فَالْإِسْلَامُ هُوَ الدُّخُولُ فِي السِّلْمِ وَهُوَ الِانْقِيَادُ وَالطَّاعَةُ، يُقَالُ: أَسْلَمَ الرَّجُلُ إِذَا دَخَلَ فِي السِّلْمِ كَمَا يُقَالُ: أَشْتَى الرَّجُلُ إِذَا دَخَلَ فِي الشِّتَاءِ، وَأَصَافَ إِذَا دَخَلَ فِي الصَّيْفِ، وَأَرْبَعَ إِذَا دَخَلَ فِي الرَّبِيعِ، فَمِنَ الْإِسْلَامِ مَا هُوَ طَاعَةٌ عَلَى الْحَقِيقَةِ بِاللِّسَانِ، وَالْأَبْدَانِ وَالْجَنَانِ، كَقَوْلِهِ ﷿ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇: "أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ" (الْبَقَرَةِ-١٣١) ، وَمِنْهُ مَا هُوَ انْقِيَادٌ بِاللِّسَانِ دُونَ الْقَلْبِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ: {وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ، فِي قُلُوبِكُمْ} .
İslam; silm'e (barış ve teslimiyete) girmektir, o da boyun eğmek ve itaattir. Kişi barışa/teslimiyete girdiğinde 'esleme'r-racul' (أَسْلَمَ الرَّجُلُ) denir; nitekim kışa girdiğinde 'eşte'r-racul' (أَشْتَى الرَّجُلُ), yaza girdiğinde 'asâfe' (أَصَافَ) ve bahara girdiğinde 'erbea' (أَرْبَعَ) denmesi gibidir. İslam'ın bir kısmı vardır ki o; dil, beden ve kalp ile hakiki anlamda bir itaattir; nitekim Allah Azze ve Celle'nin İbrâhim aleyhisselâm'a: "Teslim ol! O da: Âlemlerin Rabbine teslim oldum, dedi" (el-Bakara, 131) buyurması böyledir. İslam'ın bir kısmı da vardır ki o, kalp olmaksızın sadece dil ile boyun eğmektir; O'nun: {وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ، فِي قُلُوبِكُمْ} “Fakat teslim olduk deyin; çünkü iman henüz kalplerinize girmiş değildir” buyruğu böyledir.
{وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ} ظَاهِرًا وَبَاطِنًا سِرًّا وَعَلَانِيَةً. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ تُخْلِصُوا الْإِيمَانَ، {لَا يَلِتْكُمْ} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو "يَأْلِتْكُمْ" بِالْأَلْفِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَمَا أَلَتْنَاهُمْ" (الطُّورِ-٢١) وَالْآخَرُونَ بِغَيْرِ أَلْفٍ، وَهُمَا لُغَتَانِ، مَعْنَاهُمَا: لَا يَنْقُصُكُمْ، يُقَالُ: أَلِتَ يَأْلِتُ أَلْتًا وَلَاتَ يَلِيتُ لَيْتًا إِذَا نَقُصَ،
{وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Eğer Allah’a ve Resûlü’ne itaat ederseniz”; zâhiren ve bâtınen, gizlide ve açıkta. İbn Abbâs [şöyle] demiştir: “İmanda ihlaslı olursanız.” {لَا يَلِتْكُمْ} “[amellerinizden hiçbir şeyi] eksiltmez”; Ebû Amr, Yüce Allah’ın: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ} “ve onların [amellerinden hiçbir şey] eksiltmedik” (et-Tûr, 21) âyetinden dolayı elif ile (hemzeli olarak) “ye’litkum” (يَأْلِتْكُمْ) şeklinde okumuştur. Diğer [kıraat imam]ları ise elifsiz [hemzesiz] okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lehçedir; ikisinin de anlamı: “Sizden eksiltmez” demektir. Bir şey eksildiği zaman: Elite ye’litu elten (أَلِتَ يَأْلِتُ أَلْتًا) ve lâte yelîtu leyten (لَاتَ يَلِيتُ لَيْتًا) denir.
{مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا} أَيْ لَا يَنْقُصُ مِنْ ثَوَابِ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا، {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .
{مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا} “amellerinizden hiçbir şeyi”; yani amellerinizin sevabından hiçbir şeyi eksiltmez. {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
{إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (١٥) قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٦) يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ لِلْإِيمَانِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٧) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٨) }
{إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (١٥) قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٦) يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ لِلْإِيمَانِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٧) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٨) } “Müminler ancak o kimselerdir ki Allah’a ve Resûlüne iman etmişler, sonra asla şüpheye düşmemişler ve Allah yolunda mallarıyla canlarıyla cihad etmişlerdir. İşte dosdoğru olanlar onlardır. (15) De ki: Dininizi Allah’a mı öğretiyorsunuz? Oysa Allah, göklerde olanı da yerde olanı da bilir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (16) Müslüman oldular diye seni minnet altında bırakmak istiyorlar. De ki: Müslüman olmanızla beni minnet altında bırakmayın. Bilakis eğer doğru kimselerseniz, sizi imana ilettiği için Allah sizi minnet altında bırakır. (17) Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (18)”
ثُمَّ بَيَّنَ حَقِيقَةَ الْإِيمَانِ، فَقَالَ: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا} لَمْ يَشُكُّوا فِي دِينِهِمْ، {وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ} فِي إِيمَانِهِمْ.
Sonra imanın hakikatini beyan ederek şöyle buyurdu: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا} “Müminler ancak o kimselerdir ki Allah’a ve Resûlüne iman etmişler, sonra asla şüpheye düşmemişlerdir”; yani dinlerinde kuşkuya kapılmamışlardır. {وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ} “ve Allah yolunda mallarıyla canlarıyla cihad etmişlerdir. İşte dosdoğru olanlar onlardır”; yani imanlarında [sadık olanlardır].
فَلَمَّا نَزَلَتْ هَاتَانِ الْآيَتَانِ أَتَتِ الْأَعْرَابُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ صَادِقُونَ، وَعَرَفَ اللَّهُ غَيْرَ ذَلِكَ مِنْهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:
Bu iki ayet indiğinde bedevîler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip, kesinlikle sadık müminler olduklarına dair Allah'a yemin etmeye başladılar. Allah ise onların bundan farklı olduğunu biliyordu. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle [şu ayeti] indirdi:
{قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ} ، وَالتَّعْلِيمُ هَاهُنَا بِمَعْنَى الْإِعْلَامِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: "بِدِينِكُمْ" وَأَدْخَلَ الْبَاءَ فِيهِ، يَقُولُ: أَتُخْبِرُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمُ الَّذِي أَنْتُمْ عَلَيْهِ، {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمٌ} لَا يَحْتَاجُ إِلَى إِخْبَارِكُمْ.
{قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ} “De ki: Dininizi Allah’a mı öğretiyorsunuz?” Buradaki ta'lîm (öğretmek), bildirmek anlamındadır; bu sebeple [Arapçada] "bi-dîniküm" demiş ve başına "bâ" harf-i cerini dahil etmiştir. Yani: Üzerinde bulunduğunuz dininizi Allah'a mı haber veriyorsunuz? {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Oysa Allah, göklerde olanı da yerde olanı da bilir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; O'nun sizin haber vermenize ihtiyacı yoktur.
{يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ} أَيْ بِإِسْلَامِكُمْ، {بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ، عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ لِلْإِيمَانِ} وَفِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ "إِذْ هَدَاكُمْ لِلْإِيمَانِ" {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} إِنَّكُمْ مُؤْمِنُونَ.
{يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ} “Müslüman oldular diye seni minnet altında bırakmak istiyorlar. De ki: Müslüman olmanızla beni minnet altında bırakmayın”; yani Müslümanlığınız sebebiyle. {بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ، عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ لِلْإِيمَانِ} “Bilakis sizi imana ilettiği için Allah sizi minnet altında bırakır” -Abdullah'ın mushafında: "Sizi imana eriştirdiğinde" şeklindedir- {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru kimselerseniz”; yani mümin olduğunuz konusunda [doğru sözlü iseniz].
{إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ "يَعْمَلُونَ" بِالْيَاءِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ.
{إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” İbn Kesîr 'ya' harfiyle "ya'melûne" (يَعْمَلُونَ -onların yaptıklarını-) şeklinde, diğer [kıraat imamları] ise 'tâ' harfiyle [ta'melûne -yaptıklarınızı-] şeklinde okumuşlardır.