Binûn

Ahkâf — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَرُوِيَ: أَنَّهُمْ لَمَّا رَجَعُوا بِالشُّهُبِ بَعَثَ إِبْلِيسُ سَرَايَاهُ لِتَعْرِفَ الْخَبَرَ، وَكَانَ أَوَّلُ بَعْثٍ بَعَثَ رَكْبًا مِنْ أَهْلِ نَصِيبِينَ، وَهْمُ أَشْرَافُ الْجِنِّ وَسَادَاتُهُمْ، فَبَعَثَهُمْ إِلَى تِهَامَةَ.

Rivayet edildiğine göre, onlar alevlerle [taşlanarak] geri döndüklerinde İblis, haberi öğrenmeleri için müfrezelerini gönderdi. Gönderdiği ilk birlik, cinlerin eşrafı ve ileri gelenleri olan Nusaybin halkından bir süvari birliğiydi; onları Tihâme'ye gönderdi.

وَقَالَ أَبُو حَمْزَةَ [الثُّمَّالِيُّ] (٢) : بَلَغَنَا أَنَّهُمْ مَنَّ الشَّيْصَبَانِ وَهُمْ أَكْثَرُ الْجِنِّ عَدَدًا، وَهُمْ عَامَّةُ جُنُودِ إِبْلِيسَ، فَلَمَّا رَجَعُوا قَالُوا: "إِنَّا سَمِعَنَا قُرْآنًا عَجَبًا".

Ebû Hamza [es-Sümâlî] şöyle dedi: Bize ulaştığına göre onlar, cinlerin sayıca en çok olanı ve İblis'in genel orduları olan Şeysabân kabilesindendiler. Döndüklerinde: "Şüphesiz biz harikulade bir Kur'an dinledik" dediler.

وَقَالَ جَمَاعَةٌ: بَلْ أُمِرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُنْذِرَ الْجِنَّ وَيَدْعُوَهُمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَيَقْرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ، فَصَرَفَ إِلَيْهِ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ مِنْ أَهْلِ نِينَوَى، وَجَمْعَهُمْ لَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَقْرَأَ عَلَى الْجِنِّ اللَّيْلَةَ، فَأَيُّكُمْ يَتْبَعُنِي؟ فَأَطْرَقُوا ثُمَّ اسْتَتْبَعَهُمْ فَأَطْرَقُوا، ثُمَّ اسْتَتْبَعَهُمُ الثَّالِثَةَ فَأَطْرَقُوا، فَاتَّبَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: وَلَمْ يَحْضُرْ مَعَهُ أَحَدٌ غَيْرِي، فَانْطَلَقْنَا حَتَّى إِذَا كُنَّا عَلَى مَكَّةَ دَخَلَ نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ شِعْبًا يُقَالُ لَهُ: شِعْبُ الْحَجُونِ، وَخَطَّ لِي خَطًّا ثُمَّ أَمَرَنِي أَنْ أَجْلِسَ فِيهِ، وَقَالَ: لَا تَخْرُجْ مِنْهُ حَتَّى أَعُودَ إِلَيْكَ، ثُمَّ انْطَلَقَ حَتَّى قَامَ فَافْتَتَحَ الْقُرْآنَ، فَجَعَلْتُ أَرَى أَمْثَالَ النُّسُورِ تَهْوِي، وَسَمِعْتُ لَغَطًا شَدِيدًا حَتَّى خِفْتُ عَلَى نَبِيِّ اللَّهِ ﷺ، وَغَشِيَتْهُ أَسْوِدَةٌ كَثِيرَةٌ حَالَتْ بَيْنِي وَبَيْنَهُ، حَتَّى مَا أَسْمَعُ صَوْتَهُ، ثُمَّ طَفِقُوا يَتَقَطَّعُونَ مِثْلَ قِطَعِ السَّحَابِ ذَاهِبِينَ، فَفَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَعَ الْفَجْرِ، فَانْطَلَقَ إِلَيَّ وَقَالَ: أَنِمْتَ؟ فَقُلْتُ: لَا وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَقَدْ هَمَمْتُ مِرَارًا أَنْ أَسْتَغِيثَ بِالنَّاسِ حَتَّى سَمِعْتُكَ تَقْرَعُهُمْ بِعَصَاكَ، تَقُولُ: اجْلِسُوا، قَالَ: لَوْ خَرَجْتَ لَمْ آمَنْ عَلَيْكَ أَنْ يَتَخَطَّفَكَ بَعْضُهُمْ، ثُمَّ قَالَ: هَلْ رَأَيْتَ شَيْئًا؟ قُلْتُ نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ رَأَيْتُ رِجَالًا سُودًا مُسْتَثْفِرِي ثِيَابٍ بِيضٍ، قَالَ: أُولَئِكَ جِنُّ نَصِيبِينَ سَأَلُونِي الْمَتَاعَ -وَالْمَتَاعُ الزَّادُ-فَمَتَّعَتْهُمْ بِكُلِّ عَظْمٍ حَائِلٍ وَرَوْثَةٍ وَبَعْرَةٍ.

Bir topluluk ise şöyle dedi: Bilakis Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e cinleri uyarması, onları Allah Teâlâ'ya davet etmesi ve onlara Kur'an okuması emredildi. Bunun üzerine [Allah] Ninova ahalisinden bir grup cini ona yöneltti ve onları onun için bir araya getirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu gece cinlere Kur'an okumam emredildi, hanginiz benimle gelir?" buyurdu. Başlarını öne eğip sustular. Sonra onların kendisini takip etmesini tekrar istedi, yine başlarını öne eğip sustular. Üçüncü kez kendisini takip etmelerini isteyince yine başlarını öne eğip sustular. Bunun üzerine Abdullah b. Mes'ûd onun peşinden gitti. Abdullah dedi ki: Onunla beraber benden başka kimse bulunmadı. Yola çıktık, Mekke'nin üst tarafına vardığımızda Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Hacûn Boğazı denilen bir boğaza girdi, benim için bir çizgi çizdi ve o çizginin içine oturmamı emredip: "Ben sana dönünceye kadar buradan dışarı çıkma" buyurdu. Sonra ilerleyip durdu ve Kur'an okumaya başladı. Akbabalar gibi [karaltıların] süzülüp indiğini görmeye başladım ve öylesine şiddetli bir gürültü işittim ki Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem adına korktum. Onu saran pek çok karaltı benimle onun arasına girdi, öyle ki sesini işitemez oldum. Sonra bulut parçaları gibi parça parça ayrılarak gitmeye başladılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tan yeri ağarırken [işini] bitirdi. Yanıma gelip: "Uyudun mu?" dedi. "Hayır, vallahi ey Allah'ın Resûlü, senin bastonunla onlara vurup 'Oturun!' dediğini duyuncaya kadar defalarca insanlardan yardım istemeye niyetlendim" dedim. Şöyle buyurdu: "Şayet çıksaydın, onlardan bazılarının seni kapıp kaçırmayacağından emin olamazdım." Sonra: "Bir şey gördün mü?" diye sordu. "Evet ey Allah'ın Resûlü, beyaz elbiseleri eteklerini toplayıp sarmış siyah adamlar gördüm" dedim. Şöyle buyurdu: "Onlar Nusaybin cinleriydi, benden azık istediler -metâ', azık demektir- ben de onlara çürümüş her kemiği, tezeği ve gübreyi azık kıldım."

قَالَ: فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ تُقَذِّرُهَا النَّاسُ، فَنَهَى النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يُسْتَنْجَى بِالْعَظْمِ وَالرَّوَثِ.

[İbn Mes'ûd] dedi ki: Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü, insanlar bunları [istincâda kullanarak] kirletiyor" dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kemik ve tezek ile istincâ yapılmasını yasakladı.

قَالَ: فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا يُغْنِي ذَلِكَ عَنْهُمْ؟ قَالَ: إِنَّهُمْ لَا يَجِدُونَ عَظْمًا إِلَّا وَجَدُوا عَلَيْهِ لَحْمَهُ يَوْمَ أُكِلَ، وَلَا رَوْثَةً إِلَّا وَجَدُوا فِيهَا حَبَّهَا يَوْمَ أُكِلَتْ، قَالَ فَقُلْتُ: يا رسول ١٢٥/ب اللَّهِ سَمِعْتُ لَغَطًا شَدِيدًا؟ فَقَالَ: إِنَّ الْجِنَّ تَدَارَأَتْ فِي قَتِيلٍ قُتِلَ بَيْنَهُمْ فَتَحَاكَمُوا إِلَيَّ فَقَضَيْتُ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ، قَالَ: ثُمَّ تَبَرَّزَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ أَتَانِي، فَقَالَ: هَلْ مَعَكَ مَاءٌ؟ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَعِي إِدَاوَةٌ فِيهَا شَيْءٌ مِنْ نَبِيذِ التَّمْرِ، فَاسْتَدْعَاهُ فَصَبَبْتُ عَلَى يَدِهِ فَتَوَضَّأَ وَقَالَ: "تَمْرَةٌ طَيِّبَةٌ وَمَاءٌ طَهُورٌ" .

[İbn Mes'ûd] dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, bu onlar için neye yarar ki?" dedim. Şöyle buyurdu: "Onlar, hiçbir kemik bulmazlar ki yendiği günkü gibi üzerinde eti bulunmasın; hiçbir tezek [de] bulmazlar ki yendiği günkü gibi içinde tanesi bulunmasın." [İbn Mes'ûd] dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, şiddetli bir gürültü işittim?" dedim. Şöyle buyurdu: "Cinler, aralarında öldürülen biri hakkında çekiştiler/anlaşmazlığa düştüler ve hüküm vermem için bana başvurdular; ben de aralarında hak ile hükmettim." [İbn Mes'ûd] dedi ki: Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kaza-i hâcet için uzaklaştı, ardından yanıma gelip: "Yanında su var mı?" buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü, yanımda içinde bir miktar hurma nebizi bulunan bir su kabı var" dedim. Onu istedi, ben de eline döktüm; abdest aldı ve: «Güzel bir hurma ve temizleyici bir su» buyurdu.

قَالَ قَتَادَةُ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ لَمَّا قَدِمَ الْكُوفَةَ رَأَى شُيُوخًا شُمْطًا مِنَ الزُّطِّ فَأَفْزَعُوهُ حِينَ رَآهُمْ، فَقَالَ: اظْهَرُوا، فَقِيلَ لَهُ: إِنْ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ مِنَ الزُّطِّ، فَقَالَ: مَا أَشْبَهَهُمْ بِالنَّفَرِ الَّذِينَ صَرَفُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ، يُرِيدُ الْجِنَّ.

Katâde şöyle dedi: Bize anlatıldığına göre İbn Mes'ûd Kûfe'ye geldiğinde Zutt kavminden saçları ağarmış yaşlılar gördü ve onları görünce ürktü. "Görünün!" dedi. Kendisine: "Bunlar Zutt kavminden bir topluluktur" denildi. Bunun üzerine -cinleri kastederek-: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilen o gruba ne kadar da benziyorlar!" dedi.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَفَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْأَعْلَى، حَدَّثَنَا دَاوُدُ وَهُوَ ابْنُ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ عَامِرٍ قَالَ: سَأَلْتُ عَلْقَمَةَ هَلْ كَانَ ابْنُ مَسْعُودٍ شَهِدَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةَ الْجِنِّ؟ قَالَ فَقَالَ عَلْقَمَةُ: أَنَا سَأَلْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ فَقُلْتُ: هَلْ شَهِدَ أَحَدٌ مِنْكُمْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةَ الْجِنِّ؟ قَالَ: لَا وَلَكِنَّا كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ذَاتَ لَيْلَةٍ، فَفَقَدْنَاهُ فَالْتَمَسْنَاهُ فِي الْأَوْدِيَةِ وَالشِّعَابِ، فَقُلْنَا: اسْتُطِيرَ أَوِ اغْتِيلَ، قَالَ: فَبِتْنَا بِشَرِّ لَيْلَةٍ بَاتَ بِهَا قَوْمٌ، فَلَمَّا أَصْبَحْنَا إِذَا هُوَ جَاءَ مِنْ قِبَلِ حِرَاءٍ، قَالَ فَقُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَدْنَاكَ فَطَلَبْنَاكَ فَلَمْ نَجِدْكَ، فَبِتْنَا بِشَرِّ لَيْلَةٍ بَاتَ بِهَا قَوْمٌ فَقَالَ: أَتَانِي دَاعِيَ الْجِنِّ فَذَهَبْتُ مَعَهُ فَقَرَأَتُ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ.

Bize İsmâil b. Abdilkâhir bildirdi, bize Abdülgaffâr b. Muhammed bildirdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî anlattı, bize İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân anlattı, bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bize Abdüla'lâ anlattı, bize Dâvûd -o İbn Ebî Hind'dir- Âmir'den anlattı; o şöyle dedi: Alkame'ye: "İbn Mes'ûd Cin Gecesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında bulunmuş muydu?" diye sordum. Alkame şöyle dedi: Ben İbn Mes'ûd'a: "Sizden birisi Cin Gecesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında bulundu mu?" diye sordum. O şöyle dedi: "Hayır, lâkin biz bir gece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik. Onu kaybettik ve vadilerde, boğazlarda onu aradık. 'Uçurulup kaçırıldı mı yoksa suikasta mı uğradı?' dedik. Bir topluluğun geçirebileceği en kötü geceyi geçirdik. Sabah olunca bir de baktık ki Hirâ tarafından geliyor. 'Ey Allah'ın Resûlü, seni kaybettik, aradık ama bulamadık; bu yüzden bir topluluğun geçirebileceği en kötü geceyi geçirdik' dedik. Şöyle buyurdu: 'Bana cinlerin davetçisi geldi, onunla gittim ve onlara Kur'an okudum.'"

قَالَ: فَانْطَلَقَ بِنَا فَأَرَانَا آثَارَهُمْ وَآثَارَ نِيرَانِهِمْ.

[İbn Mes'ûd] dedi ki: "Bizi götürdü ve bize onların izlerini ve ateşlerinin izlerini gösterdi."

قَالَ وَسَأَلُوهُ الزَّادَ، فَقَالَ: لَكُمْ كُلُّ عَظْمٍ ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ يَقَعُ فِي أَيْدِيكُمْ أَوْفَرُ مَا يَكُونُ لَحْمًا وَكُلُّ بَعْرَةٍ عَلَفٌ لِدَوَابِّكُمْ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "فَلَا تَسْتَنْجُوا بِهِمَا فَإِنَّهُمَا طَعَامُ إِخْوَانِكُمْ مِنَ الْجِنِّ". .

[İbn Mes'ûd] dedi ki: Ve ondan azık istediler. O da: "Üzerine Allah'ın adı anılmış olup elinize geçen her kemik en bol etli hâliyle sizindir; her tezek/dışkı da binekleriniz için yemdir" buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu ikisiyle istincâ yapmayın, zira onlar cinlerden olan kardeşlerinizin yiyeceğidir" buyurdu.

وَرَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ دَاوُدَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ إِلَى قَوْلِهِ: "وَآثَارُ نِيرَانِهِمْ" .

Bunu Müslim, Ali b. Hucr'dan rivayet etti; bize İsmâil b. İbrâhim, Dâvûd'dan bu isnad ile "ve ateşlerinin izlerini [gösterdi]" sözüne kadar anlattı.

قَالَ الشَّعْبِيُّ: وَسَأَلُوهُ الزَّادَ وَكَانُوا مَنْ جِنِّ الْجَزِيرَةِ إِلَى آخَرِ الْحَدِيثِ مِنْ قَوْلِ الشَّعْبِيِّ مُفَصَّلًا مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ.

Şa'bî dedi ki: Ondan azık istediler, onlar Cezîre cinlerindendi... Hadisin sonuna kadar olan kısım Şa'bî'nin sözü olup Abdullah'ın hadisinden ayrıdır.

قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ} اخْتَلَفُوا فِي عَدَدِ ذَلِكَ

Azîz ve Celîl olan [Allah]’ın şu kavli: {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ} “Hani cinlerden bir grubu Kur'an'ı dinlesinler diye sana yöneltmiştik”. [Âlimler] bu topluluğun sayısında

النَّفَرِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانُوا سَبْعَةً مِنْ جِنِّ نَصِيبِينَ، فَجَعَلَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ. وَقَالَ آخَرُونَ: كَانُوا تِسْعَةً . وَرَوَى عَاصِمٌ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ: كَانَ زَوْبَعَةُ مِنَ التِّسْعَةِ الَّذِينَ اسْتَمَعُوا الْقُرْآنَ. {فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا} قَالُوا: صَهٍ .

ihtilaf ettiler. İbn Abbâs: "Nusaybin cinlerinden yedi kişiydiler; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları kavimlerine elçiler kıldı" dedi. Başkaları: "Dokuz kişiydiler" dediler. Âsım, Zirr b. Hubeyş'ten rivayet etti: Zevbea, Kur'an'ı dinleyen dokuz kişiden biriydi. {فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا} “Onun huzuruna vardıklarında: 'Susun!' dediler”, "Susun!" (sah) dediler.

وَرُوِيَ فِي الْحَدِيثِ: "أَنَّ الْجِنَّ ثَلَاثَةُ أَصْنَافٍ: صِنْفٌ لَهُمْ أَجْنِحَةٌ يَطِيرُونَ بِهَا فِي الْهَوَاءِ، وَصِنْفٌ حَيَّاتٌ وَكِلَابٌ، وَصِنْفٌ يَحُلُّونَ وَيَظْعَنُونَ" .

Hadiste şöyle rivayet edilmiştir: "Cinler üç sınıftır: Bir sınıfın kanatları vardır, onlarla havada uçarlar; bir sınıf yılanlar ve köpeklerdir; bir sınıf da konup göçerler."

فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: أَنْصِتُوا وَاسْكُتُوا لِنَسْتَمِعَ إِلَى قِرَاءَتِهِ، فَلَا يَحُولُ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الِاسْتِمَاعِ شَيْءٌ، فَأَنْصَتُوا وَاسْتَمَعُوا الْقُرْآنَ حَتَّى كَادَ يَقَعُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْ شِدَّةِ حِرْصِهِمْ.

Onun huzuruna vardıklarında birbirlerine: "Susun ve sessiz olun ki onun okuyuşunu dinleyelim; bizimle dinleme arasına hiçbir şey girmesin" dediler. Sustular ve aşırı arzularından ötürü neredeyse birbirlerinin üzerine yığılacak derecede Kur'an'ı dinlediler.

{فَلَمَّا قُضِيَ} فَرَغَ مِنْ تِلَاوَتِهِ، {وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ} انْصَرَفُوا إِلَيْهِمْ، {مُنْذِرِينَ} مُخَوِّفِينَ دَاعِينَ بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.

{فَلَمَّا قُضِيَ} “[Okuma] bitirilince” tilavetini tamamlayınca, {وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ} “kavimlerine döndüler” onların yanına gittiler, {مُنْذِرِينَ} “uyarıcılar olarak” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emriyle [onları] korkutarak ve davet ederek.

{قَالُوا يَا قَوْمَنَا إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٠) يَا قَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ (٣١) }

{قَالُوا يَا قَوْمَنَا إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٠) يَا قَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ (٣١) } “Dediler ki: 'Ey kavmimiz! Şüphesiz biz, Mûsâ'dan sonra indirilen, kendinden öncekileri doğrulayan, gerçeğe ve dosdoğru yola ileten bir kitap dinledik. (30) Ey kavmimiz! Allah'ın davetçisine uyun ve ona iman edin ki [Allah] günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın ve sizi can yakıcı bir azaptan korusun.' (31)”

{قَالُوا يَا قَوْمَنَا إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ} قَالَ عَطَاءٌ: كَانَ دِينُهُمُ الْيَهُودِيَّةُ، لِذَلِكَ قَالُوا: إِنَّا سَمِعَنَا كِتَابًا أَنْزِلُ مِنْ بَعْدِ مُوسَى .

{قَالُوا يَا قَوْمَنَا إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ} “Dediler ki: 'Ey kavmimiz! Şüphesiz biz, Mûsâ'dan sonra indirilen, kendinden öncekileri doğrulayan, gerçeğe ve dosdoğru yola ileten bir kitap dinledik'”. Atâ: "Onların dini Yahudilikti, bu sebeple: 'Biz Mûsâ'dan sonra indirilen bir kitap dinledik' dediler" dedi.

{يَا قَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ} يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ، {وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ} "مِنْ" صِلَةٌ، أَيْ ذُنُوبِكُمْ، {وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: فَاسْتَجَابَ

{يَا قَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ} “Ey kavmimiz! Allah'ın davetçisine uyun” -yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e-, {وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ} “ve O'na iman edin ki [Allah] günahlarınızı bağışlasın”; [buradaki] “min” (مِنْ) sıladır (zâiddir), yani günahlarınızı [bağışlasın demektir], {وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ} “ve sizi elem dolu bir azaptan korusun”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Bunun üzerine icabet etti...

لَهُمْ مِنْ قَوْمِهِمْ نَحْوٌ مَنْ سَبْعِينَ رَجُلًا مِنَ الْجِنِّ، فَرَجَعُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَوَافَقُوهُ فِي الْبَطْحَاءِ، فَقَرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ وَأَمَرَهُمْ وَنَهَاهُمْ ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ ﷺ كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى الْجِنِّ وَالْإِنْسِ جَمِيعًا.

kavimlerinden yaklaşık yetmiş cin erkeği onlara icabet etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geri dönüp Batn-ı Mehhâ'da (Batha'da) onunla buluştular. O da onlara Kur'an okudu, onlara emir ve yasakları bildirdi. Bunda, onun sallallâhu aleyhi ve sellem hem cinlere hem de insanlara peygamber olarak gönderildiğine delil vardır.

قَالَ مُقَاتِلٌ: لَمْ يُبْعَثْ قَبْلَهُ نَبِيٌّ إِلَى الْإِنْسِ وَالْجِنِّ جَمِيعًا .

Mukâtil şöyle dedi: Ondan önce hem insanlara hem de cinlerin tamamına gönderilmiş hiçbir peygamber yoktur.

وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حُكْمِ مُؤْمِنِي الْجِنِّ فَقَالَ قَوْمٌ: لَيْسَ لَهُمْ ثَوَابٌ إِلَّا نَجَاتُهُمْ مِنَ النَّارِ، وَتَأَوَّلُوا قَوْلَهُ: "يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ"، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ.

Âlimler cinlerin müminlerinin hükmü konusunda ihtilaf ettiler. Bir grup: "Onlar için cehennemden kurtulmaktan başka bir mükâfat yoktur" dedi ve O'nun: "Günahlarınızı bağışlasın ve sizi can yakıcı bir azaptan korusun" sözünü böyle yorumladılar; Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh da bu görüşe varmıştır.

وَحَكَى سُفْيَانُ عَنْ لَيْثٍ قَالَ: الْجِنُّ ثَوَابُهُمْ أَنْ يُجَارُوا مِنَ النَّارِ، ثُمَّ يُقَالُ لَهُمْ: كُونُوا تُرَابًا، وَهَذَا مِثْلُ الْبَهَائِمِ.

Süfyân, Leys'ten şöyle dediğini nakletti: Cinlerin mükâfatı ateşten korunmalarıdır, sonra onlara: "Toprak olun" denilir; bu da hayvanlar gibidir.

وَعَنْ أَبِي الزِّنَادِ قَالَ: إِذَا قُضِيَ بَيْنَ النَّاسِ قِيلَ لِمُؤْمِنِي الْجِنِّ: عُودُوا تُرَابًا، فَيَعُودُونَ تُرَابًا، فَعِنْدَ ذَلِكَ يَقُولُ الْكَافِرُ: "يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا" (النَّبَأِ-٤٠) .

Ebu'z-Zinâd'dan şöyle dediği rivayet edildi: İnsanlar arasında hüküm verildiğinde cinlerin müminlerine: "Toprağa dönün" denilir, onlar da toprak olurlar. İşte o vakit kâfir: "Keşke toprak olsaydım!" (Nebe, 40) der.

وَقَالَ الْآخَرُونَ: يَكُونُ لَهُمُ الثَّوَابُ فِي الْإِحْسَانِ كَمَا يَكُونُ عَلَيْهِمُ الْعِقَابُ فِي الْإِسَاءَةِ كَالْإِنْسِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مَالِكٌ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى.

Diğerleri ise şöyle dedi: İnsanlarda olduğu gibi, kötülükte cezalandırılacakları gibi iyilikte de mükâfatlandırılırlar; Mâlik ve İbn Ebî Leylâ da bu görüşe varmıştır.

وَقَالَ جَرِيرٌ عَنِ الضَّحَّاكِ: الْجِنُّ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَيَأْكُلُونَ وَيَشْرَبُونَ.

Cerîr, Dahhâk'tan şöyle nakletti: Cinler cennete girerler, yerler ve içerler.

وَذَكَرَ النَّقَّاشُ فِي "تَفْسِيرِهِ" حَدِيثَ أَنَّهُمْ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ. فَقِيلَ: هَلْ يُصِيبُونَ مِنْ نَعِيمِهَا؟ قَالَ: يُلْهِمُهُمُ اللَّهُ تَسْبِيحَهُ وَذِكْرَهُ، فَيُصِيبُونَ مِنْ لَذَّتِهِ مَا يُصِيبُهُ بَنُو آدَمَ مِنْ نَعِيمِ الْجَنَّةِ. وَقَالَ أَرْطَاةُ بْنُ الْمُنْذِرِ: سَأَلْتُ ضَمْرَةَ بْنَ حَبِيبٍ: هَلْ لِلْجِنِّ ثَوَابٌ؟ قَالَ: نَعَمْ، وَقَرَأَ: "لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ" (الرَّحْمَنِ-٧٤) ، قَالَ: فَالْإِنْسِيَّاتُ لِلْإِنْسِ وَالْجِنِّيَّاتِ لِلْجِنِّ.

Nakkâş "Tefsir"inde onların cennete gireceğine dair bir hadis zikretti. "Onun nimetlerinden nasiplenirler mi?" diye soruldu. Şöyle dedi: "Allah onlara tesbihini ve zikrini ilham eder; böylece onlar bu lezzetten, Âdemoğullarının cennet nimetlerinden aldığı hazzı alırlar." Ertât b. el-Münzir dedi ki: Damre b. Habîb'e: "Cinler için mükâfat var mıdır?" diye sordum. "Evet" dedi ve: "Onlara kendilerinden önce ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur" (Rahmân, 74) ayetini okuyup şöyle dedi: "İnsan kadınlar insanlara, cin kadınlar da cinleredir."

وَقَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ: إِنَّ مُؤْمِنِي الْجِنِّ حَوْلَ الْجَنَّةِ، فِي رَبَضٍ وَرِحَابٍ، وَلَيْسُوا فِيهَا.

Ömer b. Abdilazîz şöyle dedi: Cinlerin müminleri cennetin etrafında, banliyölerinde ve geniş avlularındadır, onun içinde değillerdir.

{وَمَنْ لَا يُجِبْ دَاعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءُ أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٣٢) } .

{وَمَنْ لَا يُجِبْ دَاعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءُ أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٣٢) } “Kim Allah'ın davetçisine uymazsa, yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacak değildir ve O'ndan başka kendisinin dostları da yoktur. İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler. (32)”.

{وَمَنْ لَا يُجِبْ دَاعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ} لَا يُعْجِزُ اللَّهَ فَيَفُوتُهُ، {وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءُ} أَنْصَارٌ يَمْنَعُونَهُ مِنَ اللَّهِ، {أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} .

{وَمَنْ لَا يُجِبْ دَاعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ} “Kim Allah'ın davetçisine icabet etmezse, yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacak değildir” Allah'ı aciz bırakıp O'ndan kaçıp kurtulamaz, {وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءُ} “ve O'ndan başka kendisinin dostları da yoktur” kendisini Allah'a karşı koruyacak yardımcıları [yoktur], {أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler.”

{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٣) وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٤) فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ بَلَاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ (٣٥) }

{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٣) وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٤) فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ بَلَاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ (٣٥) } “Gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratmaktan yorulmayan Allah'ın ölüleri diriltmeye de gücünün yettiğini görmediler mi? Evet, şüphesiz O her şeye hakkıyla kādirdir. (33) İnkâr edenlerin ateşe sunulacağı gün: 'Bu gerçek değil miymiş?' [denir]. 'Rabbimize andolsun ki evet!' derler. [Allah da] buyurur ki: 'Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı azabı tadın!' (34) O hâlde azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sabret; onlar için acele etme. Kendilerine vadedilen [azabı] görecekleri gün, sanki [dünyada] gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi olurlar. [Bu] bir tebliğdir. Hiç yoldan çıkmışlar topluluğundan başkası helak edilir mi? (35)”

{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ} لَمْ يَعْجِزْ عَنْ إِبْدَاعِهِنَّ، {بِقَادِرٍ} هَكَذَا قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ، وَاخْتَلَفُوا فِي وَجْهِ دُخُولِ الْبَاءِ فِيهِ، فَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْأَخْفَشُ: الْبَاءُ زَائِدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ، كَقَوْلِهِ: "تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ".

{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ} “Gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratmaktan yorulmayan [Allah'ın]... görmediler mi?” onları yoktan var etmekten aciz kalmayan, {بِقَادِرٍ} “gücünün yettiğini”. Genel kıraat bu şekildedir. Buraya bâ (ب) harfinin dahil olma vechi hususunda ihtilaf ettiler; Ebû Ubeyde ve el-Ahfeş şöyle dedi: Bâ, tıpkı O'nun: "Yağ bitirir" (Mü'minûn, 20) sözünde olduğu gibi tekit için zâiddir.

وَقَالَ الْكِسَائِيُّ، وَالْفَرَّاءُ: الْعَرَبُ تُدْخِلُ الْبَاءَ فِي الِاسْتِفْهَامِ مَعَ الْجَحْدِ، فَتَقُولُ: مَا أَظُنُّكَ بِقَائِمٍ.

Kisâî ve Ferrâ ise şöyle dedi: Araplar nefiy ile beraber olan istifhamda bâ harfini dahil ederler ve: 'Senin ayakta olduğunu sanmıyorum' (mâ ezunnuke bi-kâimin) derler.

وَقَرَأَ يَعْقُوبُ: "يَقْدِرُ" بِالْيَاءِ عَلَى الْفِعْلِ، وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدَةَ قِرَاءَةَ الْعَامَّةِ لِأَنَّهَا فِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ قَادِرٌ بِغَيْرِ بَاءٍ.

Ya'kûb fiil olarak yâ ile: "yakdiru" (يَقْدِرُ) şeklinde okudu. Ebû Ubeyde ise genel kıraati tercih etti, çünkü Abdullah'ın kıraatinde bâ olmaksızın "kâdirun" (قَادِرٌ) şeklindedir.

{عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} .

{عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “ölüleri diriltmeye [de gücünün yettiğini görmediler mi]? Evet, şüphesiz O her şeye hakkıyla kādirdir”.

{وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ} فَيُقَالُ لَهُمْ، {أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا قَالَ} أَيْ فَيُقَالُ لَهُمْ: {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} .

{وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ} “İnkâr edenlerin ateşe sunulacağı gün” kendilerine şöyle denir: {أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا قَالَ} “'Bu gerçek değil miymiş?' 'Rabbimize andolsun ki evet!' derler. [Allah da] buyurur ki:” yani kendilerine denilir ki: {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı azabı tadın!”.

{فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ذَوُو الحزم. وقال ١٢٦/أالضَّحَّاكُ: ذَوُو الْجِدِّ وَالصَّبْرِ.

{فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ} “O hâlde azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sabret”. İbn Abbâs: "İhtiyat ve kararlılık (hazm) sahipleri" dedi. Dahhâk ise: "Ciddiyet ve sabır sahipleri" dedi.

وَاخْتَلَفُوا فِيهِمْ، فَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: كُلُّ الرُّسُلِ كَانُوا أُولِي عَزْمٍ، لَمْ يَبْعَثِ اللَّهُ نَبِيًّا إِلَّا كَانَ ذَا عَزْمٍ وَحَزْمٍ، وَرَأْيٍ وَكَمَالِ عَقْلٍ، وَإِنَّمَا أُدْخِلَتْ "مِنْ" لِلتَّجْنِيسِ لَا لِلتَّبْعِيضِ، كَمَا يُقَالُ: اشْتَرَيْتُ أَكْسِيَةً مِنَ الْخَزِّ وَأَرْدِيَةً مِنَ الْبَزِّ.

Onların kimler olduğu hususunda ihtilaf ettiler. İbn Zeyd şöyle dedi: Bütün peygamberler azim sahibiydiler; Allah azim, basiret, doğru görüş ve akıl kemali sahibi olmayan hiçbir peygamber göndermemiştir. Buradaki "min" (مِنْ) harf-i ceri teb'îz (kısmîlik) için değil tebîyîn/tecnîs (cins beyanı) için dahil edilmiştir; tıpkı: 'İpekten elbiseler ve bezden örtüler satın aldım' denilmesi gibi.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْأَنْبِيَاءُ كُلُّهُمْ أُولُو عَزْمٍ إِلَّا يُونُسَ بْنَ مَتَّى، لِعَجَلَةٍ كَانَتْ مِنْهُ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قِيلَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: "وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ"؟ .

Bazıları şöyle dedi: Kendisinden sadır olan bir acelecilik sebebiyle Yûnus b. Mettâ hariç bütün peygamberler azim sahibidir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Balık sahibi gibi olma" (Kalem, 48) denildiğini görmüyor musun?

وَقَالَ قَوْمٌ: هُمْ نُجَبَاءُ الرُّسُلِ الْمَذْكُورُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ، وَهُمْ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ ذِكْرِهِمْ: "أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ" (الْأَنْعَامِ-٩٠) .

Bir grup şöyle dedi: Onlar, En'âm suresinde zikredilen seçkin peygamberlerdir ve on sekiz kişidirler; çünkü Allah Teâlâ onları zikrettikten sonra: "İşte onlar Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir, sen de onların hidayetine uy" (En'âm, 90) buyurmuştur.

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هُمُ الَّذِينَ أُمِرُوا بِالْجِهَادِ وَأَظْهَرُوا الْمُكَاشَفَةَ مَعَ أَعْدَاءِ الدِّينِ.

Kelbî şöyle dedi: Onlar, kendilerine cihad emredilen ve din düşmanlarına karşı açıkça mücadele sergileyenlerdir.

وَقِيلَ: هُمْ سِتَّةٌ: نُوحٌ، وَهُودٌ، وَصَالِحٌ، وَلُوطٌ، وَشُعَيْبٌ، وَمُوسَى، ﵈، وَهُمُ الْمَذْكُورُونَ عَلَى النَّسَقِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَالشُّعَرَاءِ.

Şöyle de denildi: Onlar altı kişidir: Nûh, Hûd, Sâlih, Lût, Şuayb ve Mûsâ aleyhimüsselâm'dır; onlar A'râf ve Şuarâ surelerinde peş peşe zikredilenlerdir.

وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُمْ سِتَّةٌ: نُوحٌ، صَبَرَ عَلَى أَذَى قَوْمِهِ، وَإِبْرَاهِيمُ، صَبَرَ عَلَى النَّارِ، وَإِسْحَاقُ صَبَرَ عَلَى الذَّبْحِ، وَيَعْقُوبُ، صَبَرَ عَلَى فَقْدِ وَلَدِهِ وَذَهَابِ بَصَرِهِ، وَيُوسُفُ، صَبَرَ عَلَى الْبِئْرِ وَالسِّجْنِ، وَأَيُّوبُ، صَبَرَ عَلَى الضُّرِّ.

Mukâtil şöyle dedi: Onlar altı kişidir: Kavminin eziyetine sabreden Nûh; ateşe sabreden İbrâhim; boğazlanmaya sabreden İshak; evladının kaybına ve görme yetisini yitirmesine sabreden Ya'kûb; kuyuya ve zindana sabreden Yûsuf; hastalığa/sıkıntıya sabreden Eyyûb.

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وقَتَادَةُ: هُمْ نُوحٌ، وَإِبْرَاهِيمُ، وَمُوسَى، وَعِيسَى، أَصْحَابُ الشَّرَائِعِ، فَهُمْ مَعَ مُحَمَّدٍ ﷺ خَمْسَةٌ.

İbn Abbâs ve Katâde şöyle dedi: Onlar şeriat sahibi olan Nûh, İbrâhim, Mûsâ ve Îsâ'dır; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte beş kişidirler.

قُلْتُ: ذَكَرَهُمُ اللَّهُ عَلَى التَّخْصِيصِ فِي قَوْلِهِ: "وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ" (الْأَحْزَابِ-٧) ، وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: "شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا" (الشُّورَى-١٣) .

Derim ki: Allah onları şu buyruğunda hususi olarak zikretmiştir: "Hani biz peygamberlerden ahitlerini almıştık; senden, Nûh'tan, İbrâhim'den, Mûsâ'dan ve Meryem oğlu Îsâ'dan da" (Ahzâb, 7); ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda: "O, Nûh'a tavsiye ettiği şeyi dinden sizin için şeriat kıldı" (Şûrâ, 13).

أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ الْمُطَهَّرُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ الْفَارِسِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو ذَرٍّ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ سِبْطُ الصَّالِحَانِيِّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ حَيَّانَ الْمَعْرُوفُ بِأَبِي الشَّيْخِ الْحَافِظِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي حَاتِمٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَجَّاجِ، أَخْبَرَنَا السَّرِيُّ بْنُ حَيَّانَ، أَخْبَرَنَا عَبَّادُ بْنُ عَبَّادٍ، حَدَّثَنَا مُجَالِدُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: قَالَتْ عَائِشَةُ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يَا عَائِشَةُ إِنَّ الدُّنْيَا لَا تَنْبَغِي لِمُحَمَّدٍ وَلَا لِآلِ مُحَمَّدٍ، يَا عَائِشَةُ إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَرْضَ مِنْ أُولِي الْعَزْمِ إِلَّا بِالصَّبْرِ عَلَى مَكْرُوهِهَا، وَالصَّبْرِ عَلَى مَجْهُودِهَا، وَلَمْ يَرْضَ إِلَّا أَنْ كَلَّفَنِي مَا كَلَّفَهُمْ، وَقَالَ: "فَاصْبِرْ كما صبر أولوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ" وَإِنِّي وَاللَّهِ لَا بُدَّ لِي مِنْ طَاعَتِهِ، وَاللَّهَ لَأَصْبِرَنَّ كَمَا صَبَرُوا، وَأَجْهَدَنَّ كَمَا جَهِدُوا، وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ" .

Bize Ebû Tâhir el-Mutahhar b. Alî b. Ubeydillâh el-Fârisî bildirdi, bize Ebû Zerr Muhammed b. İbrâhim Sibtü's-Sâlihânî anlattı, bize Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed b. Ca'fer b. Hayyân -Hâfız Ebü'ş-Şeyh olarak bilinir- bildirdi, bize Abdurrahman b. Ebî Hâtim bildirdi, bize Muhammed b. el-Haccâc bildirdi, bize es-Serî b. Hayyân bildirdi, bize Abbâd b. Abbâd bildirdi, bize Mücâlid b. Saîd, Şa'bî'den, o Mesrûk'tan anlattı; o dedi ki: Âişe şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle buyurdu: "Ey Âişe! Dünya Muhammed'e de Muhammed'in âline de yaraşmaz. Ey Âişe! Allah azim sahibi peygamberlerden, onun nahoş durumlarına sabretmekten ve zorluklarına göğüs germekten başkasına razı olmadı. Bana da onlara yüklediğini yüklemekten başkasına razı olmadı ve: 'O hâlde azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sabret' buyurdu. Vallahi O'na itaat etmem şarttır; vallahi onların sabrettiği gibi sabredeceğim ve onların gayret gösterdiği gibi gayret göstereceğim; güç ve kuvvet ancak Allah iledir."

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ} أَيْ وَلَا تَسْتَعْجِلِ الْعَذَابَ لَهُمْ، فَإِنَّهُ نَازِلٌ بِهِمْ لَا مَحَالَةَ، كَأَنَّهُ ضَجَرَ بَعْضَ الضَّجَرِ فَأَحَبَّ أَنْ يَنْزِلَ الْعَذَابُ بِمَنْ أَبَى مِنْهُمْ، فَأُمِرَ بِالصَّبْرِ وَتَرَكِ الِاسْتِعْجَالِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ} “onlar için acele etme” buyruğu; yani onlar için azabın çabuk gelmesini isteme, zira o şüphesiz onların başına inecektir. Sanki o [inkârlarından dolayı] bir parça sıkılmış ve onlardan yüz çevirenlere azabın inmesini arzulamıştı; bunun üzerine kendisine sabretmesi ve acele etmeyi terk etmesi emredildi.

ثُمَّ أُخْبِرَ عَنْ قُرْبِ الْعَذَابِ فَقَالَ:

Sonra azabın yakınlığı haber verilip şöyle buyruldu:

{كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ} مِنَ الْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ، {لَمْ يَلْبَثُوا} [فِي الدُّنْيَا] (١) {إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ} أَيْ إِذَا عَايَنُوا الْعَذَابَ صَارَ طُولُ لُبْثِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَالْبَرْزَخِ كَأَنَّهُ سَاعَةٌ مِنْ نَهَارٍ، لِأَنَّ مَا مَضَى وَإِنْ كَانَ طَوِيلًا كَأَنَّ لَمْ يَكُنْ.

{كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ} “Kendilerine vadedilen [azabı] görecekleri gün, sanki” ahiretteki azabı, {لَمْ يَلْبَثُوا} [فِي الدُّنْيَا] “[dünyada] kalmamış gibi olurlar” {إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ} “gündüzün sadece bir saati kadar”; yani azabı bizzat gördüklerinde, dünyada ve berzahta uzun süre kalışları sanki gündüzün bir saati kadarmış gibi gelir; çünkü geçmiş olan şey, ne kadar uzun olursa olsun sanki hiç yaşanmamış gibidir.

ثُمَّ قَالَ: {بَلَاغٌ} أَيْ هَذَا الْقُرْآنُ وَمَا فِيهِ مِنَ الْبَيَانِ بَلَاغٌ مِنَ اللَّهِ إِلَيْكُمْ، وَالْبَلَاغُ بِمَعْنَى التَّبْلِيغِ، {فَهَلْ يُهْلَكُ} بِالْعَذَابِ إِذَا نَزَلَ {إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ} الْخَارِجُونَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ.

Sonra şöyle buyurdu: {بَلَاغٌ} “[Bu] bir tebliğdir” yani bu Kur'an ve içindeki açıklamalar Allah'tan size ulaştırılan bir tebliğdir; belâğ, tebliğ (ulaştırma) anlamındadır. {فَهَلْ يُهْلَكُ} “Hiç helak edilir mi?” indiği zaman azap ile {إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ} “yoldan çıkmışlar topluluğundan başkası” Allah'ın emrinden dışarı çıkanlar.

قَالَ الزَّجَّاجُ: تَأْوِيلُهُ: لَا يَهْلَكُ مَعَ رَحْمَةِ اللَّهِ وَفَضْلِهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ، وَلِهَذَا قَالَ قَوْمٌ: مَا فِي الرَّجَاءِ لِرَحْمَةِ اللَّهِ آيَةٌ أَقْوَى مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ.

ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bunun tevili (yorumu) şudur: Allah'ın rahmeti ve lütfu karşısında ancak yoldan çıkmış (fâsık) topluluk helak olur. Bundan dolayı bir grup âlim şöyle demiştir: Allah'ın rahmetini ümit etme (recâ) hususunda bu ayetten daha kuvvetli bir ayet yoktur.