وَقَالَ مُقَاتِلٌ: لَا تَمُنُّوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَتُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ، نَزَلَتْ فِي بَنِي أَسَدٍ، وَسَنَذْكُرُهُ فِي سُورَةِ الْحُجُرَاتِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
Mukâtil ise şöyle demiştir: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem başa kakmayın ki amellerinizi boşa çıkarmayın. [Bu ayet] Benî Esed hakkında inmiştir; inşâallahu teâlâ bunu el-Hucurât Suresi'nde zikredeceğiz.
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} قِيلَ: هُمْ أَصْحَابُ الْقَلِيبِ. وَحُكْمُهَا عَامٌّ.
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} “Şüphesiz inkâr edenler, Allah yolundan alıkoyanlar, sonra da kâfir olarak ölenler var ya, Allah onları asla bağışlamayacaktır”; onların Bedir kuyusuna atılanlar olduğu söylenmiştir. Ayetin hükmü ise geneldir.
{فَلَا تَهِنُوا} لَا تَضْعُفُوا {وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ} أَيْ لَا تَدْعُوَا إِلَى الصُّلْحِ ابْتِدَاءً، مَنَعَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَدْعُوا الْكَفَّارَ إِلَى الصُّلْحِ، وَأَمَرَهُمْ بِحَرْبِهِمْ حَتَّى يُسْلِمُوا، {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} الْغَالِبُونَ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: آخِرُ الْأَمْرِ لَكُمْ وَإِنْ غَلَبُوكُمْ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ، {وَاللَّهُ مَعَكُمْ} بِالْعَوْنِ وَالنُّصْرَةِ، {وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ} لَنْ يَنْقُصَكُمْ شَيْئًا مِنْ ثَوَابِ أَعْمَالِكُمْ، يُقَالُ: وَتِرَهُ يَتِرُهُ وَتَرًا وَتِرَةً: إِذَا نَقَصَ حَقَّهُ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وقَتَادَةُ، وَمُقَاتِلٌ، وَالضَّحَّاكُ: لَنْ يَظْلِمَكُمْ أَعْمَالَكُمُ الصَّالِحَةَ بَلْ يُؤْتِيكُمْ أُجُورَهَا. ثُمَّ حَضَّ عَلَى طَلَبِ الْآخِرَةِ فَقَالَ:
{فَلَا تَهِنُوا} “Sakın gevşemeyin” zayıflık göstermeyin, {وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ} “ve barışa çağırmayın” yani ilk olarak barışa siz çağırmayın. Allah Müslümanların kâfirleri barışa çağırmalarını yasaklamış ve Müslüman oluncaya kadar onlarla savaşmalarını emretmiştir. {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} “Siz üstün durumda iken” galip olanlarsınız. El-Kelbî: Bazı vakitlerde onlar size galip gelseler de işin sonu sizindir, demiştir. {وَاللَّهُ مَعَكُمْ} “Allah sizinle beraberdir” yardım ve zaferiyle. {وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ} “ve O, amellerinizi asla zayi etmeyecektir” amellerinizin sevabından hiçbir şeyi eksiltmeyecektir. Denilir ki: Bir kimsenin hakkını eksilttiğinde veterehu yetiruhu vetran ve tireten (وَتَرَهُ يَتِرُهُ وَتْرًا وَتِرَةً) denir. İbn Abbâs, Katâde, Mukâtil ve ed-Dahhâk şöyle demişlerdir: Salih amelleriniz hususunda size haksızlık etmeyecek, bilakis onların mükâfatlarını size verecektir. Sonra ahireti istemeye teşvik ederek şöyle buyurdu:
{إِنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ} بَاطِلٌ وَغُرُورٌ، {وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا} الْفَوَاحِشَ،
{إِنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ} “Dünya hayatı ancak bir oyun ve bir eğlencedir” bâtıl ve aldanıştır. {وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا} “Eğer iman eder ve sakınırsanız” çirkin günahlardan (fahşâdan),
{يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ} جَزَاءَ أَعْمَالِكُمْ فِي الْآخِرَةِ، {وَلَا يَسْأَلْكُمْ} رَبُّكُمْ، {أَمْوَالَكُمْ} لِإِيتَاءِ الْأَجْرِ بَلْ يَأْمُرُكُمْ بِالْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ لِيُثِيبَكُمْ عَلَيْهَا الْجَنَّةَ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ: "مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ" (الذَّارِيَاتِ-٥٧) ، وَقِيلَ: لَا يَسْأَلُكُمْ مُحَمَّدٌ أَمْوَالَكُمْ، نَظِيرُهُ: "قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ" (الْفُرْقَانِ-٥٧) .
{يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ} “O size mükâfatlarınızı verir” ahirette amellerinizin karşılığını, {وَلَا يَسْأَلْكُمْ} “ve sizden istemez” Rabbiniz, {أَمْوَالَكُمْ} “mallarınızı” mükâfat vermek için [istemez], aksine karşılığında size cenneti vermek üzere iman ve itaati emreder. Bunun benzeri O'nun şu sözüdür: "Ben onlardan herhangi bir rızık istemiyorum" (ez-Zâriyât, 57). Muhammed'in sizden mallarınızı istemeyeceği de söylenmiştir; bunun benzeri: "De ki: Ben buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum" (el-Furkân, 57) [ayetidir].
وَقِيلَ: مَعْنَى الْآيَةِ: لَا يَسْأَلُكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْوَالَكُمْ كُلَّهَا فِي الصَّدَقَاتِ، إِنَّمَا يَسْأَلَانِكُمْ غَيْضًا مِنْ فَيْضٍ، رُبْعَ الْعُشْرِ فَطِيبُوا بِهَا نَفْسًا. وَإِلَى هَذَا الْقَوْلِ ذَهَبَ ابْنُ عُيَيْنَةَ، يدل عليه ١٢٨/ب سِيَاقُ الْآيَةِ:
Şöyle de denilmiştir: Ayetin anlamı şudur: Allah ve Resulü sadakalarda mallarınızın tamamını sizden istemez; ancak deryadan bir damla, onda birin dörtte birini (kırkta bir) isterler; bu sebeple onu gönül hoşluğuyla verin. İbn Uyeyne de bu görüşe meyletmiştir; ayetin 128/b bağlamı da buna delalet etmektedir:
{إِنْ يَسْأَلْكُمُوهَا فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغَانَكُمْ (٣٧) هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ (٣٨) }
{إِنْ يَسْأَلْكُمُوهَا فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغَانَكُمْ (٣٧) هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ (٣٨) } “Eğer onları sizden isteyip de sizi zorlasaydı cimrilik ederdiniz ve O, sizin kinlerinizi ortaya çıkarırdı. (37) İşte sizler Allah yolunda harcamaya çağrılan kimselersiniz; içinizden kimi de cimrilik eder. Kim cimrilik ederse ancak kendi aleyhine cimrilik etmiş olur. Allah zengindir, sizler ise muhtaçsınız. Eğer yüz çevirirseniz, yerinize sizden başka bir topluluk getirir; sonra onlar sizin gibi olmazlar. (38)”
{إِنْ يَسْأَلْكُمُوهَا فَيُحْفِكُمْ} أَيْ يُجْهِدُكُمْ وَيُلْحِفُ عَلَيْكُمْ بِمَسْأَلَةِ جَمِيعِهَا، يُقَالُ: أَحْفَى فَلَانٌ فَلَانًا إِذَا جَهِدَهُ، وَأَلْحَفَ عَلَيْهِ بِالْمَسْأَلَةِ.
{إِنْ يَسْأَلْكُمُوهَا فَيُحْفِكُمْ} “Eğer onları sizden isteyip de sizi zorlasaydı” yani tamamını istemekle sizi zora sokup size ısrar etseydi. Bir kimse diğerini zora soktuğunda ve istemede ona ısrar ettiğinde ahfâ fulânun fulânen (أَحْفَى فُلَانٌ فُلَانًا) denir.
{تَبْخَلُوا} بِهَا فَلَا تُعْطُوهَا.
{تَبْخَلُوا} “Cimrilik ederdiniz” onları vermeyip cimrilik gösterirdiniz.
{وَيُخْرِجْ أَضْغَانَكُمْ} بُغْضَكُمْ وَعَدَاوَتِكُمْ، قَالَ قَتَادَةُ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّ فِي مَسْأَلَةِ الْأَمْوَالِ خروج الأضغان. {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} يَعْنِي إِخْرَاجَ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ، {فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ} بِمَا فُرِضَ عَلَيْهِ مِنَ الزَّكَاةِ، {وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ} عَنْ صَدَقَاتِكُمْ وَطَاعَتِكُمْ، {وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ} إِلَيْهِ وَإِلَى مَا عِنْدَهُ مِنَ الْخَيْرِ. {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} بَلْ يَكُونُوا أَمْثَلَ مِنْكُمْ وَأَطْوَعَ لِلَّهِ مِنْكُمْ.
{وَيُخْرِجْ أَضْغَانَكُمْ} “ve O, sizin kinlerinizi ortaya çıkarırdı” buğzunuzu ve düşmanlığınızı [ortaya çıkarırdı]. Katâde: Allah, malların istenmesinde kinlerin açığa çıkacağını bilmiştir, demiştir. {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “İşte sizler Allah yolunda harcamaya çağrılan kimselersiniz” yani Allah'ın size farz kıldığı şeyleri çıkarmaya [çağrılıyorsunuz]. {فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ} “İçinizden kimi de cimrilik eder” kendisine farz kılınan zekât hususunda [cimrilik eder]. {وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ} “Kim cimrilik ederse ancak kendi aleyhine cimrilik etmiş olur. Allah zengindir” sadakalarınıza ve itaatinize muhtaç değildir. {وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ} “Sizler ise muhtaçsınız” O'na ve O'nun katındaki hayra muhtaçsınız. {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize sizden başka bir topluluk getirir; sonra onlar sizin gibi olmazlar” bilakis sizden daha faziletli ve sizden daha çok Allah'a itaatkâr olurlar.
قَالَ الْكَلْبِيُّ: هُمْ كِنْدَةُ وَالنَّخْعُ، وَقَالَ الْحَسَنُ: هُمُ الْعَجَمُ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ: فَارِسٌ وَالرُّومِ.
El-Kelbî: Onlar Kinde ve Neha'dır, demiştir. El-Hasan: Onlar Acemlerdir (Arap olmayanlardır), demiştir. İkrime ise: Farslar ve Rumlardır, demiştir.
أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ أَبِي نَصْرٍ الْكُوفَانِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ النَّجِيبِيُّ الْمِصْرِيُّ الْمَعْرُوفُ بِابْنِ النَّحَّاسِ، أَخْبَرَنَا أَبُو الطَّيِّبِ الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الرَّيَّاشُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ خَالِدٍ، عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ
Bize Ebû Bekr Ahmed b. Ebî Nasr el-Kûfânî haber verdi, bize Ebû Muhammed Abdurrahman b. Ömer haber verdi, bize İbnü'n-Nahhâs diye bilinen İshâk en-Necîbî el-Mısrî rivayet etti, bize Ebu't-Tayyib el-Hasan b. Muhammed er-Reyyâş haber verdi, bize Yûnus b. Abdila'lâ rivayet etti, bize İbn Vehb rivayet etti, bize Müslim b. Hâlid, el-Alâ b. Abdirrahman'dan,
أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: "وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ"، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ إِنَّ تَوَلَّيْنَا اسْتُبْدِلُوا بِنَا ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَنَا؟ فَضَرَبَ عَلَى فَخِذِ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ ثُمَّ قَالَ: "هَذَا وَقَوْمُهُ، وَلَوْ كَانَ الدِّينُ عِنْدَ الثُّرَيَّا لَتَنَاوَلَهُ رِجَالٌ مِنَ الْفُرْسِ".
babasından, o da Ebû Hüreyre'den [rivayet ettiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: { وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ } “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize başka bir kavim getirir; sonra onlar sizin gibi olmazlar.” [Sahâbîler]: Ey Allah'ın Resûlü! Şayet biz yüz çevirirsek yerimize getirilecek ve sonra bizim gibi olmayacak olan bu kimseler kimlerdir? dediler. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] Selmân el-Fârisî'nin uyluğuna vurdu, sonra da şöyle buyurdu: « هَذَا وَقَوْمُهُ، وَلَوْ كَانَ الدِّينُ عِنْدَ الثُّرَيَّا لَتَنَاوَلَهُ رِجَالٌ مِنَ الْفُرْسِ » «İşte bu ve onun kavmidir. Din Süreyyâ (yıldızın)da bile olsa, Farslardan birtakım adamlar mutlaka ona ulaşır [onu elde ederdi].»