{إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ (٧٧) فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ (٧٨) }
{إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ (٧٧) فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ (٧٨) } “Şüphesiz o, elbette değerli bir Kur’an’dır. (77) Korunmuş bir kitaptadır. (78)”
{فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ} . قَوْلُهُ ﷿: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ} ، قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: مَعْنَاهُ: أُقْسِمُ وَ"لَا" صِلَةٌ، وَكَانَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ يَقْرَأُ: فَلَأُقْسِمُ عَلَى التَّحْقِيقِ. وَقِيلَ: قَوْلُهُ "فَلَا " رَدٌّ لِمَا قَالَهُ الْكُفَّارُ فِي الْقُرْآنِ إِنَّهُ سِحْرٌ وَشِعْرٌ وَكَهَانَةٌ، مَعْنَاهُ: لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا يَقُولُونَ، ثُمَّ اسْتَأْنَفَ الْقَسَمَ، فَقَالَ: {أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: "بِمَوْقِعِ" عَلَى التَّوْحِيدِ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِمَوَاقِعِ عَلَى الْجَمْعِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرَادَ نُجُومَ الْقُرْآنِ، فَإِنَّهُ كَانَ يَنْزِلُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مُتَفَرِّقًا نُجُومًا. وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: أَرَادَ مَغَارِبَ النُّجُومِ وَمَسَاقِطَهَا. وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: أَرَادَ مَنَازِلَهَا. وَقَالَ الْحَسَنُ: أَرَادَ انْكِدَارَهَا وَانْتِثَارَهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
{فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ} “O halde pek yüce Rabbinin adını tesbih et.” Allah Azze ve Celle'nin: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ} “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki” kavli hakkında müfessirlerin çoğu şöyle dedi: Bunun anlamı; "Yemin ederim"dir ve "lâ" (لَا) zaittir (sıladır). Îsâ b. Ömer ise tahkik ile [vurgulayarak] feleuksimu şeklinde okurdu. Şöyle de denilmiştir: O'nun "Felâ" sözü, kâfirlerin Kur'an hakkında sihir, şiir ve kâhinlik olduğuna dair söylediklerine bir reddiyedir. Yani: Durum onların dediği gibi değildir. Sonra yemine yeniden başlayarak: {أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ} “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki” buyurmuştur. Hamza ve Kisâî tekil olarak "bi-mevkıi" (بِمَوْقِعِ) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise çoğul olarak "bi-mevâkıi" (بِمَوَاقِعِ) okumuştur. İbn Abbâs dedi ki: [Bununla] Kur'an'ın parça parça indirilişini kastetmiştir; zira o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e parça parça (bölümler halinde) iniyordu. Bir grup müfessir ise: Yıldızların battığı ve düştüğü yerleri kastetti, dediler. Atâ b. Ebî Rabâh: Onların menzillerini kastetti, dedi. Hasan ise: Kıyamet günü onların kararıp dökülmesini kastetti, dedi.
{وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ إِنَّهُ} ، يَعْنِي هَذَا الْكِتَابَ وَهُوَ مَوْضِعُ الْقَسَمِ. {لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ} عَزِيزٌ مَكْرَمٌ لِأَنَّهُ كَلَامُ اللَّهِ. قَالَ بَعْضُ أَهْلِ المعاني: الكريم الذين مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُعْطِيَ الْخَيْرَ الْكَثِيرَ. {فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ} مَصُونٍ عِنْدَ اللَّهِ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، مَحْفُوظٌ مِنَ الشَّيَاطِينِ.
{وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ إِنَّهُ} “-Şayet bilirseniz gerçekten bu pek büyük bir yemindir- o”, yani bu Kitaptır ve yeminin cevabıdır. {لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ} “elbette değerli bir Kur’an’dır” aziz ve üstündür, çünkü o Allah'ın kelamıdır. Bazı dil âlimleri şöyle dedi: Kerîm, şanı çok hayır vermek olan kimsedir/şeydir. {فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ} “korunmuş bir kitaptadır” Allah katında Levh-i Mahfuz'da muhafaza edilmiş, şeytanlardan korunmuştur.
{لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ (٧٩) }
{لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ (٧٩) } “Ona ancak temizlenenler dokunabilir. (79)”
{لَا يَمَسُّهُ} أَيْ ذَلِكَ الْكِتَابَ الْمَكْنُونَ، {إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ} وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ الْمَوْصُوفُونَ بِالطَّهَارَةِ، يُرْوَى هَذَا عَنْ أَنَسٍ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَأَبِي الْعَالِيَةِ، وَقَتَادَةَ وَابْنِ زَيْدٍ: أَنَّهُمُ الْمَلَائِكَةُ، وَرَوَى حَسَّانُ عَنِ الْكَلْبِيِّ قَالَ: هُمُ السَّفَرَةُ الْكِرَامُ الْبَرَرَةُ.
{لَا يَمَسُّهُ} “Ona dokunamaz” yani o korunmuş kitaba, {إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ} “ancak temizlenenler” onlar da temizlikle vasıflanmış olan meleklerdir. Bu, Enes'ten rivayet edilmiştir; Saîd b. Cübeyr, Ebu'l-Âliye, Katâde ve İbn Zeyd'in kavli de onların melekler olduğu yönündedir. Hassân, Kelbî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Onlar şerefli, itaatkâr kâtiplerdir (meleklerdir).
وَرَوَى مُحَمَّدُ بن الفضيل ١٥٢/أعَنْهُ لَا يَقْرَؤُهُ إِلَّا الْمُوَحِّدُونَ. قَالَ عِكْرِمَةُ: وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَنْهَى أَنْ يُمَكَّنَ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى مِنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ.
Muhammed b. el-Fudayl ondan [şöyle] rivayet etti: "Ona ancak muvahhidler dokunabilir / onu ancak muvahhidler okuyabilir." İkrime dedi ki: İbn Abbâs, Yahudi ve Hristiyanların Kur'an okumasına imkân verilmesini yasaklardı.
قَالَ الْفَرَّاءُ: لَا يَجِدُ طَعْمَهُ وَنَفْعَهُ إِلَّا مَنْ آمَنَ بِهِ .
Ferrâ dedi ki: "Onun tadını ve faydasını ancak ona iman eden bulur".
وَقَالَ قَوْمٌ: مَعْنَاهُ لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ مِنَ الْأَحْدَاثِ وَالْجَنَابَاتِ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ نَفْيٌ وَمَعْنَاهَا نَهْيٌ، قَالُوا: لَا يَجُوزُ لِلْجُنُبِ وَلَا لِلْحَائِضِ وَلَا الْمُحْدِثِ حَمْلُ الْمُصْحَفِ وَلَا مَسُّهُ، وَهُوَ قول عطاء وطاووس، وَسَالِمٍ، وَالْقَاسِمِ، وَأَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ. وَقَالَ الْحَكَمُ، وَحَمَّادُ، وَأَبُو حَنِيفَةَ: يَجُوزُ لِلْمُحْدِثِ وَالْجُنُبِ حَمْلُ الْمُصْحَفِ وَمَسُّهُ. وَالْأَوَّلُ قَوْلُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ.
Bir topluluk da şöyle dedi: Bunun anlamı; "Ona ancak abdestsizlikten ve cünüplükten temizlenmiş olanlar dokunabilir" demektir. Ayetin lafzı nefy (olumsuzluk) olsa da manası nehiy (yasaklama)dir. Şöyle dediler: Cünüp, hayızlı ve abdestsiz kimsenin Mushaf'ı taşıması veya ona dokunması caiz değildir. Bu; Atâ, Tâvûs, Sâlim, el-Kâsım ve ilim ehlinin çoğunun görüşüdür; Mâlik ve Şâfiî de bu görüştedir. Hakem, Hammâd ve Ebû Hanîfe ise: "Abdestsiz ve cünüp olan kimsenin Mushaf'ı taşıması ve ona dokunması caizdir" dediler. Birinci görüş fukahanın çoğunun kavlidir.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ أَنَّ فِي الْكِتَابِ الَّذِي كَتَبَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِعَمْرِو بْنِ حُزْمٍ أَنْ لَا يَمَسَّ الْقُرْآنَ إِلَّا طَاهِرٌ .
Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, bize Ebû İshak el-Hâşimî haber verdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o Abdullah b. Ebî Bekr b. Muhammed b. Amr b. Hazm'dan haber verdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Amr b. Hazm için yazdırdığı mektupta "Kur'an'a ancak temiz olan kimse dokunsun" [ifadesi] vardı.
وَالْمُرَادُ بِالْقُرْآنِ: الْمُصْحَفُ، سَمَّاهُ قُرْآنًا عَلَى قُرْبِ الْجِوَارِ وَالِاتِّسَاعِ. كَمَا رُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: "نَهَى أَنْ يُسَافَرَ بِالْقُرْآنِ إِلَى أَرْضِ الْعَدُوِّ" . وَأَرَادَ بِهِ الْمُصْحَفَ.
Burada Kur'an ile kastedilen Mushaf'tır; yakın komşuluk [alâkası] ve [dildeki] genişlik kabilinden ona Kur'an demiştir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Kur'an ile düşman toprağına yolculuk edilmesini yasakladığı» rivayet edilmiştir; bununla da Mushaf'ı kastetmiştir.
{تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٨٠) أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ (٨١) وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ (٨٢) }
{تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٨٠) أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ (٨١) وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ (٨٢) } “Âlemlerin Rabbi tarafından indirilmiştir. (80) Şimdi siz bu sözü mü küçümsüyorsunuz? (81) Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz? (82)”
{تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} أَيِ الْقُرْآنُ مُنَّزَّلٌ مِنْ عِنْدِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. سُمِّيَ الْمُنَّزَّلُ: تَنْزِيلًا عَلَى اتِّسَاعِ اللُّغَةِ، كَمَا يُقَالُ لِلْمَقْدُورِ: قَدْرٌ، وَلِلْمَخْلُوقِ: خَلْقٌ. {أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ} يَعْنِي الْقُرْآنَ {أَنْتُمْ} يَا أَهْلَ مَكَّةَ {مُدْهِنُونَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مُكَذِّبُونَ. وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: كَافِرُونَ نَظِيرُهُ: "وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ" (الْقَلَمِ -٩) وَالْمُدْهِنُّ وَالْمُدَاهِنُ: الْكَذَّابُ وَالْمُنَافِقُ وَهُوَ مِنَ الْإِدْهَانِ وَهُوَ الْجَرْيُ فِي الْبَاطِنِ عَلَى خِلَافِ الظَّاهِرِ هَذَا أَصْلُهُ، ثُمَّ قِيلَ لِلْمُكَذِّبِ: مُدْهِنٌ وَإِنْ صَرَّحَ بِالتَّكْذِيبِ وَالْكُفْرِ. {وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ} حَظَّكُمْ وَنَصِيبَكُمْ مِنَ الْقُرْآنِ {أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ} قَالَ الْحَسَنُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: خَسِرَ عَبْدٌ لَا يَكُونُ حَظُّهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ إِلَّا التَّكْذِيبَ بِهِ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: مَعْنَاهُ وَتَجْعَلُونَ شُكْرَكُمْ أَنَّكُمْ تَكْذِبُونَ.
{تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbi tarafından indirilmiştir” yani Kur'an âlemlerin Rabbi katından indirilmiştir. Dildeki genişlik kabilinden, indirilene (münezzel) tenzil denilmiştir; nitekim takdir edilene (makdûr) kadr ve yaratılana (mahlûk) halk denildiği gibi. {أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ} “Şimdi siz bu sözü mü” yani Kur'an'ı {أَنْتُمْ} “siz” ey Mekke ehli {مُدْهِنُونَ} “küçümsüyorsunuz / hafife alıyorsunuz?” İbn Abbâs: Yalanlayıcılarsınız, dedi. Mukâtil b. Hayyân ise: Kâfirlersiniz, dedi. Bunun benzeri şudur: “İsterler ki sen yumuşak davranasın, onlar da yumuşak davransınlar” (Kalem, 9). el-Müdhin ve el-müdâhin; yalancı ve münafık demektir. Bu, iç âlemin zahire zıt şekilde cereyan etmesi demek olan idhândan gelir; aslı budur. Sonra yalanlamayı ve küfrü açıkça söylese bile yalanlayana müdhin denilmiştir. {وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ} “Ve rızkınızı [...] kılıyorsunuz” Kur'an'dan payınızı ve nasibinizi {أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ} “yalanlamanızdan ibaret”. Hasan bu ayet hakkında şöyle dedi: Allah'ın Kitabı'ndan nasibi sadece onu yalanlamak olan kul hüsrana uğramıştır. Bir grup müfessir ise: Bunun anlamı, şükrünüzü yalanlamanız kılıyorsunuz demektir, dediler.
وَقَالَ الْهَيْثَمُ بْنُ عَدِيٍّ: إِنَّ مِنْ لُغَةِ أَزِدِ شَنُوءَةَ: مَا رَزَقَ فُلَانٌ بِمَعْنَى مَا شَكَرَ وَهَذَا فِي الِاسْتِسْقَاءِ بِالْأَنْوَاءِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ إِذَا مُطِرُوا: مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا، وَلَا يَرَوْنَ ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ تَعَالَى، فَقِيلَ لَهُمْ: أَتُجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ، أَيْ: شُكْرَكُمْ بِمَا رُزِقْتُمْ، يَعْنِي شُكْرَ رِزْقِكُمُ التَّكْذِيبَ، فَحَذَفَ الْمُضَافَ وَأَقَامَ الْمُضَافَ إِلَيْهِ مَقَامَهُ.
Heysem b. Adiy dedi ki: Ezd-i Şenûe lehçesinde mâ razeka fulânun, şükretmedi anlamındadır. Bu, yıldızlar vesilesiyle yağmur isteme (istiskâ bi'l-envâ) hakkındadır; zira onlar üzerlerine yağmur yağdığında: "Şu ve şu yıldızın batıp doğmasıyla bize yağmur yağdı" derler ve bunu Yüce Allah'ın lütfundan görmezlerdi. Onlara: "Rızkınızı kılıyor musunuz", yani rızıklandırıldığınız şeye şükrünüzü -yani rızkınızın şükrünü- yalanlama mı kılıyorsunuz denildi. Böylece muzâf (tamlanan) hazfedilmiş ve muzâfun ileyh (tamlayan) onun yerine geçirilmiştir.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ زَيْدِ ابن خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ قَالَ: صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صَلَاةَ الصُّبْحِ بِالْحُدَيْبِيَةِ عَلَى أَثَرِ سَمَاءٍ كَانَتْ مِنَ اللَّيْلِ، فَلَمَّا انْصَرَفَ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ فَقَالَ: "هَلْ تَدْرُونَ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ؟ قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ: قَالَ: أَصْبَحَ مِنْ عِبَادِي مُؤْمِنٌ بِي وَكَافِرٌ، فَأَمَّا مَنْ قَالَ: مُطِرْنَا بِفَضْلِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ فَذَلِكَ مُؤْمِنٌ بِي وَكَافِرٌ بِالْكَوَاكِبِ، وَأَمَّا مَنْ قَالَ: مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا وَكَذَا، فَذَلِكَ كَافِرٌ بِي وَمُؤْمِنٌ بِالْكَوَاكِبِ" . وَرَوَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَزَادَ: فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ "فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ" إِلَى قَوْلِهِ: "وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ" (الْوَاقِعَةِ -٨٢) .
Bize Ebü'l-Hasan es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, bize Ebû İshak el-Hâşimî haber verdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Sâlih b. Keysân'dan, [o] Ubeydullâh b. Abdillâh b. Utbe b. Mes'ûd'dan, [o da] Zeyd b. Hâlid el-Cühenî'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, geceleyin yağan yağmurun ardından Hudeybiye'de bize sabah namazını kıldırdı. Namazı bitirince cemaate dönüp şöyle buyurdu: «Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz?» [Sahâbîler]: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. Şöyle buyurdu: «[Allah Teâlâ] buyurdu ki: 'Kullarımdan kimi Bana inanmış, kimi de Beni inkâr etmiş olarak sabahladı. "Allah'ın lütuf ve rahmetiyle üzerimize yağmur yağdı" diyen kimse Bana iman etmiş, yıldızları inkâr etmiş olur. "Şu ve şu yıldızın batıp doğmasıyla bize yağmur yağdı" diyen kimse ise Beni inkâr etmiş, yıldızlara inanmış olur.'» Bunu İbn Abbâs da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiş ve şu ziyadeyi yapmıştır: Bunun üzerine {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ} “Hayır, yıldızların yerlerine yemin ederim ki” ayetinden {وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ} “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” (Vâkıa, 82) kavline kadar [olan ayetler] indi.
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَدِ الْقَاهِرِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْمُرَادِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، أَخْبَرَنَا أَبُو يُونُسَ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "مَا أَنْزِلُ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ بَرَكَةٍ إِلَّا أَصْبَحَ فَرِيقٌ مِنَ النَّاسِ بِهَا كَافِرِينَ، يُنْزِلُ اللَّهُ تَعَالَى الْغَيْثَ فَيَقُولُونَ: مُطِرْنَا بِكَوْكَبِ كَذَا وَكَذَا" .
Bize İsmâil b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgâfir b. Muhammed haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî haber verdi, bize İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân haber verdi, bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, bana Muhammed b. Seleme el-Murâdî anlattı, bize Abdullah b. Vehb, Amr b. el-Hâris'ten anlattı, Ebû Yûnus ona haber verip Ebû Hüreyre'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: "Allah gökten hiçbir bereket indirmez ki insanların bir kısmı onunla kâfir olarak sabahlamış olmasın. Yüce Allah yağmuru indirir, onlar ise: 'Bize şu ve şu yıldız sebebiyle yağmur yağdırıldı' derler".
{فَلَوْلَا إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ (٨٣) وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ (٨٤) وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَلَكِنْ لَا تُبْصِرُونَ (٨٥) فَلَوْلَا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ (٨٦) تَرْجِعُونَهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٨٧) فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٨٨) فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ (٨٩) }
{فَلَوْلَا إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ (٨٣) وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ (٨٤) وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَلَكِنْ لَا تُبْصِرُونَ (٨٥) فَلَوْلَا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ (٨٦) تَرْجِعُونَهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٨٧) فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٨٨) فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ (٨٩) } “Hele can boğaza dayandığı zaman, (83) Ki siz o sırada bakar durursunuz. (84) Biz ona sizden daha yakınız, fakat siz görmezsiniz. (85) Eğer hesaba çekilmeyecek / ceza görmeyecek iseniz, (86) Şayet doğru söylüyorsanız onu geri çevirsenize! (87) Ama eğer o yaklaştırılanlardan ise, (88) Artık ona bir rahatlık, güzel bir rızık ve nimet cenneti vardır. (89)”
قَوْلُهُ ﷿: {فَلَوْلَا} فَهَلَّا {إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ} أَيْ بَلَغَتِ النَّفْسُ الْحُلْقُومَ عِنْدَ الْمَوْتِ. {وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ} يُرِيدُ وَأَنْتُمْ يَا أَهْلَ الْمَيِّتِ تَنْظُرُونَ إِلَيْهِ مَتَى تَخْرُجُ نَفْسُهُ. وَقِيلَ: مَعْنَى قَوْلِهِ "تَنْظُرُونَ" أَيْ إِلَى أَمْرِي وَسُلْطَانِي لَا يُمْكِنُكُمُ الدَّفْعُ وَلَا تَمْلِكُونَ شَيْئًا. {وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ} بِالْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ وَالرُّؤْيَةِ. وَقِيلَ: وَرُسُلُنَا الَّذِينَ يَقْبِضُونَ رُوحَهُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ {وَلَكِنْ لَا تُبْصِرُونَ} الَّذِينَ حَضَرُوهُ. {فَلَوْلَا} فَهَلَّا {إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ} مَمْلُوكِينَ وَقَالَ أَكْثَرُهُمْ: مُحَاسَبِينَ وَمَجْزِيِّينَ. {تَرْجِعُونَهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} أَيْ تَرُدُّونَ نَفْسَ هَذَا الْمَيِّتِ إِلَى جَسَدِهِ بَعْدَمَا بَلَّغَتِ الْحُلْقُومَ فَأَجَابَ عَنْ قَوْلِهِ: "فَلَوْلَا إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ" وَعَنْ قَوْلِهِ: "فَلَوْلَا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ" بِجَوَابٍ وَاحِدٍ. وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ ﷿: "فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ" (الْبَقَرَةِ -٣٨) أُجِيبَا بِجَوَابٍ وَاحِدٍ، مَعْنَاهُ: إِنْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا تَقُولُونَ -أَنَّهُ لَا بَعْثَ وَلَا حِسَابَ وَلَا إِلَهَ يُجَازِي -فَهَلَّا تَرُدُّونَ نَفْسَ مَنْ يَعِزُّ عَلَيْكُمْ إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ، وَإِذَا لَمْ يُمْكِنُكُمْ ذَلِكَ فَاعْلَمُوا أَنَّ الْأَمْرَ إِلَى غَيْرِكُمْ وَهُوَ اللَّهُ ﷿ فَآمَنُوا بِهِ. ثُمَّ ذَكَرَ طَبَقَاتِ الْخَلْقِ عِنْدَ الْمَوْتِ وَبَيَّنَ دَرَجَاتِهِمْ فَقَالَ: {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ} {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ} وَهُمُ السَّابِقُونَ. {فَرَوْحٌ} قَرَأَ يَعْقُوبُ "فَرُوحٌ" بِضَمِّ الرَّاءِ
Azîz ve Celîl olan Allâh'ın: {فَلَوْلَا} “Bari...” yani [neden yapmıyorsunuz?] {إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ} “[can] boğaza dayandığı zaman” buyruğu, yani ölüm anında can boğaza ulaştığında demektir. {وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ} “Ki siz o sırada bakar durursunuz”, yani siz ey ölünün yakınları, onun canının ne zaman çıkacağına bakar durursunuz, demektir. Şöyle de denilmiştir: O'nun “tanzurûn” (bakarsınız) buyruğunun anlamı; Benim emrime ve hükümranlığıma [çaresizce bakar durursunuz], [ölümü] savuşturmaya güç yetiremezsiniz ve hiçbir şeye mâlik olamazsınız, demektir. {وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ} “Biz ona sizden daha yakınız”; ilim, kudret ve görme bakımından. Şöyle de denilmiştir: Onun ruhunu kabzeden elçilerimiz [melekler] ona sizden daha yakındır, {وَلَكِنْ لَا تُبْصِرُونَ} “fakat siz görmezsiniz”, yani onun yanında hazır bulunanları [göremezsiniz]. {فَلَوْلَا} “Bari...” {إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ} “eğer hesaba çekilmeyecek / bir ceza ve mükâfata tabi tutulmayacaksanız”, yani [başkasına] kul ve mülk değilseniz. Çoğunluk ise: "Hesaba çekilmeyecek ve ceza/karşılık görmeyecekseniz" demiştir. {تَرْجِعُونَهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru söylüyorsanız onu geri çevirsenize!” yani [can] boğaza ulaştıktan sonra bu ölünün canını bedenine geri döndürsenize! [Allâh Teâlâ], “فَلَوْلَا إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ” buyruğu ile “فَلَوْلَا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ” buyruğuna tek bir cevap vermiştir. Bunun bir benzeri de Azîz ve Celîl olan Allâh'ın şu buyruğudur: "فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ" (el-Bakara, 38). [Buradaki iki şart da] tek bir cevapla karşılanmıştır. Bunun manası şudur: Şayet durum sizin dediğiniz gibi -yeniden dirilmenin, hesabın ve karşılık verecek bir ilâhın bulunmadığı şeklinde- ise, [can] boğaza dayandığında pek değer verdiğiniz kişinin canını geri döndürsenize! Şayet buna güç yetiremiyorsanız bilin ki iş ve hüküm sizin dışınızda birine, yani Azîz ve Celîl olan Allâh'a aittir; öyleyse O'na iman edin! Daha sonra [Allâh Teâlâ], ölüm anında insanların sınıflarını zikredip mertebelerini açıklayarak şöyle buyurdu: {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ} “Fakat eğer o [ölen kişi], [Allâh'a] yakın kılınanlardan ise”; onlar [hayırda] öne geçenlerdir. {فَرَوْحٌ} “artık [onun için] bir rahatlık...” Ya'kûb, râ harfinin zammesiyle "ferûhun" (فَرُوحٌ) şeklinde okumuştur.
وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، فَمَنْ قَرَأَ بِالضَّمِّ، قَالَ الْحَسَنُ مَعْنَاهُ: تَخْرُجُ رُوحُهُ فِي الرَّيْحَانِ، وَقَالَ قَتَادَةُ: الرُّوحُ الرَّحْمَةُ أَيْ لَهُ الرَّحْمَةُ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ فَحَيَاةٌ وَبَقَاءٌ لَهُمْ.
Diğerleri ise fetha ile okumuştur. Zamme ile okuyana göre Hasan bunun anlamının: "Ruhu reyhan içinde çıkar" demek olduğunu söyledi. Katâde ise: Rûh, rahmettir; yani onun için rahmet vardır, dedi. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, onlar için hayat ve bekadır.
وَمَنْ قَرَأَ بِالْفَتْحِ مَعْنَاهُ: فَلَهُ رَوْحٌ وَهُوَ الرَّاحَةُ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: فَرَحٌ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: مَغْفِرَةٌ وَرَحْمَةٌ.
Fetha ile okuyana göre ise bunun anlamı: Onun için revh vardır ki bu da rahatlıktır; bu Mücâhid'in kavlidir. Saîd b. Cübeyr: Sevinçtir, dedi. Dahhâk ise: Mağfiret ve rahmettir, dedi.
{وَرَيْحَانٌ} اسْتِرَاحَةٌ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: رِزْقٌ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ الرِّزْقُ بِلِسَانِ حِمْيَرَ، يُقَالُ: خَرَجْتُ أَطْلُبُ رَيْحَانَ اللَّهِ أَيْ رِزْقَ اللَّهِ.
{وَرَيْحَانٌ} “ve güzel bir koku/rızık vardır” istirahat demektir. Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr: Rızıktır, dediler. Mukâtil: O, Himyer lügatinde rızıktır; Araplar: "Allah'ın reyhanını aramaya çıktım" derler ki bu; Allah'ın rızkını [aramaya çıktım], demektir.
وَقَالَ آخَرُونَ: هُوَ الرَّيْحَانُ الَّذِي يُشَمُّ. قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: لَا يُفَارِقُ أَحَدٌ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ الدُّنْيَا حَتَّى يُؤْتَى بِغُصْنٍ مِنْ رَيْحَانِ الْجَنَّةِ فَيَشُمُّهُ ثُمَّ تُقْبَضُ رُوحُهُ. .
Başkaları ise şöyle dedi: O, koklanan reyhandır. Ebu'l-Âliye dedi ki: Mukarrebûn olan kimselerden hiçbiri, kendisine cennet reyhanından bir dal getirilip onu koklamadıkça dünyadan ayrılmaz; ardından ruhu kabzedilir.
{وَجَنَّةُ نَعِيمٍ} قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ: "الرَّوْحُ" النَّجَاةُ مِنَ النَّارِ، وَ"الرَّيْحَانُ" دُخُولُ دَارِ الْقَرَارِ.
{وَجَنَّةُ نَعِيمٍ} “ve nimet cenneti vardır”. Ebû Bekr el-Verrâk dedi ki: "er-Ravh", cehennem ateşinden kurtulmaktır; "er-Reyhân" ise karar yurduna (cennete) girmektir.
{وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩١) وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢) }
{وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩١) وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢) } “Ama eğer amel defteri sağından verilenlerden ise, (90) Artık sana amel defteri sağından verilenlerden selâm olsun! (91) Fakat yalanlayıcı sapıklardan ise, (92)”
{وَأَمَّا إِنْ كَانَ} الْمُتَوَفَّى {مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ} أَيْ سَلَامَةٌ لَكَ يَا مُحَمَّدُ مِنْهُمْ فَلَا تَهْتَمَّ لَهُمْ، فَإِنَّهُمْ سَلِمُوا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ أَوْ أَنَّكَ تَرَى فِيهِمْ مَا تُحِبُّ مِنَ السَّلَامَةِ.
{وَأَمَّا إِنْ كَانَ} “Ama eğer [...] ise” vefat eden kimse {مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ} “amel defteri sağından verilenlerden ise, artık sana amel defteri sağından verilenlerden selâm olsun!” yani ey Muhammed, onlardan yana sana esenlik olsun; artık onlar için tasalanma, zira onlar Allah'ın azabından kurtulmuşlardır veya sen onlarda selamet namına sevdiğin şeyleri göreceksin.
قال مقاتل: ١٥٢/ب هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَتَجَاوَزُ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ وَيَقْبَلُ حَسَنَاتِهِمْ.
Mukâtil dedi ki: O, Yüce Allah'ın onların kötülüklerini bağışlaması ve iyiliklerini kabul etmesidir.
وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُ: مُسَلَّمٌ لَكَ أَنَّهُمْ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ، أَوْ يُقَالُ لِصَاحِبِ الْيَمِينِ: مُسَلَّمٌ لَكَ أَنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ وَأَلْفَيْتُ إِنْ كَالرَّجُلِ يَقُولُ إِنِّي مُسَافِرٌ عَنْ قَلِيلٍ، فَيَقُولُ لَهُ: أَنْتَ مُصَدَّقٌ مُسَافِرٌ عَنْ قَلِيلٍ، وَقِيلَ: "فَسَلَامٌ لَكَ" أَيْ عَلَيْكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ. {وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ} بِالْبَعْثِ {الضَّالِّينَ} عَنِ الْهُدَى وَهُمْ أَصْحَابُ الْمَشْئَمَةِ.
Ferrâ ve başkaları şöyle demiştir: Onların amel defteri sağından verilenlerden olduğu sana teslim edilmiş [bildirilmiş]tir. Yahut amel defteri sağından verilen kimseye: “Senin amel defteri sağından verilenlerden olduğun sana teslim edilmiş [müjdelenmiş]tir” denilir. Bu durum bir adamın, “Ben az sonra yolculuğa çıkıyorum” demesine karşılık diğerinin ona: “Doğru söyledin, [demek] az sonra yolculuğa çıkıyorsun” demesi gibidir. [Bir diğer görüşe göre] {فَسَلَامٌ لَكَ} ifadesinin, amel defteri sağından verilenlerden sana selâm olsun, anlamında olduğu söylenmiştir. {وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ} “Ama eğer yalanlayanlardan” öldükten sonra dirilmeyi [yalanlayanlardan], {الضَّالِّينَ} “[ve] sapkınlardan ise” doğru yoldan [sapanlardan ise]; onlar amel defterleri solundan verilenlerdir (ashâb-ı meş'eme).
{فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (٩٣) وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ (٩٤) إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ (٩٥) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٩٦) }
{فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (٩٣) وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ (٩٤) إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ (٩٥) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٩٦) } “Artık kaynar sudan bir ziyafet, (93) Ve cehenneme atılma vardır. (94) Şüphesiz bu, kesin gerçeğin ta kendisidir. (95) O halde pek yüce Rabbinin adını tesbih et. (96)”
{فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ} فَالَّذِي يُعَدُّ لَهُمْ حَمِيمُ جَهَنَّمَ. {وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ} وَإِدْخَالُ نَارٍ عَظِيمَةٌ. {إِنَّ هَذَا} يَعْنِي مَا ذَكَرَ مِنْ قِصَّةِ الْمُحْتَضِرِينَ {لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} أَيِ الْحَقُّ الْيَقِينُ أَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ. {فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ} قِيلَ: فَصَلِّ بِذِكْرِ رَبِّكَ وَأَمْرِهِ وَقِيلَ: "الْبَاءُ" زَائِدَةٌ أَيْ فَسُبَحِ اسْمَ رَبِّكَ الْعَظِيمِ.
{فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ} “Artık kaynar sudan bir ziyafet vardır” onlar için hazırlanan şey cehennemin kaynar suyudur. {وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ} “Ve cehenneme atılma vardır” büyük bir ateşe sokulmadır. {إِنَّ هَذَا} “Şüphesiz bu” yani can çekişenler hakkında zikredilen bu kıssa {لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} “kesin gerçeğin ta kendisidir” yani kesin haktır; onu kendisine izafe etmiştir. {فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ} “O halde pek yüce Rabbinin adını tesbih et”. Şöyle denilmiştir: Rabbinin zikriyle ve emriyle namaz kıl. Şöyle de denilmiştir: Bâ harfi zaittir; yani pek yüce Rabbinin ismini tesbih et, demektir.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الشُّرَيْحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الثَّعْلَبِيُّ أَخْبَرَنَا ابْنُ فَنْجَوَيْهِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا حَمْزَةُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكَاتِبُ، حَدَّثَنَا نُعَيمُ بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ مُوسَى بْنِ أَيُّوبَ الْغَافِقِيِ عَنْ عَمِّهِ وَهُوَ إِيَاسُ بْنُ عَامِرٍ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْجُهَنِيِّ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ "فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ" قَالَ: "اجْعَلُوهَا فِي رُكُوعِكُمْ" وَلَمَّا نَزَلَتْ "سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى" قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: اجْعَلُوهَا فِي سُجُودِكُمْ" .
Bize Ahmed b. İbrâhim eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ahmed b. Muhammed b. İbrâhim es-Sa'lebî haber verdi, bize İbn Fencüveyh haber verdi, bize İbn Ebî Şeybe haber verdi, bize Hamza b. Muhammed el-Kâtib anlattı, bize Nuaym b. Hammâd anlattı, bize Abdullah b. el-Mübârek, Mûsâ b. Eyyûb el-Gâfikî'den, o amcası İyâs b. Âmir'den, o Ukbe b. Âmir el-Cühenî'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Pek yüce Rabbinin adını tesbih et" ayeti indiğinde: "Bunu rükûlarınızda yapın" buyurdu. "En yüce Rabbinin adını tesbih et" indiğinde ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bunu secdelerinizde yapın" buyurdu.
أَخْبَرَنَا أَبُو عُثْمَانَ الضَّبِّيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدِ الْجَرَّاحِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْمَحْبُوبِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ عَنِ الْأَعْمَشِ قَالَ: سَمِعْتُ سَعْدَ بْنَ عُبَيْدَةَ يُحَدِّثُ عَنِ الْمُسْتَوْرِدِ، عَنْ صِلَةَ بْنِ زُفَرَ، عَنْ حُذَيْفَةَ، أَنَّهُ صَلَّى مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فَكَانَ يَقُولُ فِي رُكُوعِهِ: "سُبْحَانَ رَبِّي الْعَظِيمِ وَفِي سُجُودِهِ سُبْحَانَ رُبِّيَ الْأَعْلَى، وَمَا أَتَى عَلَى آيَةِ رَحْمَةٍ إِلَّا وَقَفَ وَسَأَلَ، وَمَا أَتَى عَلَى آيَةِ عَذَابٍ إِلَّا وَقَفَ وَتَعَوَّذَ" .
Bize Ebû Osmân ed-Dabbî haber verdi, bize Ebû Muhammed el-Cerrâhî haber verdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Mahbûbî anlattı, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî anlattı, bize Mahmûd b. Gaylân anlattı, bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-A'meş'ten haber verdi; o şöyle dedi: Sa'd b. Ubeyde'yi, el-Müstevrid'den, o Sıla b. Züfer'den, o Huzeyfe'den [şöyle] rivayet ederken işittim: O, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte namaz kıldı. O (Resûlullah), rükûunda: «سُبْحَانَ رَبِّي الْعَظِيمِ» «Yüce Rabbimi her türlü noksanlıktan tenzih ederim», secdesinde ise: «سُبْحَانَ رُبِّيَ الْأَعْلَى» «En yüce olan Rabbimi her türlü noksanlıktan tenzih ederim» derdi. Bir rahmet ayetine geldiğinde mutlaka durur ve [rahmet] dilerdi; bir azap ayetine geldiğinde de mutlaka durur ve [Allah'a] sığınırdı.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، أَخْبَرَنَا عِمَارَةُ بْنُ الْقَعْقَاعِ عَنْ أَبِي زَرْعَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "كَلِمَتَانِ خَفِيفَتَانِ عَلَى اللِّسَانِ ثَقِيلَتَانِ فِي الْمِيزَانِ حَبِيبَتَانِ إِلَى الرَّحْمَنِ: سُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ، سُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِيمِ" .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil anlattı, bize Kuteybe b. Saîd anlattı, bize Muhammed b. Fudayl anlattı, bize Umâre b. el-Ka'kâ', Ebû Zür'a'dan, o Ebû Hüreyre'den haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Dile hafif, mizanda ağır, Rahmân'a pek sevimli iki kelime vardır: Sübhânallâhi ve bi-hamdihî, sübhânallâhi'l-azîm (Allah'ı hamdiyle tesbih ederim, pek yüce Allah'ı tenzih ve tesbih ederim)".
أَخْبَرَنَا أَبُو نَصْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْجُلَّفْرِيُّ حَدَّثَنِي أَبُو الْقَاسِمِ تَمَّامُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِّيُّ بِدِمَشْقَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ الْبَزَّازُ وَأَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ حَذْلَمٍ وَابْنُ رَاشِدٍ قَالُوا: أَخْبَرَنَا بَكَّارُ بْنُ قُتَيْبَةَ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا حَجَّاجُ الصَّوَّافُ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. "مَنْ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِيمِ وَبِحَمْدِهِ، غُرِسَتْ لَهُ نَخْلَةً فِي الْجَنَّةِ".
Bize Ebû Nasr Muhammed b. el-Hasan el-Cüllefrî haber verdi, bana Şam'da Ebu'l-Kâsım Temmâm b. Muhammed b. Abdillâh er-Râzî anlattı, bize Ali b. el-Hüseyin el-Bezzâz, Ahmed b. Süleymân b. Hazlem ve İbn Râşid anlattılar; dediler ki: Bize Bekkâr b. Kuteybe haber verdi, bize Ravh b. Ubâde anlattı, bize Haccâc es-Savvâf, Ebû'z-Zübeyr'den, o Câbir'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Kim: 'Sübhânallâhi'l-azîmi ve bi-hamdihî (Pek yüce Allah'ı hamdiyle tesbih ederim)' derse, onun için cennette bir hurma ağacı dikilir".
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الرَّيَّانِيُّ حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبَدِ الْأَعْلَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي السَّرِيُّ بْنُ يَحْيَى أَنَّ شُجَاعًا حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي طِيبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْوَاقِعَةِ كُلَّ لَيْلَةٍ لَمْ تُصِبْهُ فَاقَةٌ أَبَدًا" وَكَانَ أَبُو طَيْبَةَ لَا يَدَعُهَا أَبَدًا.
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verip dedi ki: Bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem'ân haber verdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr er-Reyyânî anlattı, bize Humeyd b. Zenceveyh anlattı, bize Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bana es-Serî b. Yahyâ, Şucâ'ın kendisine Ebû Tıybe'den, onun da Abdullah b. Mes'ûd'dan [şöyle] rivayet ettiğini haber verdi: O dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Her kim her gece Vâkıa Suresi'ni okursa, ona ebediyen fakirlik isabet etmez.» Ebû Tıybe bu sureyi [okumayı] asla terk etmezdi.