Binûn

Şûrâ — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيٌّ: هُوَ جَوَابُ الْقَبِيحِ إِذَا قَالَ: أَخْزَاكَ اللَّهُ تَقُولُ: أَخْزَاكَ اللَّهُ، وَإِذَا شَتَمَكَ فَاشْتُمْهُ بِمِثْلِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ تَعْتَدِيَ. (٣)

Mücâhid ve es-Süddî şöyle dedi: Bu, çirkin söze verilen karşılıktır; [biri sana] 'Allah seni rezil etsin' dediğinde, senin de 'Allah seni rezil etsin' demendir. Biri sana sövdüğü zaman, haddi aşmaksızın onun dengiyle ona sövmendir. (٣)

قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: قُلْتُ لِسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ مَا قَوْلُهُ ﷿: "وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا"؟ قَالَ: أَنْ يَشْتُمَكَ رَجُلٌ فَتَشْتُمَهُ، وَأَنْ يَفْعَلَ بِكَ فَتَفْعَلَ بِهِ، فَلَمْ أَجِدْ عِنْدَهُ شَيْئًا، فَسَأَلَتْ هِشَامَ بْنَ حُجَيْرَةَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ؟ فَقَالَ: الْجَارِحُ إِذَا جَرَحَ يُقْتَصُّ مِنْهُ، وَلَيْسَ هُوَ أَنْ يَشْتُمَكَ فَتَشْتُمَهُ.

Süfyân b. Uyeyne dedi ki: Süfyân es-Sevrî'ye aziz ve celil olan Allah'ın: 'Bir kötülüğün karşılığı, onun gibi bir kötülüktür' sözünün anlamını sordum. O: 'Bir adamın sana sövmesi üzerine senin de ona sövmen, sana bir şey yapması üzerine senin de ona yapmandır' dedi. Onun yanında [tatmin edici] bir şey bulamadım ve Hişâm b. Hucayre'ye bu ayeti sordum. O şöyle dedi: 'Yaralayan kimse yaraladığında kendisinden kısas alınır. Yoksa [bu], birinin sana sövmesi üzerine senin de ona sövmen demek değildir.'

ثُمَّ ذَكَرَ الْعَفْوَ فَقَالَ: {فَمَنْ عَفَا} عَمَّنْ ظَلَمَهُ، {وَأَصْلَحَ} بِالْعَفْوِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ ظَالِمِهِ، {فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} قَالَ الْحَسَنُ: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ: مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى اللَّهِ أَجْرٌ فَلْيَقُمْ. فَلَا يَقُومُ إِلَّا مَنْ عَفَا، ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ. (٤) {إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ} قَالَ ابْنُ عباس: الذين يبدؤون بِالظُّلْمِ.

Sonra affı zikrederek şöyle buyurdu: {فَمَنْ عَفَا} “Ama kim affeder” kendisine zulmedeni, {وَأَصْلَحَ} “ve arayı düzeltirse” affetmek suretiyle kendisi ile zalimi arasını [düzeltirse], {فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} “onun mükâfatı Allah'a aittir”. Hasan [-ı Basrî] dedi ki: 'Kıyamet günü olduğunda bir münadi: «Kimin Allah katında mükâfatı varsa ayağa kalksın!» diye seslenir. Affetmiş olandan başkası ayağa kalkmaz.' Sonra bu ayeti okudu. (٤) {إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ} “Şüphesiz O, zalimleri sevmez”. İbn Abbâs: 'Zulmü ilk başlatanları [sevmez]' dedi.

{وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ} أَيْ: بَعْدَ ظُلْمِ الظَّالِمِ إِيَّاهُ، {فَأُولَئِكَ} يَعْنِي الْمُنْتَصِرِينَ، {مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ} بِعُقُوبَةٍ وَمُؤَاخَذَةٍ.

{وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ} “Kim zulme uğradıktan sonra hakkını alırsa” yani zalimin kendisine zulmetmesinden sonra, {فَأُولَئِكَ} “işte onların” yani hakkını alanların, {مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ} “aleyhine bir yol yoktur” ceza ve kınama [yolu yoktur].

{إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ} يبدؤون بِالظُّلْمِ، {وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ} يَعْمَلُونَ فِيهَا بِالْمَعَاصِي، {أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} .

{إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ} “Sorumluluk yolu ancak insanlara zulmedenler” zulmü ilk başlatanlar, {وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ} “ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık yapanlar [aleyhinedir]” orada günahlar işleyenler [aleyhinedir]. {أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “İşte onlar için elem verici bir azap vardır.”

{وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ} فَلَمْ يَنْتَصِرْ، {إِنَّ ذَلِكَ} الصَّبْرَ وَالتَّجَاوُزَ، {لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} حَقِّهَا وَجَزْمِهَا. قَالَ مُقَاتِلٌ: مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: الصَّابِرُ يُؤْتَى بِصَبْرِهِ الثَّوَابَ فَالرَّغْبَةُ فِي الثَّوَابِ أَتَمُّ عَزْمًا.

{وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ} “Kim de sabreder ve bağışlarsa” [hakkını bizzat alıp] intikam almazsa, {إِنَّ ذَلِكَ} “şüphesiz bu” [yani] sabretmek ve affetmek, {لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} “kesinlikle azmedilmeye değer işlerdendir” işlerin hak/doğru ve kesin olanlarındandır. Mukātil şöyle demiştir: “Allah’ın emrettiği işlerdendir.” Zeccâc ise şöyle demiştir: “Sabreden kimseye sabrı sebebiyle mükâfat verilir; dolayısıyla mükâfata rağbet etmek, azmin en kâmilidir.”

{وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ (٤٤) }

{وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ (٤٤)} “Allah kimi saptırırsa artık bundan sonra onun hiçbir dostu yoktur. O zalimlerin azabı gördüklerinde: «Geri dönecek bir yol var mı?» dediklerini görürsün.”

{وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ (٤٥) وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِيَاءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ سَبِيلٍ (٤٦) اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ (٤٧) }

{وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ (٤٥) وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِيَاءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ سَبِيلٍ (٤٦) اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ (٤٧)} “Aşağılıktan başları öne eğilmiş, göz ucuyla gizlice bakarlarken onların ateşe sunulduklarını görürsün. İman edenler de şöyle derler: «Gerçekten hüsrana uğrayanlar, kıyamet günü kendilerini ve ailelerini hüsrana uğratanlardır.» İyi bilin ki zalimler sürekli bir azap içindedirler. Onların Allah'tan başka kendilerine yardım edecek hiçbir dostları yoktur. Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir yol yoktur. Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce Rabbinizin çağrısına uyun. O gün sizin için sığınacak hiçbir yer yoktur ve sizin için inkâr da yoktur.”

{وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ} فَمَا لَهُ مِنْ أَحَدٍ يَلِي هِدَايَتَهُ بَعْدَ إِضْلَالِ اللَّهِ إِيَّاهُ وَيَمْنَعُهُ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، {وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ} يَوْمَ الْقِيَامَةِ، {يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ} يَسْأَلُونَ الرَّجْعَةَ فِي الدُّنْيَا. {وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا} أَيْ: عَلَى النَّارِ، {خَاشِعِينَ} خَاضِعِينَ مُتَوَاضِعِينَ، {مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ} خَفِيِّ النَّظَرِ لِمَا عَلَيْهِمْ مِنَ الذُّلِّ يُسَارِقُونَ النَّظَرَ إِلَى النَّارِ خَوْفًا مِنْهَا وَذِلَّةً فِي أَنْفُسِهِمْ. وَقِيلَ: "مِنْ" بِمَعْنَى الْبَاءِ أَيْ: بِطَرْفٍ خَفِيٍّ ضَعِيفٍ مِنَ الذُّلِّ. وَقِيلَ: إِنَّمَا قَالَ: "مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ" لِأَنَّهُ لَا يَفْتَحُ عَيْنَهُ إِنَّمَا يَنْظُرُ بِبَعْضِهَا. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ يَنْظُرُونَ إِلَى النَّارِ بِقُلُوبِهِمْ لِأَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ عُمْيًا، وَالنَّظَرُ بِالْقَلْبِ خَفِيٌّ. {وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} قِيلَ: خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِأَنْ صَارُوا إِلَى النَّارِ، وَأَهْلِيهِمْ بِأَنْ صَارُوا لِغَيْرِهِمْ فِي الْجَنَّةِ. {أَلَا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ} .

{وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ} “Allah kimi saptırırsa artık bundan sonra onun hiçbir dostu yoktur” Allah'ın onu saptırmasından sonra onun hidayetini üstlenecek ve onu Allah'ın azabından koruyacak hiç kimsesi yoktur. {وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ} “O zalimlerin azabı gördüklerinde” kıyamet gününde, {يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ} “«Geri dönecek bir yol var mı?» dediklerini [görürsün]” dünyaya dönüşü isterler. {وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا} “Onların ateşe sunulduklarını görürsün” yani ateşe [sunulduklarını], {خَاشِعِينَ} “başları öne eğilmiş” boyun bükmüş, alçalmış olarak, {مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ} “aşağılıktan ... göz ucuyla gizlice bakarlarken” üzerlerindeki zilletten dolayı gizli bir bakışla; ondan korktukları ve içlerindeki zillet sebebiyle ateşe hırsızlama bakış atarlar. 'Min' (مِنْ) edatının 'bâ' (ب) anlamında olduğu, yani zilletten ötürü zayıf, gizli bir bakışla (bi-tarfin hafiyyin) anlamına geldiği de söylenmiştir. 'Gizli bir bakışla' denmesinin sebebinin, gözünü tam açmayıp ancak bir kısmıyla bakması olduğu da söylenmiştir. Körler olarak haşredilecekleri için ateşe kalpleriyle baktıkları ve kalple bakışın da gizli olduğu anlamında olduğu da söylenmiştir. {وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “İman edenler de şöyle derler: «Gerçekten hüsrana uğrayanlar, kıyamet günü kendilerini ve ailelerini hüsrana uğratanlardır.»” Denildi ki: Ateşe gitmek suretiyle kendilerini, cennette [aileleri] başkalarına kalmak suretiyle de ailelerini hüsrana uğratmışlardır. {أَلَا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ} “İyi bilin ki zalimler sürekli bir azap içindedirler.”

{وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِيَاءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ سَبِيلٍ} طَرِيقٍ إِلَى الصَّوَابِ وَإِلَى الْوُصُولِ إِلَى الْحَقِّ فِي الدُّنْيَا وَالْجَنَّةِ فِي الْعُقْبَى، قَدِ انْسَدَّ عَلَيْهِمْ طَرِيقُ الْخَيْرِ.

{وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِيَاءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ سَبِيلٍ} “Onların Allah'tan başka kendilerine yardım edecek hiçbir dostları yoktur. Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir yol yoktur” doğruya ve dünyada hakka, ahirette ise cennete ulaşmaya hiçbir yol yoktur; hayır yolu onların yüzüne kapanmıştır.

{اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ} أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ، {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ} لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى دَفْعِهِ وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ {مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ} تلجأون إِلَيْهِ {يَوْمَئِذٍ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ} مِنْ مُنْكِرٍ يُغَيِّرُ مَا بِكُمْ.

{اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ} “Rabbinizin çağrısına uyun” Allah'ın davetçisine, yani Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem icabet edin, {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ} “Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce” hiç kimsenin savmaya güç yetiremeyeceği gün; o da kıyamet günüdür. {مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ} “sizin için sığınacak hiçbir yer yoktur” sığınacağınız bir yer [yoktur], {يَوْمَئِذٍ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ} “o gün ... ve sizin için inkâr da yoktur” başınıza geleni değiştirecek bir inkârcı/değiştirici de yoktur.

{فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلَاغُ وَإِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ كَفُورٌ (٤٨) لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ (٤٩) أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٥٠) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ (٥١) }

{فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلَاغُ وَإِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ كَفُورٌ (٤٨) لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ (٤٩) أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٥٠) وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ (٥١)} “Eğer yüz çevirirlerse, biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik. Sana düşen sadece tebliğdir. Biz insana tarafımızdan bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinir. Eğer kendi ellerinin önden takdim ettiği şeyler sebebiyle başlarına bir kötülük gelirse, o zaman insan pek nankördür. Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. O, dilediğini yaratır; dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar. Yahut onları erkekler ve dişiler olarak çift verir. Dilediğini de kısır kılar. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir. Allah'ın bir insanla konuşması ancak vahiy yoluyla yahut bir perde arkasından ya da bir elçi gönderip kendi izniyle dilediğini vahyetmesi şeklinde olur. Şüphesiz O, yücedir, hikmet sahibidir.”

{فَإِنْ أَعْرَضُوا} عَنِ الْإِجَابَةِ، {فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا إِنْ عَلَيْكَ} مَا عَلَيْكَ، {إِلَّا الْبَلَاغُ وَإِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي الْغِنَى وَالصِّحَّةَ. {فَرِحَ بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ} قَحْطٌ، {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ كَفُورٌ} أَيْ: لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ نِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْهِ يَنْسَى وَيَجْحَدُ بِأَوَّلِ شِدَّةٍ جَمِيعَ مَا سَلَفَ مِنَ النِّعَمِ.

{فَإِنْ أَعْرَضُوا} “Eğer yüz çevirirlerse” icabet etmekten [yüz çevirirlerse], {فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا إِنْ عَلَيْكَ} “biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik. Sana düşen sadece” senin üzerinde yoktur, {إِلَّا الْبَلَاغُ وَإِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً} “tebliğdir. Biz insana tarafımızdan bir rahmet tattırdığımız zaman”. İbn Abbâs: 'Zenginlik ve sağlığı kastetmektedir' dedi. {فَرِحَ بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ} “onunla sevinir. Eğer ... başlarına bir kötülük gelirse” bir kıtlık [gelirse], {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ كَفُورٌ} “kendi ellerinin önden takdim ettiği şeyler sebebiyle ... o zaman insan pek nankördür” yani Allah'ın kendisine daha önce geçen nimetine karşı [pek nankördür]; ilk sıkıntıda geçmiş nimetlerin tamamını unutup inkâr eder.

{لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} لَهُ التَّصَرُّفُ فِيهِمَا بِمَا يُرِيدُ، {يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا} فَلَا يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ ذَكَرٌ، قِيلَ: مِنْ يُمْنِ الْمَرْأَةِ تَبْكِيرُهَا بِالْأُنْثَى قَبْلَ الذَّكَرِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَدَأَ بِالْإِنَاثِ، {وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ} فَلَا يَكُونُ لَهُ أُنْثَى.

{لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır” onlarda dilediği gibi tasarruf hakkı O'na aittir, {يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا} “O, dilediğini yaratır; dilediğine kız çocukları bağışlar” böylece onun hiç erkek çocuğu olmaz. Şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ kız çocuklarıyla başladığı için, kadının uğuru, ilk çocuğunun erkekten önce kız olmasıdır. {وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ} “dilediğine de erkek çocukları bağışlar” böylece onun hiç kız çocuğu olmaz.

{أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا} يَجْمَعُ لَهُ بَيْنَهُمَا فَيُولَدُ لَهُ الذُّكُورُ وَالْإِنَاثُ، {وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا} فَلَا يَلِدُ وَلَا يُولَدُ لَهُ. قِيلَ: هَذَا فِي الْأَنْبِيَاءِ ﵈ {يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا} يَعْنِي: لُوطًا لَمْ يُولَدْ لَهُ ذَكَرٌ إِنَّمَا وُلِدَ لَهُ ابْنَتَانِ، {وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ} يَعْنِي: إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمْ يُولَدْ لَهُ أُنْثَى، {أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا} يَعْنِي: مُحَمَّدًا ﷺ وُلِدَ لَهُ بَنُونَ وَبَنَاتٌ، {وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا} يَحْيَى وَعِيسَى ﵉ لَمْ يُولَدْ لَهُمَا، وَهَذَا عَلَى وَجْهِ التَّمْثِيلِ، وَالْآيَةُ عَامَّةٌ فِي حَقِّ كَافَّةِ النَّاسِ. {إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ} .

{أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا} “Yahut onları erkekler ve dişiler olarak çift verir” ikisini onun için bir arada verir, böylece onun hem erkek hem de kız çocukları doğar. {وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا} “Dilediğini de kısır kılar” ne doğurur ne de çocuğu olur. Denildi ki: Bu peygamberler aleyhimüsselâm hakkındadır: {يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا} “dilediğine kız çocukları bağışlar” yani Lût'u [kastetmektedir], onun erkek çocuğu olmamış, sadece iki kızı doğmuştur. {وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ} “dilediğine de erkek çocukları bağışlar” yani İbrâhîm'i aleyhisselâm [kastetmektedir], onun kız çocuğu doğmamıştır. {أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا} “Yahut onları erkekler ve dişiler olarak çift verir” yani Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem [kastetmektedir], onun oğulları ve kızları doğmuştur. {وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا} “Dilediğini de kısır kılar” Yahyâ ve Îsâ'yı aleyhimesselâm [kastetmektedir], onların çocuğu olmamıştır. Bu bir örneklendirme kabilindendir, ayet ise bütün insanlar hakkında geneldir. {إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ} “Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.”

قَوْلُهُ ﷿: {وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا} وَذَلِكَ أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: أَلَا تُكَلِّمُ اللَّهَ وَتَنْظُرُ إِلَيْهِ، إِنْ كُنْتَ نَبِيًّا، كَمَا كَلَّمَهُ مُوسَى وَنَظَرَ إِلَيْهِ؟ فَقَالَ: لَمْ يَنْظُرْ مُوسَى إِلَى اللَّهِ ﷿، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا" يُوحِي إِلَيْهِ فِي الْمَنَامِ أَوْ بِالْإِلْهَامِ، {أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ} يُسْمِعُهُ كَلَامَهُ وَلَا يَرَاهُ، كَمَا كَلَّمَهُ مُوسَى ﵊،

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın şu âyeti: {وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا} “Allah bir insanla ancak vahiy yoluyla... konuşur”. Bu da şundan dolayıdır: Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, "Eğer peygambersen, Mûsâ'nın O'nunla konuştuğu ve O'na baktığı gibi sen de Allah ile konuşup O'na baksana!" dediler. Bunun üzerine [Efendimiz]: "Mûsâ, Azîz ve Celîl olan Allah'a bakmadı" buyurdu. Bunun üzerine de Allah Teâlâ: "وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا" “Allah bir insanla ancak vahiy yoluyla... konuşur” [âyetini] indirdi. [Yani] ona uykuda veya ilham yoluyla vahyeder. {أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ} “yahut perde arkasından” O'nu görmeksizin kelâmını ona işittirir; nitekim Mûsâ aleyhisselâm ile konuştuğu gibi,

{أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا} إِمَّا جِبْرِيلَ أَوْ غَيْرَهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، {فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ} أَيْ: يُوحِيَ ذَلِكَ الرَّسُولُ إِلَى الْمُرْسَلِ إِلَيْهِ بِإِذْنِ اللَّهِ مَا يَشَاءُ.

{أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا} “ya da bir elçi gönderip” gerek Cibrîl gerekse meleklerden başkası olsun, {فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ} “kendi izniyle dilediğini vahyetmesi şeklinde [olur]” yani o elçi, kendisine gönderilen kimseye Allah'ın izniyle O'nun dilediği şeyi vahyeder.

قَرَأَ نَافِعٌ: "أَوْ يُرْسِلُ" بِرَفْعِ اللَّامِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، "فَيُوحِي" سَاكِنَةَ الْيَاءِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِنَصْبِ اللَّامِ وَالْيَاءِ عَطْفًا عَلَى مَحَلِّ الْوَحْيِ لِأَنَّ مَعْنَاهُ: وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُوحِيَ إِلَيْهِ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا. {إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ} .

Nâfi', mübteda (özne) olarak lâm harfinin ötresiyle "أَوْ يُرْسِلُ" ve yâ harfinin sükûnuyla "فَيُوحِي" şeklinde okumuştur. Diğerleri ise vahyin mahalline atıfla lâm ve yâ harflerinin fethasıyla okumuşlardır; zira anlamı: 'Allah'ın bir insanla konuşması ancak ona vahyetmesi yahut bir elçi göndermesi şeklinde olur' demektir. {إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ} “Şüphesiz O, yücedir, hikmet sahibidir.”

{وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٢) صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ أَلَا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ (٥٣) }

{وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٢) صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ أَلَا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ (٥٣)} “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin. Fakat biz onu, kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle doğru yola eriştirdiğimiz bir nur kıldık. Şüphesiz sen de dosdoğru bir yola iletiyorsun. Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi kendisine ait olan Allah'ın yoluna. İyi bilin ki bütün işler sonunda Allah'a döner.”

{وَكَذَلِكَ} أَيْ: كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى سَائِرِ رُسُلِنَا، {أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نُبُوَّةً. وَقَالَ الْحَسَنُ: رَحْمَةً. وَقَالَ السُّدِّيُّ وَمُقَاتِلٌ: وَحْيًا. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كِتَابًا. وَقَالَ الرَّبِيعُ: جِبْرِيلَ. وَقَالَ مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ: يَعْنِي الْقُرْآنَ. {مَا كُنْتَ تَدْرِي} قَبْلَ الْوَحْيِ، {مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ} يَعْنِي شَرَائِعَ الْإِيمَانِ وَمَعَالِمَهُ، قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ خُزَيْمَةَ: (١) "الْإِيمَانُ" فِي هَذَا الْمَوْضِعِ: الصَّلَاةُ، وَدَلِيلُهُ: قَوْلُهُ ﷿: "وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ" (الْبَقَرَةِ ١٤٣) .

{وَكَذَلِكَ} “İşte böylece” yani diğer elçilerimize vahyettiğimiz gibi, {أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا} “sana da emrimizden bir ruh vahyettik”. İbn Abbâs: 'Peygamberlik [vahyettik]' dedi. Hasan: 'Rahmet' dedi. Süddî ve Mukātil: 'Vahiy' dediler. Kelbî: 'Kitap' dedi. Rebî': 'Cibrîl' dedi. Mâlik b. Dînâr: 'Kur'an'ı kastetmektedir' dedi. {مَا كُنْتَ تَدْرِي} “Sen ... bilmezdin” vahiyden önce, {مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ} “kitap nedir, iman nedir” yani imanın şeriatlarını ve alametlerini [bilmezdin]. Muhammed b. İshâk b. Huzeyme (١) şöyle dedi: 'Buradaki «el-Îmân» (الْإِيمَانُ) namazdır; bunun delili ise aziz ve celil olan Allah'ın: «Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir» (Bakara 143) sözüdür.'

وَأَهْلُ الْأُصُولِ عَلَى أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ كَانُوا مُؤْمِنِينَ قَبْلَ الْوَحْيِ، وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَعْبُدُ اللَّهَ قَبْلَ الْوَحْيِ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ، وَلَمْ يَتَبَيَّنْ لَهُ شَرَائِعُ دِينِهِ.

Usûl âlimleri, peygamberlerin aleyhimüsselâm vahiyden önce de mümin oldukları görüşündedirler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vahiyden önce İbrâhîm'in dini üzere Allah'a ibadet ediyordu; ancak dininin şeriatları kendisine henüz açıklanmış değildi.

{وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي الْإِيمَانَ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: يَعْنِي الْقُرْآنَ. {نَهْدِي بِهِ} نُرْشِدُ بِهِ، {مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي} أَيْ لَتَدْعُو، {إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} يَعْنِي الْإِسْلَامَ.

{وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا} “Fakat biz onu ... bir nur kıldık”. İbn Abbâs: 'İmanı kastetmektedir' dedi. Süddî: 'Kur'an'ı kastetmektedir' dedi. {نَهْدِي بِهِ} “kendisiyle doğru yola eriştirdiğimiz” hidayet ettiğimiz, {مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي} “kullarımızdan dilediğimizi ... Şüphesiz sen de ... iletiyorsun” yani davet ediyorsun, {إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “dosdoğru bir yola” yani İslam'a.

{صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ أَلَا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ} أَيْ: أُمُورُ الْخَلَائِقِ كُلِّهَا فِي الْآخِرَةِ.

{صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ أَلَا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ} “Göklerde ve yerde olanların tümü kendisine ait olan Allah'ın yoluna. Dikkat edin, bütün işler sonunda Allah'a döner.” Yani: Ahirette bütün yaratılmışların işleri [O'na döner].