وَقَالَ مُجَاهِدٌ، وَالْحَسَنُ، وَالسُّدِّيُّ: "فِي الْآفَاقِ": مَا يُفْتَحُ مِنَ الْقُرَى عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ، (١) "وَفِي أَنْفُسِهِمْ": فَتْحُ مَكَّةَ. {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ} يَعْنِي: دِينَ الْإِسْلَامِ. وَقِيلَ: الْقُرْآنُ يَتَبَيَّنُ لَهُمْ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَقِيلَ: مُحَمَّدٌ ﷺ، يَتَبَيَّنُ لَهُمْ أَنَّهُ مُؤَيَّدٌ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى.
Mücâhid, el-Hasan ve es-Süddî şöyle dediler: "Ufuklarda: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Müslümanlara fethedilecek olan beldelerdir. (١) Kendi nefislerinde: Mekke'nin fethidir." {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ} “onun hak olduğu kendilerine besbelli olsun” yani İslam dini [hak olduğu]. [Bir görüşe göre] Kur'an'ın Allah katından olduğu kendilerine besbelli olsun [demektir]. Bir diğer görüşe göre ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yüce Allah tarafından desteklendiği kendilerine besbelli olsun [demektir].
وَقَالَ عَطَاءٌ وَابْنُ زَيْدٍ: "فِي الْآفَاقِ" يَعْنِي: أَقْطَارَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ مِنَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنُّجُومِ وَالنَّبَاتِ وَالْأَشْجَارِ وَالْأَنْهَارِ، "وَفِي أَنْفُسِهِمْ" مِنْ لَطِيفِ الصَّنْعَةِ وَبَدِيعِ الْحِكْمَةِ، حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ. (٢)
Atâ ve İbn Zeyd şöyle dediler: "Ufuklarda: Yani güneş, ay, yıldızlar, bitkiler, ağaçlar ve nehirlerden göklerin ve yerin çevreleridir. Kendi nefislerinde: İnce sanat ve eşsiz hikmetten [delillerdir ki], onun hak olduğu kendilerine besbelli olsun." (٢)
{أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} قال مقاتل: أو لم يَكْفِ بِرَبِّكَ شَاهِدًا أَنَّ الْقُرْآنَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى الْكِفَايَةِ هَاهُنَا: أَنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ بَيَّنَ مِنَ الدَّلَائِلِ مَا فِيهِ كفاية، يعني: أو لم يَكْفِ بِرَبِّكَ لِأَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ، شَاهِدٌ لَا يَغِيبُ عَنْهُ شَيْءٌ.
{أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} “Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi?” Mukâtil: "Kur'an'ın Yüce Allah'tan olduğuna Rabbinin şahit olması yetmez mi?" dedi. ez-Zeccâc şöyle dedi: Buradaki yetme (kifâyet) anlamı; Azîz ve Celîl olan Allah'ın kâfi gelecek delilleri açıklamış olmasıdır; yani 'Rabbin her şeye şahit olduğu için, hiçbir şey Kendisinden gizli kalmayan bir şahit olarak yetmez mi?' [demektir].
{أَلَا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَاءِ رَبِّهِمْ} فِي شَكٍّ مِنَ الْبَعْثِ، {أَلَا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ} أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا.
{أَلَا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَاءِ رَبِّهِمْ} “Dikkat edin; gerçekten onlar, Rablerine kavuşma konusunda bir şüphe içindedirler!” [Yani] yeniden diriliş (ba's) hususunda bir şüphe içindedirler. {أَلَا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ} “Dikkat edin; şüphesiz O, her şeyi kuşatandır!” İlim bakımından her şeyi çepeçevre kuşatmıştır.