وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ (٣٥)
{وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ (٣٥)} “Hani İbrâhim şöyle demişti: 'Rabbim! Bu şehri emniyetli kıl, beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut!'”
{وَإِذْ قَالَ إبراهيم} واذكر إذ قال إبراهيم {رَبِّ اجعل هذا البلد} أي البلد الحرام {آمِناً} ذا أمن والفرق بين هذه وبين ما في البقرة أنه قد سأل فيها أن يجعل من جملة البلدان التي يأمن أهلها وفي الثاني أن يخرجه من صفة الخوف إلى الأمن كأنه قال هو بلد مخوف فاجعله آمناً {واجنبني} وبعدني أي ثبتني وأدمني على اجتناب عبادتها كما قال واجعلنا مسلمين لك أي ثبتنا على الإسلام {وَبَنِيَّ} أراد بنيه من صلبه {أَن نَّعْبُدَ الأصنام} من أن نعبد الأصنام
{وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ} İbrâhim'in dediği vakti de an. {رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ} Yani Belde-i Haram'ı (Mekke'yi). {آمِناً} Güvenlikli [kıl]. Bu ayet ile Bakara sûresindeki ayet arasındaki fark şudur: Orada halkı güvende olan beldelerden biri kılınmasını istemiştir; buradaki ikincisinde ise onu korku vasfından çıkarıp güvene erdirmesini istemiştir; sanki 'Bu korkulu bir beldedir, onu güvenli kıl' demiştir. {وَاجْنُبْنِي} Beni uzak tut; yani 'Beni putlara tapmaktan kaçınmak üzere sabit ve daim kıl' demektir. Nitekim {وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ} yani 'Bizi İslâm üzere sabit kıl' demiştir. {وَبَنِيَّ} Kendi sulbünden olan oğullarını kastetmiştir. {أَن نَّعْبُدَ الأصنام} Putlara tapmaktan [bizi uzak tut].
رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦)
{رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦)} “Rabbim! Doğrusu onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar. Artık kim bana uyarsa o bendendir; kim de bana karşı gelirse şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin.”
{رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مّنَ الناس} جعلن مضلات على طريق التسبيب لأن الناس ضلوا بسببهن فكانهن أضللنهم {فَمَن تَبِعَنِي} على ملتي وكان حنيفاً مسلماً مثلي {فَإِنَّهُ مِنّي} أي هو بعضي لفرط اختصاصه بي {وَمَنْ عَصَانِى} فيما دون الشرك {فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ} أو ومن عصاني عصيان شرك فإنك غفور رحيم إن تاب وآمن
{رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ} İnsanlar onların sebebiyle saptığı için sebep olma yoluyla saptırıcı kılınmışlardır; sanki onları putlar saptırmış gibidir. {فَمَن تَبِعَنِي} Benim dinim üzere bana uyar ve benim gibi hanîf bir müslüman olursa, {فَإِنَّهُ مِنِّي} Bana olan aşırı yakınlığı ve bağlılığı sebebiyle o benim bir parçam gibidir. {وَمَنْ عَصَانِي} Şirkin altındaki konularda bana isyan ederse, {فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ} Şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin. Yahut 'Kim şirk koşarak bana isyan ederse, tevbe edip iman ettiği takdirde şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin' [demektir].
رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧)
{رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧)} “Rabbimiz! Gerçekten ben zürriyetimden bir kısmını Senin hürmetli Beyt'inin yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim. Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye [böyle yaptım]. Artık Sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir ve onları çeşitli meyvelerle rızıklandır ki şükretsinler.”
{رَّبَّنَا إِنَّي أَسْكَنتُ مِن ذُرّيَّتِي} بعض أولادي وهم إسماعيل ومن ولد منه {بِوَادٍ} هو وادى مكة {غَيْرِ ذِي زَرْعٍ} لا يكون فيه شيء من زرع قط {عِندَ بَيْتِكَ المحرم} هو بيت الله سمي به لأن الله تعالى حرم التعرض له والتهاون به وجعل ما حوله حرماً لمكانه أو لأنه لم يزل ممنعا يهابه كل
{رَّبَّنَا إِنِّي أَسْكَنتُ مِن ذُرِّيَّتِي} Çocuklarımın bir kısmını; onlar da İsmâil ve onun neslinden gelenlerdir. {بِوَادٍ} O, Mekke vadisidir. {غَيْرِ ذِي زَرْعٍ} İçinde hiçbir zaman ekin bulunmayan [bir vadidir]. {عِندَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ} O, Allah'ın evidir (Beytullah). Bu şekilde isimlendirilmiştir; çünkü Allah Teâlâ ona el uzatılmasını ve hafife alınmasını haram kılmış, onun konumu sebebiyle çevresini de harem yapmıştır; yahut her
جبار أو لأنه محترم عظيم الحرمة لا يحل انتهاكها أو لأنه حرم على الطوفان أي منع منه كما سمي عتيقاً لأنه أعتق منه {رَّبَّنَا لِيِقُيمُواْ الصلاة} اللام متعلقة باسكنت أي ما أسكنتهم بهذا الوادي البلقع إلا ليقيموا الصلاة عند بيتك المحرم ويعمروه بذكرك وعبادتك {فاجعل أَفْئِدَةً مِّنَ الناس} أفئدة من افئدة الناس ومن للتبعيض لما روي عن مجاهد لو قال أفئدة الناس لزاحمتكم عليه فارس والروم والترك والهند أو للابتداء كقولك القلب مني سقيم تريد قلبي فكأنه قيل أفئدة ناس ونكرت المضاف إليه في هذا التمثيل لتنكير أفئدة لأنها في الآية نكرة ليتناول بعض الأفئدة
zorbanın çekindiği dokunulmaz bir yer olageldiği içindir; yahut çiğnenmesi helal olmayan, saygınlığı pek yüce bir hürmetgâh olduğu içindir; yahut Tufan'dan korunduğu, yani Tufan'ın ona ulaşması menedildiği içindir; nitekim Tufan'dan azat edildiği için 'atîk' de denilmiştir. {رَبَّنَا لِيُقِيمُواْ الصَّلاَةَ} Lâm harfi 'eskentu' fiiline taalluk etmektedir; yani 'Onları bu çorak vadiye sırf Senin hürmetli Beyt'inin yanında namazı kılsınlar, orayı zikrinle ve ibadetinle imar etsinler diye yerleştirdim' demektir. {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ} İnsanların gönüllerinden bir kısmını [meylettir]. 'Min' teb'îz (kısmiyet) içindir. Nitekim Mücâhid'den rivayet edildiğine göre: 'Eğer insanların gönüllerini deseydi, Farslar, Rumlar, Türkler ve Hintliler orası için sizinle çekişip izdiham oluştururdu.' Yahut 'min' ibtidâiyye (başlangıç) içindir; nitekim 'kalbimi kastettiğin halde 'el-kalbu minnî sekîmun' (bendeki kalp hastadır) demen gibidir; sanki 'insanların gönüllerini' denilmiştir. Bu misalde tamlayan, 'ef'ideh' kelimesinin nekrelığından ötürü nekre yapılmıştır; zira ayette gönüllerin bir kısmını kapsaması için nekre olarak gelmiştir.
إبراهيم (٣٧ _ ٤٢)
İbrâhîm (37-42)
{تَهْوِي إِلَيْهِمْ} تسرع إليهم من البلاد الشاسعة وتطير نحوهم شوقاً {وارزقهم مّنَ الثمرات} مع سكناهم وادياً ما فيه شيء منها بأن تجلب إليهم من البلاد الشاسعة {لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ} النعمة في أن يرزقوا أنواع الثمرات في واد ليس فيه شجر ولا ماء
{تَهْوِي إِلَيْهِمْ} Uzak beldelerden onlara doğru aceleyle koşsunlar ve şevkle onlara doğru uçsunlar. {وَارْزُقْهُم مِّنَ الثَّمَرَاتِ} İçinde hiçbir meyvenin bulunmadığı bir vadide oturmalarına rağmen, uzak memleketlerden kendilerine getirilmek suretiyle [onları rızıklandır]. {لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ} Ağaç ve suyun bulunmadığı bir vadide çeşitli meyvelerle rızıklandırılma nimetine şükretsinler diye.
رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ وَمَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ (٣٨)
{رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ وَمَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ (٣٨)} “Rabbimiz! Şüphesiz Sen bizim gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin. Ne yerde ne de gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz.”
{رَبَّنَا} النداء المكرر دليل التضرع واللجإ إلى الله {إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ} تعلم السر كما تعلم العلن {وَمَا يخفى عَلَى الله مِن شَيْءٍ فَى الأرض وَلاَ في السماء} من كلام الله ﷿ تصديقاً لإبراهيم ﵇ أو من كلام إبراهيم ومن للاستغراق كأنه قيل وما يخفى على الله شيء ما
{رَبَّنَا} Nidanın tekrarlanması, yalvarıp yakarmanın ve Allah'a sığınmanın delilidir. {إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ} Aşikâr olanı bildiğin gibi gizliyi de bilirsin. {وَمَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِن شَيْءٍ فِي الأَرْضِ وَلاَ فِي السَّمَاءِ} İbrâhim aleyhisselâm'ı tasdik sadedinde Allah Azze ve Celle'nin sözüdür; yahut İbrâhim'in sözüdür. 'Min' istiğrâk (kapsayıcılık) içindir; sanki 'Allah'a hiçbir şey gizli kalmaz' denilmiştir.
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ (٣٩)
{الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ (٣٩)} “İhtiyarlık çağımda bana İsmâil'i ve İshâk'ı lütfeden Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbim duaları hakkıyla işitendir.”
{الحمد للَّهِ الذي وَهَبَ لِي عَلَى الكبر} على بمعنى مع وهو في موضع الحال أي وهب لي وأنا كبير {إسماعيل وإسحاق} روي أن إسماعيل ولد له وهو ابن تسع وتسعين سنة وولد له إسحق وهو ابن مائة وثنتي عشرة سنة ورُوي أنه ولد له إسماعيل لأربع وستين وإسحق لتسعين وإنما ذكر حال الكبر لأن المنة بهبة الولد فيها أعظم لأنها حال وقوع اليأس من الولادة والظفر بالحاجة على عقب اليأس من أجل النعم
{الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ} 'Alâ', 'maa' (beraberinde/iken) manasındadır ve hâl konumundadır; yani 'Ben yaşlı iken bana lütfetti' demektir. {إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ} Rivayet edildiğine göre İbrâhim doksan dokuz yaşında iken İsmâil doğmuş, yüz on iki yaşında iken de İshâk doğmuştur. Yine rivayet edildiğine göre altmış dört yaşında iken İsmâil, doksan yaşında iken de İshâk doğmuştur. İhtiyarlık hâlinin zikredilmesi, bu yaşta çocuk bağışlanmasındaki lütfun daha büyük olmasından ötürüdür; çünkü bu durum çocuk sahibi olmaktan ümidin kesildiği bir zamandır. Ümitsizliğin ardından murada ermek ise nimetlerin en yücelerindendir.
ولأن الولادة في تلك السن العالية كانت آية لإبراهيم {إِنَّ رَبّي لَسَمِيعُ الدعاء} مجيب الدعاء من قولك سمع الملك كلام فلان إذا تلقاه بالإجابة والقبول ومنه سمع الله لمن حمده وكان قد دعا ربه وسأله الولد فقال رَبّ هب لي من الصالحين فشكر لله ما أكرمه به من إجابته وإضافة السميع إلى الدعاء من إضافة الصفة إلى مفعولها وأصله لسميع الدعاء وقد ذكر سيبويه فعيلاً في جملة أبنية المبالغة العاملة عمل الفعل كقولك هذا رحيم أباه
Ayrıca o ileri yaşta çocuk doğması İbrâhim için bir mucize idi. {إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ} Duayı icabet edendir. Bu, bir kimsenin icabet ve kabulle karşıladığında 'Hükümdar falanın sözünü işitti' demesinden gelir. Nitekim 'Semiallahu limen hamideh' (Allah kendisine hamdedeni işitti/kabul etti) sözü de böyledir. İbrâhim Rabbine dua etmiş, O'ndan çocuk istemiş ve {رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ} [Rabbim, bana salihlerden bir evlat bağışla] demişti; Allah'ın duasına icabet ederek kendisine ikram ettiği şeylere şükretti. 'Semî'' kelimesinin 'dua' kelimesine izâfet edilmesi, sıfatın mef'ûlüne izâfetidir; aslı 'le-semîun ed-duâe' şeklindedir. Sîbeveyh, fiil gibi amel eden mübalağa kalıpları arasında 'faîl' kalıbını da zikretmiştir; nitekim 'Hâzâ rahîmun ebâhu' (Bu, babasına merhametlidir) denilmesi gibi.
رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ (٤٠)
{رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ (٤٠)} “Rabbim! Beni ve neslimden bir kısmını namazı dosdoğru kılanlardan eyle! Rabbimiz! Duamı kabul buyur!”
{رَبّ اجعلني مُقِيمَ الصلاة وَمِن ذُرّيَتِي} وبعض ذريتي عطفاً على المنصوب في اجعلني وإنما بعض لأنه علم بأعلام الله أنه يكون في ذريته كفار عن ابن عباس ﵄ لا يزال من ولد إبراهيم ناس على الفطرة إلى أن تقوم الساعة {رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ} بالياء في الوصل والوقف مكي وافقه أبو عمرو وحمزة في الوصل الباقون بلاياء أي استجب دعائي أو عبادتي {وأعتزلكم وما تدعون من دون الله}
{رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاَةِ وَمِن ذُرِّيَّتِي} 'İc'alnî'deki mansûb [zamir] üzerine atıfla 'Zürriyetimin bir kısmını da [namazı dosdoğru kılan eyle]' demektir. 'Bir kısmını' demiştir; çünkü Allah'ın bildirmesiyle zürriyetinde kâfirlerin de bulunacağını bilmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre: 'Kıyamet kopuncaya kadar İbrâhim'in soyundan fıtrat üzere olan insanlar eksik olmayacaktır.' {رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ} Vasl ve vakf hâlinde yâ ile [duâî şeklinde] İbn Kesîr okumuştur; Ebû Amr ve Hamza ise vasl hâlinde ona muvafakat etmiştir; diğer kırâat imamları ise yâ harfi olmaksızın [duâ' şeklinde] okumuşlardır; yani 'Duamı -yahut ibadetimi- kabul eyle' demektir. {وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ} [Sizden ve Allah'tan başka taptıklarınızdan uzaklaşıyorum].
رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ (٤١)
{رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ (٤١)} “Rabbimiz! Hesabın görüleceği gün beni, anne babamı ve bütün müminleri bağışla!”
{رَبَّنَا اغفر لِي وَلِوَالِدَيَّ} أي آدم وحواء أو قاله قبل النهي واليأس عن إيمان أبويه {وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الحساب} أي يثبت أو أسند إلى الحساب قيام أهله إسناداً مجازيا مثل واسأل القرية
{رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ} Yani Âdem ve Havvâ'yı [kastetmiştir]; yahut bunu [kâfirler için istiğfar etmekten] nehyedilmeden ve anne babasının iman etmesinden ümit kesilmeden önce söylemiştir. {وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ} Yani hesabın sabit olacağı [gün]; yahut hesap ehlinin kıyamı, mecâzî bir isnat ile hesaba isnat edilmiştir; nitekim {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ} [Şehre sor] kavlinde olduğu gibi.
وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ (٤٢)
{وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ (٤٢)} “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma! O, onları sadece gözlerin dehşetle donup kalacağı bir güne erteliyor.”
{وَلاَ تَحْسَبَنَّ الله غافلا عَمَّا يَعْمَلُ الظالمون} تسلية للمظوم وتهديد للظالم والخطاب لغير الرسول ﵇ وإن كان للرسول فالمراد تثبيته ﵇ على ما كان عليه من أنه لا يحسب الله غافلاً كقوله وَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ
{وَلاَ تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ} Mazluma bir teselli, zalime ise bir tehdittir. Hitap Resûlullah aleyhisselâm'ın dışındakileredir. Eğer Resûlullah'a ise maksat, Allah'ı gafil sanmama hususunda kendisinin aleyhisselâm bulunduğu hal üzere sebat göstermesidir; nitekim {وَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ
إبراهيم (٤٢ _ ٤٥)
İbrâhîm (42-45)
المشركين ولا تدع مع الله إلها آخر وكما جاء في الأمر يا أيها الذين آمنوا آمنوا بالله ورسوله وقيل المراد به الإيذان بأنه عالم بما يفعل الظالمون لا يخفى عليه منه شيء وأنه معاقبهم على قليله وكثيره على سبيل الوعيد والتهديد
الْمُشْرِكِينَ} [Sakın müşriklerden olma!] ve {وَلاَ تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهاً آخَرَ} [Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarma!] ayetlerinde ve emir sigasıyla gelen {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ} [Ey iman edenler! Allah'a ve Resûlüne iman edin!] kavlinde olduğu gibidir. Denildi ki: Bundan maksat, zalimlerin yaptıklarını O'nun bildiğini, bunlardan hiçbir şeyin O'na gizli kalmadığını ve bir vaîd ve tehdit yoluyla az olsun çok olsun hepsinden ötürü onları cezalandıracağını bildirmektir;
كقوله والله بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ {إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ} أي عقوبتهم {لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الأبصار} أي أبصارهم لا تقرفي أماكنها من هول ما ترى
tıpkı {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ} [Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir] kavli gibi. {إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ} Yani onların cezalandırılmasını [erteliyor]. {لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الأَبْصَارُ} Yani gözleri gördükleri şeyin dehşetinden ötürü yerinde duramaz, açık kalır.
مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ (٤٣)
{مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ (٤٣)} “Başlarını yukarı kaldırmış, gözleri donakalmış olarak çağırana doğru koşarlar; bakışları kendilerine bile dönmez ve kalpleri bomboştur.”
{مهطعين} مسرعين إلى الداعى {مقنعي رؤوسهم} رافعيها {لاَ يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ} لا يرجع إليهم نظرهم فينظروا إلى أنفسهم {وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ} صفر من الخير لا تعي شيئاً من الخوف والهواء الخلاء الذي لم تشغله الأجرام فوصف به فقيل قلب فلان هواء إذا كان جباناً لا قوة في قلبه ولا جراءة وقيل جُوف لا عقول لهم
{مُهْطِعِينَ} Çağırıcıya doğru koşanlar olarak. {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ} Başlarını yukarı kaldıranlar olarak. {لاَ يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ} Kendilerine dönüp de kendi nefislerine bakamazlar. {وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ} Hayırdan bomboştur; korkudan hiçbir şeyi idrak edemez. 'Hevâ'', cisimlerin doldurmadığı boşluk demektir; bu sebeple böyle nitelenmiştir. Nitekim korkak, kalbinde ne bir güç ne de bir cesaret bulunan kimse hakkında 'Falanın kalbi havadır (bomboştur)' denir. Denildi ki: İçleri boştur, akılları yoktur.
وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ (٤٤)
{وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ (٤٤)} “İnsanları, kendilerine azabın geleceği gün ile uyar! O gün zulmedenler şöyle derler: 'Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de Senin çağrına uyalım ve peygamberlere tâbi olalım.' [Onlara şöyle denir:] 'Daha önce sizin için hiçbir zeval olmadığını yeminle söylememiş miydiniz?'”
{وَأَنذِرِ الناس يَوْمَ يَأْتِيهِمُ العذاب} أي يوم القيامة ويوم مفعول ثان لأنذر لا ظرف إذ الإنذار لا يكون في ذلك اليوم {فَيَقُولُ الذين ظَلَمُواْ} أي الكفار {رَبَّنَا أَخّرْنَا إلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُّجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرسل} أي ردنا إلى الدنيا وأمهلنا إلى أمد وحدّ من الزمان قريب نتدارك ما فرطنا فيه من إجابة دعوتك واتباع رسلك فيقال لهم {أَوَلَمْ تَكُونُواْ أَقْسَمْتُمْ مّن قَبْلُ مَا لَكُمْ مّن زَوَالٍ} أي حلفتم في الدنيا أنكم إذا متم لا تزالون عن تلك الحالة ولا تنتقلون إلى دار أخرى يعني كفرتم بالبعث كقوله وَأَقْسَمُواْ بالله جَهْدَ أيمانهم لاَ يَبْعَثُ الله من يموت وما لكم جواب القسم وإنما جاء بلفظ الخطاب كقوله أقسمتم ولو حكى لفظ المقسمين لقيل ما لنا من زوال أو أريد باليوم يوم هلاكهم بالعذاب العاجل أو يوم موتهم معذبين بشدة السكرات ولقاء الملائكة بلا بشرى فإنهم يسألون يؤمنذ أن يؤخرهم ربهم إلى أجل قريب
{وَأَنذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ} Yani kıyamet gününü [onlara uyar]. 'Yevme' kelimesi 'enzir' fiilinin ikinci mef'ûlüdür; zarf değildir, zira uyarı o günde yapılmaz. {فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُواْ} Yani kâfirler derler ki: {رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُّجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ} Yani bizi dünyaya geri çevir ve bize yakın bir vakte kadar süre tanı da davetine icabet etmek ve peygamberlerine uymak hususunda kusur ettiğimiz şeyleri telafi edelim. Bunun üzerine onlara denilir ki: {أَوَلَمْ تَكُونُواْ أَقْسَمْتُمْ مِّن قَبْلُ مَا لَكُم مِّن زَوَالٍ} Yani dünyada iken öldüğünüz zaman bu hâlden ayrılmayacağınıza ve başka bir yurda intikal etmeyeceğinize yemin etmemiş miydiniz? Yani öldükten sonra dirilmeyi inkâr etmiştiniz. Nitekim {وَأَقْسَمُواْ بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لاَ يَبْعَثُ اللَّهُ مَن يَمُوتُ} [Allah ölen kimseyi diriltmez diye var güçleriyle Allah'a yemin ettiler] kavlinde böyledir. {مَا لَكُم} yeminin cevabıdır; {أَقْسَمْتُمْ} [Yemin etmiştiniz] kavlinde olduğu gibi hitap lafzıyla gelmiştir; şayet yemin edenlerin lafzı hikâye edilseydi 'mâ lenâ min zevâl' (bizim için zeval yoktur) denilirdi. Yahut o günden maksat, peşin bir azapla helak edildikleri gün yahut ölüm sarhoşluğunun şiddeti ve müjdesiz meleklerle karşılaşma azabıyla öldükleri gündür; zira onlar o gün Rablerinin kendilerini yakın bir süreye kadar ertelemesini isterler.
وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ وَضَرَبْنَا لَكُمُ الْأَمْثَالَ (٤٥)
{وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ وَضَرَبْنَا لَكُمُ الْأَمْثَالَ (٤٥)} “Sizler, kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz. Onlara ne yaptığımız size apaçık belli olmuştu ve size misaller de vermiştik.”
يقال سكن الدار وسكن فيها ومنه {وَسَكَنتُمْ فِي مساكن الذين ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ} بالكفر لأن السكنى من السكون وهو اللبث والأصل تعديته بفي نحو قرفى الدار وأقام فيها ولكنه لما نقل إلى سكون خاص
'Sekene'd-dâra' ve 'sekene fîhâ' denir; nitekim {وَسَكَنتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ} [kavli de bundandır; yani] küfürle [kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz]. Çünkü 'süknâ' (ikamet), süttan yani yerleşip kalmaktan gelir; aslolan ise 'karrâ fi'd-dâri' (evde yerleşti) ve 'ekâme fîhâ' (orada ikamet etti) gibi 'fî' ile geçişli olmasıdır. Ancak özel bir sükûna nakledilince
تصرف فيه فقيل سكن الدار كما قيل تبوأها ويجوز أن يكون سكنوا من السكون أي قروا فيها واطمأنوا طيبي النفوس سائرين سيرة من قبلهم في الظلم والفساد لا يحدثونها بما لقي الأولون من أيام الله وكيف كان عاقبة ظلمهم فيعتبروا ويرتدعوا {وَتَبَيَّنَ لَكُمْ} بالأخبار أو المشاهدة وفاعل تبين مضمر دل عليه الكلام أي تبين لكم حالهم و {كَيْفَ} ليس بفاعل لأن الاستفهام لا يعمل فيه ما قبله وإنما نصب
onda tasarruf edilmiş ve tıpkı 'tebevvee-hâ' (orayı yurt edindi) denildiği gibi 'sekene'd-dâra' denilmiştir. 'Sekentüm'ün 'sükûn' (huzur/durgunluk) kökünden olması da caizdir; yani zulüm ve fesatta kendilerinden öncekilerin yolunu izleyerek, gönül hoşluğuyla orada yerleşip sakinleştiler; nefislerine öncekilerin Allah'ın azap günlerinden nelerle karşılaştığını ve zulümlerinin akıbetinin nasıl olduğunu hatırlatıp ibret almadılar ve vazgeçmediler. {وَتَبَيَّنَ لَكُمْ} Haberlerle yahut gözle görmekle [apaçık belli oldu]. 'Tebeyyene' fiilinin faili gizlidir, sözün akışı ona delalet etmektedir; yani 'Onların hâli size apaçık belli oldu' demektir. {كَيْفَ} ise fail değildir; çünkü istifhamdan önceki lafız onun üzerinde amel etmez; bilakis
إبراهيم (٤٥ _ ٤٨)
İbrâhîm (45-48)
كيف بقوله {فَعَلْنَا بِهِمْ} أي أهلكناهم وانتقمنا منهم {وَضَرَبْنَا لَكُمُ الأمثال} أي صفات ما فعلوا وما فعل بهم وهي في الغرابة كالأمثال المضروبة لكل ظالم
'Keyfe', {فَعَلْنَا بِهِمْ} sözüyle mansûbtur; yani 'Onları nasıl helak ettiğimiz ve onlardan nasıl intikam aldığımız' demektir. {وَضَرَبْنَا لَكُمُ الأَمْثَالَ} Yani onların yaptıklarının ve kendilerine yapılanların niteliklerini [misal verdik]; bunlar gariplik bakımından her zalim için irad edilen darb-ı meseller gibidir.
وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ (٤٦)
{وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ (٤٦)} “Onlar gerçekten tuzaklarını kurmuşlardı. Oysa onların tuzakları dağları yerinden oynatacak cinsten olsa bile tuzakları Allah'ın katındadır.”
{وَقَدْ مَكَرُواْ مَكْرَهُمْ} أي مكرهم العظيم الذي استفرغوا فيه جهدهم وهو ما فعلوه من تأييد الكفر وبطلان الإسلام {وَعِندَ الله مَكْرهُمْ} وهو مضاف إلى الفاعل كالأول والمعنى ومكتوب عند الله مكرهم فهو مجازيهم عليه بمكر هو أعظم منه أو إلى المفعول أي وعند الله مكرهم الذي يمكرهم به وهو عذابهم الذي يأتيهم من حيث لا يشعرون {وَإِن كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الجبال} بكسر اللام الأولى ونصب الثانية والتقدير وإن وقع مكرهم لزوال أمر النبي ﷺ فعبر عن النبي ﵇ بالجبال لعظم شأنه وكان تامة أو إن نافية واللام مؤكدة لها كقوله وَمَا كان الله ليعذبهم والمعنى ومحال أن تزول الجبال بمكرهم على ان الجبال بمكرهم على أن الجبال مثل لآيات الله وشرائعه لأنها بمنزلة الجبال الراسية ثباتاً وتمكناً دليله قراءة ابن مسعود وما كان مكرهم وبفتح اللام الأولى ورفع الثانية عليُّ أي وان كان مكرهم الشدة بحيث تزول منه الجبال وتنقطع عن أماكنها فان مخففة من إن واللام مؤكدة
{وَقَدْ مَكَرُواْ مَكْرَهُمْ} Yani bütün güçlerini harcadıkları o büyük tuzaklarını [kurdular]; bu da küfrü desteklemek ve İslâm'ı iptal etmek için yaptıkları şeylerdir. {وَعِندَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ} Bu tıpkı birincisi gibi faile izâfet edilmiştir; manası şudur: Onların tuzakları Allah katında yazılıdır; dolayısıyla Allah onlara bundan daha büyük bir tuzakla (ceza ile) karşılık verecektir. Yahut mef'ûle izâfet edilmiştir; yani Allah'ın onlara kurduğu tuzak Allah katındadır ki bu da hiç farkında olmadıkları bir yerden kendilerine gelen azaplarıdır. {وَإِن كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ} İlk lâm'ın kesresi ve ikincisinin nasbı iledir. Takdiri şöyledir: 'Şayet onların tuzağı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasını ortadan kaldırmak için gerçekleşmiş olsa bile...'; şanının büyüklüğünden ötürü Peygamber aleyhisselâm 'dağlar' olarak ifade edilmiştir ve 'kâne' tâmmdir. Yahut 'in' nâfiyedir (olumsuzluk bildirir), lâm ise tıpkı {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ} [Allah onlara azap edecek değildir] kavlinde olduğu gibi onu pekiştirmek içindir. Manası: Dağların onların tuzağıyla yerinden oynaması imkânsızdır. Bununla birlikte dağlar, Allah'ın ayetleri ve şeriatleri için bir temsildir; çünkü onlar sarsılmazlık ve sebat bakımından muhkem dağlar gibidir. İbn Mes'ûd'un 'Ve mâ kâne mekruhum' şeklindeki kırâati buna delildir. Ali [kırâatinde] ise birinci lâm'ın fethi ve ikincisinin ref'i ile okunmuştur; yani 'Onların tuzağı dağların onunla yerinden oynayacağı ve mekânlarından söküleceği derecede şiddetli olsa bile...' demektir; bu durumda 'in' inne'den muhaffefedir (hafifletilmiştir), lâm ise tekit içindir.
فَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ (٤٧)
{فَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ (٤٧)} “Sakın Allah'ın, peygamberlerine verdiği sözden cayacağını sanma! Şüphesiz Allah Azîz'dir, intikam sahibidir.”
{فَلاَ تَحْسَبَنَّ الله مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ} يعني قوله انا لننصر رسلنا كتب الله لاغلبن أنا ورسلى مخلف مفعول
{فَلاَ تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ} Yani {إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا} [Şüphesiz Biz peygamberlerimize yardım ederiz] ve {كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي} [Allah: 'Elbette Ben ve peygamberlerim galip geleceğiz' diye yazmıştır] sözlerini [kastetmektedir]. 'Muhlife' kelimesi 'tahsebenne' fiilinin ikinci mef'ûlüdür.
ثان لتحسبن وأضاف مخلف إلى وعده وهو المفعول الثاني له والأول رسله والتقدير مخلف رسله وعده وإنما قدم المفعول الثاني على الأول ليعلم انه لا يخاف الوعد أصلاً كقوله إن الله لا يخلف الميعاد ثم قال رسله ليوذن أنه إذا لم يخلف وعده أحداً فكيف يخلفه رسله الذين هم خيرته وصفوته {إِنَّ الله عَزِيزٌ} غالب لا يماكر {ذُو انتقام} لأوليائه من أعدائه
'Muhlife' kelimesi, kendisinin ikinci mef'ûlü olan 'va'dehu'ya izâfet edilmiştir; birinci mef'ûlü ise 'rusulehu'dur. Takdiri: 'Muhlife rusilihî va'dehû' (peygamberlerine olan vadinden cayacak) şeklindedir. İkinci mef'ûl birinci mef'ûlün önüne geçirilmiştir ki, tıpkı {إِنَّ اللَّهَ لاَ يُخْلِفُ الْمِيعَادَ} [Şüphesiz Allah vadinden caymaz] kavlinde olduğu gibi, O'nun vadinden asla caymayacağı bilinsin. Sonra O'nun hiçbir kimseye vadinden caymadığı, dolayısıyla seçkin ve tertemiz kıldığı peygamberlerine vadinden nasıl cayacağı bildirilsin diye 'rusulehu' demiştir. {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ} Galiptir, O'na hile yapılamaz. {ذُو انتِقَامٍ} Dostları uğruna düşmanlarından intikam alandır.
يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨)
{يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّarِ (٤٨)} “O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür. [İnsanlar] Vâhid ve Kahhâr olan Allah'ın huzuruna çıkarlar.”
وانتصاب {يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرض غَيْرَ الأرض والسماوات} على الظرف للانتقام أو على إضمار اذكر والمعنى يوم تبدل هذه الأرض التي تعرفونها أرضا أخرى غير هذه المعروفة وتبدل السموات غير السموات وإنما حذف لدلالة ما قبله عليه والتبديل التغيير وقد يكون في الذوات كقولك بدلت الدراهم دنانير وفي الأوصاف كقولك بدلت الحلقة خاتماً إذا أذبتها وسويتها خاتماً فنقلتها من شكل الى شكل واختلف واحتلف في تبديل الأرض والسموات فقيل تبدل أوصافها وتسير عن الأرض جبالها وتفجر بحارها وتسوى فلا ترى فيها عوجاً ولا أمتا وعن ابن عباس ﵄ هي تلك الأرض وإنما تغير وتبدل السماء بانتثار كواكبها وكسوف شمسها وخسوف قمرها وانشقاقها وكونها أبوابا وقيل تخلق بدلها ارض وسموات أخر وعن ابن مسعود ﵁ يحشر الناس على أرض بيضاء لم يخطىء عليها أحد خطيئة وعن على ﵁ تبدل أرضا من فضة وسموات من ذهب {وَبَرَزُواْ} وخرجوا من قبورهم {للَّهِ الواحد الْقَهَّارِ} هو كقوله لّمَنِ الملك اليوم لله الواحد القهار لأن حب (لماذا الون كك إلا يغا لغلا المب) فلا مستغاث لأحد إلى غيره كان الأمر في غاية الشدة
{يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ} ifadesinin nasbı, 'intikam' kelimesinin zarfı olmasına yahut gizli bir 'izkur' (hatırla) fiiline dayanır. Manası: Bildiğiniz bu yeryüzünün bilinen bu hâlinden başka bir yere dönüştürüldüğü ve göklerin de başka göklere çevrildiği gündür. Önceki ifadenin delaleti sebebiyle [ikinci 'tebeddele' fiili] hazfedilmiştir. Tebdîl değiştirmektir; bu bazen zatlarda olur; nitekim 'Dirhemleri dinarlara çevirdim' demen gibi. Bazen de vasıflarda olur; nitekim halkayı eritip yüzük hâline getirdiğinde ve onu bir şekilden diğerine aktardığında 'Halkayı yüzüğe dönüştürdüm' demen gibi. Yerin ve göklerin değiştirilmesi hususunda ihtilaf edilmiştir: Denildi ki vasıfları değiştirilir; yeryüzünün dağları yürütülür, denizleri fışkırtılır ve düzlenir de orada hiçbir eğrilik ve tümsek görmezsin. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre: 'O, aynı yerdir; ancak değiştirilir.' Semanın değiştirilmesi ise yıldızlarının dökülmesi, güneşinin tutulması, ayının kararması, yarılması ve kapı kapı hâle gelmesidir. Denildi ki: Onların yerine başka bir yer ve başka gökler yaratılır. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: 'İnsanlar üzerinde hiç kimsenin günah işlemediği bembeyaz bir yerde toplanırlar.' Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: 'Gümüşten bir yere ve altından göklere dönüştürülür.' {وَبَرَزُواْ} Kabirlerinden çıkarlar. {لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} Bu, {لِّمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} [Bugün mülk kimindir? Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır] kavli gibidir. Çünkü O'ndan başkasına sığınılacak hiçbir yer kalmadığında durum son derece şiddetli olur.
إبراهيم (٤٩ _ ٥٢)
İbrâhîm (49-52)
وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ (٤٩)
{وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ (٤٩)} “O gün suçluların zincirlerle birbirine bağlanmış olduğunu görürsün.”
{وَتَرَى المجرمين} الكافرين {يَوْمَئِذٍ} يوم القيامة {مُقْرَِّنِينَ} قرن بعضهم مع بعض أو مع الشياطين أو قرنت أيديهم إلى أرجلهم مغللين
{وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ} Kâfirleri [görürsün]. {يَوْمَئِذٍ} Kıyamet günü. {مُقَرَّنِينَ} Birbirleriyle veya şeytanlarla birbirine bağlanmış yahut elleri boyunlarına bağlanarak prangaya vurulmuş [hâlde].
{فِي الأصفاد} متعلق بمقرنين أي يقرنون في الأصفاد أو غير متعلق به والمعنى مقرنين مصفدين والأصفاد القيود أو الاغلال
{فِي الأَصْفَادِ} 'Mukarranîn' lafzına taalluk etmektedir; yani zincirlerle birbirlerine bağlanırlar; yahut ona taalluk etmez; bu durumda manası 'Birbirine bağlanmış ve prangaya vurulmuş olarak' demektir. 'El-Asfâd' bukağılar yahut prangalardır.
سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠)
{سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠)} “Onların gömlekleri katrandandır, yüzlerini de ateş bürür.”
{سَرَابِيلُهُم} قمصهم {مّن قَطِرَانٍ} هو ما يتحلب من شجر يسمى الأبهل فيطبخ فيهنأ به الإبل الجربى فيحرق الجرب بحدته وحره ومن شأنه أن يسرع فيه اشتعال النار وهو أسود اللون منتن الريح فيطلى به جلود أهل النار حتى يعود طلاؤه لهم كالسرابيل ليجتمع عليهم لذع القطر ان وحرقته وإسراع النار في جلودهم واللون الوحش ونتن الريح على أن التفاوت بين القطرانين كالتفاوت بين النارين وكل ما وعده الله أو أوعد به في الآخرة فبينه وبين ما نشاهد من جلسه ما لا يقادر قدره وكأنه ما عندنا منه إلا الأسامي والمسميات ثمة نعوذ بالله من سخطه وعذابه من قطرآن زيد عن يعقوب نحاس مذاب بلغ حره اناه {وتغشى وجوههم النار} تعلوها باشتغالها - وخص الوجه لأنه أعز موضع في ظاهر البدن كالقلب في باطنه ولذا قال تطلع على الأفئدة
{سَرَابِيلُهُم} Onların gömlekleri. {مِّن قَطِرَانٍ} Katrandandır. Katran, ardıç adı verilen ağaçtan süzülen ve kaynatılıp uyuz develere sürülen maddedir; yakıcılığı ve harareti ile uyuzu kurutur. Özelliği ateşi hızla tutuşturmasıdır, siyah renkli ve pis kokuludur. Katranın yakıcılığı ve acısı, ateşin derilerini hızla sarması, çirkin rengi ve pis kokusu bir arada üzerlerinde toplansın diye cehennem ehlinin derileri onunla sıvanır da bu sıva kendilerine gömlek gibi olur. Bununla birlikte dünya katranı ile ahiret katranı arasındaki fark, iki ateş arasındaki fark gibidir. Allah'ın ahirette vadettiği yahut tehdit ettiği her şey ile onun dünyada gördüğümüz cinsi arasında takdir edilemeyecek kadar büyük bir fark vardır; sanki dünyada elimizde olanlar sadece isimlerden ibarettir, asıl isimlendirilen hakikatler ise oradadır. Allah'ın gazabından ve azabından O'na sığınırız. Ya'kûb'dan rivayetle Zeyd 'min kıtrin âdin' (harareti son raddeye ulaşmış erimiş bakırdan) şeklinde okumuştur. {وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ} Alevlenmesiyle yüzlerini kaplar. Yüz tahsis edilmiştir; çünkü bedenin içindeki en değerli uzuv kalp olduğu gibi, dışındaki en değerli yer de yüzdür. Nitekim {تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ} [Kalplerin ta içine kadar işler] buyrulmuştur.
لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٥١)
{لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٥١)} “Allah, her nefse kazandığının karşılığını versin diye [böyle yapar]. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir.”
{لِيَجْزِيَ الله كُلَّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ} أي يفعل بالمجرمين ما يفعل ليجزي كل نفس مجرمة ما كسبت أو كل نفس مجرمة أو مطيعة لأنه إذا عاقب المجرمين لإجرامهم علم أنه يثيب المؤمنين بطاعتهم {إِنَّ الله سَرِيعُ الحساب} يحاسب جميع العباد في أسرع من لمح البصر
{لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ} Yani her günahkâr nefse kazandığı günahın cezasını versin diye suçlulara yapacağını yapar; yahut günahkâr olsun itaatkâr olsun her nefse karşılığını versin diyedir; zira suçluları suçlarından ötürü cezalandırdığında müminleri de itaatlerinden ötürü mükâfatlandıracağı bilinir. {إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} Bütün kulları göz açıp kapamaktan daha hızlı bir sürede hesaba çeker.
هَذَا بَلَاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ (٥٢)
{هَذَا بَلَاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ (٥٢)} “Bu [Kur'an], insanlara bir bildiridir; hem onunla uyarılsınlar hem Allah'ın tek bir ilah olduğunu bilsinler hem de akıl sahipleri düşünüp öğüt alsınlar diye [indirilmiştir].”
{هذا} أي ما وصفه في قوله ولا تحسبن إلى قوله سريع الحساب {بلاغ لّلنَّاسِ} كفاية في التذكير والموعظة {وَلِيُنذَرُواْ بِهِ} بهذا البلاغ وهو معطوف على محذوف أي لينصحوا ولينذروا {وَلِيَعْلَمُواْ أَنَّمَا هُوَ إله وَاحِدٌ} لأنهم إذا خافوا ما أنذروا به دعتهم المخافة إلى النظر حتى يتوصلوا إلى التوحيد لأن الخشية أم الخير كله {وَلِيَذَّكَّرَ أُوْلُواْ الألباب} ذوو العقول
{هَذَا} “Bu”, yani {وَلَا تَحْسَبَنَّ} “[Sakın] zannetme” sözünden {سَرِيعُ الْحِسَابِ} “hesabı çabuk görendir” sözüne kadar tavsif ettiği şeylerdir. {بَلَاغٌ لِّلنَّاسِ} “insanlara bir bildiridir”; hatırlatma ve öğütte yeterli bir tebliğdir. {وَلِيُنذَرُواْ بِهِ} “onunla uyarılsınlar diye” bu bildiri ile; bu ifade mahzuf bir ifadeye matuftur; yani [kendilerine] nasihat edilsin ve uyarılsınlar diye [indirilmiştir]. {وَلِيَعْلَمُواْ أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ} “ve O'nun tek bir ilah olduğunu bilsinler diye”; çünkü kendisiyle uyarıldıkları şeyden korktuklarında bu korku onları tefekküre sevk eder, böylece tevhide ulaşırlar; zira [Allah] korkusu bütün hayırların anasıdır. {وَلِيَذَّكَّرَ أُوْلُواْ الْأَلْبَابِ} “ve akıl sahipleri düşünüp öğüt alsınlar diye” [yani] akıl sahipleri.