmek için hazfedilmiştir.

فَإِذَا لَمْ تُجْعَلِ الْوَاوُ زَائِدَةً فِي قَوْلِهِ: "وَفُتِحَتْ" اخْتَلَفُوا فِي جَوَابِ قَوْلِهِ: "وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا" وَالْوَاوُ فِيهِ مُلْغَاةٌ تَقْدِيرُهُ: حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْقَوْلُ عِنْدِي أَنَّ الْجَوَابَ مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ: "حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا، وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ" دَخَلُوهَا، فَحَذَفَ "دَخَلُوهَا" لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ.

Eğer "وَفُتِحَتْ" kavlindeki vav zâid sayılmazsa, "وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا" sözünün cevabı hakkında ihtilaf etmişlerdir; buradaki vav geçersizdir (ilga edilmiştir), takdiri: "Nihayet oraya vardıklarında kapıları açıldı ve bekçileri onlara dedi ki..." şeklindedir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Bana göre doğru görüş, cevabın mahzuf olmasıdır; takdiri şöyledir: "Nihayet oraya vardıklarında, kapıları açılıp bekçileri de onlara: 'Selâm sizlere! Tertemiz oldunuz, haydi ebedî kalmak üzere girin oraya!' dediklerinde" oraya girdiler. Sözün buna delalet etmesinden dolayı "oraya girdiler" kısmı hazfedilmiştir.

{وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ} يُرِيدُ أَنَّ خَزَنَةَ الْجَنَّةِ يُسَلِّمُونَ عَلَيْهِمْ وَيَقُولُونَ: طِبْتُمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: طَابَ لَكُمُ الْمَقَامُ. قَالَ قَتَادَةُ: هُمْ إِذَا قَطَعُوا النَّارَ حُبِسُوا عَلَى قَنْطَرَةٍ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ فَيَقْتَصُّ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ حَتَّى إِذَا هُذِّبُوا وَطُيِّبُوا أُدْخِلُوا الْجَنَّةَ، فَقَالَ لَهُمْ رِضْوَانُ وَأَصْحَابُهُ: "سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ" (٢) .

{وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ} “ve bekçileri onlara: 'Selâm sizlere! Tertemiz oldunuz...' demiştir.” Cennet bekçilerinin onlara selam verip 'Tertemiz oldunuz' diyeceklerini kastetmektedir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu makam sizin için hoş/güzel oldu. Katâde şöyle demiştir: Onlar cehennem ateşini geçtiklerinde, cennet ile cehennem arasındaki bir köprü (kantara) üzerinde tutulurlar; birbirlerinden haklarını alırlar, nihayet arınıp tertemiz kılındıklarında cennete girdirilirler. Bunun üzerine Rıdvân ve arkadaşları onlara: "Selâm sizlere! Tertemiz oldunuz, haydi ebedî kalmak üzere girin oraya!" derler. (٢)

وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵇ قَالَ: سِيقُوا إِلَى الْجَنَّةِ فَإِذَا انْتَهَوْا إِلَيْهَا وَجَدُوا عِنْدَ بَابِهَا شَجَرَةً يَخْرُجُ مِنْ تَحْتِ سَاقِهَا عَيْنَانِ فَيَغْتَسِلُ الْمُؤْمِنُ مِنْ إِحْدَاهُمَا فَيَطْهُرُ ظَاهِرُهُ، وَيَشْرَبُ مِنَ الْأُخْرَى فَيَطْهُرُ بَاطِنُهُ، وَتَلَقِّيهُمُ الْمَلَائِكَةُ عَلَى أَبْوَابِ الْجَنَّةِ يَقُولُونَ: {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ} .

Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Cennete sevk edilirler; nihayet oraya vardıklarında kapısının yanında, gövdesinin altından iki pınar fışkıran bir ağaç bulurlar. Mümin bunlardan biriyle yıkanır ve dışı temizlenir; diğerinden içer ve içi temizlenir. Melekler onları cennet kapılarında karşılayarak şöyle derler: {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ} “Selâm sizlere! Tertemiz oldunuz, haydi ebedî kalmak üzere oraya girin!”

{وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (٧٤) }

{وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (٧٤) } “Onlar şöyle derler: 'Bize verdiği sözü doğru çıkaran ve bizi bu yere vâris kılan Allah'a hamdolsun. Cennetten dilediğimiz yerde konaklıyoruz. Salih amel işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir!' (74)”

{وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٧٥) }

{وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٧٥) } “Melekleri de arşın etrafını kuşatmış olarak Rablerini hamd ile tesbih ederlerken görürsün. Aralarında hak ile hüküm verilmiş ve: 'Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun' denilmiştir. (75)”

{وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ} أَيْ: أَرْضَ الْجَنَّةِ. وَهُوَ قَوْلُهُ ﷿: "وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ" (الْأَنْبِيَاءِ-١٠٥) {نَتَبَوَّأُ} نَنْزِلُ، {مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ} قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ} ثَوَابُ الْمُطِيعِينَ.

{وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ} “Onlar şöyle derler: 'Bize verdiği sözü doğru çıkaran ve bizi bu yere vâris kılan Allah'a hamdolsun'”, yani cennet toprağına. Bu da O Aziz ve Celil olanın şu sözüdür: "Andolsun, Zikir'den sonra Zebur'da da yeryüzüne salih kullarımın vâris olacağını yazmıştık." (Enbiyâ-105) {نَتَبَوَّأُ} “konaklıyoruz”, iniyoruz/yerleşiyoruz, {مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ} “Cennetten dilediğimiz yerde”. Yüce Allah buyurdu ki: {فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ} “Salih amel işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir!”, itaatkârların mükâfatı.

{وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ} أَيْ: مُحْدِقِينَ مُحِيطِينَ بِالْعَرْشِ، مُطِيفِينَ بِحَوَافِيهِ أَيْ: بِجَوَانِبِهِ، {يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ} قِيلَ: هَذَا تَسْبِيحُ تَلَذُّذٍ لَا تَسْبِيحُ تَعَبُّدٍ، لِأَنَّ التَّكْلِيفَ [يَزُولُ] (١) فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ {وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ} أَيْ: قُضِيَ بَيْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ بِالْعَدْلِ، {وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} يَقُولُ أَهْلُ الْجَنَّةِ: شُكْرًا لِلَّهِ، حِينَ تَمَّ وَعْدُ اللَّهِ لَهُمْ.

{وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ} “Melekleri de arşın etrafını kuşatmış olarak... görürsün”, yani arşı çevrelemiş, kuşatmış, onun etrafında, kenarlarında dönüp dururlar; {يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ} “Rablerini hamd ile tesbih ederlerken”. Şöyle denilmiştir: Bu tesbih bir lezzet alma tesbihidir, bir ibadet mükellefiyeti tesbihi değildir; çünkü o gün mükellefiyet kalkar. (١) {وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ} “Aralarında hak ile hüküm verilmiş”, yani cennet ehli ile cehennem ehli arasında adaletle hükmedilmiştir; {وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “ve: 'Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun' denilmiştir.” Cennet ehli, Allah'ın onlara olan vaadi tamamlandığında şükür olarak böyle derler.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الرَّيَّانِيُّ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجُوَيْهِ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي الْأَحْوَصِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: إِنَّ مَثَلَ الْقُرْآنِ كَمَثَلِ رَجُلٍ انْطَلَقَ يَرْتَادُ لِأَهْلِهِ مَنْزِلًا فَمَرَّ بِأَثَرِ غَيْثٍ فَبَيْنَمَا هُوَ يَسِيرُ فِيهِ وَيَتَعَجَّبُ مِنْهُ إِذْ هَبَطَ عَلَى رَوْضَاتٍ دَمِثَاتٍ (٢) ، فَقَالَ: عَجِبْتُ مِنَ الْغَيْثِ الْأَوَّلِ فَهَذَا أَعْجَبُ مِنْهُ وَأَعْجَبُ، فَقِيلَ لَهُ: إِنَّ مَثَلَ الْغَيْثِ الْأَوَّلِ مَثَلُ عِظَمِ الْقُرْآنِ، وَإِنَّ مَثَلَ هَؤُلَاءِ الرَّوْضَاتِ الدَّمِثَاتِ مَثَلُ الْـ حم فِي الْقُرْآنِ (٣) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem'ân haber verdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr er-Reyyânî anlattı, bize Humeyd b. Zenceveyh anlattı, bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da Abdullah'tan şöyle dediğini anlattı: Kur'an'ın misali, ailesine konaklayacak bir yer aramak üzere yola çıkan bir adamın misali gibidir. Derken bir yağmur izine rastlar; o iz üzerinde yürürken ve ona hayran kalırken yumuşak, verimli bahçelere varır. (٢) Bunun üzerine şöyle der: 'İlk yağmura hayret etmiştim, fakat bu ondan çok daha hayret verici!' Ona şöyle denildi: 'İlk yağmurun misali Kur'an'ın yüceliğinin misalidir; bu yumuşak, verimli bahçelerin misali ise Kur'an'daki Hâ-Mîm'lerin misalidir.' (٣)

أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الرُّومِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ السَّرَّاجُ، حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ أَنَّ الْجَرَّاحَ بْنَ أَبِي الْجَرَّاحِ حَدَّثَهُ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لِكُلِّ شَيْءٍ لُبَابٌ وَلُبَابُ والقرآن الْحَوَامِيمُ . وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: إِذَا وَقَعْتُ فِي آلِ حم وَقَعْتُ فِي رَوْضَاتٍ دَمِثَاتٍ أَتَأَنَّقُ فِيهِنَّ . وَقَالَ سَعْدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ: كُنَّ -آلَ حم-يُسَمَّيْنَ الْعَرَائِسَ .

Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa‘lebî haber verdi, bize Ebû Muhammed er-Rûmî haber verdi, bize Ebü'l-Abbâs es-Serrâc anlattı, bize Kuteybe anlattı, bize İbn Lehîa, Yezîd b. Ebî Habîb'den anlattı; Cerrâh b. Ebî'l-Cerrâh ona İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: «Her şeyin bir özü vardır; Kur'an'ın özü de Hâ-mîm'lerdir.» İbn Mes‘ûd da şöyle demiştir: «Hâ-mîm ailesine (Hâ-mîm ile başlayan sûrelere) rastladığımda, içinde hayranlıkla gezinip lezzet aldığım yumuşak [ve verimli] bahçelere düşmüş gibi olurum.» Sa‘d b. İbrâhîm ise şöyle demiştir: «Hâ-mîm ailesi [sûreleri], gelinler (el-Arâis) diye adlandırılırdı.»