Binûn

Kalem — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: {سَنَسْتَدْرِجُهُمْ} سَنَأْخُذُهُمْ بِالْعَذَابِ {مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ} ، فَعُذِّبُوا يَوْمَ بَدْرٍ. {وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ} اصْبِرْ عَلَى أَذَاهُمْ لِقَضَاءِ رَبِّكَ {وَلَا تَكُنْ} فِي الضَّجَرِ وَالْعَجَلَةِ {كَصَاحِبِ الْحُوتِ} وَهُوَ يُونُسُ بْنُ مَتَّى {إِذْ نَادَى} رَبَّهُ [فِي] بَطْنِ الْحُوتِ {وَهُوَ مَكْظُومٌ} مَمْلُوءٌ غَمًّا.

Yüce Allah'ın şu âyeti: { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ } “Biz onları derece derece helake yaklaştıracağız”, yani onları azapla yakalayacağız; { مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ } “bilemeyecekleri bir yönden”. Nitekim Bedir günü azaba uğratıldılar. { وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ } “Onlara mühlet veriyorum; doğrusu Benim tuzağım/tedbirim pek sağlamdır. Yoksa sen onlardan bir ücret istiyorsun da bu yüzden ağır bir borç altında mı eziliyorlar? Yoksa gaybın bilgisi onların yanında da onlar mı [ondan] yazıyorlar? Öyleyse Rabbinin hükmüne sabret”; Rabbinin takdiri gereğince onların eziyetlerine sabret. { وَلَا تَكُنْ } “Ve olma”, sabırsızlık ve acelecilikte [olma], { كَصَاحِبِ الْحُوتِ } “balık sahibi gibi”; o da Yûnus b. Mettâ'dır. { إِذْ نَادَى } “Hani seslenmişti”; balığın karnında Rabbine [seslenmişti]; { وَهُوَ مَكْظُومٌ } “o, kederle dolu iken”, gam ve kederle dopdolu bir hâlde iken.

{لَوْلَا أَنْ تَدَارَكَهُ} أَدْرَكَتْهُ {نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ} حِينَ رَحِمَهُ وَتَابَ عَلَيْهِ {لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ} لَطُرِحَ بِالْفَضَاءِ مِنْ بَطْنِ الْحُوتِ {وَهُوَ مَذْمُومٌ} يُذَمُّ وَيُلَامُ بِالذَّنْبِ [يُذْنِبُهُ] .

{ لَوْلَا أَنْ تَدَارَكَهُ } “Eğer ona erişmemiş olsaydı”, ona yetişmeseydi, { نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Rabbinden bir nimet/lütuf”; ona merhamet edip tövbesini kabul ettiği zaman; { لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ } “çıplak bir yere atılacaktı”, balığın karnından açık bir alana fırlatılıp atılacaktı; { وَهُوَ مَذْمُومٌ } “kınanmış bir hâlde”, [işlediği] günahtan ötürü yerilmiş ve kınanmış olarak.

{فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ} اصْطَفَاهُ {فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ}

{ فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ } “Fakat Rabbi onu seçti”, onu seçkin kıldı; { فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ } “ve onu salihlerden kıldı.”

{وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ (٥١) وَمَا هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (٥٢) }

{ وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ (٥١) وَمَا هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (٥٢) } “O inkâr edenler Zikr'i (Kur'an'ı) işittikleri zaman, neredeyse seni gözleriyle devireceklerdi ve: 'O kesinlikle bir delidir' diyorlar. Hâlbuki o (Kur'an), âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir.”

{وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ} وَذَلِكَ أَنَّ الْكُفَّارَ أَرَادُوا أَنْ يُصِيبُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِالْعَيْنِ فَنَظَرَ إِلَيْهِ قَوْمٌ مِنْ قُرَيْشٍ وَقَالُوا: مَا رَأَيْنَا مِثْلَهُ وَلَا مِثْلَ حُجَجِهِ.

{ وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ } “O inkâr edenler neredeyse seni gözleriyle devireceklerdi”; bu, kâfirlerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e nazar değdirmek istemeleri sebebiyle idi. Kureyş'ten bir topluluk ona baktı ve: "Ne onun gibisini ne de delillerinin benzerini gördük" dediler.

وَقِيلَ: كَانَتِ الْعَيْنُ فِي بَنِي أَسَدٍ حَتَّى كَانَتِ النَّاقَةُ وَالْبَقَرَةُ السَّمِينَةُ تَمُرُّ بِأَحَدِهِمْ فَيُعَايِنُهَا ثُمَّ يَقُولُ: يَا جَارِيَةُ خُذِي الْمِكْتَلَ وَالدَّرَاهِمَ فَأْتِينَا بِشَيْءٍ مِنْ لَحْمِ هَذِهِ فَمَا تَبْرَحُ حَتَّى تَقَعَ

Şöyle de denilmiştir: Nazar [özelliği] Benî Esed kabilesinde vardı; öyle ki semiz bir dişi deve yahut sığır onlardan birinin önünden geçtiğinde ona nazar eder, sonra da: "Ey cariye! Sepeti ve dirhemleri al, bize şunun etinden bir miktar getir!" derdi; çok geçmeden o hayvan [yere] düşerdi

بِالْمَوْتِ فَتُنْحَرَ .

ölür ve kesilirdi.

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ رَجُلٌ مِنَ الْعَرَبِ يَمْكُثُ لَا يَأْكُلُ يَوْمَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا ثُمَّ يَرْفَعُ جَانِبَ خِبَائِهِ فَتَمُرُّ بِهِ الْإِبِلُ فَيَقُولُ: لَمْ أَرَ كَالْيَوْمِ إِبِلًا وَلَا غَنَمًا أَحْسَنَ مِنْ هَذِهِ، فَمَا تَذْهَبُ إِلَّا قَلِيلًا حَتَّى تَسْقُطَ مِنْهَا طَائِفَةٌ وَعِدَّةٌ، فَسَأَلَ الْكَفَّارُ هَذَا الرَّجُلَ أَنْ يُصِيبَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِالْعَيْنِ وَيَفْعَلَ بِهِ مِثْلَ ذَلِكَ، فَعَصَمَ اللَّهُ نَبِيَّهُ وَأَنْزَلَ: "وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ" أَيْ وَيَكَادُ وَدَخَلَتِ اللَّامُ فِي "ليزلقونك" لمكان ١٧٣/ب "إِنَّ" وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ: "لَيَزْلِقُونَكَ" بِفَتْحِ الْيَاءِ، وَالْآخَرُونَ بِضَمِّهَا وَهُمَا لُغَتَانِ، يُقَالُ: زَلَقَهُ يَزلُقُهُ زَلَقًا وَأَزْلَقَهُ يُزْلِقُهُ إِزْلَاقًا.

Kelbî şöyle dedi: Araplardan bir adam iki veya üç gün hiçbir şey yemeden durur, sonra çadırının bir tarafını kaldırır, develer onun önünden geçerken: "Bugünkü gibi güzel ne bir deve ne de bir koyun gördüm" derdi. Çok geçmeden onlardan bir grup veya birkaçı yere düşerdi. Kâfirler bu adamdan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e de göz değdirmesini ve ona da aynısını yapmasını istediler. Fakat Allah Nebîsi'ni korudu ve: "Şüphesiz inkâr edenler neredeyse seni gözleriyle devireceklerdi" ayetini indirdi. Yani "ve yekâdü" demektir; "leyuzlikûneke" kelimesindeki lâm [harfi] "inne"nin varlığı sebebiyle gelmiştir [173/b]. Medine ehli "ye" harfinin fethasıyla "leyezlikûneke", diğerleri ise dammesiyle okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lehçedir; "zelekahû yezlükuhû zalkan" ve "ezlekahû yüzlikuhû izlâkan" denilir.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ: يُنْفِذُونَكَ، وَيُقَالُ: زَلِقَ السَّهْمُ: إِذَا أُنَفِذَ.

İbn Abbâs şöyle dedi: Bunun manası: "Seni delip geçerler" demektir. Ok delip geçtiğinde "zelika's-sehmu" denilir.

قَالَ السُّدِّيُّ: يُصِيبُونَكَ بعيونهم. قال النضير بْنُ شُمَيْلٍ: يُعِينُونَكَ. وَقِيلَ: يُزِيلُونَكَ.

Süddî: "Gözleriyle sana isabet ettirirler (nazar ederler)" dedi. Nadr b. Şümeyl: "Sana nazar ederler" dedi. "Seni [yerinden] kaydırırlar" da denilmiştir.

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: يَصْرَعُونَكَ. وَقِيلَ: يَصْرِفُونَكَ عَمًّا أَنْتَ عَلَيْهِ مِنْ تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ.

Kelbî: "Seni yere sererler/devirirler" dedi. "Seni tebliğ etmekte olduğun peygamberlik vazifesinden çevirirler" de denilmiştir.

قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: لَيْسَ يُرِيدُ أَنَّهُمْ يُصِيبُونَكَ بِأَعْيُنِهِمْ كَمَا يُصِيبُ الْعَائِنُ بِعَيْنِهِ مَا يُعْجِبُهُ، وَإِنَّمَا أَرَادَ أَنَّهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ إِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ نَظَرًا شَدِيدًا بِالْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ، يَكَادُ يُسْقِطُكَ .

İbn Kuteybe şöyle dedi: [Ayetle] nazar değdiren kimsenin beğendiği şeye göz değdirmesi gibi onların da sana göz değdirmelerini kastetmemektedir; bilakis sen Kur'an okuduğun zaman, sana neredeyse seni yere düşürecek derecede şiddetli bir düşmanlık ve kinle baktıklarını kastetmiştir.

وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يَعْنِي مِنْ شِدَّةِ عَدَاوَتِهِمْ يَكَادُونَ بِنَظَرِهِمْ نَظَرَ الْبَغْضَاءِ أَنْ يَصْرَعُوكَ. وَهَذَا مُسْتَعْمَلٌ فِي [كَلَامِ الْعَرَبِ] يَقُولُ الْقَائِلُ: نَظَرَ إِلَيَّ نَظَرًا يَكَادُ يَصْرَعُنِي، وَنَظَرًا يَكَادُ يَأْكُلُنِي. يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْمَعْنَى: أَنَّهُ قَرَنَ هَذَا النَّظَرَ بِسَمَاعِ الْقُرْآنِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: {لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ} وَهْمْ كَانُوا يَكْرَهُونَ ذَلِكَ أَشَدَّ الْكَرَاهِيَةِ فَيُحِدُّونَ إِلَيْهِ النَّظَرَ بِالْبَغْضَاءِ {وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ} أَيْ يَنْسُبُونَهُ إِلَى الْجُنُونِ إِذَا سَمِعُوهُ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ. فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى:

Zeccâc şöyle dedi: Yani düşmanlıklarının şiddetinden ötürü, kin dolu bakışlarıyla neredeyse seni yere sereceklerdi. Bu, [Arap kelamında] kullanılan bir ifadedir; nitekim biri: "Bana neredeyse beni yere serecek gibi baktı", "Bana neredeyse beni yiyecek gibi baktı" der. Bu mananın doğruluğuna şu delildir: Yüce Allah bu bakışı Kur'an'ı işitmeye bağlamış ve şöyle buyurmuştur: { لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ } “Zikr'i (Kur'an'ı) işittikleri zaman”. Onlar bundan son derece nefret ediyor, bu yüzden ona kin dolu keskin bakışlarla bakıyorlardı; { وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ } “ve: 'O kesinlikle bir delidir' diyorlar”; yani onun Kur'an okuduğunu işittiklerinde onu deliliğe nispet ediyorlardı. Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu:

{وَمَا هُوَ} يَعْنِي الْقُرْآنَ {إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَوْعِظَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ. قَالَ

{ وَمَا هُوَ } “O değildir” yani Kur'an { إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ } “âlemler için bir öğütten başkası”. İbn Abbâs: “Müminler için bir öğüttür” dedi. Şöyle dedi:

الْحَسَنُ: دَوَاءُ إِصَابَةِ الْعَيْنِ أَنْ يَقْرَأَ الْإِنْسَانُ هَذِهِ الْآيَةَ .

Hasan: "Nazar değmesinin ilacı, insanın bu ayeti okumasıdır" dedi.

أَخْبَرْنَا أَبُو عَلِيٍّ حَسَّانُ بْنُ سَعِيدٍ الْمَنِيعِيُّ، أَخْبَرْنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّشٍ الزِّيَادِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ، أَخْبَرْنَا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ السُّلَمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرُ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "الْعَيْنُ حَقٌّ" وَنَهَى عَنِ الْوَشْمِ .

Bize Ebû Alî Hassân b. Saîd el-Menîî haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Muhammed b. Mahmiş ez-Ziyâdî haber verdi, bize Ebû Bekir Muhammed b. el-Huseyn el-Kattân anlattı, bize Ahmed b. Yûsuf es-Sülemî haber verdi, bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten haber verdi; o şöyle dedi: Bize Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh anlatıp dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Nazar haktır." Ve [Peygamber] dövme yapmayı yasakladı.

أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، حَدَّثَنَا السَّيِّدُ أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ دَاوُدَ الْعَلَوِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو نَصْرِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَمْدَوَيْهِ بْنِ سَهْلٍ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنَا مَحْمُودُ [بْنُ آدَمَ الْمَرْوَزِيُّ] حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ عَامِرٍ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ رَفَاعَةَ الزُّرَقِيِّ أَنَّ أَسْمَاءَ بِنْتَ عُمَيْسٍ قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ بَنِي جَعْفَرٍ تُصِيبُهُمُ الْعَيْنُ أَفَأَسْتَرْقِي لَهُمْ؟ قَالَ: "نَعَمْ فَلَوْ كَانَ شَيْءٌ يَسْبِقُ الْقَضَاءَ لَسَبَقَتْهُ الْعَيْنُ" .

Bize İmam Ebû Alî el-Huseyn b. Muhammed el-Kâdî haber verdi, bize es-Seyyid Ebü'l-Hasen Muhammed b. el-Huseyn b. Dâvûd el-Alevî anlattı, bize Ebû Nasr b. Muhammed b. Hamdeveyh b. Sehl el-Mervezî haber verdi, bize Mahmûd [b. Âdem el-Mervezî] anlattı, bize Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, [o] Urve b. Âmir'den, [o da] Ubeyd b. Rifâa ez-Zürakî'den anlattı ki Esmâ bint Umeys şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Câfer'in oğullarına nazar değiyor, onlar için rukye yaptırayım mı (okutayım mı)?" [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Evet, şayet kaderin önüne geçecek bir şey olsaydı, nazar onun önüne geçerdi.»