وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ إِحْدَاهُمَا بِالضَّمِّ، فَإِنْ كَسَرَ الْأُولَى ضَمَّ الثَّانِيَةَ وَإِنْ ضَمَّ الْأُولَى كَسَرَ الثَّانِيَةَ، لِمَا رَوَى أَبُو إِسْحَاقَ السَّبِيعِيُّ قَالَ: كُنْتُ أُصَلِّي خَلْفَ أَصْحَابِ عَلِيٍّ ﵁ فأسمعهم يقرؤون: لَمْ يَطْمُثْهُنَّ بِالرَّفْعِ، وَكُنْتُ أُصَلِّي خَلْفَ أَصْحَابِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مسعود فأسمعهم يقرؤون بِكَسْرِ الْمِيمِ، وَكَانَ الْكِسَائِيُّ يَضُمُّ إِحْدَاهُمَا وَيَكْسِرُ الْأُخْرَى لِئَلَّا يَخْرُجَ عَنْ هَذَيْنَ الْأَثَرَيْنِ .
el-Kisâî ise ikisinden birini damme ile okumuştur; şayet birincisini kesre ile okursa ikincisini damme ile okur, birincisini damme ile okursa ikincisini kesre ile okurdu. Çünkü Ebû İshâk es-Sebîî'den şöyle rivayet edilmiştir: O şöyle demiştir: Ali radıyallâhu anh'ın ashabının arkasında namaz kılardım ve onların ref' ile (damme ile) “lem yatmushunne” (لَمْ يَطْمُثْهُنَّ) şeklinde okuduklarını işitirdim; Abdullah b. Mes'ûd'un ashabının arkasında da namaz kılardım ve onların mîm harfinin kesresiyle okuduklarını işitirdim. el-Kisâî ise bu iki rivayetin dışına çıkmamak için birini damme ile diğerini kesre ile okurdu.
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٥٧) كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ (٥٨) }
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٥٧) كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ (٥٨)} “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (57) Sanki onlar yakut ve mercandırlar. (58)”
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ} ، قَالَ قَتَادَةُ: صَفَاءُ الْيَاقُوتِ فِي بَيَاضِ الْمَرْجَانِ.
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ} “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? Sanki onlar yakut ve mercandırlar”. Katâde şöyle demiştir: [Onlar] mercanın beyazlığı içindeki yakutun berraklığı [gibidirler].
وَرُوِّينَا عَنْ أَبِي سَعِيدٍ فِي صِفَةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: "لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ زَوْجَتَانِ عَلَى كُلِّ زَوْجَةٍ سَبْعُونَ حُلَّةً، يُرَى مُخُّ سُوقِهِنَّ دُونَ لَحْمِهِمَا وَدِمَائِهِمَا وَجِلْدِهِمَا" .
Ebû Saîd'den cennet ehlinin niteliği hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Onlardan her bir adamın iki eşi vardır; her bir eşin üzerinde yetmiş kat elbise bulunur, etlerinin, kanlarının ve derilerinin altından bacaklarının iliği görünür”.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَنَا شُعَيْبٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو الزِّنَادِ عَنِ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "أَوَّلُ زُمْرَةٍ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ عَلَى صُورَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ وَالَّذِينَ عَلَى إِثْرِهِمْ كَأَشَدِّ
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Ebü'l-Yemân haber verdi, bize Şuayb bildirdi, bize Ebü'z-Zinâd, el-A'rec'den, o da Ebû Hüreyre'den haber verdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cennete girecek ilk zümre dolunay gecesindeki ay suretindedir. Onların peşinden gelenler ise [parlaklığı] en şiddetli...»
كَوْكَبٍ إِضَاءَةً، قُلُوبُهُمْ عَلَى قَلْبِ رَجُلٍ وَاحِدٍ، لَا اخْتِلَافَ بَيْنِهِمْ وَلَا تباغض، لكل امرىء مِنْهُمْ زَوْجَتَانِ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا يُرَى مُخُّ سَاقِهَا مِنْ وَرَاءِ لَحْمِهَا مِنَ الْحُسْنِ، يُسَبِّحُونَ اللَّهَ بِكُرَةً وَعَشِيًّا لَا يَسْقَمُونَ وَلَا يَبُولُونَ وَلَا يَتَغَوَّطُونَ، وَلَا يَتْفُلُونَ، وَلَا يَتَمَخَّطُونَ، آنِيَتُهُمُ الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ وَأَمْشَاطُهُمُ الذَّهَبُ، وَوَقُودُ مَجَامِرِهِمُ الْأَلُوَّةُ، وَرَشْحُهُمُ الْمِسْكُ" .
yıldız gibidir. Kalpleri tek bir adamın kalbi üzeredir; aralarında hiçbir anlaşmazlık ve buğuz yoktur. Onlardan her bir kişinin iki eşi vardır; güzelliğinden dolayı her birinin bacağının iliği etinin arkasından görünür. Sabah akşam Allah'ı tesbih ederler. Hastalanmazlar, küçük abdest bozmazlar, büyük abdest yapmazlar, tükürmezler ve sümkürmezler. Onların kapları altın ve gümüştür, tarakları altındır, buhurdanlıklarının yakacağı öd ağacıdır, terleri ise misktir”.
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ، أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حَازِمُ بْنُ يَحْيَى الْحُلْوَانِيُّ، أَخْبَرَنَا سُهَيْلُ بْنُ عُثْمَانَ الْعَسْكَرِيُّ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ابن مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "إِنَّ الْمَرْأَةَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ لَيُرَى بَيَاضُ سَاقِهَا مِنْ وَرَاءِ سَبْعِينَ حُلَّةً مِنْ حَرِيرٍ، وَمُخُّهَا، إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ، فَأَمَّا الْيَاقُوتُ فَإِنَّهُ حَجَرٌ لَوْ أَدْخَلْتَ فِيهِ سِلْكًا ثُمَّ اسْتَصْفَيْتُهُ لَرَأَيْتَهُ مِنْ وَرَائِهِ" .
Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî haber verdi, bize el-Hüseyn b. Muhammed b. el-Hüseyn haber verdi, bize Hârûn b. Muhammed b. Hârûn haber verdi, bize Hâzim b. Yahyâ el-Hulvânî haber verdi, bize Süheyl b. Osmân el-Askerî haber verdi, bize Ubeyde b. Humeyd, Atâ b. es-Sâib'den, o Amr b. Meymûn'dan, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu haber verdi: “Cennet ehlinden olan kadının bacağının beyazlığı ve iliği, yetmiş kat ipek elbisenin arkasından muhakkak görünür. Nitekim Allah Teâlâ: {كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ} “Sanki onlar yakut ve mercandırlar” buyurmaktadır. Yakuta gelince, o öyle bir taştır ki içine bir iplik soksan sonra da ona baksan, onu arkasından görürsün”.
وَقَالَ عَمْرُو بْنُ مَيْمُونٍ: "إِنَّ الْمَرْأَةَ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ لَتَلْبَسُ سَبْعِينَ حُلَّةً فَيُرَى مُخُّ سَاقِهَا مِنْ وَرَائِهَا كَمَا يُرَى الشَّرَابُ الْأَحْمَرُ فِي الزُّجَّاجَةِ الْبَيْضَاءِ" .
Amr b. Meymûn da şöyle demiştir: “Hûr-i înden olan bir kadın yetmiş kat elbise giyer de, beyaz bir kadehteki kırmızı içeceğin göründüğü gibi bacağının iliği o elbiselerin arkasından görünür”.
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٥٩) هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ (٦٠) }
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٥٩) هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ (٦٠)} “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (59) İyiliğin karşılığı, iyilikten başka bir şey midir? (60)”
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ} ،أَيْ مَا جَزَاءُ مَنْ أَحْسَنَ فِي الدُّنْيَا إِلَّا أَنْ يُحْسَنَ إِلَيْهِ فِي الْآخِرَةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَلْ جَزَاءُ مَنْ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَعَمِلَ بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ إِلَّا الْجَنَّةُ؟ .
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ} “[O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? İyiliğin karşılığı, iyilikten başka bir şey midir?]”, yani dünyada iyilik yapan kimsenin mükâfatı, ahirette kendisine iyilik yapılmasından başka bir şey midir? İbn Abbâs [da] şöyle demiştir: “'Lâ ilâhe illallâh' diyen ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğiyle amel eden kimsenin mükâfatı cennetten başka bir şey midir?”
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنِي ابْنُ فَنْجَوَيْهِ، أَخْبَرَنَا [ابْنُ شَيْبَةَ] ، أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ بَهْرَامَ، أَخْبَرَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ يُوسُفَ الْمُكْتِبُ، أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ الْحُسَيْنِ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ عَدِيٍّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ" ثُمَّ قَالَ: [هَلْ تَدْرُونَ مَا قَالَ رَبُّكُمْ؟ " قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ] قَالَ: "يَقُولُ هَلْ جَزَاءُ مَنْ أَنْعَمْتُ عَلَيْهِ بِالتَّوْحِيدِ إِلَّا الْجَنَّةُ" .
Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî haber verdi, bana İbn Fencüveyh bildirdi, bize [İbn Şeybe] haber verdi, bize İshâk b. İbrâhîm b. Behrâm haber verdi, bize el-Haccâc b. Yûsuf el-Mükettib haber verdi, bize Bişr b. el-Hüseyn, ez-Zübeyr b. Adiyy'den, o da Enes b. Mâlik'ten haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “İyiliğin karşılığı, iyilikten başka bir şey midir?” ayetini okudu, sonra: [“Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz?” dedi. Onlar: “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler]. Şöyle buyurdu: “[Rabbiniz] ‘Kendisine tevhidi ihsan ettiğim kimsenin karşılığı cennetten başkası mıdır?’ buyurmaktadır”.
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦١) وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ (٦٢) }
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦١) وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ (٦٢)} “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (61) Bu iki cennetten başka iki cennet daha vardır. (62)”
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ} ، أَيْ مِنْ دُونِ الْجَنَّتَيْنِ الْأُولَيَيْنِ جَنَّتَانِ أُخْرَيَانِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مِنْ دُونِهِمَا فِي الدَّرَجِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: مِنْ دُونِهِمَا فِي الْفَضْلِ. وَقَالَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ: جَنَّتَانِ مِنْ ذَهَبٍ لِلسَّابِقِينَ وَجَنَّتَانِ مِنْ فِضَّةٍ لِلتَّابِعِينَ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: هُنَّ أَرْبَعٌ جَنَّتَانِ لِلْمُقَرَّبِينَ السَّابِقِينَ فِيهِمَا من كل مِنْ فَاكِهَةٍ زَوْجَانِ، وَجَنَّتَانِ لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ وَالتَّابِعِينَ {فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ} .
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ} “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? Bu iki cennetten başka iki cennet daha vardır”; yani o önceki iki cennetin berisinde başka iki cennet daha vardır. İbn Abbâs: “Derece bakımından onların berisindedir” demiştir. İbn Zeyd: “Fazilet bakımından onların berisindedir” demiştir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî ise: “Öne geçenler (sâbikûn) için altından iki cennet, onlara tabi olanlar için de gümüşten iki cennettir” demiştir. İbn Cüreyc: “Onlar dörttür; ikisi öne geçen mukarrebler içindir ki bu ikisinde her meyveden çifter çifter vardır; ikisi de amel defteri sağdan verilenler (ashâb-ı yemîn) ve tabi olanlar içindir ki {فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ} “İçlerinde meyve, hurma ve nar vardır”” demiştir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ، عَنْ أَبِي عِمْرَانَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "جَنَّتَانِ مِنْ فِضَّةٍ آنِيَتُهُمَا وَمَا فِيهِمَا، وَجَنَّتَانِ مِنْ ذَهَبٍ آنِيَتُهُمَا وَمَا فِيهِمَا، وَمَا بَيْنَ الْقَوْمِ وَبَيْنَ أَنْ يَنْظُرُوا إِلَى رَبِّهِمْ إِلَّا رِدَاءُ الْكِبْرِيَاءِ عَلَى وَجْهِهِ فِي جَنَّةِ عَدْنٍ" .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Ali b. Abdillâh haber verdi, bize Abdülazîz b. Abdissamed, Ebû İmrân'dan, o Ebû Bekr b. Abdillâh b. Kays'tan, o da babasından Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu haber verdi: “Kapları ve içlerindekiler gümüşten olan iki cennet ve kapları ile içlerindekiler altından olan iki cennet vardır. Adn cennetinde bulunan bu topluluk ile Rablerine bakmaları arasında, O'nun vechi üzerindeki büyüklük (kibriyâ) örtüsünden başka bir engel yoktur”.
وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: "وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ" أَيْ أَمَامَهُمَا وَقَبْلَهُمَا، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُ الضَّحَّاكِ: الْجَنَّتَانِ
Kisâî ise şöyle demiştir: “{وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ} ‘Bu iki cennetten başka iki cennet daha vardır’ yani onların önünde ve öncesindedir.” Dahhâk’ın şu sözü de buna delalet eder: “İki cennetten”
الْأُولَيَانِ مِنْ ذَهَبٍ وَفِضَّةٍ وَالْأُخْرَيَانِ مِنْ يَاقُوتٍ.
altın ve gümüştendir, diğer ikisi ise yakuttandır.
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٣) مُدْهَامَّتَانِ (٦٤) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٥) فِيهِمَا عَيْنَانِ نَضَّاخَتَانِ (٦٦) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٧) }
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٣) مُدْهَامَّتَانِ (٦٤) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٥) فِيهِمَا عَيْنَانِ نَضَّاخَتَانِ (٦٦) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٧)} “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (63) Koyu yeşildirler. (64) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (65) İçlerinde fışkıran iki pınar vardır. (66) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (67)”
{فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ (٦٨) }
{فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ (٦٨)} “İçlerinde meyve, hurma ve nar vardır. (68)”
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ مُدْهَامَّتَانِ} ، نَاعِمَتَانِ سَوْدَاوَانِ مِنْ رَيِّهِمَا وَشِدَّةِ خُضْرَتِهِمَا، لِأَنَّ الْخُضْرَةَ إِذَا اشْتَدَّتْ ضَرَبَتْ إِلَى السَّوَادِ، يُقَالُ: إِدْهَامَّ الزَّرْعُ إِذَا عَلَاهُ السَّوَادُ رَيًّا ادْهِيمَامًا فَهُوَ مُدْهَامٌّ.
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ مُدْهَامَّتَانِ} “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? Koyu yeşildirler”; bol su ile sulanmalarından ve aşırı yeşilliklerinden ötürü siyaha çalan tazedirler. Çünkü yeşillik yoğunlaştığında siyaha çalar. Ekin suya kanıp üzerinde siyahlık belirdiğinde “idhamme ez-zer'u” (إِدْهَامَّ الزَّرْعُ) denir; [bunun masdarı] “idhihmâm” (ادْهِيمَامًا), [ismi faili de] “müdhâmm” (مُدْهَامٌّ) şeklindedir.
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ فِيهِمَا عَيْنَانِ نَضَّاخَتَانِ} ، فَوَّارَتَانِ بِالْمَاءِ لَا تَنْقَطِعَانِ. "وَالنَّضْخُ": فَوَرَانُ الْمَاءِ مِنَ الْعَيْنِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَنْضَخَانِ بِالْخَيْرِ وَالْبَرَكَةِ عَلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ ، وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: تَنْضَخَانِ بِالْمِسْكِ وَالْكَافُورِ عَلَى أَوْلِيَاءِ اللَّهِ . وَقَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ: تَنْضَخَانِ بِالْمِسْكِ وَالْعَنْبَرِ فِي دُورِ أَهْلِ الْجَنَّةِ كَطَشِّ الْمَطَرِ .
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ فِيهِمَا عَيْنَانِ نَضَّاخَتَانِ} “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? İçlerinde fışkıran iki pınar vardır”; kesilmeksizin su fışkırtan iki pınardır. “Nadh” (النَّضْخ), suyun kaynaktan fışkırmasıdır. İbn Abbâs: “Cennet ehline hayır ve bereket fışkırtırlar” demiştir. İbn Mes'ûd: “Allah'ın dostlarına misk ve kâfur fışkırtırlar” demiştir. Enes b. Mâlik ise: “Cennet ehlinin evlerine yağmur serpintisi gibi misk ve anber serperler” demiştir.
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ} ، قَالَ بَعْضُهُمْ: لَيْسَ النَّخْلُ وَالرُّمَّانُ مِنَ الْفَاكِهَةِ وَالْعَامَّةُ عَلَى أَنَّهَا مِنَ الْفَاكِهَةِ، وَإِنَّمَا أَعَادَ ذِكْرَ النَّخْلِ وَالرُّمَّانِ وَهُمَا مِنْ جُمْلَةِ الْفَوَاكِهِ لِلتَّخْصِيصِ وَالتَّفْصِيلِ ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: "مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ" (الْبَقَرَةِ-٩٨) .
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ} “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? İçlerinde meyve, hurma ve nar vardır”. Bazıları: “Hurma ve nar meyveden sayılmaz” demiştir; cumhura göre ise onlar meyvedendir. Meyve cinsinden oldukları halde hurma ve narın tekrar anılması, Allah Teâlâ'nın: “Kim Allah'a, meleklerine, resullerine, Cebrail'e ve Mîkâil'e düşman olursa...” (el-Bakara, 98) buyruğunda olduğu gibi, tahsis ve tafsilat içindir.
أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ، أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَارِثِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ حَمَّادٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَخْلُ الْجَنَّةِ جُذُوعُهَا زُمُرُّدٌ أَخْضَرُ، وَوَرَقُهَا ذَهَبٌ أَحْمَرُ، وَسَعَفُهَا كِسْوَةٌ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ فِيهَا مُقَطَّعَاتُهُمْ وَحُلَلُهُمْ، وَثَمَرُهَا أَمْثَالُ الْقِلَالِ أَوِ الدِّلَاءِ أَشَدُّ بَيَاضًا مِنَ اللَّبَنِ وَأَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ وَأَلْيَنُ مِنَ الزُّبْدِ لَيْسَ لَهُ عَجَمٌ .
Bize Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Ahmed b. el-Hâris haber verdi, bize Muhammed b. Ya'kūb el-Kisâî haber verdi, bize Abdullah b. Mahmûd haber verdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl haber verdi, bize Abdullah b. el-Mübârek, Süfyân'dan, o Hammâd'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan haber verdi; o şöyle dedi: Cennet hurmasının gövdeleri yeşil zümrüt, yaprakları kırmızı altın, dalları ise cennet ehli için örtüdür; iç çamaşırları ve elbiseleri bundandır. Meyvesi küpler veya kovalar gibidir; sütten daha beyaz, baldan daha tatlı, tereyağından daha yumuşaktır ve çekirdeği yoktur.
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٩) فِيهِنَّ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ (٧٠) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧١) حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ (٧٢) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧٣) لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ (٧٤) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧٥) مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ (٧٦) }
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٩) فِيهِنَّ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ (٧٠) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧١) حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ (٧٢) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧٣) لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ (٧٤) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧٥) مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ (٧٦)} “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (69) İçlerinde huyu güzel, yüzü güzel kadınlar vardır. (70) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (71) Çadırlara kapanmış huriler vardır. (72) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (73) Onlardan önce kendilerine ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur. (74) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (75) Yeşil yastıklara ve harikulade güzel işlemeli döşeklere yaslanırlar. (76)”
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ فِيهِنَّ} ، يَعْنِي فِي الْجَنَّاتِ الْأَرْبَعِ، {خَيْرَاتٌ حِسَانٌ} رَوَى
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ فِيهِنَّ} “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? Oralarda”, yani bu dört cennette, {خَيْرَاتٌ حِسَانٌ} “iyi huylu ve güzel [kadınlar] vardır.” [Şöyle] rivayet edilmiştir:
الْحَسَنُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ: قُلْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِهِ: {خَيْرَاتٌ حِسَانٌ} ، قَالَ: "خَيْرَاتُ الْأَخْلَاقِ حِسَانُ الْوُجُوهِ" .
el-Hasan babasından, o da Ümmü Seleme'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Bana {خَيْرَاتٌ حِسَانٌ} ayeti hakkında haber ver” dedim. O da: “Ahlakları pek hayırlı, yüzleri çok güzel kadınlardır” buyurdu.
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ حُورٌ مَقْصُورَاتٌ} ١٤٩/ب مَحْبُوسَاتٌ مَسْتُورَاتٌ فِي الْحِجَالِ، يُقَالُ: امْرَأَةٌ مَقْصُورَةٌ وَقَصِيرَةٌ إِذَا كَانَتْ مُخَدَّرَةً مَسْتُورَةً لَا تَخْرُجُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي قَصَرْنَ طَرْفَهُنَّ وَأَنْفُسَهُنَّ عَلَى أَزْوَاجِهِنَّ فَلَا يَبْغِينَ لَهُمْ بَدَلًا.
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ حُورٌ مَقْصُورَاتٌ} “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? Huriler vardır” 149/b; çadırlarda tutulmuş, gizlenmişlerdir. Dışarı çıkmayan, evinde oturup örtünen kadın için “imraetün maksûratün” (امْرَأَةٌ مَقْصُورَةٌ) ve “kasîratün” (قَصِيرَةٌ) denir. Mücâhid ise: “Yani gözlerini ve kendilerini sadece kocalarına has kılmışlardır, onların yerine başkasını aramazlar” demiştir.
وَرُوِّينَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "لَوْ أَنَّ امْرَأَةً مِنْ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ اطَّلَعَتْ إِلَى [أَهْلِ] الْأَرْضِ لَأَضَاءَتْ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَمَلَأَتْ مَا بَيْنَهُمَا رِيحًا وَلَنَصِيفُهَا عَلَى رَأْسِهَا خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا" .
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Cennet ehlinden bir kadın yeryüzü [halkına] görünseydi gök ile yer arasını aydınlatır ve ikisinin arasını güzel kokuyla doldururdu. Onun başındaki başörtüsü dünyadan ve içindekilerden daha hayırlıdır”.
{فِي الْخِيَامِ} جَمْعُ خَيْمَةٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ، أَخْبَرَنَا عِمْرَانُ الْجَوْنِيُّ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ أَبِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "إِنَّ لِلْمُؤْمِنِ فِي الْجَنَّةِ لَخَيْمَةٌ مِنْ لُؤْلُؤَةٍ وَاحِدَةٍ مُجَوَّفَةٍ، عَرْضُهَا سِتُّونَ مِيلًا فِي كُلِّ زَاوِيَةٍ مِنْهَا أَهْلٌ مَا يَرَوْنَ الْآخَرِينَ يَطُوفُ عَلَيْهِمُ الْمُؤْمِنُ" .
{فِي الْخِيَامِ} “çadırlarda”; “hayme” (خَيْمَة) kelimesinin çoğuludur. Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bize Abdülazîz b. Abdissamed haber verdi, bize İmrân el-Cevnî, Ebû Bekr b. Abdillâh b. Kays'tan, o da babasından Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu haber verdi: “Cennette mümin için içi boş tek bir inciden bir çadır vardır; genişliği altmış mildir. Her köşesinde müminin ailesinden kimseler bulunur, diğerlerini görmezler ve mümin onları dolaşır”.
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ} ، قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: "الرَّفْرَفُ": رِيَاضُ الْجَنَّةِ. "خُضْرٍ": مُخَضَّبَةٍ. وَيُرْوَى ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَاحِدَتُهَا رَفْرَفَةٌ، وَقَالَ: الرَّفَارِفُ جَمْعُ الْجَمْعِ. وَقِيلَ: "الرَّفْرَفُ": الْبُسُطُ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَمُقَاتِلٍ وَالْقُرَظِيِّ وَرَوَى الْعَوْفِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: "الرَّفْرَفُ": فُضُولُ الْمَجَالِسِ وَالْبُسُطِ.
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” {لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ} “Onlara kendilerinden önce ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur.” {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ} “Yeşil yastıklara/örtülere yaslanarak...” Saîd b. Cübeyr: “er-Rafraf (الرَّفْرَفُ), cennet bahçeleridir. Hudr (خُضْرٍ) ise yeşillendirilmiş/yeşile bürünmüş demektir” demiştir. Bu [görüş] İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir; tekili ‘rafrafe’dir (رَفْرَفَة). O, ‘er-refârif’in (الرَّفَارِفُ) cem‘u'l-cem‘ (çoğulun çoğulu) olduğunu söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: “er-Rafraf (الرَّفْرَفُ), sergilerdir.” Bu görüş el-Hasan, Mukâtil ve el-Kurazî'ye aittir. el-Avfî ise İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: “er-Rafraf (الرَّفْرَفُ), oturma yerlerinin ve sergilerin sarkan/fazlalık kısımlarıdır.”
وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَقَتَادَةُ: هِيَ مَجَالِسُ خُضْرٌ فَوْقَ الْفُرُشِ. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: هِيَ الْمَرَافِقُ. وَقَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ الزَّرَابِيُّ. وَقَالَ غَيْرُهُ: كُلُّ ثَوْبٍ عَرِيضٍ عِنْدَ الْعَرَبِ فَهُوَ رَفْرَفٌ.
ed-Dahhâk ve Katâde: “Döşeklerin üzerindeki yeşil oturma yerleridir” demiştir. İbn Keysân: “Yastıklardır” demiştir. İbn Uyeyne ise: “Halılar/kilimlerdir” demiştir. Başkası ise şöyle demiştir: Arapların nezdinde geniş olan her kumaşa “rafraf” denir.
{وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ} هِيَ الزَّرَابِيُّ وَالطَّنَافِسُ الثِّخَانُ، وَهِيَ جَمْعٌ، وَاحِدَتُهَا عَبْقَرِيَّةٌ، وَقَالَ قَتَادَةُ: "الْعَبْقَرِيُّ" عِتَاقُ الزَّرَابِيِّ، وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: هِيَ الطَّنَافِسُ الْمُخَمَّلَةُ إِلَى الرِّقَّةِ. وَقَالَ الْقُتَيْبِيُّ: كُلُّ ثَوْبٍ مُوَشًّى عِنْدَ الْعَرَبِ: عَبْقَرِيٌّ.
{وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ} “ve harikulade güzel işlemeli döşeklere”; bunlar kalın sergiler ve halılardır. Çoğuldur, tekili “abkariyyetün”dür (عَبْقَرِيَّة). Katâde: “el-Abkarî, sergilerin en kıymetlileridir” demiştir. Ebü'l-Âliye: “İnceye meyleden kadife halılardır” demiştir. el-Kuteybî ise: “Araplara göre nakışlı/işlemeli her kumaş ‘abkarî’dir” demiştir.
وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ مَنْسُوبٌ إِلَى أَرْضٍ يُعْمَلُ بِهَا الْوَشْيُ.
Ebû Ubeyde ise: “O, nakışın işlendiği bir yere nispet edilmiştir” demiştir.
قَالَ الْخَلِيلُ: كُلٌّ جَلِيلٍ نَفِيسٍ فَاخِرٍ مِنَ الرِّجَالِ وَغَيْرِهِمْ عِنْدَ الْعَرَبِ: عَبْقَرِيٌّ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ فِي عُمَرَ ﵁: "فَلَمْ أَرَ عَبْقَرِيًّا يَفْرِي فَرْيَهُ" .
el-Halîl şöyle demiştir: Araplara göre insanlardan ve diğer şeylerden değerli, nefis ve üstün olan her şeye “abkarî” denir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ömer radıyallâhu anh hakkındaki şu sözü de bundandır: “Onun gibi mükemmel iş çıkaran bir dahi (abkarî) görmedim”.
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧٧) تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ (٧٨) }
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧٧) تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ (٧٨)} “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (77) Büyüklük ve ikram sahibi Rabbinin adı yücedir. (78)”
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ} قَرَأَ أَهْلُ الشَّامِ "ذُو الْجَلَالِ" بِالْوَاوِ وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِهِمْ إِجْرَاءً عَلَى الِاسْمِ.
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ} “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? Büyüklük ve ikram sahibi Rabbinin adı yücedir”. Şam ehli, isme tâbi kılarak vâv ile “zü'l-celâli” (ذُو الْجَلَالِ) şeklinde okumuştur ve onların mushaflarında da böyledir.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ يُوسُفَ الْجُوَيْنِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شَرِيكٍ الشَّافِعِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْجُورَبَذِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَرْبٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ الضَّرِيرُ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا سَلَّمَ مِنَ الصَّلَاةِ لَمْ يَقْعُدْ إِلَّا مِقْدَارَ مَا يَقُولُ: "اللَّهُمَّ أَنْتَ السَّلَامُ وَمِنْكَ السَّلَامُ تَبَارَكْتَ يَا ذَا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ" .
Bize Ebü'l-Hasan Ali b. Yûsuf el-Cüveynî haber verdi, bize Ebû Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Muhammed b. Şerîk eş-Şâfiî haber verdi, bize Abdullah b. Muhammed b. Müslim haber verdi, bize Ebû Bekr el-Cûrebezî anlattı, bize Ahmed b. Harb haber verdi, bize Ebû Muâviye ed-Darîr, Âsım'dan, o Abdullah b. el-Hâris'ten, o da Âişe'den [radıyallâhu anhâ] haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazdan selâm verdiğinde ancak şu kadar otururdu: « اللَّهُمَّ أَنْتَ السَّلَامُ وَمِنْكَ السَّلَامُ تَبَارَكْتَ يَا ذَا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ » «Allahım! Sen selâmsın, selâmet de sendendir. Ey celâl ve ikram sahibi, sen yücelerden yücesin!».